يكى از سفارشهاى خداوند در قرآن كريم، انديشه كردن در آفرينش است. خداوند از ما خواسته است تا با دقت و تأمل در پديدههاى گوناگون و زيبايىهاى شگفتانگيز جهان هستى، هم روح زيبايىطلب خود را سيراب سازيم و هم با شناخت بيشتر درباره آفريدگار آن همه زيبايىها، خود را به آستان او نزديكتر كنيم. در بخشى از اين گونه آيهها مىخوانيم:
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالاْءَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لاُِولِي الاْءَلْبَابِ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللّهَ قِيَاما وَقُعُودا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالاْءَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ. (آل عمران: 190 و 191)
همانا در آفرينش آسمانها و زمين و اختلاف شب و روز، نشانههايى براى خردمندان است. آنها كه خدا را در همه حال از ايستاده و نشسته و در بستر ياد مىكنند و در آفرينش آسمانها و زمين انديشه مىكنند،[و آن گاه مىگويند] پروردگارا هيچ يك از اينها را بيهوده و به باطل نيافريدى، پاك و منزهى، پس ما را از عذابت باز دار.
شاعر عارف، عطار نيشابورى، اشعار زيبا و پرشورى دارد كه گويى تفسيرى بر اين آيههاست:
مگر مىكرد درويشى نگاهىدر اين درياى پر درّ الهى
كواكب ديد چون درّ شبافروزكه شب از نور ايشان بود چون روز
تو گفتى اختران اِستادهاندىزبان با خاكيان بگشادهاندى
كه هان اى غافلان! هشيار باشيدبر اين درگه شبى بيدار باشيد
چرا چندين سر اندر خواب داريدكه تا روز قيامت خواب داريد
رخ درويش بىدل زان نظارهز چشمش دُر فشان شد چون ستاره
خوشش آمد سپهر كوژ رفتارزبان بگشاد چون بلبل به گفتار
كه يا رب بام زندانت چنين استكه گويى چون نگارستان چين است
ندانم بام ايوانت چهسان استكه زندان تو بارى بوستان است
كه داند كاين كُلهداران افلاككمر بسته چرا گردند بر خاك
در اين دريا چرا غواص گشتند؟سماعى نيست، چون رقاص گشتند؟
هزاران بار برگشتند بر هميكى افزون نمىگردد يكى كم
دمى ز ايشان يكى از پاى ننشستكه تا خود كى دهد مقصودشان دست
خموشانند، سر در ره نهادهزبان ببريده و در ره فتاده
همه هستند سرگردان چو پرگارپديد آرنده خود را طلب كار
شبان روزى از آن در جست و جويندكه تا محشر به جان جوياى اويند
پيام متن:
زهى قدرت كه از قدرتنمايىز يك سر موى صد صنعتنمايى
زهى صنعت گرىِ صنع دستتهمى از هر چه گويم بس كه هستت
عطار
خورشيد
خورشيد، اين مهر فروزان، آيهاى شگفتانگيز از پروردگار بىهمتا و از حياتىترين عناصر بقاى كائنات است. اين موهبت الهى افزون بر آنكه منبع دو عامل اصلى زندگى انسان، يعنى نور و حرارت به شمار مىرود، سرچشمه منابع حياتى ديگر از جمله وزش بادها، فرود آمدن باران، پرورش گياهان، حركت روخانهها و آبشارها و حتى منابع انرژىزا همچون نفت و زغال سنگ است. به گونهاى كه اگر روزى اين چراغ حياتبخش خاموش شود، تاريكى، سكوت و مرگ همه جا را فرا خواهد گرفت. كره زمين با همه بزرگىاش، در برابر خورشيد به قدرى كوچك است كه اگر مساحت يك ميليون و دويست هزار كره زمين را با هم جمع كنند، حجم آنها به اندازه قرص آفتاب مىشود.
بنا بر محاسبههاى اهل نجوم، تنها در كهكشان ما صدها ميليون ستاره وجود دارد كه خورشيد ما با همه بزرگىاش، در شمار ستارههاى متوسط آن جاى مىگيرد. به راستى چه بزرگ است آفريدگار توانا كه اين طرح عظيم را با نظامى چنين دقيق و منظم پىريزى كرده: «اَلعَظمَةُ لِلّهِ الواحِدِ القَهّارِ» و چه زيبا سروده است سعدى شيرين سخن كه:
فضل خداى را كه تواند شمار كرديا كيست آن كه شكرِ يكى از هزار كرد
پيام متن:
خورشيد، نمادى از رحمت و مهر خداوندى در حق بندگان است.
نور و ظلمت؛ شب و روز
در آيهاى از قرآن كريم مىخوانيم:
وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمْ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ. (قصص: 73)
يكى از رحمتهاى خدا آن است كه شب و روز را براى شما قرار داده تا در شب، آرام بگيريد و در روز، از فضل خدا روزى طلب كنيد. باشد كه شكرگزار نعمتهاى خدا شويد.
نور، از لطيفترين و پربركتترين آفريدهها و از نشانههاى قدرت و حكمت بيكران الهى است؛ زيرا هر رشد و جنبشى از جمله فرود آمدن قطرههاى باران، رويش سبز گياهان، شكفتن غنچهها، رسيدن ميوهها و زمزمه دلانگيز جويباران، بسته به وجود نور و روشنايى است كه زندگى و حركت را به هستى ارزانى مىدارد. بشر هم به كار و كوشش و حركت نياز دارد و اين امر، بدون روشنايى روز ممكن نيست و هم به استراحت و آرامش نياز دارد كه آن نيز بدون تاريكى شب فراهم نمىشود. البته بايد دانست آنگاه كه بر اثر تابش بيش از حد نور، سلولها خسته مىشوند، فرسودگى و كسالت به سراغ آدمى مىآيد و باز به بركت تاريكى شب، دستگاههاى بدن در آرامش عميقى فرومىروند. در نتيجه، تجديد قوا و نشاط دوباره نصيب انسان مىشود. همچنين اگر نور آفتاب به صورت مداوم مىتابيد، درجه حرارت به قدرى بالا مىرفت كه امكان ادامه زندگى را از انسان مىگرفت.
پيام متن:
سپاس خدايى را كه براى سلامتى و آسايش انسانها، هم نور را در اختيارشان نهاد و هم تاريكى را.
قانون زوجيت در گياهان
بنابراين آيه قرآن كه: «وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ؛ و از تمام ميوهها دو جفت در زمين قرار داد.» (رعد: 3)، ميوهها موجودات زندهاى هستند كه نطفههاى نروماده دارند و از طريق لقاح، بارور مىشوند. لينه، دانشمند و گياهشناس معروف سوئدى، در اواسط قرن هيجدهم موفق به كشف اين مسئله مهم شد كه زوجيت در گياهان، تا حدودى يك قانون عمومى است و آنها نيز مانند حيوانات، از طريق تركيب دو جنس نر و ماده بارور مىشوند و ميوه مىدهند. البته اين حقيقت شگفتانگيز از زمان نزول قرآن بر همه آشكار است و يكى از معجزههاى علمى قرآن به شمار مىرود.
پيام متن:
تكثير گياهان مانند هر پديده ديگر، به امر خدا و به طور طبيعى صورت مىگيرد و اين امر، به واسطه قانون زوجيت حاكم بر گياهان به وقوع مىپيوندد.
اسرار پرواز پرندگان
خداوند در قرآن مجيد ضمن عبارتى كوتاه، با فرا خواندن انسانها به انديشيدن در اسرار پرواز پرندگان مىفرمايد:
«أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ؛ آيا آنها به پرندگانى كه بالهاى خود را بالاى سرشان مىگسترند و گاه جمع مىكنند، نگاه نكردهاند؟» (ملك: 19)
با نگاهى توحيدى به دنياى پرندگان، اين موجودات به ظاهر ساده و كوچك، به قدرت بىپايان خالق حكيم پى مىبريم. اين اجسام سنگين، برخلاف قانون جاذبه، از زمين برمىخيزند و ساعتها و گاه هفتهها و ماهها، بىهيچ مشكلى به حركتِ سريع و نرم خود بر فراز آسمان ادامه مىدهند. همه اعضاى بدن آنها نيز براى پرواز هماهنگ است. بعضى از آنها هنگام پرواز، بالهاى خود را پيوسته مىگسترانند، گويى نيروى مرموزى آنها را به حركت در مىآورد. عدهاى نيز پشت سر هم بال مىزنند. بعضى نيز گاه بال مىزنند و گاهى بال خود را مىگسترانند. گروه ديگرى هم هستند كه مدتى بال مىزنند و هنگامى كه سرعت گرفتند، بالها را كاملاً جمع مىكنند و در اقيانوسها شيرجه مىروند. به اين ترتيب، همه اين پرندگان شگفتانگيز، هر كدام براى خود برنامه ويژه و جداگانهاى دارند. آرى، خداى سبحان، بدنِ اين موجودات آسمانى را به گونهاى آفريده است كه به راحتى در هوا سير كنند و قدرتى به بالهاى آنها بخشيده است تا از زمين برخيزند و دانشى به آنها آموخته است تا با آن به پرواز درآيند. به تعبير زيباى پروردگار در قرآن كريم: «إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ؛ در همه اينها نشانههايى [بر وجود خداوند] است، براى آنان كه اهل ايمانند». (نحل: 79)
اى خاك تو تاج سربلندانمجنون تو عقل هوشمندان
خورشيد ز توست روشنىگيربىروشنى تو چشمه قير
هر نقش اگر چه دلپسند استآيينه صنع نقشبند است
هر مرغ سخن كه در ترانه استتوحيدسراى آن يگانه است
جز دامن فضل او نگيريمميريم به ياد او چو ميريم
جامى
پيام متن:
آنكه پرندگان را آفريد، پرواز را نيز به آنان آموخت و به آنها بالهاى مناسب براى پرواز بخشيد و بدينگونه نشانهاى ديگر براى راهيابى آدميان به سوى پروردگار پديد آورد.
رزق و روزى، نشانه الهى
در قرآن كريم، مسئله رزق و روزى، نشانه تدبير و حكمت مدبر جهان در برابر آفريدههايش معرفى مىشود و از اين رهگذر، مردم نيز به تفكر درباره اين پديده براى شناخت خداوند دعوت مىشوند. چنان كه در آيه 3 سوره فاطر مىخوانيم:
اى مردم! نعمت خدا را بر خويش ياد آوريد و بينديشيد كه آيا جز خدا، آفريدگار ديگرى هست كه از آسمان و زمين به شما روزى دهد؟ جز او خدايى نيست. پس چرا سرگردانيد؟
بر اين اساس، منابع غذايى موجود، متناسب با نيازهاى آدمى و ديگر موجودات زنده است و در عين حال، لذتبخش و مطبوع هستند. در آيهاى از قرآن آمده است: «وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ؛ و آنان را از غذاهاى لذيذ و پاكيزه روزى داديم.» (اسراء: 70) همچنين بنا بر غريزه گرسنگى و تشنگى است كه ضرورت رزق و روزى الهى آشكار مىشود. چنان كه امام صادق عليهالسلام در اين باره مىفرمايد:
اگر انسان احساس گرسنگى نمىكرد و تنها در صورتى غذا مىخورد كه نياز بدنش را به غذا از نظر علمى ادراك كند، در اين امر سستى مىكرد تا بالاخره بنيهاش تحليل مىرفت و مىمرد.
پيام متن:
1. چهل سال شد كه عقل آزمودكه روزى نبود آنكه «روزى» نبود
همان مىتپد دل ز خوف و هراسزهى بىمروت، زهى ناسپاس
2. صانع و مُكرَّم و توانا اوستواحد و كامران، نه چون ما اوست
نگرش خداجويانه به خوردنىها
در قرآن كريم مىخوانيم: «فَلْيَنْظُرِ الانسانُ اِلى طَعامِه؛ آدمى بايد به غذاى خود [به ديده خرد] بنگرد.» (عبس: 24) بديهى است كه در اين آيه شريفه، منظور از نگاه كردن، تماشاى ظاهرى نيست، بلكه به معنى دقت و انديشه در روند پيدايش مواد غذايى و اجزاى حياتبخش آنهاست. اين عمل، آثار شگرفى بر وجود آدمى مىگذارد و او را به انديشه در پديد آورنده تواناى آنها وا مىدارد. هر يك از مواد غذايى، ميوهها و سبزىها، دنياى شگفتانگيزى از نظر علمى و معنوى دارند كه مدتها مىتوان بر روى آنها مطالعه كرد و درسهايى از روشنايى و بينش، براى تمام عمر آموخت.
پيام متن:
آنكه در آفرينش خوردنىها با دقت مىنگرد و تجلى حكمت و رحمت خداوند را در آن مىبيند، هيچگاه به كفران آنها دست نمىيازد و به شكرانه آن، در پيمودن جاده بندگى مصممتر مىشود.