نظرخواهي دکترين مهدويت

نظرخواهي دکترين مهدويت
منبع:سايت انتظار

سؤالات نظرخواهي درباره دکترين مهدويت
1.تعريف لغوي و اصطلاحي دکترين چيست و چه کاربردي دارد؟
2.تفاوت دکترين با مفاهيمي چون ايدئولوژي، مکتب، نظام و گفتمان چيست؟ کدام يک از اين تعابير بهتر مي‏تواند انديشه مهدويت را بيان نمايد؟
3.منظور از دکترين مهدويت چيست و از آن چه معنايي اراده مي‏شود؟
4.دکترين مهدويت در تعاليم اسلامي از چه منزلت و موقعيتي برخوردار است؟
5.آيا دکترين مهدويت يک تئوري در فلسفه تاريخ يا فلسفه سياسي است يا منظور از آن يک اعتقاد کلامي است؟
6.دکترين مهدويت در دنياي جديد چه نقشي دارد و چگونه مي‏تواند در کنار ديگر تئوريهاي جهاني نقش ايفا کند؟
7.آيا دکترين مهدويت مي‏تواند بيش از عصر ظهور به پرسش‏ انسانها و جوامع در حوزه‏هاي متفاوت پاسخ دهد؟

بيوگرافي:
حجت‏الاسلام والمسلمين دكتر نجف لك‏زايي دانش آموختة حوزة علميه قم و استاديار علوم سياسي موسسة آموزش عالي باقر العلوم?، سردبير فصلنامة علوم سياسي و رئيس پژوهشكدة علوم و انديشة سياسي پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي است.
دکتر بهرام اخوان کاظمي، دکتراي علوم سياسي (گرايش انديشه‏هاي سياسي) از دانشگاه تهران (1377) و کارشناس ارشد رشته معارف اسلامي و علوم سياسي دانشگاه امام صادق? (1370) مي‏باشد که از سال 1379 تا کنون استاد يار دانشکده حقوق و علوم سياسي دانشگاه شيراز مي‏باشد. نامبرده علاوه بر مسئوليتهاي اجرايي در اين دانشکده داراي سوابق مديريت پژوهشي در دانشگاه امام صادق، پژوهشکده مطالعات راهبردي، سازمان تبليغات، صدا و سيما، استانداري تهران و... بوده است و علاوه بر عضويت در هيأت تحريريه مجلات علمي مختلف، تأليف هفت عنوان تأليف (دو مورد زير چاپ) و نگارش بيش از شصت مقاله علمي تخصصي و شرکت و ارائه مقاله در بيش از سي و پنج همايش علمي را در کارنامه خويش دارد.
حجت‏الاسلام والمسلمين رحيم کارگر، کارشناس ارشد علوم سياسي و دانش‏آموخته حوزه علميه قم است. وي نويسنده و پژوهشگر و از اساتيد مرکز تخصصي مهدويت مي‏باشد.
مقالات و کتاب‏هايي چند به قلم ايشان منتشر شده است؛ از جمله: کتاب آينده جهان (دولت و سياست در انديشة مهدويت)، مقالة انتظار و انقلاب، مقالة جهاني شدن و حکومت جهاني حضرت مهدي? و... .

1. تعريف لغوي و اصطلاحي دکترين چيست و چه کاربردي دارد؟

حجت‏الاسلام دکتر نجف لک‏زايي:
از واژه دكترين Doctrine مي‏توان با عناويني از قبيل آموزه، سياست، مكتب، آيين و اصول و قواعد پذيرفته شده توسط يك فرد، گروه و يا ملت ياد کرد. هر نظام فكري، خط مشي و فلسفه‏اي كه مبناي عمل قرار گيرد، مي‏تواند دكترين تلقي شود. از اين منظر مي‏توان از "دكترين مهدويت" ياد کرد، چنانكه كاربرد عبارات ديگري نظيرآموزة مهدويت،آيين مهدويت، نظام فكري مهدوي و مكتب سياسي، فكري مهدوي نيز صحيح است. ولي توجه به اين نكته ضروري است كه صرف به كار بردن واژة دكترين با مفهوم مهدويت تفاوتي در وضع ما ايجاد نمي‏كند. آنچه مهم است اين است كه واقعاً انديشة مهدويت را به سطح دكترين ارتقا داده، آن را در قالب دكترين مطرح كنيم. در اين صورت لوازمي بايد مد نظر قرار گيرد. وضعيت فعلي انديشة مهدويت، آسيب‏شناسي وضعيت فعلي و آسيب زدايي از چهرة آن، شناسايي فرصت‏ها و تهديدهاي پيش روي انديشة مهدويت در سطح جهاني، نقاط قوّت و ضعف مكاتب فكري جهاني، ترسيم ابعاد متنوع و مختلف انديشة مهدويت؛ به ويژه در حوزة فرهنگ، سياست و اقتصاد و ارائة آن در قالب‏هاي مشخص عيني و عملياتي، ضمن آموزش و تبليغ اين انديشه در ميان اقشار، سنين و مخاطبان مختلف در نواحي جغرافيايي متنوع و با استفاده از ابزارهاي هنري و رسانه‏اي متنوع. پس به‏طور خلاصه دكترين، انديشه، مكتب، قواعد و نظريه‏اي است كه براي عمل و تحقق پيگيري شود.

دکتر بهرام اخوان کاظمي:
در زبان لاتين، واژه Doctrina به معناي دکترين، آموزش و علم است، کلمه Doctrine با تلفظ، املا و معاني مشابه نيز به زبانهايي مانند انگليسي و فرانسوي راه يافته است. به عنوان نمونه، اين اصطلاح در سال 1160م. به معناي علم و دانستن وارد زبان فرانسه شده و ريشه آن در اين زبان از کلمه docere به معناي آموزش دادن است. دکترين در زبان فارسي با اصطلاح "آموزه" ترجمه شده، هر چند در لغت نامه‏هاي عمومي به معناي اصول ـ عقيده، مجموعه عقايد پيروان يک مکتب، پيشنهادها ترجمه گشته است. يا در فرهنگهاي لغت خارجي، براي آن، مترادف‏هاي مانند دگم (نکات و اصول ترديد ناپذير)، تئوري، افکار، سيستم، تز، مذهب و فلسفه ذکر شده است اما شايد بتوان اجمالاً چند تعريف زير را براي دکترين ارائه نمود که در واقع بيانگر کاربرد آن نيز مي‏باشد:
1. مجموعه‏اي از مفاهيم که با تأکيد بر صدق خود، مدعي است در عرصه‏هاي عملي و کنش‏هاي حيات بشري، تفسيرهاي لازم را ارائه داده و الگوهاي ضروري براي هدايت و ادارة حيات مزبور در اين قلمرو را عرضه مي‏کند.
2. مجموعه آراء، عقايد، ساز و کارها و راهکارها و آموزش‏هايي است که تفسيرهاي راهبردي از حوزه‏هاي اساسي حيات بشر در عرصه‏هاي نظري و عملي، براي بهزيستي و مديريت بهينه حيات فردي و جمعي بشر ارائه مي‏دهد.
مجموعه افکار و عقايد يک مکتب ادبي يا فلسفي يا اصول ترديدناپذير (يا دٌگم‏هاي) يک مذهب مي‏باشد. دکترينها مي‏توانند در عرصه‏هاي مختلف مذهبي، فلسفي، اخلاقي، هنري، ادبي، سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي و... ارائه شوند.

حجت‏الاسلام رحيم کارگر:
دکترين (Doctrine)، در فرهنگ‏نامه‏هاي لغات و اصطلاحات سياسي به معاني "آيين، اصول عقيده، نظريه، تعليم، مکتب، اصلِ سياسي، نظريه، آموزه، اصول (عقايد) تعليمات، تعاليم و..." به کار رفته است. در فرهنگ‏نامه‏هاي لغت فارسي نيز به معاني "نظريه، انديشه، فکر، آموزه، مسلک، عقيده، رأي، آيين، انديشه و..." آمده است.
يک. دکترين در اصطلاح، کاربردها و مفاهيم گسترده و متنوعي دارد؛ ولي مهم‏ترين کاربرد آن در مباحث سياسي و روابط بين الملل است. بر اين اساس دکترين، به "بيان دقيق اصول و نظريات و معتقدات سياسي يک شخصيت سياسي" يا "طرز تفکّر و خط مشي دولتمردان در امور سياسي" گفته مي‏شود. دکترين‏هاي رؤساي جمهور آمريکا، از مشهورترين آموزه‏ها و نظريات ارائه شده در عرصة بين‏الملل است که تأثيرات زيادي بر تحولات سياسي داشته است؛ مانند: دکترين مونرو (1823)، دکترين ترومن (1947)، دکترين آيزنهاور (1957)، دکترين نيکسون (1969)، دکترين کارتر (1980)، دکترين ريگان و... . بر اين اساس دکترين معمولاً به مجموعة اقدامات و خط مشي سياسي يک دولتمرد ـ که ممکن است مشابه دولتمردان قبل و بعد از او باشد ـ اطلاق نمي‏شود؛ بلکه بخشي از اقدامات و سياست‏هاي او را ـ که جنبة ابتکاري داشته و آثار مهمي به جاي مي‏گذارد ـ دکترين وي مي‏نامند.
دو. در معناي عام‏تر و گسترده، دکترين، "مجموعه‏اي از نظام فکري، مبتني بر اصول خاص" است.
دکترين به مجموعة عقايد و افکار و نظريات پيروان يک نگرش و گرايش خاص حقوقي، سياسي و ادبي يا فلسفي يا علمي نيز گفته شده است. در دکترين، اصول اعتقادات قطعي و تصوّرات ذهني محکمي جاي دارد. گاهي نظام فکري و مذهبي خاصي را دکترين آن نظام فکري و مذهبي نام داده‏اند؛ مثل، دکترين بقاي روح و پاره‏اي از دکترين‏هاي حقوقي، سياسي و اقتصادي (مثل دکترين صدور انقلاب و...).
همچنين "مجموع عقايدي است که در باب توجيه و بيان تفسير قواعدي (مثلاً سياسي)، از طرف علماي فن اظهار شده است".
سه. دکترين گاهي، با يک بار منفي به کار مي‏رود و در اين صورت اصول معتقدات معمولاً خشک و بي‏تحرک يک گروه سياسي را بيان مي‏کند. معناي ديگر اين واژه در شکل صفت آن، به کار گرفته مي‏شود و در اين صورت جنبة طنز نيشدار دارد؛ براي مثال مي‏گويند: رفتار و گفتار فلان شخصيت سياسي، "دکترينر" است و اين بدان معنا است که شيوة برخورد او در سياست، مدرسي و معلم‏وار است!! (به کسي که حافظ يا مبلّغ يک نگرش و بينش خاص است، دکترينر نيز گويند).
چهار. با توجه به مطالب پيش گفته، مي‏توان دکترين را در دو مفهوم متمايز به کار برد:
الف. "نظريه و تعاليم علمي، فلسفي، سياسي، مذهبي و مجموعه‏اي از نظام‏هاي فکري است که بر پايه اصول معيني مبتني باشد".
ب. "تنظيم اصولي که بر طبق آن دولت‏ها (به وسيلة رئيس دولت)، مشي خود را ـ به ويژه در روابط بين‏الملل ـ تعيين مي‏کنند".
تعريف دوم کاربرد شايع‏تر و فزون‏تري نسبت به گزارة اوّل دارد؛ امّا آنچه در اين پژوهش مورد نظر است، تعريف نخستين از دکترين است.

2. تفاوت دکترين با مفاهيمي چون ايدئولوژي، مکتب، نظام و گفتمان چيست؟ کدام يک از اين تعابير بهتر مي‏تواند انديشه مهدويت را بيان نمايد؟

حجت‏الاسلام دکتر نجف لک‏زايي:
دكترين از خاصيت انعطاف و ابهام برخوردار است. انعطاف به اين معنا كه به لحاظ كاربرد، هم در ابعاد فراخ و گسترده به كار مي‏رود و هم در ابعاد ريز و عملياتي، به طور مثال، وقتي از دكترين ترومن، دكترين كارتر و يا دكترين نيكسون صحبت مي‏كنيم در واقع از يك‏آموزه و خط مشي مشخص در قبال رويدادهاي مشخصي صحبت مي‏كنيم. اما وقتي از دكترين مهدويت سخن مي‏گوييم از يك آموزة فراگير و گسترده صحبت مي‏كنيم. البته در علوم سياسي نوعاً كاربردهاي دكترين كاربردهاي عملياتي، مشخص و جزئي است كه بيانگر يك خط مشي و نظريه مشخص و تعريف شده است. از اين منظر مي‏توان گفت دكترين مهدويت در ميان آموزه‏هاي اسلامي و يا در ميان نظريه‏هاي نجات و پايان تاريخ و آينده پژوهشي يك آموزه و نظرية مشخص و روشن است. اصطلاح "مكتب، ايدئولوژي و نظام" عمدتاً گسترده‏تر از اصطلاح دكترين است، اما اصطلاح "گفتمان" مشترك لفظي است در ميان برداشت‏هاي مختلف، اگر گفتمان مهدويت بگوييم و منظورمان يك بستة فكري با هسته مركزي و دال‏هاي پيراموني باشد مترادف و هم عرض با دكترين مي‏شود و به هر حال در اين معنا نسبت به بكارگيري آن اشكالي نمي‏بينيم. از اصطلاحات نظام و مكتب هم مي‏توان براي بحث مهدويت استفاده کرد ولي كاربرد ايدئولوژي براي آن پسنديده نيست؛ زيرا در فضاي بين المللي عمدتاً معناي ماركسيستي از آن به ذهنها متبادر مي‏شود؛ يعني آگاهي كاذب.
اين كه كدام تعبير مناسب‏تر است با مفهوم مهدويت بكار رود، بستگي به هدف ما دارد. اگر انديشة مهدويت را بخواهيم ناظر به عمل تعريف كنيم، "دكترين مهدويت" مناسب‏تر است و اگر بخواهيم اين انديشه را تبيين كنيم و حدود و ثغور آن را روشن نماييم، تعابير "گفتمان و مكتب" مناسب‏تر به نظر مي‏رسد.

دکتر بهرام اخوان کاظمي:
ابتدا تذکر اين نکته لازم است که يکي از مشکلات مباحث و اصطلاحات علوم انساني، فقدان تعاريف قطعي و اجماعي از واژه‏ها، مفاهيم و مصطلحات است تا جائيکه به عنوان مثال گاهي براي يک اصطلاح مانند "قدرت"، قريب يکصد و پنجاه تعريف ذکر شده است. علاوه بر اين عدم تيقّن در معاني واژه‏ها، اين تعاريف در برخي و يا حتي بسياري از بخشهاي خود داراي همپوشي و ترادف معنايي هستند به همين خاطر در تفکيک تفاوت معنايي اصطلاح دکترين با مفاهيمي مانند ايدئولوژي، مکتب، نظام و گفتمان ممکن است با مشکلات و همپوشي‏هاي معنايي روبرو شويم ولي در هر صورت بطور قطع مي‏توان اذعان کرد که دکترين، با وجود برخي شباهت‏ها به معناي اين مفاهيم نيست. در بين اين مفاهيم، ايدئولوژي معاني بسيار گسترده‏تري را در بر مي‏گيرد و حتي در تعاريف متعددي، ايدئولوژي را شامل دکترين و اعم از آن دانسته‏اند و رابطه بين عموم و خصوص من وجه را بين آنها قايل شده‏اند مثلاً در تعريف ايدئولوژي گفته‏اند:
1. مجموعه‏اي از آراء، اعتقادات و دکترين‏هاي خاص که مربوط به يک دوره، يک جامعه يا يک طبقه اجتماعي است.
2. سامانه‏اي (سيستمي) از آراء، فلسفه‏هاي مربوط به جهان و زندگي است.
البته در برخي تعاريف ديگر، ايدئولوژي را زير مجموعه و محتواي دکترينها محسوب نموده‏اند همچنانکه گفته‏اند؛ ايدئولوژي مجموعة سامان‏مند و سيستميکي از آراء است که يک دکترين را مي‏سازد. برخي ديگر از تعابير درباره ايدئولوژي بدين شرح است:
1. فلسفه سياسي و اجتماعي و سيستمي از انديشه‏ها است که داراي طرحي آرماني از جامعه بوده و هم مي‏خواهد جهان را توضيح دهد و هم آن را دگرگون سازد و اين دگرگون سازي را از هواداران خود طلب مي‏کند.
2. به تعبير مارکس، ايدئولوژي "آگاهي دروغين" و دسته‏ايي از باورهاي غيرواقعي است که بيان کننده خواستها و سودهاي يکي از طبقات اجتماعي است و تصويري نادرست از جهان و امور را به ذهن متبادر مي‏کند. از طريق اين آگاهيهاي دروغين و باورهاي کذب، هم مردم خود را مي‏فريبند و هم توسط طبقات غالب و مستثمر فريب داده مي‏شوند.
3. ايدئولوژي مجموعه تجليات ذهني است که همراه با ايجاد پيوند ميان افراد پديدار مي‏شود و از راه تحريک حواس به وسيله واقعيت خارجي در آگاهي انسان شکل مي‏گيرد.
4. ايدئولوژي حالاتي از آگاهي است که با عمل سياسي پيوند دارد و تقريباً به آن صور از آگاهي اطلاق مي‏شود که به شکل واژه‏ها يا گفتار (discours، discus) درآمده باشد. اگرچه ايدئولوژي اصولاً و صرفاً گفتار نيست بلکه هسته‏ايي است غيرکلامي که حالت وجودي آن کلامي است لذا گفته مي‏شود که ايدئولوژي گفتاري است مبتني بر عمل سياسي.
اين تعابير بيانگر آن است که با وجود پاره‏اي شباهتها، اما ايدئولوژي به معناي دکترين نيست و در عين حال نيز تعبيري مناسب براي بيان انديشه مهدويت نمي‏باشد زيرا اساساً از حيث ارزشي، ايدئولوژي نه درست است و نه نادرست، بلکه فقط مي‏تواند موفق يا ناموفق، منسجم يا نامنسجم باشد. ايدئولوژي را فقط مي‏توان براساس عدم کارايي و عدم انسجام آن نقد کرد. ضمن آنکه امروزه از اصطلاح ايدئولوژي، نسبتاً براي تبيين و نامگذاري مجموعه افکار نظام‏هاي فکري بسته، قشري، دگماتيک و جزم انديش و مانند آن استفاده مي‏نمايند و واژه ايدئولوژي را غيرارزشي و فقط عملگرايانه مي‏دانند همچنانکه "ژان بشلر" در کتاب "ايدئولوژي چيست؟" پنج کارکرد ايدئولوژي را شامل، صف‏آرايي يا جبهه‏گيري، توجيه گري، پرده‏پوشي (که نوعي حيله‏گري سياسي براي فريب ديگران است)، موضع‏گيري، دريافت يا ادراک مي‏داند، ايدئولوژي از اين منظر، ابزار دست عمل سياسي است که مخصوصاً در کارکرد "دريافت يا ادراک"، عمل سياسي را ساده کرده و تمامي جامعه را در خود جاي مي‏دهد و رو به آينده دارد.
اما درباره "مکتب" (School, Ecole) و تفاوت آن با دکترين بايد گفت که به نظر مي‏رسد مکتب، بسيار عامتر از اصطلاح دکترين و حتي ايدئولوژي باشد زيرا يک مکتب مي‏تواند دکترينها، ايدئولوژيها و گفتمانهاي بسياري را در خود جاي دهد. مکتب در حقيقت معرف حوزه‏ايي است که بر بنياني خاص بنا شده و روش‏ها، آموزش‏ها و تعاليم و پيروان ويژه خود را داراست ولي اساس اين آموزش‏ها و تعاليم و راهکارها چه در حوزه‏هاي نظري و عملي، بر محوري واحد و اسلوبي وِيژه پي‏ريزي شده است.
اما اصطلاح دکترين با اصطلاح "نظام" (order-ordre) نيز مي‏تواند مشابهت‏هايي داشته باشد هر چند اين دو مترادف نيستند. در تعريف "نظام" گفته شده که جامعه هر زمان راه
حل‏هايي را براي حل مشکل توزيع کالاهاي کمياب (قدرت، ثروت، منزلت و...) و انتخاب نهادها و ارزش‏ها ارائه مي‏دهد اين راه حل‏ها ممکن است موفق يا ناموفق بوده و با هم هماهنگ يا ناهماهنگ باشند ولي مجموع چنين راه حل‏هايي را مي‏توان "نظام" ناميد. هر نظام مي‏تواند واجد و در برگيرنده دکترين‏هاي واحد و يا متعددي باشد همچنانکه يک دکترين نيز مي‏تواند، سرانجام خود را معطوف به طراحي يک نظام سياسي، اجتماعي، فکري و... کند.
همچنين گفتمان (discus) معمولاً چه از لحاظ پيچيدگي معنايي و چه از لحاظ سطح کمي و کيفي، اعم از دکترين نيست بلکه معمولاً يک دکترين مي‏تواند از گفتمانهاي متعدد استفاده کند زيرا گفتمان به معناي گفتگوي متقابل، تبادل آراء، محاوره براساس استدلال است.
اما به نظر مي‏رسد که هيچ يک از اين اصطلاحات و تعابير نمي‏تواند به درستي و کمال بيانگر انديشه مهدويت باشد و بهتر است براي اين منظور از تعابير اسلامي و قرآني و نه اصطلاح غربي مانند دکترين استفاده شود. شايد استفاده از تعابيري مانند حيات طيبه مهدوي يا حيات طيبه در عصر مهدوي، نظام يا حکومت جهاني حضرت مهدي، نهضت يا قيام يا اصلاح جهاني حضرت مهدي مناسبتر باشد. بهره‏گيري از اصطلاح غربي دکترين، علاوه بر عدم کفايت معنايي اين واژه، نوعي "تجددگرايي بيانيِ موزون" و اسم گذاري تحميلي زمانه را به ذهن متبادر مي‏کند و در عين حال، انديشه سترگ مهدوي را به سطوحي نازل تقليل مي‏دهد همچنانکه امروزه براي تبيين راهبرد فلان سياست يا انديشمند و رئيس جمهور از اصطلاح دکترين ياد مي‏کنند مانند دکترين مونروئد، آيزنهاور، نيکسون، برژنيسکي، برژنف، و موازنه قوا و... .
همچنين با توجه به خنثي بودن مفهوم ايدئولوژي و گستردگي کاربردهاي منفي آن، استفاده از اين اصطلاح نيز فاقد توجيه است. اما در مورد مکتب بايد گفت که اگرچه اين واژه فاقد بار منفي است و حتي براي تبيين اديان الهي هم از آن ا ستفاده مي‏شود ولي چون حضرت مهدي به ارمغان آورنده مکتب و دين جديدي نيست و در حقيقت مکتب نبوي و علوي را تکميل و آنها را به سرانجام و مقصود نهايي مي‏رساند و در واقع احياگر اسلام است و نمي‏توان از انديشه مهدوي، تحت عنوان "مکتب" ياد کرد و يا دست کم اين، عنوان مناسبي نيست، زيرا حضرت، مجدِّد مذهب و بزرگ مصلح و احياگر اسلامي است و نه واضع مکتب جديد. و ايشان با زدودن خرافه‏ها و حشو و زوائد از اسلام، غربت و مهجوريت را از اسلام نبوي و علوي مي‏زدايد و حيات آن را تجديد مي‏کند.
اصطلاحات نظام و گفتمان نيز فاقد رسايي لازم در بيان انديشه مهدويت است زيرا هرچند در بين کليه اين اصطلاحات، کلمه "نظام" از سزاواري بيشتري در اين زمينه برخوردار است و مي‏توان با افزودن کلمه قرآني "طيبه"، با کلمات "نظام طيبه مهدوي" از حکومت جهاني و انديشه مهدوي هم ياد نمود.

حجت‏الاسلام رحيم کارگر:
الف. ايدئولوژي:
ايدئولوژي از زبان فرانسه، مرکب از idée به معناي تصور و شناخت و Logie به معناي شناخت است. اين کلمه، از مفاهيم دشوار علوم اجتماعي است که زياد هم به کار مي‏رود. مفهومي است که خواه در بحث‏هاي علمي و خواه در گفت و گوي روزمره، معاني فرعي بي‏شماري دارد. نخستين بار دوتراس فرانسوي اين اصطلاح را وضع کرد.
در ادبيات سياسي، ايدئولوژي از نظر لغوي به مفهوم عقيده يا نظر سياسي تعريف شده است و برخي آن را به مجموعه‏اي از انديشه‏ها دربارة زندگي، جامعه و يا حکومت اطلاق مي‏کنند که با گذشت زمان بر اثر کثرت استعمال، به صورت اعتقاد مسلم و وجه مشخص گروه يا حزبي خاص در مي‏آيد. به بيان دقيق‏تر "ايدئولوژي عبارت است از نظام فکري و عقيدتي که قابل اعمال بر واقعيت‏هاي خارجي است".
از ديدگاه اندروهي وود: "يک ايدئولوژي، کما بيش مجموعه‏اي از عقايد است که شالوده‏اي را براي عمل سياسي سازمند (يا براي يک نوع اقدام سياسي سازمان يافته) فراهم مي‏کند".
ايدئولوژي شامل شناخت مجموعه‏اي از انديشه‏هاي سياسي، حقوقي، اقتصادي، فلسفي، ديني و اخلاقي است؛ مانند ايدئولوژي اسلام، ايدئولوژي مسيحيت، ايدئولوژي مارکسيسم و... (هرچند به نظر برخي کاربرد آن در اسلام نادرست و اشتباه است).
از ديدگاه دکتر آراسته‏خو: "تفاوت "دکترين" با ايدئولوژي" در اين است ـ که دکترين مجموعة عقايدي است که توسط فرد يا گروهي ابراز مي‏شود؛ ولي ايدئولوژي مجموعة عقايد توأم با عمل است. دکترين ضمانت اجرا ندارد؛ ولي در آرا و عقايد اثر مي‏گذارد. در دکترين اصول اعتقادي با تصويرات ذهني مي‏آميزد". (اين تفاوت در صورتي است که دکترين را به معناي برنامه‏ها و خط مشي يک سياستمدار نگيريم).
البته ايدئولوژي، معاني و اشارات بسيار متنوعي داشته است؛ ولي در تعبير مسلّط خود، لزوماً معناي منفي داشته و هميشه با انديشه‏هاي ديگران مأنوس بوده است و نه انديشة خودي. از نظر برخي ـ به ويژه مارکسيست‏ها ـ ايدئولوژي معمولاً جهت توصيف جهان‏بيني مسلّط مورد استفاده قرار گرفته است. ايدئولوژي هنوز کاربردي تحقيرآميز دارد و به معناي دارا بودن نگرش محدود با تعصّب ارزشي و به شکل عام‏تر، به معناي توهم و پندار است. با توجه به اين موارد، ايدئولوژي نمي‏تواند اصطلاح مناسبي براي تبيين آموزه‏هاي "مهدويت" باشد! هر چند وجه عملگرايانة آن مناسب به اين انگاره است؛ در حالي که دکترين فاقد وجه عمل‏گرايانه و ضمانت اجرا است.
ب. مکتب (School)
مکتب، به آيين شناخت و نظام فکري، جهان‏بيني، مجموعة نظريات شايع شدة يک استاد، راهي که هر انسان براي خود مي‏گزيند و... گفته مي‏شود.
مکتب در اصطلاح عبارت است از: گروهي از متفکران، دانشمندان، هنرمندان، نويسندگان و جز آنها که از يک استاد آموزش گرفته‏اند يا به علت همانندي روش، شيوه و اصول به همديگر، همبستگي پيدا کرده‏اند (مثل مکتب فرانکفورت،...).
مکتب سياسي (political school)، در اصل به نظرياتي که دربارة حکومت و شيوة ادارة جامعه وجود دارد، اطلاق مي‏شود. مکتب معناي گسترده‏تر و عام‏تري از دکترين دارد و يک مکتب مي‏تواند دکترين‏هاي مختلفي داشته باشد؛ به مثل در ليبراليسم مي‏توان شاهد
دکترين‏هاي گوناگون سياسي، اقتصادي، اجتماعي و... بود که جهت تقويت بنيان‏هاي آن مکتب استفاده مي‏شود. حتي مکتب، علاوه بر دکترين‏ها، داراي ايدئولوژي و نظريه وآموزه‏هاي مختلفي است. مکتب اکثراً براي مجموع انديشه‏ها و نظرات يک گروه هم فکر و هم مسلک استفاده مي‏شود؛ در حالي که دکترين‏ها در دل اين مکتب‏ها و نظريه‏ها به وجود مي‏آيد.
ج. نظام ((System
نظام (سيستم)، از واژه لاتين Systema و يوناني Sustema، به مفهوم مجموع، مجموعه و تجمع آمده است. نوعي کليت متشکل از اجزاي به هم پيوسته و نيز مجموعه‏اي از ارتباط‏ها را نظام گويند. علاوه بر اين نظام اشاره به سازمان وتشکيلاتي دارد که با محيط در کنش و واکنش متقابل است؛ يعني، هم بر آن اثر گذاشته و هم از آن تأثير مي‏پذيرد.
در اين نوشتار مراد اين است که: "نظام (سيستم) مجموعة اصول هماهنگ و در هم تافتة يک کليت و طرز شکل و محتوا گيري ان است".
نظام (سيستم)، هم روش است، هم وضع و قرار ترتيب‏ها و ترکيب‏هاي واقعيت‏هاي اجتماعي، اقتصادي، سياسي، فرهنگي، زيستي، طبيعي و... .
يك نظام، مي‏تواند شامل دکترين‏ها و آموزه‏هاي هماهنگ و همپوشي باشد تا به يک مطلوب و هدف دست يازيده شود. اين آموزه‏ها مي‏توانند به عنوان اجزاي دروني (اما متعدد) يک نظام قرار گيرند.
د. گفتمان (discourse)
مفهوم (گفتمان) پديده‏اي است چند وجهي و چند معنايي مباحث گفتمان، رشته‏هاي متنوع علوم انساني و اجتماعي ـ از زبان شناسي، ادبيات، هنر، نقد نظريه ادبي، نقد و نظريه فرهنگي، يا اجتماعي گرفته تا فلسفه، سياست، روان شناسي، روان کاوي، زيبايي شناسي، جامعه‏شناسي، تاريخ، اقتصاد، حقوق و... را در بر مي‏گيرد.
گفتمان از دهه 1970 به بعد در اشکال و قالب‏هاي مختلفي سر بر آورد که مهم‏ترين آنها، قالب يا شيوه "تحليل گفتماني" است که به مثابه ابزار روش‏شناسي نوظهوري در عرصه علوم انساني و علوم اجتماعي سر بر آورد.
"گفتمان" عبارت است از: مجموعه مفاهيم به هم پيوسته که ناظر به دفاع و توليد يک حقيقت خاص هستند.
متأسفانه امروزه خلطي ميان نظريه "گفتمان" (discourse) وديالوگ و گفتگو (dialogue) صورت گرفته و از اين اصطلاح در معاني گفت و گو و هم انديشي استفاده مي‏شود!! در حالي که گفتمان يانظريات گفتمان، ناظر به توليد وتأسيس حقا يق وآموزه‏هاي جديدي درعرصه‏هاي مختلف اجتماع است (آن هم در شرايط و موقعيت‏هاي معين).
بر اين‏اساس دكترين نيز با گفتمان تفاوت دارد و ممکن است ‏دکترين‏ها و ايدئولوژي‏هاي چندي موجب يک يا دو گفتمان شوند. براي نمونه بحث‏ها و نظريات ارئه شده در زمينه نزاع و درگيري فرهنگ‏ها و تمدن‏ها باعث غلبه "گفتمان رويارويي تمدن‏ها" درعرصه بين‏الملل شده است. انديشه مهدويت، آموزه‏اي فرا گير، جامع، کامل و چند جانبه است و تعابير ياد شده، تنها مي‏توانند بيانگر بخشي از حقايق آن باشند و حتي کاربرد برخي از آنها (مانند ايدئولوژي که بار منفي معنايي دارد)، در مورد انديشه مهدويت، درست نيست. پس مي‏توان از "گفتمان مهدويت" استفاده کرد؛ اما منظور از آن کليت انديشه مهدويت نيست؛ بلکه مراد آموزه‏ها و مفاهيمي از اين انديشه است که در موقعيت و شرايط خاصي توليد و تبيين مي‏شود (مثل گفتمان عدالت، گفتمان معنويت و...).
همچنين مي‏توان "نظام مهدوي" را به‏کار برده؛ ولي مراد از آن، همه آموزه‏ها و انگاره‏هاي مهدوي نيست؛ بلکه مقصود يک سري اصول و آموزه‏هاي هماهنگ و در هم تافته‏اي است که دست‏يابي به هدفي را مد نظر قرار مي‏دهد. (مانند نظام سياسي، نظام اقتصادي و نظام اجتماعي مهدوي). در نهايت "انديشة مهدويت" ذيل مکتب اسلام قرار دارد و خود مکتب جديدي ارائه نمي‏دهد. هر چند از نظر سياسي، مي‏توان براي مهدويت مکتب جديدي (احياي آموزه‏هاي اصيل ديني) تلقي کرد (ولي باز هم رساننده تمامي آموزه‏هاي مهدويت نيست).
مکتب سياسي مهدوي، خود رويکردها، نظريه‏ها و اهداف متمايزي دارد که بيشتر آنها را نمي‏توان در ساير مکاتب سياسي جست‏وجو کرد.

3. منظور از دکترين مهدويت چيست و از آن چه معنايي اراده مي‏شود؟

حجت‏الاسلام دکتر نجف لک‏زايي:
به‏كارگيري اصطلاح "دكترين مهدويت" در وضعيت فعلي شيعيان و نظر به مفهوم "دكترين" بيشتر مجازي است تا حقيقي؛ زيرا چنانكه پيش از اين اشاره كردم، وقتي مي‏توان از دكترين صحبت کرد كه بنيان‏هاي فكري و اصول و قواعد پذيرفته شده را به سياست و خط مشي تبديل كنيم. ما هنوز شناخت درستي از انديشة مهدويت به عمل نياورده‏ايم. شناختي كه نخبگان ما بر آن اتفاق نظر داشته باشند؛ به‏ويژه نخبگاني كه با زندگي عيني در تماس هستند. آموزة مهدويت وقتي لباس دكترين مي‏پوشد كه نخبگان فكري مستقر در جايگاههاي رهبري و كارگزاري شيعه به شناخت عملياتي از آن رسيده باشند و تحقق آن را سياست اصلي خود قرار دهند. اين امر باعث مي‏شود تا زمينه سازي براي تحقق اين ايده جدي گرفته شود.
اگر به فرمايش خواجه نصير الدين طوسي، غيبت امام? به ما انسانها بر مي‏گردد، پس بايد بينديشيم كه اگر چكار كنيم مانع حضور بر طرف مي‏شود؟ اگر بگوييم: انتظار در مقياس جهاني براي ظهور لازم است. پرسش بعدي اين مي‏شود كه چگونه مي‏توانيم زمينه‏هاي اين انتظار را فراهم كنيم، آيا شيعيان امروزي در انديشه ادارة جهان هستند، آيا شيعيان ما توانايي ادارة جهان را دارند؟ نگاه مي‏كنيم به مناطقي كه اين شيعيان ساكن هستد. آيا اين مناطق و نواحي به درستي اداره مي‏شود؟ اگر نمي‏شود، پس هنوز توانايي ادارة جهان وجود ندارد. امام زمان? حكومت جهاني تشكيل مي‏دهد. براي اين امر اعوان و انصار مي‏خواهد.
اين اعوان و انصار كجايند؟
هنوز اين امور تعريف شده نيستند. پس هنوز انديشة مهدويت را به دكترين تبديل نكرده‏ايم. وقتي انديشه به دكترين تبديل مي‏شود كه قواعد عمل آن را نيز روشن كرده باشيم.

دکتر بهرام اخوان کاظمي:
اگرچه بنده با کاربرد واژه دکترين براي بيان انديشه مهدويت مخالف هستم ولي در هر حال، منظور کساني که دکترين مهدويت را به کار برده‏اند اين است که دکترين؛ آموزه‏هايي ويژه امام مهدي? است که تفسيري راهبردي از حوزه‏هاي اساسي حيات بشري همچون انسان‏شناسي، سياست، اقتصاد، جامعه، حکومت، روابط بين الملل و... ارائه مي‏دهد و در حقيقت نوعي انديشه و سازکار آرماني و در عين حال قابل تحقق و جهان‏شمول براي نجات و بهزيستي حيات بشر بر مبناي احياء و تجديد اسلام نبوي و علوي است.

حجت‏الاسلام رحيم کارگر:
با توجه به دو مفهوم متمايز دکترين ، کاربرد اين اصطلاح بايد با دقت و احتياط بيشتري همراه باشد. معناي مشهور و رايج دکترين "طرز تفکر و خط مشي دولتمردان در امور سياسي" است و معمولاً اين کلمه، يادآور دکترين‏هاي ارائه شده از سوي رؤساي جمهور آمريکا و برخي از دولتمردان ساير کشورها است. در اين صورت کاربرد آن براي بيان "انديشه جامع مهدويت"، نه تنها درست نيست؛ بلکه جايگاه والا و ارزش ويژه آن‏را تنزل داده، آن را هم رديف، دکترين‏هاي عرصه روابط بين الملل قرار مي‏دهد. اما اگر "دکترين" را به عنوان "مجموعه‏اي از عقايد بگيريم که دستگاهي از نظريات ديني، فلسفي يا سياسي را تشکيل
مي‏دهد" و يا "نظريه و تعاليم علمي، فلسفي، سياسي، مذهبي و مجموعه‏اي از نظام‏هاي فکري بدانيم که بر پايه اصول معيّني مبتني باشد"؛ در اين صورت مي‏توانيم "دکترين مهدويت" را به‏کار بريم. در اين صورت مراد از آن، نظريه جامع و کامل براي تشکيل جامعه‏اي مطلوب و تفسيري راهبردي از حوزه‏هاي مختلف زندگي انسان است.
طرح "دکترين مهدويت"، بسيار مناسب و در خور ستايش است؛ زيرا عموماً آموزه‏هاي "مهدويت"، به طور محدود، محلي و دروني مطرح شده است و بايسته است اين آموزه والا به صورت جهاني و بين‏المللي و براي محافل علمي و دانشگاهي نيز ارئه شود.
يکي از روش‏هاي طرح انديشه مهدويت، بيان مفاهيم و گزاره‏هاي آن به زبان علمي است. البته اصطلاح "دکترين" فاقد توانايي لازم براي ارائه همه آموزه‏هاي مهدوي است و بايد از اصطلاحات کامل‏تر و حتي اسلامي‏تر (نه غربي) استفاده کرد. با اين حال مي‏توان بخش مهمي از معارف و آموزه‏هاي وحياني مهدويت را در قالب‏هاي علمي و نظام‏مند، مطرح و از جنبه‏هاي مختلف، آن را بررسي کرد و اصطلاح "دکترين" مي‏تواند براي اين منظور به کار رود. مهم اين است که از روش‏ها و قالب‏هاي سنتي و محلي گذر کرده و به شيوه‏ها و چهارچوب‏هاي علمي و منطقي نزديک شويم. بر اين اساس دکترين مهدويت بايد بتواند پاسخگوي گزينه‏ها و خواسته‏هاي زير باشد:
الف. تصحيح رابطه انسان با خدا (تحقّق عبوديت و عبادت)؛
ب. تنظيم رابطه انسان با خود (تحقّق معنويت، عقلانيت و کمال)؛
ج. سالم سازي رابطه انسان با ديگران (تحقّق عدالت، امنيت و الفت)؛
د: سامان بخشي به‏رابطه انسان با"طبيعت"(تحقّق پيشرفت، توسعه و استفاده بهينه از آن).
پيامد توجه به چهار انگاره ياد شده ،رسيدن انسان به کمال و تعالي مادي و معنوي است؛ امري که تا کنون محقّق نشده است.