نیم قرن با فلسطین
نیم قرن با فلسطین
نویسنده : مرتضی شیرودی
مقدمه
با تأسیس رژیم صهیونیستی، دور جدیدی از توطئه غرب علیه اسلام آغاز شد که بیش از نیم قرن کشیده،ولی برخی از رؤسای کشورهای اسلامی،عمدا یا سهوا از این توطئه،غفلت کرده اند که ایران،مصداق بارز آن به شمار می رود.
به بیان دیگر،از همان آغاز شکل گیری اسرائیل، محمدرضا پهلوی روابط گسترده ای با آن بر قرار کرد، در حالی که یکی از پایه های نهضت امام خمینی (ره) ضدیت با اسرائیل بود. از این رو، امام خمینی (ره) یکی از دلایل پیروزی انقلاب اسلامی را روابط رو به گسترش شاه و اسرائیل معرفی کرد.
جمهوری اسلامی، به پیروی از امام خمینی (ره) شعار «اسرائیل باید از بین برود» را مطرح کرد. بنابراین، مسئله فلسطین تأثیر فراوان بر سیاست خارجی ایران داشته و دارد و شناخت آن، به مفهوم بخشی و شفاف سازی سیاست خارجی ایران کمک می کند.
چیستی انتفاضه
انتفاضه در لغت به معنای جنبش، لرزش، غبارروبی، انقلاب، قیام، مرحله قبل از انقلاب، قیام علیه رخوت و رکورد و حرکت توأم با نیرو و شتاب است و در اصطلاح، به مفهوم جنبش ضد صهیونیستی مردم فلسطین است که با بهره گیری از امکانات کم، ولی با ایمانی قوی درصدد نیل به آزادی فلسطین است.
در واقع،انتفاضه نامی است که برای خیزش خود جوش، مردمی، مستقل، مستمر، همگانی و اسلامی مردم فلسطین علیه اشغال گران صهیونیست به کار می رود.(1)برخی بر آن اند که انتفاضه به معنای انقلاب نیست، بلکه به مرحله قبل از انقلاب اشاره دارد.
شهید دکتر فتحی شقاقی در این باره می گوید:«از نظر معنایی انتفاضه بر قیام علیه رخوت و رکود دلالت می کند. انتفاضه، مرحله قبل انقلاب است. برای مثال قیام مدرسه فیضیه قم را انتفاضه می نامیم و قیام سال 1357 ایران را انقلاب می گوییم(2)...البته گاهی هم، این دو به یک معنا و برای تبیین یک چیز به کار می رود. به این جهت، جنبش جهاد اسلامی، قیام فعلی فلسطین را انتفاضه ـ انقلاب می نامد.»(3)
اگر چه در دهه اخیر، کلمه انتفاضه بیشتر مورد استفاده و استعمال قرار گرفته، اما کاربرد انتفاضه پیشینه ای طولانی دارد؛ از جمله قیام فلسطینیان علیه سلطه انگلیس و گسترش صهیونیسم در 1300 و حرکت ضد انگلیسی و ضد یهودی شیخ عزالدین قسام و حاج امین حسینی به ترتیب در سال های 1311 و 1318،انتفاضه نامیده شده اند، ولی انتفاضه ای که از سال 1366 آغاز و در سال 1379 شدت یافت، انتفاضه بزرگ نامیده می شود، نسبت به انتفاضه های گذشته، گسترده تر و عمیق تر است.(4)
انتفاضه جدید مردم فلسطین راانقلاب سنگ هم می نامند. زیرا مردم فلسطین به جای سلاح گرم از سنگ برای دفاع از خود و تهجم علیه دشمن استفاده می کنند. استفاده از سنگ، نگرانی عمیقی در اسرائیلی ها ایجاد کرده است؛ چون ممکن است فلسطینی ها نیز، همانند حضرت داود(ع)، پیامبر بزرگ بنی اسرائیل که با سنگ بر جالوت ستم گر پیروز شد، بر اسرائیل پیروز شوند(5).
انتفاضه و بسترها
انتفاضه جدید که در پی شهادت چهار کارگر فلسطینی در 17 آذر 1366 جلوه بیشتری یافت، معلول این عوامل است:
1. انقلاب اسلامی ایران موجب احیای اسلام، بیداری سیاسی و تقویت خود باوری در مسلمانان، و اثبات پوشالی بودن قدرت های استعماری شد؛ از این رو، انقلاب اسلامی و شیوه پیروزی آن، او را به نمونه آرمانی برای مبارزه جنبش های اسلامی درآورد.(6)
2. به عقیده دکتر فتحی شقاقی،«انتفاضه پاسخی بود به اشغال گران و اعمال سرکوب و طغیان و تکبر آنان و اقدامات شان در ویران سازی منازل، مصادره زمین ها، اسکان یهودیان و ساختن شهرک ها، شکنجه مبارزان، دستگیری، تبعید، ترور و شکستن استخوان های آنان، نابود کردن اقتصاد فلسطین و تحمیل مالیات و جرایم سنگین، تعطیلی مدارس و دانشگاه ها، جلوگیری از کار و کسب، نادیده گرفتن حقوق انسانی و سیاسی و(7)»
3. شقاقی، هم چنین معتقد بود:«انتفاضه پاسخی بود به واقعیت اسف انگیز و یأس آور اعراب که وابستگی، ضعف و سستی خود را آشکار کرده بودند. آنها فلسطین و آزادسازی فلسطین را توجهی برای بقای خود می دیدند، تا جایی که مسئله فلسطین را در آخر لیست اولویت های خود قرار دادند و همگان این امر را حتی در کنفرانس هایی مثل کنفرانس سران در نوامبر 1987 [بهمن 1366 [مشاهده کردند(8)».
4. با شکست اعراب از اسرائیل در 1346 / 1967 گروه های فلسطینی به سوی مبارزه مسلحانه و حضور مستقیم و مستقل در مبارزه نظامی علیه اسرائیل گرایش پیدا کردند. ولی از اواخر دهه 50 به ناتوانی خود و مبارزه علیه اسرائیل پی بردند. در نتیجه، مبارزه سیاسی را جایگزین مبارزه نظامی کردند، ولی به زودی در این شیوه هم شکست خوردند. بنابراین، انتفاضه پاسخی به عدم توانایی شیوه های گذشته برای آزادسازی فلسطین به شمار می رود.(9)
به عوامل گذشته باید زمینه های شتاب زا و تسریع بخش زیر را هم اضافه کرد:
الف. فرار شش تن از اعضای جنبش جهاد اسلامی از زندان مرکزی غزه در اردیبهشت 1366 که هسته اولیه انتفاضه جدید را تشکیل دادند.
ب. عملیات جنبش جهاد اسلامی علیه گروه گشتی صهیونیستی و مرگ فرمانده پلیس نظامی اسرائیل در غزه در مرداد 1366،محاکمه عاملان عملیات نافرجام انتحاری به رهبری سلیمان زهیری در شهریور 1366 و شهادت سه نفر از اعضای هسته های مقاومت اسلامی در مهر 1366که آغازی عملی بر جنبش انتفاضه بود.(10)
گفت وگوها و اقدام های بی حاصل
یکی از علل طولانی شدن بحران فلسطین، طرح های به اصطلاح صلحی است که بدون توجه به خواسته های واقعی مردم فلسطین از سوی دولت های عربی، گروه های فلسطینی و قدرت های جهانی ارائه شده است.
به بیان مفصل تر، ماده سوم قطعنامه 338 شورای امنیت سازمان ملل متحد طرف های درگیر در مسئله فلسطین را به آتش بس فوری و انجام مذاکره برای دست یابی به صلح عادلانه و با ثبات در خاورمیانه فرا می خواند، کنفرانس صلح خاورمیانه در 1325 / 1973 با نظارت سازمان ملل متحد و ریاست آمریکا و شوروی سابق و طرف های درگیر در ژنو تشکیل شد، و جلسات آن طی چند سال متوالی و متمادی ادامه یافت، ولی هیچ یک از آنها، نتایج قابل قبولی را برای مردم فلسطین به ارمغان نیاورد.(11)
ناکامی و شکست کنفرانس بین المللی صلح ژنو، اختلاف در جبهه عرب، کاهش روابط مصر و شوروی سابق و اوضاع نامساعد سیاسی و اقتصادی مصر، زمینه های انعقاد قرار داد صلح کمپ دیوید را در سال 1357 / 1987 بین مصر، اسرائیل و آمریکا فراهم آورد که طی آن صحرای سینا از نیروهای اسرائیلی تخلیه شد و اسرائیل از سوی مصر به رسمیت شناخته شد.
بنابراین، مصر به عنوان یکی از مقتدرترین و با نفوذترین کشورهای عربی حامی آرمان فلسطین، از جرگه مخالفان موجودیت اسرائیل خارج گردید.(12)طرح هشت ماده ای فهد ـ ولیعهد وقت عربستان سعودی ـ در 1360 / 1981،مشروعیت اسرائیل را می پذیرفت. زیرا براساس یکی از مواد این طرح، اسرائیل باید تنها از سرزمین های تصرف کرده پس از 1364 / 1981 خارج می شد.
طرح اجلاس فاس در 1360/1981 نیز،با پذیرش مشروعیت اسرئیل، خواستار ایجاد یک دولت مستقل فلسطینی به مرکزیت قدس گردید. طرح صلحی که از سوی شاه حسین و یاسر عرفات (طرح اقدام مشترک) در 1365/ 1986 ارائه شد، بر خروج اسرائیل از اراضی اشغالی عرب در 1346 / 1967 و بر حق تعیین سرنوشت مردم فلسطین در چارچوب تشکیل دولت های متحد اردن و فلسطین تأکید داشت.(13)
آمریکایی ها هم طرح هایی را برای بر قراری صلح خاورمیانه پیشنهاد کرده اند که از جمله آن.
1. طرح رونالد ریگان در 1361 / 1982 خواهان به رسمیت شناخته شدن اسرائیل از سوی دولت های عربی و ایجاد یک دولت خود گردان فلسطینی با مشارکت دولت اردن در کرانه غربی و نوار غزه بود.
2. جورج شورلتز، وزیر امور خارجه وقت آمریکا، در سال 1367 / 1988 طرف های ذی نفع یعنی هیأت های فلسطینی، اسرائیل، اردن، مصر و سوریه را به مذاکره رو در رو فرا خواند.جیمز بیکر، وزیر امور خارجه بعدی آمریکا - در 1367 / 1988،پیشنهادی مشابه ارائه کرد. اما همه طرح های فوق بر اثر مخالفت برخی از طرف های ذی نفع، بی اثر ماند.(14)
ساف در مقابل انتفاضه
ساف یکی از طرف های درگیر در مسئله فلسطین و نیز یکی از عوامل طولانی شدن بحران فلسطین تلقی می گردد. ساف از 1343 تا 1348 / 1964 تا 1969،یعنی تا پایان ریاست احمد شقیری بر سازمان، تحت نفوذ دولت های عربی قرار داشت.
اتحادیه عرب، ساف را از آن جهت پدید آورد که فعالیت سیاسی و نظامی فلسطینی ها را تحت نظارت نگاه دارد، و از هر گونه توسعه فعالیت های نظامی و گسترش سازمان های چریکی و اجرای عملیات ضد اسرائیلی جلوگیری کند. شقیری که در پی بروز اختلاف در دورن ساف استعفا داد، به عمر مسالمت جویان و حامیان مبارزه مسالمت جویانه با اسرائیل در ساف نیز خاتمه داد.
پس از استعفای شقیری، مجلس ملی جدیدی که تشکیل گردید، بر آزادی فعالیت های چریکی در سرزمین های عربی برای انجام عملیات ضد اسرائیلی، تشکیل فرماندهی مشترک نظامی میان گروه های چریکی،یگانه سازی نبردهای مسلحانه و شعار «مبارزه مسلحانه تنها راه آزادی فلسطین است» تأکید ورزید.(15)با انتخاب یاسر عرفات به ریاست کمیته اجرایی ساف، گرایش به مبارزه مسلحانه علیه اسرائیل شدت گرفت.
در پی وقوع سپتامبر سیاه (کشتار فلسطینی ها توسط دولت اردن)، ساف دریافت که نمی تواند از هیچ یک از کشورهای عربی برای ایجاد پایگاهی مطمئن برای سازمان دهی عملیات علیه اسرائیل استفاده کند. این تحول به کاهش برخوردهای مرزی عرب های فلسطینی با شهروندان و سربازان اسرائیلی انجامید. در مقابل، عملیات نظامی فلسطینی ها علیه اسرائیل در درون مرزهای آن کشور تشدید شد.گرایش ساف به تفاهم سیاسی به جای مبارزه نظامی ضد صهیونیستی از 1352 / 1973 و در پی گرایش مصر به تجدید نظر در روابط با اسرائیل روی داد.
بنابراین، دور از انتظار نبود که در 1353 / 1974 کنگره ملی فلسطین با استقرار دولت مستقل فلسطینی در هر نقطه آزاد شده (نه همه خاک فلسطین) موافقت کند، و نیز، در سال 1356 / 1977 ساف آمادگی خود را در به رسمیت شناختن اسرائیل اعلام کرد و در 1360 / 1981 توقف عملیات علیه اسرائیل را پذیرفت.
شورای فلسطین هم با پذیرش با پذیرش قطعنامه های 242 و 338 سازمان ملل متحد،موافقت نمود. بر پایه قطعنامه 242 همه نواحی تحت اشغال اسرائیل تا 1346 / 1967 به رسمیت شناخته شده، در قطعنامه 338 از طرف های ذی نفع خواسته شده است، برای استقرار صلحی پایدار و عادلانه در خاورمیانه به مذاکره بپردازنند.(16)
یکی از دلایل شکل گیری انتفاضه،سازش کاری دولت های عربی و گروه های فلسطینی به ویژه ساف است؛ انتفاضه با روش مسالمت آمیز مبارزه مخالفت ورزید، شعار فلسطین بدون اسلام را کنار گذاشت،مبارزه در بیرون مرزهای فلسطین را به دور انداخت، آمیختگی دین و سیاست را در پیش گرفت و تکیه بر مردم، به جای تکیه بر نخبگان را پیشه خود کرد.
بنابراین، هیچ گونه شباهتی بین انتفاضه و ساف وجود ندارد، و به همین دلیل، ساف در کنترل حرکت انتفاضه ناکام و ناموفق بوده است.(17)انتفاضه در مقابل سازش کاری های جدید هم سر فرود نیاورده است.
در آذر 1372 قرار داد صلح غزه - اریحا بین ساف و اسرائیل به امضا رسید. بر اساس این قرار داد، ساف بار دیگر اسرائیل را به رسمیت شناخت و اسرائیل برای از میدان راندن گروه های فلسطینی رادیکال، این سازمان را برای اولین بار به عنوان نماینده مردم فلسطین پذیرفت و به آن اجازه داد یک دولت خود مختار فلسطینی که تنها به اداره مسائل پست، امور شهری، منابع آبی و مانند آن بپردازد، تشکیل دهد؛ این امر، با وجود گذشت بیش از یک دهه هنوز به صورت کامل اجرا نشده است.
ایران و مسئله فلسطین
یک سال پس از تاسیس اسرائیل، شاه آن را به شکل دو فاکتو(18)به رسمیت شناخت. در سال 1333، محمد رضا پهلوی دستور بر قراری روابط و انعقاد نخستین قرار داد نفت با اسرائیل را صادر کرد. در 1337 اولین نماینده سیاسی اسرائیل وارد تهران شد، و یک سال بعد، دفتر سیاسی ایران در تل آویو گشایش یافت. شاه در 1348 آشکارا اسرائیل را به رسمیت شناخت و با آغاز نخست وزیری هویدا، روابط ایران با اسرائیل رشد فزاینده ای یافت.(19)نزدیکی و همکاری شاه با اسرائیل، با اعتراض مردم، روحانیت (مانند آیت اللّه بروجردی و کاشانی) و برخی گروه های سیاسی (چون فداییان اسلام) مواجه شد.
با ورود امام خمینی (ره) به عرصه مبارزه سیاسی علیه شاه، مخالفت با اسرائیل به یکی از اساسی ترین خواسته های نهضت و سپس انقلاب اسلامی تبدیل شد. در همین راستا، امام طی سخنرانی خود در عصر عاشورای سال 1342 به شاه و اسرائیل حمله کرد و در سال 1343 جواز مصرف بخشی از حقوق شرعیه را برای تسلیح و تجهیز مبارزان فلسطینی صادر کرد، و در 1352 از کشورهای درگیر با اسرائیل خواست، به مبارزه علیه اسرائیل ادامه دهند.(20)
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، اسرائیل در نزد ایرانیان، به عنوان صهیونیسم تبهکار، دولت غاصب، جرثومه فساد و غده سرطانی و یک دولت نا مشروع شمرده شد. از این رو، ایران، حمایت از استقلال و یا شناسایی اسرائیل را برای مسلمانان فاجعه دانسته و با طرح شعار «اسرائیل باید از صحنه روزگار محو شود»، به همه کسانی که در پی شناسایی اسرائیل اند، هشدار داد.
به همین جهت، رابطه جمهوری اسلامی با گروه های فلسطینی بر پایه مواضع آنها در قبال موجودیت اسرائیل پایه ریزی شده است. برای مثال، هنگامی که ساف از موضع نامشروع دانستن اسرائیل دست برداشت، ایران، دیگر آن سازمان را به عنوان تنها نماینده فلسطین به رسمیت نشناخت و در عوض، از انتفاضه که بر پایه نفی موجودیت اسرائیل قرار گرفته است، حمایت کرد.(21)
در مجموع، مسئله فلسطین به شکل شگفت انگیزی به انقلاب اسلامی گره خورده است. زیرا در روزهای آغازین انقلاب اسلامی، کنسول گری اسرائیل به سفارت فلسطین تبدیل شد. ایران، به نماینده ساف لقب سفیر داد، آخرین جمعه ماه مبارک رمضان را روز جهانی قدس اعلام کرد، صندوق حمایت از مردم فلسطین را افتتاح نمود، کمک مالی و انسان دوستانه و حمایت های دیپلماتیک و سیاسی، از فلسطین را در پیش گرفت و به مخالفت با طرح های ضد فلسطینی سازش و صلح خاورمیانه پرداخت.
پشتیبانی جدی مردم ایران و نظام جمهوری اسلامی از مسئله فلسطین، تأثیرات زیر را بر جای گذاشت:
1. مسئله فلسطین را از یک مسئله ناسیونالیستی به مسئله اسلامی تبدیل کرد. از این رو، مردم فلسطین تنها اسلام را راه گشای آزادی فلسطین می دانند. یکی از رهبران سازمان جهاد اسلامی در این باره می گوید: «انقلاب ایران بود که عصر جدیدی را پیش روی ما گذاشت و باعث شد که به مسئله فلسطین تنها از زاویه خاص اسلام نگاه کنیم».(22)
2. فلسطینیان به این نتیجه رسیدند که دولت های عرب و گروه های فلسطینی قادر نیستند، آزادی فلسطین را به ارمغان آوردند. به این جهت، انتفاضه با کنار زدن دولت های عربی و گروه های فلسطینی، برای آزادسازی فلسطین به پا شد. یاسر عرفات در این باره می گوید:«به نظر می رسد که سرنوشت، چنین حتم[حکم [کرده که بیت المقدس به دست مردم غیر آزاد شود.»(23)
3. انتفاضه مردم فلسطین از همان شیوه های انقلاب اسلامی پیروی می کند، و به همین جهت، مساجد سنگر اصلی مبارزه اند، شمار زنان با حجاب در انتفاضه افزایش یافته و روش های قبلی جای خود را به روش های سیاسی، نظامی و فرهنگی داده است.
هانی الحسن، اولین سفیر ساف در ایران گفته است: «ما فرزندان یک انقلاب هستیم و رهبرمان یکی است؛ او امام خمینی است.»(24)
4. مردم و مبارزان فلسطینی، تأثیرات دیگری نیز از انقلاب اسلامی گرفته اند. آنها در پی استقرار حکومت اسلامی و یا اجرای شریعت اسلامی همانند ایران هستند، حرکت های ضد اسرائیلی خود را از مسجد آغاز و به آنجا ختم می کنند، به اختلافاتی که ممکن است در بین آنها بروز کند، دامن نمی زنند. گروه های سیاسی جدید و هماهنگ با خواسته های خود چون جنبش جهاد اسلامی و حماس را پدید آوردند و کلمه «جهاد» را جایگزین واژه های مبارزه و پیکار کرده اند.
بنابراین، انقلاب اسلامی برداشتی نوین از اسلام و قرآن در جامعه سنی مذهب فلسطین پدید آورد، و به عقیده شیخ اسعد تمیمی از رهبران جنبش فلسطین تا زمان انقلاب اسلامی، اسلام از عرصه نبرد فلسطین غایب بود، و انقلاب اسلامی ایران این حقیقت را که اسلام تنها راه حل، و جهاد تنها وسیله اصلی برای مبارزه علیه صهیونیسم است را به قیام مردم فلسطین ارزانی کرد.(25)
نتیجه(بازتاب های انتفاضه)
انتفاضه، آثار گوناگون ذیل را در عملکرد دولت غاصب اسرائیل به وجود آورده است:
1. صلح خواهی را در بخشی از مردم و در بخشی از بدنه دولت اسرائیل تقویت کرده، تا حدی که مجلس صلح و امنیت در اسرائیل تشکیل شده است. این مجلس می کوشد، ثابت کند چشم پوشی تدریجی از مناطق اشغالی (غزه و نوار غربی) به افزایش امنیت اسرائیل می انجامد.(26)
2. دولت اسرائیل برای کنترل و سرکوب انتفاضه به روش های خشونت آمیز پرداخته است. این موضوع ،مخالفت افکار عمومی جهانی و انتقادهای ظاهری اروپا و سرانجام کاهش اعتبار و موقیعیت بین المللی را به دنبال داشته است.
3. هزینه مقابله با انتفاضه برای اسرائیل تکان دهنده است. به علاوه، انتفاضه به کاهش درآمدهای صنعت توریسم، تنزل سه درصدی تولید ناخالص ملی، کم شدن صادرات در اراضی اشغالی، افزایش تورم، افزایش آمار بیکاری، کاهش ارزش پول ملی، پایین آمدن دستمزدها،کسری تراز بازرگانی و نیز،افزایش هزینه های نظامی و کاهش روحیه ارتش منجر شده است.(27)
4. انتفاضه، ابتکار عمل در مبارزه ضد اسرائیلی را از دست یاسر عرفات خارج کرد، و به موقعیت این سازمان به عنوان تنها نماینده مردم فلسطین آسیب رسانید. به بیان دیگر، انتفاضه اعتراضی است علیه شیوه مسالمت آمیز ساف و رهبری آن. از این رو، مردم فلسطین دیگر عرفات و ساف را نماینده ،سخن گو و نمادی از مبارزه خود نمی دانند.
البته اسرائیل با تضعیف یا حذف ساف زیان می بیند، زیرا در این صورت، ناچار است با اصول گرایان اسلامی چون حماس و جنبش جهاد اسلامی که معتقد به روش مسلحانه در مبارزه با اسرائیل اند، مواجه شود.یک مقام اسرائیلی در این باره می گوید:«ساف در برابر حماس، با اسرائیل متحد خواهد شد... این سازمان اصلی ترین متحد ما در برابر جنبش حماس است.»(28)
پی نوشت ها:
1-فرهنگ علوم سیاسی، علی آقابخشی،ص.17. فرهنگ تاریخی ـ سیاسی ایران و خاورمیانه، غلامرضا علی بابائی، ج 1،ص 62. انتفاضه، حماسه مقاومت فلسطین، جمیله کدیور،ص 17.
2-انتفاضه و طرح اسلامی معاصر، فتحی ابراهیم شقاقی، ص 128.
3-همان، 128.
4-«انتفاضه آخرین راه رهایی» روزنامه اطلاعات (15 تیر 1377) ص 8.
5-فرهنگ علوم سیاسی، علی آقا بخشی، ص.17.
6-انتفاضه و طرح اسلامی معاصر، فتحی ابراهیم شقاقی، ص 23-24.
7-همان، ص 28-86.
8-همان.
9-انتفاضه، حماسه مقاومت فلسطین، جمیله کدیور، ص 22-21.
10-روزنامه اطلاعات (8 آبان، 19 آذر، 3 و 13 دی 1366) ص آخر.
11-فرهنگ تاریخی - سیاسی ایران و خاورمیانه، غلامرضا علی بابائی، ج 2، ص 121، 424، 426، 429، 433، 8 438 و 441. مسئله فلسطین و ماهیت طرح صهیونیسم، راشد الغنوشی، ترجمه سید هادی خسرو شاهی، ص 27 و 48. فرهنگ علوم سیاسی، غلامرضا علی بابائی، ج 2، ص 65 و 795.
12-همان.
13-همان.
14-همان.
15-اهداف سیست خارجی ساف در فلسطین اشغالی، محمود نورانی،ص 24، 27، 123، 125، 127، 156، 177، 179، 183 و 246. فلسطین و حقوق بین الملل، هنری کتان، ترجمه غلامرضا فدایی عراقی، ص 165 و 267. پشت پرده صلح، جمیله کدیور، ص 74.
16-همان.
17-همان.
18-شناسایی دو فاکتو (De Facto Recognition) به معنای شناسایی موقت، محدود و مشروط یک کشور است.
19-فلسطین از دیدگاه امام خمینی (ره)، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، ص 201؛ رویارویی انقلاب اسلامی و آمریکا، جمیله کدیور، ص 97.
20-سیاست خارجی ایران در دوره پهلوی، عبدالرضا هوشنگ مهدوی، ص 283، 385، 390، 386، 392 و 453.
21-فلسطین از دیدگاه امام خمینی(ره)، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، ص 46، 48، 52، 60، 101، 129، 175. روابط جمهوری اسلامی با سازمان آزادی بخش فلسطین، منوچهر محمدی، ص 19.
22-انتفاضه طرح اسلامی معاصر، فتحی ابراهیم شقاقی، ص 123 رویارویی انقلاب اسلامی با آمریکا، جمیله کدیور، ص 114.
23-همان؛ فلسطین از دیدگاه امام خمینی(ره)، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، ص 197 - 204.
24-همان.
25-رویارویی انقلاب اسلامی و آمریکا، جمیله کدیور، ص 97 - 103.
26-روزنامه اطلاعات (17 مرداد 1367) ص 78.
27-روزنامه اطلاعات (19 فروردین 1367) ص 12، روزنامه اطلاعات (15 تیر 1377) ص 5.
28-روزنامه اطلاعات (28 شهریور 1372) صفحه آخر.