ما و قـرآن!؟*
|
|
| چهارده قرن است كه سروش وحي، مسلمانان را از زودباوري و خوشبيني ساده لوحانه به طيفي از اهل كتاب هشدار داده و ميفرمايد: آيا طمع داريد كه آنان به [دين] شما بگروند، در صورتي كه گروهي از آنان كلام خدا را شنيده و پس از آنكه آن را درك كرده تحريفش ميكنند و حال آنكه [همه چيز را خوب] ميدانند؟[1] و از همان دوران زمزمه ملكوتي پدر مهربان و اميرمؤمنان در وصيت جاودانهاش به همه فرزندانش، در گوش ما طنينافكن است كه «اوصيكما و جميع ولدي و اهلي و من بلغه كتابي... الله الله في القرآن، لا يسبقكم بالعمل به غيركم...»[2]؛ من شما دو فرزندم (حسن و حسين) و همه فرزندان و بستگانم و تمام كساني كه نامة من به آنان برسد را وصيت ميكنم كه... شما را به خدا، شما را به خدا به قرآن [توجه كنيد] نكند بيگانگان در عمل به آن از شما سبقت گيرند. اما با كمال تأسف نه تنها سيل تحريفهاي معنوي معارف قرآن و شبهات فراوان غربيان و شرقشناسان يهودي و مسيحي را شاهد بوده و پاسخ جدي را در جهان ارائه نكرديم، بلكه از ناحيه ديگر ديديم كه برخي ملل بيگانه در عمل به بعضي دستورهاي اخلاقي قرآن مانند: نظم، پاكيزگي، پشتكار، امانتداري، اداي دَين در توليد و روحيه جمعي، از ما مسلمانان پيشي گرفتند و در برخي ميدانهاي علمي و پژوهشي قرآني نيز گوي سبقت را از عالمان ديني اسلام ربودند. گوستاوفلوگل[3] آلماني داراي بيش از 20 اثر در موضوعات قرآن شناسي، اسلام شناسي و ادبيات و علوم عرب است. وي با تأليف معجم الفاظ قرآن كه توسط فؤاد محمد عبدالباقي به همراه اصلاحات و اضافات اندك با نام «المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الكريم» به عربي ترجمه شد همه مسلمانان و دانشوران ديني حوزهها و دانشگاهها را مهمان سفره خويش ساخت. ژول لابوم[4] فرانسوي (معاصر فلوگل) با تأليف معجم موضوعي آيات قرآن جهت تسهيل دسترسي قرآن پژوهان، آيات مربوط به يك موضوع را كنار هم چيد و براي هر كدام عنواني برگزيد كه شامل 18 عنوان اصلي و 500 عنوان فرعي ميشود. وي با تأليف اين كتاب كه با ويرايش جديد توسط فؤاد محمد عبدالباقي با نام «تفصيل آيات القرآن الكريم» به عربي ترجمه شد مسئوليت تعليم موضوعات قرآن كريم را براي طلاب و فضلاي مسلمان جهان به عهده گرفت. تئودور نولدكه[5] آلماني پدر شرقشناسي و اسلام شناسي آلمان و بنيانگذار دانش تاريخ قرآن در بين مستشرقان است. او در بيست سالگي دكتراي مقدماتي را با تأليف تاريخ قرآن دريافت كرد و دهها سال در همان موضوع پژوهشهاي علمي تكميلي خويش را ادامه داد. زمان نگارش كتاب تاريخ قرآن و بازنگري و چاپ آن در سه جلد توسط شاگردانش نزديك به 80 سال به طول انجاميد اين كتاب با گذشت حدود 80 سال از چاپ آن هنوز به زبان عرب ترجمه نشده بلكه ظاهراً به انگليسي هم ترجمه نشده است تا علما و قرآن شناسان مسلمان مستقيماً از محتوا و آراي آن اطلاع يافته و نقادي واقع بينانه نمايند. گلدزيهر[6] يهودي مجارستاني با تحقيق درباره روشهاي تفسيري مفسران قرآن كريم و تأليف كتابي در اين باب كه توسط عبدالحليم نجار به نام «مذاهب التفسير الاسلامي» به عربي ترجمه شد بر كرسي تدريس علوم قرآني نشست و دانش جديدي را به علوم قرآن پايه گذاري كرد. اين مستشرق يهودي زماني اين موضوع و رشته قرآني را به صورت علمي مطرح كرد كه هنوز علماي اسلامي وارد اين موضوع نشده و كتاب مستقلي ننگاشته بودند. مستشرقان غربي و كشيشان مسيحي و خاخامهاي يهودي به اينها اكتفا نكردند، بلكه اكنون كه عطش جامعه بشري را براي لزوم دريافت اطلاعاتي جامع و منسجم دربارة معارف قرآن ـ آخرين كتاب آسماني خداوند ـ به صورت يك «دايرة المعارف قرآني» احساس كردند، قبل از علماي اسلام و مراكز پژوهشي قرآني به اين امر مهم دست يازيدند و جمعي از آنها به رهبري يك خانم غربي به نام «مك اوليف»[7] استاد دانشگاه «جرج تاون آمريكا» در شهر ليدن هلند به تحقيق در مورد معارف قرآن و تدوين مقالههاي قرآني اقدام كردند. آنان حدود هزار عنوان از واژههاي كليدي قرآن را به عنوان مدخلهاي اين دايرةالمعارف برگزيدند تا مجموعة آنها را در پنج جلد به جهانيان عرضه كنند، از سال 2000 تا كنون 5 جلد آن را به زبان انگليسي چاپ و منتشر نمودند. كتاب: «Encyclopedia of the Quran» جديدترين اقدام عملي، فرهنگي است كه غربيان دربارة قرآن كريم ما مسلمانان انجام دادهاند. طبيعي است كه از سطور اينگونه كتابها و اثر خامه مسيحيان و يهوديان كه با پشتيباني مالي دولتهاي غربي! نيز انجام ميگيرد چه انتظاري بايد داشت. قرنهاست كه بسياري از شرقشناسان و اسلامشناسان غير مسلمان اعم از غربي و غير آن به پژوهش دربارة قرآن پرداخته و راجع به مصدر قرآن، تاريخ جمع و تدوين آيات، ادبيات و ساختار آن و معارف و محتواي قرآن كريم نظريههاي گوناگوني ابراز كرده و هزاران كتاب و مقاله منتشر كردهاند. مواجهه با اين حجم انبوه تحقيقات قرآني از سوي شرقشناسان غربي، سه احساسِ تعجب، شرمندگي و نگراني را پديد ميآورد. آنانگاه به تجليل از قرآن و تبيين زيباييها و معارف و تعاليم والاي آن پرداخته و گاه به دليل عدم دسترسي مستقيم به منابع اسلامي، دچار برداشتهاي نادرست شدهاند؛ چنانكه احياناً برخي از آنان به تحريف يا اتهامهاي دروغين و تهاجمهاي غيرمنطقي دست زدهاند. حجم انبوه اين آثار قرآنپژوهي قرآن شناسان غربي در سطح جهان و تأثيرگذاري منفي آن بر اذهان تشنه جامعه بشري و اسلامي، نقدي علمي را ميطلبد تا سره را از ناسره تفكيك و پاسخي منطقي به اشكالهاي مستشرقان ارائه كند. گرچه خداوند خود حفاظت «متن قرآن كريم» را از تحريف متكفل شده و فرموده است «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ»[8]، اما مسئوليت صيانت معارف ناب آن را از دستبرد تحريفگران فرهنگي كه به وارونه معرفي كردن مفاهيم قرآني ميپردازند به ما مسلمانان محول كرده است. بر عالمان ديني و حوزههاي علميه و پرچمداران معارف مكتب اهل بيت(ع) است كه پرچم دفاع از كيان اسلام و قرآن و اصلاح انديشههاي قرآني را در قبال تحريفگران به دوش گرفته و به نقد و بررسي و پاسخ آنها بپردازند؛ چنانكه امام صادق(ع) از همان دورة پيدايش حركت خزنده، تحريف معنوي را به ما گوشزد كرده و فرمود: «علما وارثان پيامبرانند، همانا پيامبران ثروتي به ارث نگذاشتهاند، بلكه احاديث و تعاليم خويش را به ارث نهادند، هر كس هر مقدار از آنها برگيرد، بهره فراوان برده است. پس دقت كنيد كه دانشتان را از چه كساني فرا ميگيريد، زيرا در بين ما اهلبيت پيامبر در هر نسلي عالمان معتدل و راستيني هستندكه تحريفهاي تندروان را از اسلام ميزدايند و شبهات و اشكالهاي مخالفان را پاسخ داده و توجيههاي غلط غير عالمانه ناآگاهان را كنار ميزنند.[9] پينوشتها: * ـ اقتباس از: مستشرقان و قرآن، محمدحسن زماني، قم، بوستان كتاب، 1385، ص 25-28، 80-83. |