سلاح شیمیایی و میکروبی

بانی نخستین حمله شیمیایی تاریخ کیست؟

بر خلاف سوءظن به آلمانی‌ها، انگلیسی‌ها در دوره «ویکتوریا» از گاز گوگرد علیه سربازان روسیه‌ تزاری استفاده کردند.

 «معمولاً در بررسی‌های تاریخی وقتی بحث درباره پیدایش و استفاده از سلاح‌های شیمیایی به میان می‌آید، همه کاسه‌ها و کوزه‌ها را سر آلمانی‌ها می‌شکنند. مشهور است که آنها طی جنگ جهانی اول و به طور مشخص روز ۲۵ آوریل ۱۹۱۵ (۶ اردیبهشت ۱۲۹۴)، یعنی دقیقاً ۱۰۵ سال قبل، در حوالی شهر «نیپر» واقع در بلژیک، از گاز سبز رنگ «کلرین» استفاده کردند. این حمله وسیع باعث کشته شدن بیش از پنج هزار نفر شد. بیشتر مقتولان به دلیل نداشتن تجهیزات مناسب برای رویارویی با چنین حملاتی از بین رفتند. مصدومان این حمله شیمیایی بیش از ۱۵ هزار نفر بودند و همین آمار نشان داد که استفاده از سلاح‌های شیمیایی تا چه حد می‌تواند در کشتارهای وسیع مؤثر باشد.

شکست آلمان در جنگ جهانی اول و دوم، بهانه را به دست متفقین و به ویژه انگلیسی‌ها داد تا روی شواهد تاریخی گذشته، گرد فراموشی بپاشند و فکر شیوع این سلاح‌های مرگبار را، یکسره به ژرمن‌ها نسبت دهند اما وقتی صفحات تاریخ را مرور می‌کنیم، به اطلاعاتی برمی‌خوریم که خلاف این موضوع را نشان می‌دهند.

«فلورانس نایتینگل» بله، «گاز شیمیایی» نه؟!

سال ۱۸۵۳ میلادی (۱۲۳۲ خورشیدی)، در دوران حکومت ملکه ویکتوریا، انگلیس به همراه فرانسه، با روسیه تزاری درگیر شد. کانون این درگیری، شبه جزیره کریمه، جایی در شمال دریای سیاه و جنوب اوکراین امروزی بود. جنگ کریمه از مهرماه ۱۲۳۲ تا بهمن‌ماه ۱۲۳۴ هـ.ش ادامه داشت و به تعبیر برخی از مورخان، نخستین جنگ مدرن تاریخ بود؛ مدرن از این لحاظ که طرفین درگیری، از سلاح‌های جدید و تاکتیک‌های نظامی نوین در نبرد استفاده کردند. انگلیسی‌ها جنگ کریمه را یکی از نقاط قوت تاریخ خود می‌دانند؛ پیروزی در نبرد و البته، حضور «فلورانس نایتینگل»، بنیان‌گذار پرستاری نوین و چهره محبوب پزشکی در اروپا، در میدان نبرد کریمه و کمک وی به زخمی‌های انگلیسی، از جمله دلایل این رویکرد است اما در کریمه اتفاقات دیگری هم روی داد، اتفاقاتی که انگلیسی‌ها خیلی مایل نیستند درباره آنها گفت‌وگو کنند. موضوعی که «اریک کرودی» نویسنده کتاب «Chemical and Biological Warfare» به آن اشاره کرده‌ است؛ بریتانیایی‌ها در نیمه دوم قرن نوزدهم، به استفاده از گازهای شیمیایی روآورده بودند؛ آنها برای نخستین‌ بار در تاریخ جنگ‌های مدرن، تصمیم گرفتند از گاز گوگرد برای مسموم کردن سربازان روسیه تزاری در جبهه کریمه استفاده کنند.

«سواستوپول» و نخستین مصدومان شیمیایی تاریخ

عبور نیروهای فرانسوی و انگلیسی از رودخانه کوچک «آلما» در کریمه، یک پیروزی راهبردی محسوب می‌شد. انگلیسی‌ها توانستند زودتر خودشان را به قلعه بسیار مستحکم «سواستوپول» برسانند اما مقاومت روس‌ها باعث شد که محاصره این دژ نظامی ۳۴۹ روز طول بکشد. بالاخره در یکی از روزهای ابتدایی سال ۱۲۳۴ خورشیدی، نیروهای انگلیسی برای نخستین بار سلاح مدرن خود را آزمایش کردند. گوی‌های محتوی گاز گوگرد را به داخل قلعه انداختند. وزش باد هم باعث شد که شتاب گسترش گاز سمی گوگرد، تشدید شود. هر چند غلظت پایین گاز، کشته‌های زیادی روی دست روس‌ها نگذاشت اما تهوع شدید و بی‌حالی که از عوارض این گاز بود، دفاع قلعه را ضعیف کرد و راه برای ورود نیروهای دشمن به دژ مستحکم «سواستوپول» باز شد.

در گزارش‌های تاریخی، مانند پژوهش «دبورا بکراش» که با عنوان «جنگ کریمه» انتشار یافت، اشاره‌های محدودی به این اقدام شده است اما نباید تردید داشت که این، نخستین حمله شیمیایی در نبردهای مدرن محسوب می‌شود. در واقع انگلیسی‌ها، ۶۰ سال پیش از آلمانی‌ها، بخت خود را در استفاده از سلاح‌های شیمیایی آزموده بودند. طبق گزارش «کرودی»، همین اقدامات بود که سرانجام در سال ۱۲۸۶ هـ.شر(۱۹۰۷ میلادی)، اروپایی‌ها را به فکر امضای یک پروتکل مشترک برای جلوگیری از توسعه سلاح‌های شیمیایی انداخت البته ظاهراً کسی به این توافق احترام نگذاشت چون هشت سال بعد، حمله بزرگ شیمیایی آلمان با گاز کلرین، در بلژیک اتفاق افتاد.»

قیر، روغن‌ها، نفت،

جنگ‌افزارهای شیمیایی از جمله قیر، روغن‌ها، نفت، آتش یونانی، ناپالم، اسیدها، آرسنیک‌ها و غیره از دوران قدیم مورد مصرف قرار گرفته‌اند. برای نمونه اسپارت در جنگ‌های پلوپونز (سال‌های ۴۳۱ تا ۴۰۴ پیش از میلاد) اسیدهای گوگردی (از جمله دی‌اکسید سولفور) به‌کار می‌بردند.

طی جنگ جهانی اول برای نخستین بار افزارهای مدرن جنگ شیمیایی، بویژه توسط آلمان، ساخته و به‌کار گرفته شد. این اعمال با اسید پاشی و پخش ساده گازهای کشنده مانند کلر آغاز شدند تا اینکه بعدها بتوانند با پرتاب این مواد به راه دور نفرات بیشتری از سربازان دشمن را نابود کنند. آلمانی‌ها پیوسته پیشرو این صنعت بوده‌اند. در جریان جنگ اول جهانی کاربرد بیش از ۱۲۴ هزار تن مواد شیمیایی موجب مصدوم شدن حدود یک میلیون نفر و کشته شدن بین از یکصد هزار سرباز از طرفین جنگ گردید.

قبل از جنگ جهانی اول

در روزهای پایانی آوریل سال۱۹۱۵ و در بحبوحه جنگ جهانی اول، آلمان‌ها از سلاح شیمیایی علیه بلژیک استفاده کردند. از این رو در گاهشمار این روز تاریخچه استفاده از سلاح‌های شیمیایی را مرور می‌کنیم. قبل از جنگ جهانی اول در سال ۱۷۶۳ میلادی آمریکایی‌ها سلاح شیمیایی را علیه سرخپوستان که صاحبان اصلی سرزمین آمریکا بودند، به کار گرفتند. در جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۵ میلادی سلاح شیمیایی از سوی نیروهای آلمانی به کار گرفته شد و سپس دیگر کشورها استفاده از آن را در برنامه‌های جنگی خود گنجاندند. پس از جنگ جهانی دوم، انگلیسی‌ها درسال ۱۹۵۱ میلادی از ماده «فتیوتوکسین» در مالایا علیه استقلال‌طلبان این سرزمین استفاده کردند. آمریکا در جنگ ویتنام، کامبوج و لائوس، مواد شیمیایی و میکروبی را به کار برد.

در سال ۱۹۷۵، ویتنامی‌ها مواد شیمیایی را در کامبوج علیه خمرهای سرخ به کار بردند. در سال ۱۹۷۹، ارتش شوروی (سابق)، در اشغال افغانستان از این گونه سلاح‌ها استفاده کرد. رژیم نژادپرست آفریقای جنوبی در ۸ مارس ۱۹۸۳ میلادی از یک نوع ماده سمی علیه نیروهای سواپو در نامیبیا بهره گرفت.

کاربرد وسیع سلاح‌های شیمیایی به شکل مدرن

جنگ جهانی اول

با آغاز قرن بيستم و توسعه روز افزون دانش شيمي، زنگ خطر به كارگيري احتمالي و گسترده مواد شيميايي در جنگ ها براي دولتمردان اروپايي به صدا درآمد و آنها را واداشت كه طي قراردادي به كارگيري اين مواد را ممنوع كنند. كنوانسيون 1907 لاهه به تصويب بيشتر كشورهاي اروپايي رسيد. با اين حال برخلاف قرارداد منع كاربرد سلاح شيميايي، اين جنگ افزار مخوف در مقياس گسترده اي طي جنگ جهاني اول به كار گرفته شد.
جنگ شيميايي نخستين بار، زماني كه آلماني ها در اكتبر 1914 در نوشاپل گلوله هاي حاوي گاز اشك آور به سوي فرانسوي ها پرتاب كردند، آغاز شد. با وجود پراكندگي سربازان و محدود بودن شمار گلوله ها، اين تاكتيك چندان كارساز نبود و حتي فرانسوي ها متوجه كاربرد آن نشدند. با اين حال آلماني ها دست از تلاش برنداشته و گاز كلر را نيز نخستين بار در 22 آوريل 1915 در «يپرس» (Ypres) بلژيك عليه سربازان مستعمراتي فرانسه و پياده نظام كانادايي كه هيچ ماسكي براي حفاظت از خود نداشتند به كار بردند.
علاوه بر اين آلماني ها به سرعت به فسژن و خردل روي آورده و آنها را در جبهه آزمودند.(1) عامل تاول زاي خردل گوگردي به وسيله آلماني ها در 1917 و در نزديكي دهكده يپرس بر ضد سربازان فرانسوي به كار گرفته شد و به همين دليل فرانسويان نام ايپريت (Yperite) را نيز به عامل خردل دادند. همچنين خردل با نام ديگري به نام صليب زرد (Yellow Cross) نيز شناخته شده بود چرا كه براي مشخص كردن مخازن حاوي آن علامت صليب زرد به كار مي رفته است.(2)
به طور كلي در جنگ جهاني اول حدود 125000 تن عوامل سمي مشتمل بر 45 نوع عامل شيميايي مختلف به كار رفت كه در بين آنها 18 عامل كشنده و 27 عامل تحريك كننده بود. از ميان عوامل ذكر شده به طور عمده فسژن و خردل حدود يك ميليون و 300 هزار سرباز را از صحنه نبرد خارج كرد كه تعداد بيشماري از آنها براي هميشه نابينا شدند و تقريباً 100 هزار نفر جان باختند.

هرچند که مواد سمی و کشنده حتی در جنگ‌های باستان برای از پا درآوردن دشمن مورد استفاده قرار می‌گرفت اما کاربرد وسیع سلاح‌های شیمیایی به شکل مدرن آن در جنگ اول جهانی رخ داد. در روز 22 آوریل 1915 میلادی که به عنوان «روز تولد جنگ شیمیایی» نام گرفت. در شهر «ایپر» بلژیک‌، ارتش آلمان با استفاده از کپسول‌های محتوی گاز خفه کننده «کُلُر» هزاران نفر از سربازان متفقین را در جبهه مخالف از پای درآورد و از آن پس طرفین درگیر به صورت مکرر و در مقیاس وسیع از انواع سلاح‌های شیمیایی علیه یکدیگر استفاده کردند.

در طول همین جنگ بود که برای اولین بار عامل شیمیایی ناتوان کننده خردل (سولفور موستارد) که به عنوان عامل تاول زا نیز شناخته می‌شود توسط ارتش آلمان مورد استفاده واقع شد.

تلفات هولناک سلاح‌های شیمیایی در جنگ اول جهانی فوق تصور بود‌؛ یک میلیون مصدوم و بیش از 90هزار کشته که حاصل بکارگیری حدود 124 هزار تن انواع سلاح‌های مهلک و ناتوان کننده شیمیایی بود.

هرچند با امضای پروتکل 1925 ژنو‌، کاربرد این سلاح‌ها بعد از جنگ جهانی ممنوع اعلام شد اما در فاصله بین دو جنگ جهانی بسیاری از کشورهای دنیا به توسعه‌، تولید و انباشت سلاح‌های شیمیایی ادامه دادند. با این حال با کمال تعجب در طول نبردهای خونین جنگ دوم جهانی(1945-1939) از سلاح شیمیایی استفاده نشد که شاید دلیل آن هراس از مقابله به مثل کشورهای طرف جنگ و غیرقابل کنترل بودن عواقب و تلفات ناشی از این سلاح‌های مخوف بود(برخی مورخان معتقدند از آنجا که هیتلر خود در جنگ اول جهانی هنگامی که در ارتش آلمان خدمت می‌کرد در اثر مصدومیت با گاز خردل آسیب دید و به دلیل تجربه تلخ صدمات ناشی از این سلاح‌ها از کاربرد آن در جنگ دوم جهانی امتناع کرد.)

هرچند در طول سال‌های بین دو جنگ و پس از جنگ دوم جهانی در برخی نقاط دنیا به صورت محدود از سلاح‌های شیمیایی استفاده شد اما درعمل تا پیش از تجاوز عراق به ایران از این سلاح‌ها به صورت وسیع در هیچ جنگی استفاده نشد.

جنگ جهانی دوم:

در جريان جنگ دوم مراكز پژوهشي ـ نظامي در آلمان، انگلستان، آمريكا و ژاپن به كوشش هاي خود جهت تهيه عوامل شيميايي با سميّت زياد ادامه دادند.در آلمان سنتز عوامل بسيار سمي اعصاب تابون و ساربن آغاز و با تهيه سومان در سال 1944 دنبال شد كه سمي ترين عامل شيميايي در جنگ جهاني دوم بود.
آلماني ها همراه با تلاش هاي پژوهشي جدي، كارخانه بزرگي براي توليد جنگ افزارهاي شيميايي و مهمات آن تاسيس كردند كه توليد ساليانه آن در 1943 حدود 180 هزار تن (اين مقدار 5/1 برابر عوامل شيميايي به كار رفته به وسيله دول متخاصم طي جنگ جهاني اول) بوده است. طبق گزارش ورماخت (wehrmaht) در اواخر جنگ، ذخيره عوامل شيميايي آلمان 70 هزار تن شامل 32 هزار تن ايپريت يا خردل و 13 هزار تن گازهاي اعصاب بوده است. اسپي ير (Speer) وزير صنايع هيتلر در دادگاه بين المللي نورنبرگ اعلام كرد كه هيتلر خود طي جنگ جهاني اول مصدوم شيميايي بوده و بدين جهت به جنگ افزارهاي شيميايي جديد اهميت زيادي قائل بود.
نيروهاي هيتلري همواره ذخاير جنگ افزارهاي شيميايي خود را افزايش مي دادند. آلماني ها در جريان جنگ دوم مرتكب بي رحمانه ترين جنايات عليه بشريت شدند. اتاق هاي گاز در اردوگاه هاي بوخن والد (Buchenwald)، آشويتس (Auschwitz)، زاخرزن هاوزن (Sachsenhausen)، نوين گام (Neuengamme)، لوبلين (Lublin)، گروسه روزن (Grosse -Rosen)، راونز بروخ (Ravensbruck) و تربلينكا (Treblinka) كار مي كردند. در 14 ژوئيه 1942 هيملر (Himmler) اجازه داده بود كه در برخي اردوگاهها از زندانيان براي آزمايش عوامل شيميايي استفاده كنند. در كل،تا پايان جنگ تنها 5/4 ميليوم زنداني بر اثر به كارگيري انواع عوامل سمي به وسيله شركت دگش وابسته به مجتمع صنعتي فاربين در اردوگاه آشويتس مسموم شده بودند.

 قرون وسطي تا اواخر قرن نوزدهم

در دوران جنگ‌هاي صليبي،‌ روش متداول در جنگ‌هاي بيولوژيك آلوده كردن چاهها با لاشه‌ انسان‌ها و حيواناتي بود كه در جريان بيماري واگيردار مرده بودند.
در سال 1453 ميلادي كه تركان عثماني به قسطنطنيه آخرين سنگر روم شرقي (بيزانس) حمله بردند و به كندن گودال پرداختند، مدافعان شهر در همان گودال‌ها دود گوگرد پخش كردند و تركان دچار خفگي شدند.
همچنين در سال 1456 ميلادي كه تركان به نواحي بلگراد حمله بردند، مردم آن منطقه بر روي موش‌ها پودر كشنده‌اي ريختند و آنها را آتش مي‌زدند و به سوي مهاجمان رها مي‌كردند.
مهاجمان روس براي به زانو در آوردن لشكر سوئد در سال 1710 ميلادي از ميكروب طاعون استفاده كردند.
پس از پايان جنگ اجساد طاعون زده سوئد‌ي‌ها برروي ديوارهاي ريوال Reval پراكنده شده بود.
در بعضي از اين مواقع استفاده از جنگ افزارهاي ميكروبي، بي سر و صداتر و در مواقعي، پنهاني صورت مي‌گرفت. به عنوان مثال در سال 1363 ميلادي انگليسي‌ها كه توسط واكسناسيون نسبت به آبله مصون شده بودند ملافه‌ها و پتوهاي بيماران مبتلا به ويروس آبله را براي رهبران متخاصم سرخپوستان شمال آمريكا در «اوهايو» بردند كه منجر به مرگ عده‌اي از سرخپوستان گرديد
ناپلئون بناپارت در سال 1797 ميلادي هنگامي كه در حال جنگ با ايتاليا بود تلاش كرد تا بيماري تب مرداب را به سربازان ايتاليايي سرايت دهد.
علاوه بر اينها در طول تاريخ موارد عديده‌اي استفاده از سلاح‌ شيميايي و ميكروبي وجود دارد، چه در كشورهاي عربي و چه در جنگ استقلال آمريكا از جمله موارد معمول آن مسموم كردن چاه‌هاي آب بوده است كه موجب مرگ گله‌هاي گوسفندان و گاو‌ و انسان‌ها شده است.

منع کاربرد سلاح‌های شیمیایی

اولین توافقنامه بین‌المللی منع کاربرد سلاح‌های شیمیایی به سال ۱۶۷۵ بر می‌گردد، هنگامی که معاهده‌ای مبنی بر عدم کاربرد گلوله‌های سمی میان فرانسه و آلمان در استراسبورگ امضا شد. در طول دویست سال پس از آن با روند صنعتی شدن و پیشرفت تکنولوژی شیمیایی امکان توسعه سلاح‌های شیمیایی در سطح وسیع فراهم آمد. در سال ۱۸۷۴، کنوانسیون بروکسل در مورد قانون و عرف جنگ تصویب شد. این کنوانسیون استفاده از سم یا سلاح‌های سمی و نیز کاربرد تسلیحات، پرتابه‌ها یا موادی به منظور ایجاد درد و رنج غیرضروری را ممنوع کرد. در سال ۱۸۹۹ کنفرانس صلح در لاهه برگزار شد که به امضای توافقنامه‌ای معروف به بیانیه لاهه انجامید و بر اساس آن کاربرد پرتابه‌ها ی حاوی گاز سمی ممنوع گردید.

وحشتی که از جنگ‌افزارهای شیمیایی در طول جنگ جهانی اول تجربه شد به چنان خشمی در میان کشورهای دنیا دامن زد که تصمیم گرفتند کاربرد مواد شیمیایی یا سلاح‌های شیمیایی را برای همیشه در جنگ ممنوع کنند. این تعهد به امضای پروتکل ۱۹۲۵ ژنو مبنی بر منع کاربرد گازهای خفه‌کننده، سمی و گازهای دیگر و استفاده از شیوه‌های میکروبی در جنگ انجامید. ایران در ۵ نوامبر ۱۹۲۹ و عراق در ۸ سپتامبر ۱۹۳۱ به این معاهده پیوستند. البته کشورهایی مثل اسرائیل آن را امضا نکردند. (دولت اسرائیل در سال 1948 تاسیس شده است و در زمان امضا توسط ایران و عراق وجود خارجی نداشت.)

پروتکل ژنو کاربرد سلاح‌های شیمیایی را در جنگ ممنوع می‌کند اما گسترش، تولید و مالکیت چنین سلاح‌هایی را ممنوع نمی‌کند. بسیاری از کشورها پروتکل ژنو را امضا کردند اما این حق را برای خود محفوظ نگه داشتند که چنانچه خود یا متحدانشان مورد حمله با سلاح‌های شیمیایی قرار گرفتند، به همان صورت مقابله کنند. در ضمن بسیاری از امضا کنندگان پروتکل این حق را برای خود محفوظ نگاه داشتند که در مقابل کشورهایی که به پروتکل نپیوسته‌اند از سلاح‌های شیمیایی استفاده کنند.

بدنبال حملات شیمیایی وسیع رژیم صدام علیه ایران در دهه ۸۰ میلادی و تلفات هولناک ناشی از این حملات، جامعه جهانی در دهه ۱۹۹۰ موفق به تهیه پیمانی شد که به نابودی سلاح‌های شیمیایی و نیز عدم گسترش این سلاح‌ها و مواد شیمیایی سمی به کار رفته در آن‌ها در سراسر دنیا رسیدگی می‌کند. کنوانسیون منع گسترش، تولید، ذخیره و استفاده از سلاح‌های شیمیایی و نابودی آن‌ها (یا کنوانسیون سلاح‌های شیمیایی، CWC) در تاریخ ۱۳ ژانویه ۱۹۹۳ در پاریس برای امضا آماده شد و در سال ۱۹۹۷ اجرایی گشت.

در حال حاضر سازمان منع سلاح‌های شیمیایی (OPCW)در لاهه هلند مسئول اجرای مفاد این کنوانسیون می‌باشد. تا ژانویه ۲۰۱۲ یکصد و هشتاد و هشت کشور دنیا به عضویت این سازمان درآمده و کنوانسیون مذکور را تصویب نموده‌اند

انواع سلاح‌های شیمیایی
بمب‌های شیمیایی سه نوع جامد، مایع و گاز دارند. از حالت جامد آن در ارتفاعات و در مناطق برفی استفاده می‌شود و این‌گونه بمب‌ها با آب شدن برف در آن حل شده و پایین می‌آیند و در نهایت افراد زیادی را مسموم می‌کنند. از انواع مایع آن برای حل کردن در آب رودخانه‌ها و منابع استفاده می‌کنند. نوع گازی آن نیز از بقیه انواع آن پرکاربردتر است و در مناطق مختلف (بیشتر مکان‌های وسیع و باز) استفاده می‌شود

 جنگ آمریکا و ویتنام

آمریکایی‌ها نیز در جنگ ویتنام هزاران تُن عامل نارنجی بروی جنگل‌های منطقه ریختند تا آن مکان‌ها یعنی (مخفی گاه ویت کنگ‌ها) را تبدیل به بیابان کنند. بخش عمده این ماده را نیز آلمان‌ها در اختیار آمریکایی‌ها قرار دادند. تحت تأثیر این ماده مهلک دی‌اکسین‌دار هنوز پس از ۴۰ سال، در ویتنام بچه‌های معلول به دنیا میایند.

جنگ ایران و عراق
 استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی

با وجود تصویب پروتکل ۱۹۲۵ ژنو رژیم عراق در طول جنگ ایران و عراق با نقض این معاهده بین‌المللی وسیعترین حملات شیمیایی پس از جنگ جهانی اول را مرتکب شد

صدام حسین از سال ۱۹۸۴ به بعد به‌طور گسترده از تابون استفاده می‌کرد، اما این ماده گران بود و پیدا کردن مواد لازم برای ساخت آن هم سخت بود او بعدها بیشتر به سراغ گاز وی ایکس رفت که قدرت و دوام بیشتری داشت. او در سال ۱۹۸۸ حدود ۴ تن از این گاز را در اختیار داشت. اما ماده شیمیایی که در حجم وسیع‌تری در دسترس او قرار داشت، گاز سارین بود. صدام حسین به گاز خردل هم علاقه داشت، چرا که این گاز اثرات درازمدتی نظیر کوری، انواع سرطان، ناباروری و نقص عضوهای پیش از تولد داشت.

بر اساس گزارش‌های بازرسان سازمان ملل متحد از سال ۱۹۸۴ تا ۱۹۸۸ در موارد متعددی از گاز خردل و نیز عوامل اعصاب علیه رزمندگان ایرانی و غیر نظامیان ساکن روستاها و شهرهای مرزی ایران استفاده شد

رژیم صدام همچنین در جریان عملیات انفال علیه مناطق کردنشین شمال عراق به ویژه شهرستان سردشت که اولین شهر شیمیایی ایران بود حملات شیمیایی وسیعی را علیه مردم این مناطق انجام داد که حمله شیمیایی به حلبچه در مارس ۱۹۸۸ و کشتار بیش از پنج هزار نفر از مردم این شهر از آن جمله است.

در جنگ ایران و عراق شرکت‌های آلمانی بزرگترین صادرکننده جنگ‌افزارهای شیمیایی یا تجهیزات و کارخانه‌های ساخت این سلاح‌ها به عراق بودند. البته فرانسه، هلند، انگلیس، شوروی و غیره هم در صدور غیرقانونی مواد اولیه ساخت این سلاح‌ها یا سایر تجهیزات مرتبط به عراق نقش مهمی داشتند.

این حملات شیمیایی منجر به مصدوم شدن بیش از یکصد هزار نفر در ایران گردید که بسیاری از آنان هنوز به عوارض و بیماری‌های ناشی از مصدومیت شیمیایی مبتلا هستند و نیازمند مراقبت‌های پزشکی هستند.

فهرست کشورهای فروشنده مواد و تجهیزات جنگ‌افزار شیمیایی به عراق

فهرست کشورهایی که مواد شیمیایی، تجهیزات فنی/مهندسی و محفظه (پوسته) ساخت بمب، کلاهک موشک ویژه سلاح‌های شیمیایی را به عراق صادر کرده و در تولید جنگ افزار سهیم بوده اند، تکمیل نیست و آمار ایالات متحد و انگلستان در دست تحقیق هستند. عراق در این رابطه در سال ۱۹۹۱م گزارش داد که ۱۷۶۰۲ تن مواد شیمیایی دریافت کرده‌است. 

مکانهایی که عراق سلاح شیمیایی  استفاده کرد

 سردشت 
آیا «لاوازیه» پدر علم شیمی هرگز فکر می‌کرد با کشف این عناصر شیمیایی قرار است بی‌رحمانه‌ترین اتفاقات به دست انسان برای انسان رقم خورد؟!

روستای آلوت بانه در اردیبهشت ۱۳۶۶ گواهی می‌دهد، شرم آورترین و هولناک‌ترین جنایت را، و فراموش نمی‌کند صحنه‌ای را که در آن مادری باردار به همراه دخترش بر اثر استنشاق گاز سمی در بمباران شیمیایی توسط عراق به شهادت رسیده بودند. گناه او و دیگران چه بود؟ و یا هزاران زن و کودک و مردم غیرنظامی شهر سردشت که در هفتم تیرماه ۱۳۶۶هدف گاز ناتوان‌کننده خردل قرار گرفته و مظلومانه به شهادت رسیدند. در این حادثه  ۴۵۰۰نفر چون برگ درخت بر زمین می‌افتند. تصاویر، کودکی را نشان می‌دهد که عروسک در دست، شهید شده گویا می‌خواسته از عروسکش در مقابل این گاز خوفناک دفاع کند.

خیبر در بمباران شیمیایی

جزایر مجنون با نیزارهای بلند و زمینی باتلاقی غیرقابل سکونت است. باتلاق‌ها و مرداب‌های هورالهویزه و هورالعظیم در ۴۵کیلومتری شمال شرقی شهر هویزه و ۹۵ کیلومتری غرب اهواز و بخشی از مرداب‌ها و باتلاق‌ها که در خاک عراق قرار دارند دو جزیره شمالی و جنوبی را تشکیل می‌دهند که محور اصلی عملیات خیبر در اسفند ماه ۱۳۶۲بودند.

نیروهای ایران سریع و برق‌آسا پس از پشت سر گذاشتن منطقه وسیع جفیر و هلی برن‌نفر از نیروهای پیاده که توسط هوانیروز قهرمان و خلبانان شجاع آن صورت می‌پذیرد، جزایر مجنون شمالی و جنوبی را تصرف می‌نمایند. صبح روزچهارم است. نیروهای ایران پس از تارومار نمودن عراقی‌ها با رسیدن به شهر القرنه رژیم بعثی عراق و استقرار بر روی جاده مهم بصره- العماره با استقبال گرم مردم شیعه منطقه مواجه شدند.

رژیم بعثی عراق که با دیدگاهی نظامی هرگز فکر نمی‌کرد از این موانع طبیعی برای طراحی حمله‌ای وسیع استفاده شود، غافلگیرانه برای توقف پیشروی نیروهای ایران و در امان ماندن از خطر تصرف شهر بصره با حداکثر توان خود و با استفاده از اطلاعات ماهواره‌ای که آمریکا در اختیار او قرار داد، اقدام به بمباران وسیع هورالعظیم می‌نماید که بیشتر این بمب‌ها شیمیایی بوده و بدین ترتیب مانع پیشروی نیروهای ایران می‌گردد.

خلبانان و بالگردهای هوانیروز ارتش در این مقطع با تخلیه بسیاری از رزمندگان شیمیایی شده به پشت جبهه نقش بسیار بزرگی را ایفا نمودند و کارنامه درخشانی در نجات مصدومان عملیات خیبر از خود بر جای گذاشتند. هوانیروز با۹۰ فروند انواع بالگرد از پایگاه‌های گروه پشتیبانی اصفهان، گروه رزمی مسجد سلیمان و با استعداد بیش از ۲۵۶ نفر از کارکنان خلبان، فنی و پشتیبانی و امداد رسان، خدمات ایثارگرانه و بی‌شائبه‌ای را از خود نشان دادند. حملات ناجوانمردانه شیمیایی عراق با وجود قوانین بین‌المللی با سکوت استکبار و شورای امنیت همراه بود. ارتش که با لشکرهای ۷۷ پیاده خراسان،۲۱ حمزه(ع)، ۲۸ کردستان و تیپ ۵۵ هوابرد و لشکرهای زرهی ۸۱،۱۶ و ۹۲ و همچنین گروه‌های ۲۲ و ۳۳توپخانه در این عملیات شرکت نموده بود از آسیب بمباران‌های شیمیایی درامان نماند و تلفاتی را متحمل شد.

عملیات بدر و کاربرد سلاح  شیمیایی توسط دشمن

یک سال از عملیات خیبر و کاربرد سلاح شیمیایی گذشت و صدام حسین با تجربه تلخی که از اجرای عملیات خیبر و شکست ننگین و غیرقابل تحملی که با از دست دادن جزایر شمالی و جنوبی مجنون و قسمتی از اراضی هورالهویزه که با تلفات سنگین نیرو و تجهیزات جنگی همراه بود داشت، با استقرار سامانه محکم پدافندی و احداث خاکریزهای عریض و طویل و مرتفع همراه با چندین ردیف سیم‌های حلقوی خاردار، نصب نور افکن‌های بسیار قوی، استقرار بی‌شمار نیرو، ادوات زرهی، توپ، تجهیزات و پدافند زمین به هوا، به خصوص موشک‌های ضد بالگرد در منطقه می‌نماید. اما باز خود را با حمله دیگری از سمت دیگر هورالهویزه در عملیاتی با نام «بدر» در اسفند ماه ۱۳۶۳روبرو می‌بیند. در این عملیات، ۱۲لشکر و ۵تیپ از رزمندگان اسلام اعم از ارتش و سپاه و بسیج مردمی، در قالب چهار قرارگاه شرکت نموده و به نیرویی در حدود بیش از ۲۱ تیپ عراقی(پیاده، زرهی و مکانیزه) یورش بردند تا عملیات خود را با نام عملیات بدر با رمز مقدس یا فاطمه الزهرا(س)، اجرا نمایند.

در این عملیات هوانیروز با بکار گیری ۲۰ فروند بالگرد و ۷۴۳ ساعت پرواز، ضمن انهدام سنگرها و ادوات زرهی و تخلیه ۱۰۲۸مجروح، اقدام به هلی برن ۹۴۵رزمنده و  ۱۰۴۹تن آذوقه و مهمات نمود. سرلشکر خلبان محمد علی بختیاری، رحیم بخشی، ناصر مشایخ و سروان فنی هوایی یعقوب حسینی از شهدای هوانیروز در این عملیات هستند.

در یورش اولیه، رزمندگان اسلام جاده العماره - البصره را تصرف نمودند و تلاش کردند تا سر پل تصرفی را گسترش دهند، اما به دلیل پاتک سنگین زرهی دشمن و مشکل بودن پشتیبانی در منطقه هور و طولانی بودن آماد راه‌ها و استفاده دشمن از سلاح‌های شیمیایی در سطحی وسیع، مجبور به عقب نشینی شدند و تنها پد خندق و قسمتی دیگر از هورالهویزه را آزاد کردند. اما با این وجود۱۲۰۰۰کشته و زخمی و ۳۰۰۰ اسیر، تلفات انسانی نیروهای بعثی و انهدام ۱۸۰دستگاه تانک و نفربر، ۲۰۰دستگاه خودرو، ۱۰۰دستگاه خمپاره انداز و توپ، تخریب دو دهنه پل و سرنگونی ۶ فروند هواپیما و سه فروند بالگرد، از جمله ضایعات سنگین عراقی‌ها در این عملیات بود.

عملیات والفجر۸  و سلاح شیمیایی

تنبیه متجاوز و کشاندن جنگ به داخل خاک عراق، در استراتژی فرماندهان نظامی ایران قرار می‌گیرد و شهر بندری فاو هدف این عملیات است. منطقه عمومی فاو با تسلط کامل بر اروندرود، تسلط بر شمال خلیج فارس و سایر حساسیت‌های راهبردی منطقه برای عملیات مناسب تشخیص داده شد. اجرای این عملیات که در ساعت ۰۰/۲۲ روز ۶۴/۱۱/۱۷ با رمز مبارک یا فاطمه الزهرا(س) آغاز ودر تاریخ ۶۴/۱۱/۲۶ با تصرف قسمتی از جزیره فاو به پایان رسید دارای ابعاد سیاسی و نظامی بزرگی همچون تصرف بیش از ۸۰۰ کیلومتر مربع از زمین‌های دشمن،کشته و زخمی شدن بیش از ۵۰۰۰۰ نفر، که در میان آنها فرمانده لشکر ۵، فرمانده تیپ و....... دیده می شد، ۷۰۰ نفرنیز به اسارت در آمدند.

رژیم بعث که خود را بازنده در شرایط تاکتیکی و عملیاتی جدید می‌دید و تصرف فاو به مثابه گرفتن گلوگاه عراق برایش قابل تحمل نبود با تمام توان اقدام به کاربرد سلاح‌های شیمیایی نموده و با این حربه موفق به باز پس گیری فاو پس از یکسال از اشغال آن توسط ایران می‌گردد.

عملیات کربلای ۵  و سلاح شیمیایی

یگان‌های خط شکن در محور شلمچه با رمز مقدس یا زهرا(س) در ۱۹دی۶۵ عملیات کربلای ۵ را به فاصله کمی از کربلای۴ شروع می‌کنند و نیروهای قرارگاه کربلا قصد الحاق در کانال پرورش ماهی، منطقه پنج ضلعی و شلمچه را دارند. ساعت ۱۰ صبح رزمندگان اسلام در مجاورت کانال هفت دهنه، هلالی اول و دوم را تصرف و حالا موقعیت خود را در شلمچه تا حدودی تثبیت نموده بودند. در روز دوم و با روشنایی روز رزمندگان بیش از ۲۰ پاتک عراق را خنثی و آنها را عقب می‌رانند. در روز سوم، عراق که از عزم و اراده رزمندگان به ستوه آمده چاره را در استفاده از سلاح شیمیایی می‌بیند و با این حربه ناجوانمردانه نیروهای مستقر در کانال ماهی را عقب می‌راند. تصرف چهارراه شلمچه در شامگاه سوم اسفندماه ۱۳۶۵ اتفاق می‌افتد، دشمن نیز با فرا رسیدن صبح، علاوه بر انجام سه پاتک همراه با استفاده از سلاح شیمیایی خطوط خود در این محور را تقویت می‌کند. با وجود استفاده وسیع عراق از سلاح شیمیایی و بمباران سنگین هوایی،نیروهای ایران نیز صدمات زیادی را به دشمن وارد می‌نمایند.

اوج بی رحمی دشمن در کاربرد سلاح شیمیایی در حلبچه

اما در عملیات والفجر۱۰ چه گذشت؟ بدترین اتفاق در حلبچه افتاد. یعنی بمباران شیمیایی مردم بی‌گناه حلبچه و کشته شدن هزاران نفر از مردم عراق در دهشتناک‌ترین وضعیت ممکن !!! در این شرایط حضرت امام (ره) در پیامی فرمودند:

"اخبار پیروزی‌ها و حماسه‌های دلاوران اسلام نه تنها دل ملت ما، که قلب همه مستضعفان و محرومان را شادمان نمود و صدام و عفلقیان و حامیان و اربابان او، خصوصاً آمریکا و اسرائیل را عزادار کرد. سلام خالصانه مرا به همه فرماندهان عزیز و شجاع و رزمندگان ظفرمند پیروز سپاه و بسیج و ارتش و هوانیروز و نیروی هوایی و جهادگران دلاور و گمنام و امدادگران و کلیه نیروهای مردمی و «کُرد» ابلاغ کنید و سلام و تشکر ملت ایران را به مردم شهرهای آزاد شده عراقی که بدون اینکه حتی یک گلوله هم به طرف آنان و شهرهای آنان شلیک شود، با آغوش باز و فریاد الله‌اکبر از رزمندگان ما استقبال نمودند، برسانید و به آن‌ها بگویید که می‌بینید صدام چگونه دیوانه‌وار شما و شهرهایتان را بمباران خوشه‌ای و شیمیایی می‌کند، و خواهیم دید که جهان خواران چگونه در تبلیغات مسموم خود از کنار این پیروزی‌های بزرگ وجنایت صدام خواهند گذشت..."

در حلبچه برادران رزمنده ما ماسک‌های خود را با این که خود به شدت به آن برای در امان ماندن از گازهای شیمیایی نیاز داشتند، در اختیار کردهای عراقی قرار می‌دادند. یعنی حاضر بودند خود شیمیایی شوند ولی به بیگناهان حلبچه آسیبی نرسد.

در عملیات والفجر۱۰، سپاه و بسیج مردمی همچون حماسه‌های دیگر دوران ایثار و شهادت حضور پر شوری داشته‌و حماسه‌های بی‌نظیری را خلق کردند.

حمله شیمیایی به بیمارستان‌های صحرایی

حمله شیمیایی عراق علیه ایران و مردم خود همچنان ادامه پیدا کرد و صدام ابایی از انجام اینگونه اعمال نداشت و در جنایتی دیگر اقدام به بمباران شیمیایی بیمارستان صحرایی حضرت فاطمه(س) آبادان در روزهای ششم و هشتم اسفند ۱۳۶۴ و بیمارستان صحرایی ۵۲۸ سومار (دهم دی ماه ۱۳۶۵) می‌نماید که تلفات این حادثه ۴۰۰ مصدوم و ۲۰ شهید بود. صدام بارها با نقض قوانین بین‌المللی از جمله پروتکل ۱۹۲۵ ژنو که در آن کاربرد گازهای خفه‌کننده سمی یا سایر گازها و نیز شیوه‌های جنگ میکروبی منع شده است چهره زشت و شرم آور خود را برای دنیا به نمایش گذاشت. اما سکوت پر معنایی در جهان نمایان بود. چرا که خودشان تأمین‌کننده سلاح‌های صدام بودند. آیا انسانیت مرده بود؟ صدام بار دیگر با گاز کشنده «سارین» و موشک‌های کاتیوشا حاوی گاز اعصاب اهدافی مثل تصفیه آب خرمشهر را مورد حمله قرار داد ولی باز هم هیچکس دم برنیاورد.

قطعنامه ۶۲۰

پس از مدت‌ها سازمان ملل که فقط عنوان حمایت از ملت‌ها را یدک می‌کشد با دیدن انزجار جهانی از این اعمال سبوعانه دشمن بعثی و به خطر افتادن وجهه‌اش، در ۲۶ اوت ۱۹۸۸ (۴ شهریور ۱۳۶۷) در قطعنامه ۶۲۰ شورای امنیت، برای اولین بار از ایران به عنوان قربانی سلاح‌های شیمیایی در جنگ نام برد. این تنها اقدام یک سازمان جهانی در دفاع از حق مظلوم بود و دیگر هیچ... .

در پایان درود می‌فرستیم به روح پر فتوح امام(ره) و شهدای گرانقدر جنگ تحمیلی به ویژه شهدای حملات شیمیایی و از خداوند متعال برای جانبازان شیمیایی و خانواده محترم‌شان که به حق سال‌ها با رنج و درد خود ساخته و سوخته‌اند اجر و صبر مسئلت می‌نمائیم و یادآور می‌شویم که تا تاریخ این مرز و بوم هست یاد و نام شما هم خواهد بود و ملت این ایثار و فداکاری‌ها را از یاد نخواهند برد.

غربی‌ها اعتراف کردند

استفاده از سلاح‌های شیمیایی، همیشه وجدان بشری را آزرده است. کمک غربی‌ها به صدام و استفاده از این سلاح‌ها نیز تصاویری پیش روی جهانیان گذاشت که تلخ‌تر از همیشه بود و پیش وجدان‌های بیدار گناهی نابخشودنی تلقی شد. رهبر انقلاب در یک سخنرانی در سال ۱۳۷۶ با اشاره به این موضوع فرمودند: «دولت‌های مستکبر، چه در گذشته و چه در حال، تا هر جا که توانستند و بتوانند همیشه خودشان را به ابزارهای تسلیحاتی مجهز می‌کنند. آن‌جایی که لازم باشد، حرفی ندارند که دوستانشان هم تسلیحات جنایت‌آمیز را برای خودشان به وجود آورند! این، چیزی است که در دنیا مشهود است...

رژیم متجاوز بعثی، ناجوانمردانه‌ترین روش‌ها را علیه ملت ایران و جوانان ما به کار برد. شهر تهران و ده‌ها شهر را بارها و بارها، برای مدت‌های طولانی با موشک‌های دوربرد کوبیدند. در جبهه‌ها سلاح‌های شیمیایی به کار بردند؛ نه یک‌بار، نه دوبار، نه مدت یک‌ماه، دو ماه؛ سال‌های متمادی، شاید پنج‌سال، شش‌سال، در این جبهه‌های ایران و عراق، سلاح شیمیایی به‌وسیله‌ رژیم بعثی به کار رفت. این سلاح‌ها را چه کسی به آن‌ها داده بود؟ غیر از کشورهایی که دم از حقوق بشر می‌زنند؟!...

امروز خیلی چیزها آشکار شده است. خدای متعال، پشت گردن خود غربی‌ها ـ همان‌هایی که بعضی با ملت ایران و با جمهوری اسلامی، بسیار هم بدند و دشمن‌اند ـ زد، تا به دلایلی وادار شوند اعتراف کنند و بنویسند. خودشان در کتاب‌ها و مقالاتشان نوشتند: شرکت‌های آلمانی ـ که یقیناً بسیاری از این‌ها را بدون اجازه‌ دولت آلمان نمی‌فروختند ـ این سلاح‌های شیمیایی و این مواد مرگبار را به عراقی‌ها فروخته‌اند! برای چه فروختند؟ آیا نمی‌دانستند که بناست این‌ها در میدان جنگ به کار برود؟ گاز خردل را کجا به کار می‌برند؟ کسی که سلاح‌های مرگبار شیمیایی را می‌خرد، کجا می‌خواهد به کار ببرد؟ آیا می‌خواهد ببرد در خانه‌ خودش استنشاق کند؟! معلوم است که می‌خواهد ببرد در میدان جنگ مصرف کند...

خجالت نکشیدند و نترسیدند؛ از وجدان بشری ملاحظه نکردند و این‌ها را به میزان زیادی به رژیم بعثی فروختند. او هم آن سلاح‌های مرگبار را در جلوِ چشم آن‌ها، در مرزها و در میدان‌های جنگ به کار برد».

منابع

https://www.isna.ir/news/99020603916

https://fa.wikipedia.org/wiki

https://donya-e-eqtesad.com/

https://www.isna.ir/news/94020905141

https://www.irna.ir/news/83368686

https://www.alef.ir/news/4000128004.html

https://www.khabaronline.ir/news/1405308