نتهايي براي مقاومت
جنگ تحميلي با فاصله 2 سال از پيروزي انقلاب اسلامي شكل گرفت و روحيه هنرمندان در خلق آثار حماسي حفظ و دوچندان شد كه در اين ميان بزرگاني چون لطفي، عليزاده، ناظري، روشنروان، مجيد انتظامي و... همچون دوران انقلاب ساكت ننشستند و آثار ماندگاري را خلق كردند.
در كنار هنرمندان به نام كشور، محمدرضا لطفي از آن دست هنرمنداني بود كه با توجه به شرايط اجتماعي زمان جنگ و بنا به موقعيتها و مناسبتهاي خاص دست به خلق آثار بسياري زد كه تقريبا همه آن قطعات به خوانندگي شهرام ناظري اجرا شد كه از آن جمله ميتوان به قطعاتي چون «اي برادر»، «كجاييد اي شهيدان خدايي» و «شهيد» اشاره كرد.لطفي همچنين پس از پيروزي رزمندگان در خوزستان تصنيف «ظفر» در چهارگاه را با صداي شهرام ناظري ساخت. البته اين تصنيف با صداي محمد گلريز هم اجرا شد، ولي نسخه منتشر شدهاش با صداي ناظري بود.
بعد از انقلاب و شروع جنگ، حسين عليزاده قطعه نينوا را خلق كرد. ساخت اين قطعه به ديدگاههاي او و برداشتي كه به عنوان يك هنرمند از رخدادهاي اجتماعي و سياسي و فرهنگي داشته، برميگردد.
موسيقي سمفونيك در دوران جنگ به نسبت ديگر آثار موسيقايي كمتر ساخته شد، اما همان تعداد اندك هم كه شكل گرفت به شكل موسيقي سمفوني كه در مغرب زمين ساخته و ارائه ميشود، ساخته نشد.
در اين دوره هنرمندان از سازبندي اركستر سمفونيك يا اركستر بزرگ كه گاهي يك يا دو ساز سنتي ايراني هم در آن وجود داشته استفاده ميكردند كه از اين ميان ميتوان به قطعه «خرمشهر عزيز» اثر مجيد انتظامي اشاره كرد كه با اركستر سمفونيك اجرا شد.ساخت اين ژانر از موسيقي بعد از اتمام جنگ نيز توسط هنرمندان ادامه يافت، به طوري كه نخستين سمفوني مرتبط با جنگ سمفوني «فلكالافلاك» كامبيز روشنروان بود. اين آهنگساز اين اثر را با الهام از موسيقي لرستان ساخت. همچنين نغمه «دايه دايه وقت جنگه» نيز در همين اثر سازبندي شد و شكل اركسترال به خود گرفت. روشنروان اين اثر را با الهام از قلعه تاريخي فلكالافلاك در لرستان، به همين اسم نامگذاري كرد.
از ديگر سمفونيهاي مرتبط با جنگ ميتوان به سمفوني خرمشهر، ايثار، صلح و اين فصل را با من بخوان به آهنگسازي مجيد انتظامي و نيز سمفوني ايثار و شهيد شاهين فرهت اشاره كرد.
سمفوني «اروندرود» كه از ساختاري بينالمللي و سمفوني «سرداران» كه از تمي ملي و محلي برخوردار است، از ديگر آثار سمفونيكي هستند كه پس از دوران جنگ به سفارش بنياد حفظ و آثار ارزشهاي دفاع مقدس توسط محمدسعيد شريفيان ساخته شد.
شريفيان سمفوني «سرداران» را به ياد يك سرباز گمنام 8 سال دفاع مقدس ساخته كه به گفته او سرباز گمنام در اين سمفوني يك نماد جهاني است. او همچنين سمفوني «اروند رود» را نيز با الهام از رود اروند در خوزستان ساخت.
حوزه هنري از سال 1360 در بخش موسيقي فعال شد به طوري كه مركز موسيقي اين ارگان همان سال راهاندازي و اقدام به نشر موسيقيهاي فاخر كرد.
با توجه به همزماني تاسيس اين مركز با فضاي جنگ، توليدات موسيقي با مضمون جنگ بيشتر مورد توجه قرار گرفت به طوري كه دو آلبوم نينواي 1 و 2 به خوانندگي حسامالدين سراج به همت مركز موسيقي حوزه هنري منتشر شد.
البته از اين هنرمند آثار ديگري درخصوص جنگ خلق شد كه ميتوان به تصنيف «شهر خون» و «همپاي جلودار» اشاره كرد.تصنيف «همپاي جلودار» با تركيبي از دكلمه و خوانندگي همراه بود كه به صورت كليپ هم ساخته شد و چندين بار از شبكههاي مختلف تلويزيوني پخش شد.
در كنار قطعات بسياري كه در ژانرهاي مختلف موسيقي شكل گرفتند، آثار پاپ با ترانههاي مردمي بسيار اثرگذار بودند. از اين سرودها ميتوان به سرود «اين پيروزي خجسته باد» با خوانندگي «محمد گلريز» اشاره كرد.
در آن دوران اين سرودها يا به صورت تكخوان يا به صورت گروه همسرايان (كر) يا تكخوان و گروه همسرايان با نواي موسيقي اجرا ميشدند.
البته در كنار اين موسيقي مردمي، موسيقي محلي نيز به دليل آن كه از گويشها و زبانهاي نقاط مختلف ايران الهام گرفته بود، در دوران دفاع مقدس تاثير بسزايي را بر جاي گذاشت چرا كه به گفته برخي از صاحبنظران اين موسيقيها احساسات مردم را در سراسر ايران بازگو ميكرد و باعث نوعي ارتباط بين همه مردم ميشد.
بعد از گذشت 6 ماه از جنگ براي تقويت روحيه رزمندگان نوعي موسيقي در جبههها شكل گرفت كه ابتدا با فرم نوحهخواني ارائه شد، اما بتدريج حالتي حماسي پيدا كرد كه در اين زمينه قدم اوليه را صادق آهنگران برداشت. او با نوحه «اي شهيدان به خون غلتان خوزستان درود» پايه نوعي موسيقي حماسي و نوحه را بنا نهاد كه با استقبال زيادي مواجه شد، چراكه ساختار موسيقايي و كلامي اين اثر و ديگر آثار اينچنيني گيرا و گوش هر شنوندهاي را براي ايجاد نوعي آرامش خاطر به خود جلب ميكرد.
آهنگران در تمام طول جنگ با «اي لشكر صاحب زمان»، «با نواي كاروان...» و... كه براساس سرودههاي يك شاعر دزفولي شكل گرفت، نوعي موسيقي جنگي را خلق كرد.بعد از آهنگران، غلام كويتيپور با الهام و الگوبرداري از آهنگهاي محلي بوشهر اين روند را ادامه داد و هر دو در كنار هم به ترويج چنين موسيقي در جبههها پرداختند.
آهنگران بيشتر از ملوديهاي دزفول، شوشتر، بختياري و ديگر نواحي جنوبي ايران بهره ميگرفت و كويتي پور منحصرا به نغمات منطقه بوشهر توجه داشت. در كنار كويتيپور و آهنگران حسين فخري و حاج منصور اصفهاني نيز در اين زمينه فعاليت چشمگيري داشتند.