دانستنی های دارویی خانواده

یکی از مسایل اساسی که بهداشت و سلامت جامعه را تهدید می‌کند، تهیه و توزیع برخی اقلام دارویی و درمانی توسط مراکز غیر ذیصلاح است که می‌تواند تا حد زیادی سلامت جامعه را به مخاطره بیندازد و سایر اماکن نظیر سوپرمارکتها، دستفروش‌ها و مراکز غیرقانونی صلاحیت این کار را ندارند. چرا که داروهای رسمی کشور با گزینش کارشناسان خبره، همچنین رعایت نکات ایمنی و سلامت انتخاب می‌شوند و به همین جهت ایمنی و سلامت داروها، مواد اولیه دارویی و ترکیبات خارجی ویتامینی، آرایشی، رژیمی و پروتئینی موجود در مغازه‌ها و سوپرمارکت‌ها که به صورت غیرمجاز در بازار عرضه می‌شوند، نامطلوب و برای سلامتی خطرناک است. در صورتی که مواد اولیه و اثربخش داروهای ساخت داخل به طور مرتب مورد کنترل و بررسی کارشناسان قرار می‌گیرد و به همین جهت توصیه می‌شود بیماران برای تهیه داروهای مورد نیاز خود به نکات ذیل توجه نمایند:

1- هنگام خرید هرنوع ترکیب خوراکی یا دارویی حتماً به تاریخ اعتبار آن دقت کنید.
2- گرانی دارو و یا ترکیبات ویتامینی که در مراکز غیرمجاز ارایه می‌شوند، نشان از کیفیت مطلوب آنها نیست.
3- ترکیبات گیاهی، رژیمی لاغری یا چاقی هم می‌توانند همانند سایر داروها برای سلامتی مضر و خطرناک باشند.
4- رنگ و طعم ترکیبات دارویی، آرایشی و غذایی غیرمجاز می‌توانند ایجاد مسمومیت و سرطان نمایند.
5- پزشکان و کارشناسان دارویی اندازه مصرف داروی شما را متناسب با سن، وزن، جنس و شرایط شما تعیین می‌کنند.
 

اشکال مختلف دارو
 

برای تجویز آسان و صحیح دارو، اغلب داروها به اشکال ویژه و معینی تولید و عرضه می‌شوند. در بسیاری از فرآورده‌های گوناگون دارویی برخی مواد غیر مؤثر و افزودنی به ماده اصلی و مؤثر دارویی اضافه می‌شود تا سبب ثبات، پایداری و طولانی شدن عمر دارو یا ایجاد طعم و رنگ مطبوع گردد. متداول‌ترین اشکال فرآورده‌های دارویی برای آشنایی بیشتر به طور اختصار در ادامه آورده شده‌اند:
 

1- اشکال خوراکی دارو
 

قرص (Tablet) : متداولترین شکل مصرف داروها که محتوی مواد مؤثر دارویی به صورت جامد، فشرده شده و غالباً گرد یا بیضی است. انواع گوناگونی از قرص مانند روکش دار، خط دار و آهسته رهش وجود دارند.
کپسول (Capsule): در این شکل دارویی، ماده مؤثر به صورت پودر یا مایع در داخل یک پوشش ژلاتینی استوانه‌ای شکل قرار گرفته است. این پوشش پس از مصرف خوراکی، در داخل دستگاه گوارش باز و ماده دارویی رها می‌شود.
پودر (Powder): در این شکل دارویی، ماده مؤثر به صورت پودر و معمولاً به مقادیر معین داخل بسته‌هایی بسته‌بندی شده است که غالباً به هنگام مصرف باید در داخل آب یا مایعات دیگر حل شود.
شربت (Syrup): شربت‌های دارویی محلول‌های غلیظ قندی محتوی ماده دارویی بوده که ترکیبات نگهدارنده و طعم دهنده نیز به آنها افزوده شده است.
الگزیر(Elixir): این شکل مایع دارو، محلولی از یک ماده دارویی در مخلوط شربت قند حاوی الکل است.
محلول خوراکی (Oral liquid): این شکل دارویی از حل کردن ماده مؤثر دارو در یک حلال و افزودن برخی مواد، نظیر طعم‌دهنده‌ها تولید می‌شود.
سوسپانسیون (Suspension): در این فرآورده‌ها، ذرات ریز جامد دارو در یک مایع (معمولاً آب) به صورت تعلیق درآمده اما حل نشده‌اند، بنابراین ته نشین می‌شوند.
قطره خوراکی (Oral Drop): شکل مایع دارو به صورت محلول یا سوسپانسیون که در حجم کم تولید و عرضه می‌شود. در اغلب موارد قطره‌های خوراکی به هنگام مصرف، در آب یا مایعات رقیق می‌شوند.
 

2- اشکال موضعی دارو
 

این اشکال دارویی برای استفاده از ماده مؤثر بر روی پوست بدن یا برخی سطوح دیگر نظیر چشم، گوش، بینی، مخاط دهان و یا مقعد تولید می‌شوند. در اغلب موارد این فرآورده‌ها برای ایجاد تأثیرات موضعی و محدود به آن ناحیه مبتلا مانند پوست، گوش و مقعد استفاده می‌گردند، زیرا ورود آن داروی خاص به جریان خون ضرورتی نداشته یا نامطلوب است. در بعضی موارد فرآورده‌های موضعی طوری طراحی و تولید شده‌اند که با استفاده از آنها ماده مؤثر دارویی از راه پوست یا مخاط بدن جذب و وارد جریان خون شده، در نهایت ایجاد تأثیرات عمومی در بدن می‌نمایند؛ مانند شیافهای مسکن و برگه (پچ) های پوستی نیتروگلیسیرین.
پماد (Ointment): یک فرآورده موضعی چرب است، برای استفاده موضعی دارو بر روی منطقه‌ای از بدن یا به عنوان محافظ و یا نرم کننده مصرف می‌شود.
کرم (Cream): این فرآورده شبیه پماد و فاقد پایه چرب است، در نتیجه راحت‌تر روی پوست پخش و جذب می‌شود. اغلب فرآورده‌های آرایشی – بهداشتی و مرطوب کننده به این شکل عرضه می‌شوند.
ژل (Gel): فرآورده نیمه جامد امولسیونی و یا سوسپانسیونی است که در مصرف آن بر روی پوست احساس خنکی حاصل می‌شود.
لوسیون (Lotion): شکل مایع دارو به صورت محلول یا سوسپانسیون که در حجم کم و غالباً در بسته بندی دارای قطره چکان و یا افشانه (اسپری) تولید و عرضه می‌شود. انواع مختلفی از قطره‌ها نظیر قطره‌های چشمی، قطره‌های گوشی، قطره‌های بینی، قطره‌های موضعی و قطره‌های خوراکی وجود دارد. بسیاری از قطره‌ها به ویژه قطره‌های چشمی به صورت استریل تولید و بسته‌بندی می‌شوند.
برچسب پوستی (Transdermal patch): این فرآورده به شکل یک برگه چسبناک پوستی آغشته به دارو بر روی پوست ناحیه‌ای از بدن چسبانده می‌شود. ماده دارویی به تدریج با عبور از پوست جذب عروق زیر پوست شده و در سراسر بدن توزیع می‌‌شود. مانند برچسب‌های نیتروگلیسیرین یا هورمون‌های استروژنی.
یاف (Suppository): شکل جامد، مخروطی و فشنگ مانند فرآورده دارویی است که به سهولت از راه مقعد (شیاف مقعدی یا رکتال) یا مهبل (شیاف مهبلی یا واژینال) استعمال می‌شود. ماده مؤثر دارویی به تدریج در مخاط مقعد یا مهبل رها و جذب شده در نتیجه تأثیرات موضعی و در برخی موارد عمومی دارو حاصل می‌شود.
 

3- اشکال استنشاقی دارو
 

متداول‌ترین اشکال استنشاقی داروها به صورت اسپری (اینهالر یا پافر) و کپسول‌های استنشاقی است. اسپری یا افشانه، فرآورده‌های محلول یا سوسپانسیون تحت فشار دارو در یک محفظه می‌باشند که باهر بار فشار (یک پاف) مقدار مشخصی از دارو از داخل محفظه به درون بینی یا دهان و در نتیجه مجاری هوایی رها می‌شود. این فرآورده‌ها عمدتاً به صورت موضعی بر روی مخاط تنفسی تأثیر می‌گذارند.
 

4- اشکال تزریقی دارو
 

شکل تزریقی داروها به صورت مایع، پودر مایع یا پودر آماده حل شدن در ظروف کوچک غالباً شیشه‌ای استریل و فاقد آلودگی می‌باشند. این داروها نهایتاً به صورت محلول یا سوسپانسیون در یک مایع تزریق می‌شوند. اکثر داروهای تزریقی امروزه به صورت آمپول (Ampule) تک دوزی تولید و توسط سرنگهای استریل یک بار مصرف تزریق می‌گردند.
البته برخی از داروهای تزریقی هنوز به شکل ویال (Vial) چند دوزی در ظروف بزرگتر برای چندین تزریق عرضه می‌شوند که جهت جلوگیری از رشد میکروب‌ها مواد مخصوصی نیز به آنها افزوده می‌گردد.
فرآورده‌های حجیم تزریقی نیز مانند انواع سرم‌ها و محلول‌های تزریقی جهت مصارف مختلف تولید و عرضه می‌شوند.
 

روش مصرف قطره و پماد چشمی
 

در مصرف داروهایی که برای درمان امراض چشمی تجویز می‌شوند باید کاملاً آگاهانه عمل کرد. لذا توجه به موارد زیر در مصرف قطره‌ها و پمادهای چشمی توصیه می‌شود:
1- ابتدا دستور مصرف دارو را مطالعه و سپس دستهای خود را بشویید. چنانچه ترشح یا دلمه‌ای بر روی پلک‌ها وجود دارد به آرامی آن را پاک سازید. بدین منظور از یک پنبه مرطوب استفاده کرده و همواره از گوشه داخلی چشم (مجاور بینی) به سمت خارج حرکت کنید.
2- جهت ریختن قطره، به داخل چشم یک دست را روی گونه خود قرارداده، پلک تحتانی را به آرامی پایین بکشید. سر را به عقب برده و درست بالای سرخود را نگاه کنید. با دست دیگر (در حالی که روی پیشانی قرار داده شده) تعداد تجویز شده قطره را در داخل پلک تحتانی چشم بچکانید. نوک قطره چکان را با چشم خود تماس ندهید. در صورت بسته شدن چشم یا بیرون ریختن قطره، کار را تکرار نمایید.
3- پس از چکاندن قطره، چشم خود را به آرامی ببندید. در مورد قطره‌هایی که اثرات عمومی بر بدن دارند باید به مدت 30 تا 60 ثانیه فشار ملایمی بر گوشه داخلی چشم وارد آورید. (در مورد این قطره‌ها از پزشک خود توضیح بخواهید).
4- در صورت لزوم پد چشمی تازه‌ای را بر روی کل چشم خود قرار داده و طوری چسب بزنید که به چشم فشار وارد نکند.
5- برای چکاندن قطره در چشم کودکان صورت را کمی در جهت مخالف چشم مورد نظر بچرخانید. قطره را در گوشه داخلی چشم (مجاوربینی) بچکانید تا تجمع یابد. هرگاه کودک چشم باز کند قطره به سطح چشم راه خواهد یافت.
6- استفاده از پمادهای چشمی نیز مشابه روش فوق بوده، پس از پایین کشیدن پلک، نوار باریکی از پماد در امتداد لبه تحتانی پلک از گوشه داخلی به گوشه خارجی بکشید. چشمان خود را ببندید و با یک حرکت چرخشی ملایم دارو را پخش نمایید.
 

روش مصرف قطره گوش
 

در مصرف داروهایی که برای درمان امراض گوش تجویز می‌شوند باید کاملاً آگاهانه عمل کرد. لذا توجه به موارد زیر درخصوص مصرف قطره گوش توصیه می‌شود:
1- ابتدا دستور مصرف دارو را مطالعه و سپس دستهایتان را بشویید در صورتی که قطره در یخچال نگهداری شده است آن را به مدت نیم ساعت در جیب خود گذاشته یا چند دقیقه زیر آب گرم شیر نگاه دارید.
2- در صورت وجود جرم، دلمه یا ترشح در گوش ابتدا آن رابه وسیله یک دستمال مرطوب تمیز نمایید. چنانچه جرم یا ترشح، قسمت خارجی مجرای گوش را مسدود نموده است با یک گوش پاک کن و با احتیاط کامل آن را خارج نمایید.
3- بر روی صندلی یا در حالت درازکش به پهلو، گوش مورد نظر را بالاتر قرار دهید. در مورد بزرگسالان باید لاله گوش به سمت بالا و عقب و در کودکان زیر 3 سال به سمت پایین و عقب کشیده شود تا مجرای گوش وضعیت مستقیم پیدا کند.
4- قطره چکان را به فاصله 1 سانتی‌متر بالای مجرا نگه داشته و تعداد قطره‌های لازم را به داخل مجرا بچکانید. به مدت 3-2 دقیقه در این وضعیت ثابت بمانید. زایده جلویی گوش را به آرامی ماساژ یا فشار دهید.
5- ممکن است پزشک از شما بخواهد که تکه‌ای پنبه در قسمت خارجی گوش خود قرار دهید. این پنبه را وارد مجرای گوش نکنید.
6- در صورت لزوم پس از 15 دقیقه، همین مراحل را در مورد گوش سمت دیگر تکرار نمایید.
 

روش مصرف قطره بینی :در مصرف داروهایی که برای درمان امراض بینی تجویز می‌شوند باید کاملاً آگاهانه عمل کرد. لذا توجه به موارد زیر درخصوص مصرف قطره‌های بینی توصیه می‌شود:
 

1- ابتدا با مطالعه برچسب دارو از مقدار توصیه شده مصرف اطمینان حاصل کنید. سپس دست‌های خود را بشویید و با ملایمت راه‌های هوایی بینی را تخلیه نمایید.
2- سر را در وضعیت مناسب قرار دهید. جهت وارد کردن قطره به پشت حلق، سر را به عقب چرخانده و به لبه تخت متمایل کنید.
3- از طریق دهان نفس کشیده، قطره چکان را در بالای سوراخ بینی قرار دهید. تعداد توصیه شده قطره را در داخل بینی چکانده و به مدت 5 دقیقه در این وضعیت بمانید. لازم است تا چند دقیقه بازدم از طریق دهان باشد.
 

روش استعمال شیاف از راه مقعد
 

در مصرف داروهایی که از طریق شیاف استعمال می‌شود باید کاملاً آگاهانه عمل کرد. لذا توجه به نکات زیر درخصوص مصرف شیافهای مقعدی (رکتال) توصیه می‌شود:
1- ابتدا دستورالعمل مقدار و زمان مصرف دارو را مطالعه نموده و سپس دستهای خود را بشویید.
2- دستکش پوشیده، شیاف را از لفاف آلومینیومی مربوط بیرون آورید. با استفاده از مواد روان ساز، انتهای مدور شیاف و سطح انگشت سبابه خود را لغزنده سازید. وازلین یا ژل الکترود برای این منظور مناسب است.
3- بر روی پهلوی چپ خوابیده، پای راست خود را کمی خم کنید. چند نفس آهسته عمیق بکشید تا عضله مقعد از حالت انقباض خارج گردد. سپس شیاف را به آهستگی از طریق مقعد وارد ساخته به اندازه یک انگشت کامل به بالا برانید. در غیر این صورت شیاف پیش از حل شدن دارو خارج خواهد شد.
4- انگشت خود را بیرون کشیده و دستکش را درآورید. به مدت 15 دقیقه بر روی پهلوی خود باقی بمانید.
 

روش استعمال داروهای مهبلی (واژینال)
 

داروهای مهبلی که اغلب به منظور درمان عفونت‌های واژن تجویز می‌شوند به اشکال مختلف نظیر کف، ژل، کرم و یا شیاف قابل دسترسی هستند. این اشکال دارویی معمولاً به وسیله یک دستگاه موسوم به اپلیکاتور استعمال می‌شوند. شیاف‌های مهبلی به منظور جلوگیری از آب شدن باید در یخچال نگهداری شوند. داروهای مهبلی غالباً شبها هنگام خواب مصرف می‌شوند تا مدت زمان تماس دارو با مخاط و در نتیجه اثربخشی دارو افزایش یابد. پس از استعمال دارو بهتر است از پدهای مخصوص جهت جذب ترشحات اضافی استفاده گردد.
 

روش مصرف:
 

ابتدا دستورالعمل مصرف دارو را مطالعه نموده و با نحوه کار با اپلیکاتور آشنا شوید. سپس دستها و ناحیه مهبل را شستشو داده و ماده دارویی را به مقدار لازم در داخل اپلیکاتور قرار دهید. در مورد شیاف از مواد روان سازی نظیر ژل پترولیوم استفاده نمایید. در وضعیت خوابیده به پشت زانوها را خم کنید. با انگشتان یک دست لبه‌های طرفی مهبل را از هم جدا نموده با دست دیگر اپلیکاتور را به سمت عقب و پایین وارد مهبل کنید. پیستون اپلیکاتور را فشار داده و پس از قرار گرفتن دارو در مهبل اپلیکاتور را خارج نمایید. حداقل به مدت 10 دقیقه در وضعیت خود باقی بمانید. اپلیکاتور و دست‌هایتان را با آب و صابون بشویید.
 

روش مصرف فرآورده‌های پوستی
 

در مورد داروهایی که از طریق فرآورده‌های پوستی به مصرف می‌رسند باید کاملاً آگاهانه عمل کرد. لذا توجه به نکات زیر توصیه می‌شود:
1- ابتدا با مطالعه برچسب دارو از مقدار توصیه شده مصرف آگاهی حاصل کنید. سپس دستهای خود را بشویید و در مورد بثورات و زخم‌های پوستی باز، جهت پیشگیری از بروز عفونت از دستکش پاکیزه استفاده نمایید.
2- در صورتی که مقداری دارو از نوبت استعمال قبلی باقی مانده موضع را با صابون ملایم و آب ولرم شستشو دهید، مگر آن که پزشک دستور دیگر داده باشد.
3- به وضعیت پوست توجه کنید بر روی بثورات یا زخم‌های پوستی باز نباید دارو استعمال شود مگر مواردی که دارو به همین خاطر تجویز شده باشد.
4- براساس وسعت ناحیه مورد نظر، مقدار کافی از کرم یا پماد را در کف دست خود قرار داده، آن را نرم کنید. سپس دارو را به صورت یکنواخت و در یک لایه نازک در جهت مسیر رشد موها بر روی پوست پخش نمایید.
5- سطح پوست را باز گذاشته یا از یک پانسمان شل برای محافظت از آلودگی لباس‌هایتان استفاده کنید. از پانسمان‌های محکم که مانع عبور هوا می‌شوند نباید استفاده کرد، مگر آن که پزشک چنین دستوری داده باشد.
 

روش استفاده از برچسب‌های پوستی
 

در مصرف داروهایی که به صورت برچسب‌های پوستی می‌باشند باید آگاهانه عمل کرد. لذا توجه به نکات زیر توصیه می‌شود:
1- ابتدا دستورالعمل مصرف دارو را مطالعه نموده، سپس دست‌هایتان را بشویید. برچسب را از پوشش محافظ آن خارج سازید و آن را از لبه بگیرید. به سطح چسبناک آن دست نزنید.
2- فوراً برچسب را در محل مورد نظر قرار داده، با کف دست به مدت 10 ثانیه فشار دهید تا به طور کامل (مخصوصاً اطراف لبه‌های آن) بچسبد.
3- پس از 24 ساعت یا مدت مقرر شده توسط پزشک برچسب را برداشته، محل دیگری را برای برچسب بعدی انتخاب کنید. حداقل به مدت یک هفته نباید از محل قبلی استفاده کرد. زیرا موجب تحریک موضعی پوست خواهد شد.
4- برچسب استفاده شده را از وسط تاکرده روی هم بچسبانید و به دور از دسترس کودکان یا حیوانات دور بیندازید.
 

مصرف صحیح داروهای ملین بدون نسخه
 

یبوست هنگامی رخ می‌دهد که مدفوع سخت و دفع آن دشوار باشد. برخی افراد تصور می‌کنند که اگر هر روز اجابت مزاج نداشته باشند، دچار یبوست هستند. در حالی که چنین تصوری نابجاست. در اکثر افراد دفعات اجابت مزاج از دو تا یک بار در روز متغیر است. تا زمانی که قوام مدفوع نرم بوده و براحتی دفع گردد یبوستی وجود ندارد. نقریباً همه افراد زمانی دچار یبوست می‌شوند. مسافرت، فشارهای روحی، مصرف کم مایعات و فیبرهای غذایی، نداشتن فعالیت بدنی، مصرف برخی داروها، توجه نکردن به بازتاب دفع و مصرف نابجای داروهای ملین ممکن است در بروز یبوست دخالت داشته باشند. توجه به نکات زیر می‌تواند در پیشگیری از یبوست به شما کمک نماید:
1- اولیه اقدام در جهت پیشگیری از یبوست مصرف زیاد غذاهای غنی از فیبر نظیر میوه‌جات و سبزیجات است.
2- حداقل 1 تا 2 لیتر آب در روز مصرف نمایید.
3- زمان مناسب و بی‌دغدغه‌ای را به اجابت مزاج اختصاص دهید، مثلاً بعد از صرف صبحانه که احساس طبیعی دفع بیشتر است.
4- چنانچه مستعد بروز یبوست می‌باشید از پودر پسیلیوم به منظور ایجاد توده و حفظ نرمی و قوام مدفوع استفاده نمایید.
5- جهت پیشگیری از نفخ ابتدا از یک قاشق غذاخوری آغاز کرده، سپس به دو قاشق افزایش دهید.
6- در صورت ابتلا به یبوست از یک مسهل ملایم نظیر شیر منیزیم استفاده کنید.
7- با مصرف سایر داروهای مسهل احتمال بروز دردهای شکمی بیشتر است.
8- از مصرف روغن معدنی خودداری کنید زیرا ممکن است از طریق مقعد نشت کرده و لباس‌هایتان را آلوده سازد. همچنین با مصرف طولانی، امکان بروز اختلاف در جذب ویتامین‌های E,D,A وK وجود خواهد داشت.
9- سعی کنید که به هیچ داروی ملینی به جز فرآورده‌های توده‌ساز (مانند پسیلیوم) وابستگی پیدا نشود. چرا که ترک اعتیاد به داروهای ملین کار دشواری است.
 

فرآورده‌های دارویی- بهداشتی را براساس تجویز پزشک و با توجه به مراقبت‌های دارویی، در سبد مصرفی روزانه خود قرار دهید. داروها با توجه به تأثیر جانبی آنها و احتمال تداخل عوارض دارویی بر یکدیگر توصیه می‌شود. بیماران چنانچه علاوه بر تجویز دارو توسط پزشک، داروهای دیگری مصرف می‌کنند برای جلوگیری از اختلالات دارویی، لازم است اطلاعات لازم رادر اختیار پزشک معالج خود قرار دهند. مهمترین قوانین مندرج در این بخش عبارتند از:

قانون نخست: لزوم مراقبت‌های دارویی و مصرف هوشمندانه دارو
داروهای تجویز شده شبیه چاقو هستند، در عین حال که در صورت مصرف صحیح و منطقی مفید هستند، استفاده نابجا از آنها می‌تواند عارضه آفرین باشد. زیرا داروهای جدید به پزشک شما کمک می‌کند تا عوامل بیماری‌زا را نابود و بیماری شما را درمان کند و در نهایت ایمنی و سلامتی بیش از پیش را به شما بازگرداند. ولی استفاده بدون دقت و بدون توجه مراقبتهای پزشکی، به جای حل مشکل شما، مسایل و مشکلات متعددی را می‌تواند در پی داشته باشد. داروهای تجویز شده همیشه عوارض ناخواسته‌ای رابه دنبال دارند و یا ممکن است با سایر داروها و یا حتی غذا تداخل پیدا کنند. بعضی از آنها می‌توانند سبب خواب‌آلودگی موقت شوند و یاواکنش‌های مشخصی ایجاد کنند:
پس بدین جهت در موارد زیر با احتیاط عمل کنید:
1- در هنگام رانندگی اتومبیل و یا کار با ماشینهای خطرناک نظیر پرس، فرز.
2- زمانی که همزمان بیش از یک دارو مصرف می‌کنید.
3- زمانی که به آلرژی یا بیماری قند مبتلا هستید.
4- در طول دوران حاملگی و یا شیردهی.
5- در صورت سوابق بروز عوارض دارویی.
6- در صورت مشاهده علایم عوارض دارویی.
7- خودداری از نوشاندن مایعات و یا تحریک به استفراغ در افراد غیرهوشیار یا در حالت تشنج.
8- خودداری از ایجاد حالت تهوع در زمان مسمومیت با مواد نفتی، اسیدی یا قلیایی.
9- خودداری از جویدن قرص‌های روکش‌دار یا خرد کردن آنها.
10- توجه به آثار جانبی داروهای نیروزا و محرک نظیر تغییرات خلقی و رفتاری همچون عصبانیت، خشونت و تغییرات جنسی نظیر عقیمی.
11- توجه به آثار جانبی داروهای نیروزا و محرک در ایجاد آکنه پوست و موی چرب.
12- توجه به آثار جانبی داروهای نیروزا پس از قطع مصرف و مشاهده علایمی مانند افسردگی، بیقراری، بی‌اشتهایی، از دست دادن میل جنسی و بیخوابی.
13- بلوغ زودرس، توقف رشد استخوان‌ها و کوتاهی قد به دنبال استفاده از داروهای محرک و نیروزا حادث می شود.
14- تأثیر مصرف داروهای محرک و نیروزا در مردان سبب بروز طاسی، کاهش تولید اسپرم، تحلیل رفتن اعضای تناسلی و بزرگی پستانها می‌شود.
15- مصرف داروهای لاغری عوارض جانبی متعددی نظیر تخریب دریچه‌های قلب، تحریک‌پذیری، اختلال رفتاری و بیخوابی را به دنبال دارد.
نکته آخر این که چنانچه با دقت عمل نمایید داروهای تجویزی برای سلامت شما کار می‌کنند نه برعلیه سلامت شما.
 

قانون دوم: احترام به نظر پزشک و داروساز
 

داروهای شما براساس دانش و آگاهی افراد متخصص تجویز شده است. این داروها تنها باید از طریق پزشک تجویز و توسط داروساز دراختیار شما قرار گیرند. برای جلوگیری از تداخلات ناخواسته دارویی، پزشک خود را از دیگر داروهایی که مصرف می‌کنید آگاه سازید. اگر به بیش از یک پزشک مراجعه می‌کنید مطمئن باشید که هریک از آنان از تمام داروهای مصرفی شما مطلع هستند.
بی‌مناسبت نیست بدانید بعضی از کسالت‌های خفیف توسط داروهای بدون نسخه تسکین می‌یابند. با داروساز خود در مورد استفاده از داروهای بدون نسخه مشورت نمایید و در صورت عدم بهبود یاعود ناراحتی حتماً به پزشک مراجعه کنید و قبل از تهیه دارو در مورد تداخل احتمالی آن با غذا و یا داروهای دیگر از داروساز راهنمایی بگیرید.
برخی از نکات قابل توجه در این خصوص عبارتند از:
1- شیر و آنتی اسیدها با بعضی از آنتی بیوتیک‌ها تداخل پیدا می‌کنند و اثر آنها را از بین می‌برند.
2- آسپرین اثر داروهای ضد انعقاد را شدت می‌بخشد و باعث خونریزی می‌گردد.
3- بعضی از داروهای خواب‌آور را نباید با سایر داروهای آرام بخش و یا مسکن‌ها استفاده کرد.
4- در صورت واضح نبودن دستورات داروهای تجویزی، مجدداً از پزشک سؤال کنید و اگر دستورات نسخه شما با هم اشتباه می‌شود از داروساز مشورت بخواهید.
5- خود درمانی خطرناک است و درنگ در تشخیص صحیح بیماری، درمان شما را پیچیده‌تر و طولانی‌تر می‌نماید.
6- مصرف طولانی مدت بسیاری از فرآورده‌های آرایشی برای سلامتی زیان‌آور می‌باشد.
7- بقایای آنتی‌بیوتیک‌ها در گوشت مرغ و دام، عامل کم شدن تأثیر آنتی‌بیوتیک‌ها در انسان است.
8- بسیاری از داروها نباید با هم مصرف شوند. برای پرهیز از این مشکل قبلاً با پزشک یاداروساز و یا مراکز اطلاعات دارویی و سموم تماس بگیرید.
9- مصرف خودسرانه داروهای هورمونی، عوارض غیرقابل جبرانی به بار می‌آورد.
10- مصرف بی‌رویه قرص‌های جوشان مانند ویتامین ث می‌تواند زیان‌آور باشد.
 

قانون سوم: سهم اندک دارو در تامین سلامتی
 

داروهای تجویز شده، سهم اندکی در زندگی روزمره به خود اختصاص می‌دهند. سبک زندگی روزانه شما شامل غذاهایی که می‌خورید، خوابی که دارید، فعالیتی که انجام می‌دهید استفاده از کمربند ایمنی در هنگام رانندگی، تمرینات ورزشی برای تناسب اندام و موارد مشابه است. داروهای تجویزی می‌توانند بیماری‌های حاصل از زندگی مدرن مانند فشار خون بالا، زخم معده و عصبانیت را تحت کنترل درآورند. اما همیشه پیشگیری بهتر از درمان است. با انتخاب روشهای صحیح زندگی، سلامتی شما به خطر نمی‌افتد و احتیاج به داروها کمتر می‌شود.
چنانچه توصیه‌های زیر را امتحان کنید، حتماً احساس بهتری خواهید یافت:
1- تجویز اقلام زیاد در یک نسخه چاره قطعی درمان نیست.
2- به منظور کاهش احتمال بروز عوارض دارویی، پزشکان وداروسازان خود راازتمام داروهای مصرفی (اعم از شیمیایی، گیاهی و یا بدون نسخه) مطلع کنید.
3- مشکل شما بعد از مصرف یک دارو می‌تواند مشکل افراد دیگر هم باشد. برای پیشگیری از بروز آتی داروهای فوق در دیگران، حتماً داروساز و پزشک خود را مطلع فرمایید.
 

مصرف دارو با سایر خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها متفاوت است .مصرف بی‌رویه دارو، خود درمانی و عدم رعایت دستورات دارویی پزشکان و داروسازان و قطع ناگهانی دارو در هنگام مشاهده نخستین نشانه‌های سلامت از جمله مشکلاتی است که در فرهنگ مصرف دارو در جامعه ما مشاهده می‌شود و به همین جهت ضرورت دارد مصرف‌کنندگان دارو به اصول زیر در مصرف دارو توجه نمایند.

قانون نخست: فقط وقتی مورد نیاز است
 

داروهای تجویز شده مانند چتر می‌باشند. در عین حال که مفید هستند ولی همیشه لازم نمی‌باشند. همانطور که وجود یک ابر کوچک دلیلی برای حمل چتر نمی‌باشد، کسالت‌های مختصر همیشه نیاز به مصرف دارو ندارند.
دردها و ناراحتی‌های مختصر، نشانه‌های طبیعی از عدم مراقبت‌های صحیح از خودمان همچون عدم استراحت کافی و نامنظم بودن تغذیه می‌باشند و به طور معمول بدون به کار بردن داروها برطرف می‌گردند.
بدن و مغز انسان دو وسیله طبیعی برای مقابله با مشکلات و استرسهای روزانه زندگی می‌باشند. روشهای ساده گاهی معجزه‌آسا هستند. مثلاً چند دقیقه آرامش و استراحت در رفع سردرد بسیار مؤثر است یا یک لیوان شیر و نوشیدنی گرم و یا تنفس عمیق می‌تواند خوابی عمیق را برای افرادی که دچار بی‌خوابی شده‌اند به ارمغان آورد.
مصرف منطقی داروهای تجویز شده بستگی به مسؤولیت‌پذیری بیمار دارد. بدین معنا که فقط وقتی به دارو احتیاج داریم و پزشک لازم می‌داند ما آن را کاملاً مطابق دستور مصرف پزشک استفاده کنیم.
در اکثر مواقع، روش‌های درمانی دیگر گزینه مناسب‌تری برای درمان هستند و می‌توان به جای اتکای بیش از حد به داروهای تجویزی، با تنظیم روش زندگی سالم و برنامه شخصی منظم میزان مصرف دارو را کاهش داد. در نهایت باید دانست یک دارو وقتی مفید است که منافع مصرف آن برای بیمار بیش از خطرات و زیان‌های احتمالی آن باشد:‌
1- در درمان سرماخوردگی در صورتی که با بیماری‌های ثانویه عفونی همراه نشده باشد نیازی به مصرف آنتی‌بیوتیک نیست.
2- برای درمان هر بیماری عفونی، آنتی‌بیوتیک خاصی مصرف می‌شود. هرگز خودسرانه اقدام به مصرف آنتی‌بیوتیک نکنید.
3- مصرف اشکال تزریقی داروها باید فقط به موارد بسیار خاص بیماری‌ها محدود شود.
4- به کودکان تب‌دار خود قبل از مشاوره با پزشک هرگز آسپرین ندهید.
5- برای مصرف مکمل‌های ویتامینی، انجام آزمایش و تأیید کمبود آن ویتامین در بدن لازم است.
6- درمان همه گلودردها یکسان نیست. از مصرف داروهای باقی‌مانده از گلودردهای قبلی پرهیز کنید.
7- برای تسکین هرگونه دردی نباید بی‌رویه دارو مصرف کرد. در مورد انتخاب و مصرف مسکن‌ها حتماً با داروساز شاغل در داروخانه مشورت کنید.
8- مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک‌ها بدون تجویز پزشک منجر به درمان ناقص و بروز مقاومت نسبت به این دسته دارویی شده و هنگام بروز مجدد بیماری‌های عفونی شما را از دسترسی به داروهای مؤثر جهت درمان محروم می‌سازد .
 

 

قانون دوم: میانه‌روی در مصرف دارو
 

داروهای تجویز شده مانند غذا هستند، زیاده روی در مصرف آن برای بیمار مضر است. مقادیر تجویز شده توسط پزشک مؤثرترین و بی‌خطرترین مقادیر دارو است. دوبرابر کردن مقادیر مصرف، تأثیر دارو را افزایش نمی‌دهد. مصرف اکثر داروها بیش از مقادیر مجاز و توصیه شده خطرناک است. همچنین هیچ گاه مقادیر زیادی دارو را مدت زمان طولانی مصرف نکنید مگر به توصیه پزشک، چرا که خیلی از داروها ایجاد عادت و وابستگی می‌کنند. استفاده نابجا و اشتباه از داروها به جای درمان می‌تواند بیماری‌زا باشد.
هرچند داروها اغلب مؤثرترین و مناسب‌ترین روش درمانی می‌باشند. ولی شما نباید هربار که به پزشک مراجعه می‌کنید انتظا نوشتن نسخه برای خود را داشته باشید و یا به اصرار از پزشک نسخه دریافت کنید. ممکن است فیزیوتراپی و ورزشهای ساده، رژیم مخصوص غذایی و یا تغییرات ساده و عادات زندگی تنها چیزی باشد که برای رفع مشکل‌تان مورد نیاز است.
به معلومات، تجربه و تخصص پزشک خود اعتماد کنید. اگر پزشک شما دارویی را مجدداً تجویز نکرد و یا تعداد دفعات تکرار نسخه‌ها را محدود کرد از داروساز انتظار پیچیدن مجدد آن نسخه را نداشته باشید. چرا که بعضی از داروها پس از گذشت زمان، نیاز به تغییر در مقدار مصرف دارند و بعضی دیگر را نباید برای مدت زمانی طولانی به کار برد.
فقط پزشک می‌تواند داروهای تجویز شده را تغییر دهد و داروسازان در موارد خاص مجاز به ارایه داروهای مشابه هستند. به همین جهت توصیه می‌شود در مصرف متعادل دارو به نکات زیر دقت نمایید:‌
1- داروهای قدیمی خود را بدون مشورت پزشک، جهت رفع علایم مشابه با بیماری‌های پیشین مورد استفاده قرار ندهید.
2- هنگام تحویل گرفتن داروهای خود با گوش دادن به اطلاعات دارویی ارایه شده توسط داروساز می‌توانید از بروز عوارض دارویی مصون بمانید.
3- مصرف بیش از حد مجاز ویتامین‌ها بخصوص انواع محلول در چربی آنها (K,E,D,A) می‌توانند عوارض خطرناکی ایجاد نمایند
4- مصرف داروهای قلبی باید به طور منظم و تحت نظر پزشک صورت پذیرد. هرگز خودسرانه مصرف این داروها را کم و زیاد یا قطع نکنید.
5- ارایه توضیح کافی درباره بیماری، نحوه مصرف داروها و مدت زمانی که طول می‌کشد تا اثر داروها دیده شود، از ویژگیهای یک پزشک مجرب است.
6- برای رسیدن به وزن مطلوب و طبیعی نیازی به مصرف دارو و تحمیل عوارض جانبی آن به بدن نیست. با رژیم غذایی مناسب و کامل، همچنین فعالیت بدنی، می‌توان به وزن مطلوب همراه با سلامت بدن دست یافت.
7- اگر تصور می‌کنید فردی دارویی را بیش از اندازه مصرف کرده و در حالت غیرهوشیاری یا تشنج است و یادر تنفس مشکل دارد، ضمن مهیا کردن سریع بیمار جهت انتقال به مراکز درمانی، می‌توانید برای دریافت اطلاعات ابتدایی با مراکز اطلاعات دارویی و سموم تماس بگیرید.
 

در قسمت قبل به دو قانون که باید مصرف‌کنندگان دارو توجه نمایند، پرداختیم. در ادامه به موارد دیگر اشاره می کنیم.

قانون سوم: مصرف دارو شخصی است
 

داروهای تجویز شده شبیه کفش می‌باشند، هرکدام از ما کفش خودمان را استفاده می‌کنیم. پزشک شمادارویی با قدرت و مصرف مناسب به طور انحصاری برای شخص شما تجویز کرده است. این تجویز بر اساس سن، وزن و احتیاجات مخصوص صورت گرفته است. داروی تجویز شده خودتان رابه دیگران ندهید، حتی اگر آنها نشانه‌های بیماری مشابه شما را داشته باشند زیرا منشاء این ناراحتی‌ها ممکن است مختلف باشد. به همین دلایل شما هم از داروهای مختص دیگران استفاده نکنید. تشخیص بیماری و تجویز داروها رابه اهل آن واگذار کنید.
اگر علایم بیماری بعد از مصرف داروهای تجویز شده ادامه پیدا کرد و یا علایم و عوارض جدیدی پدیدار گشت با پزشک خود تماس بگیرید. احتمالاً با تغییر مقدار مصرف دارو اثر آن برای شما مفیدتر خواهد بود. معمولاً برای یک بیماری خاص داروهای مختلفی قابل تجویز است و پزشک است که مناسب‌ترین آنها را انتخاب می‌کند.
هرگونه حساسیت یا واکنش‌های قبلی به داروها را با پزشک، دندانپزشک و داروساز خود در میان بگذارید. آنها می‌توانند احتمال بروز عوارض ناخواسته را کاهش دهند. مهم‌ترین توصیه‌های دارویی که در این بخش می‌شود، به شرح زیر است:
1- نیاز دارویی و ویتامینی کودکان و افراد مسن بسیار متفاوت با سنین دیگر است.
2- برای مصرف مکمل‌های ویتامینی حین تمرینات ورزشی حتماً با کارشناس دارویی مشورت کنید.
3- داروی شما فقط برای شما تجویز شده است، آن را تحت هیچ شرایط به افراد دیگر توصیه نکنید.
4- مصرف داروهایی که به دیگران تجویز شده، ممکن است در شما به عوارض خطرناک و شدیدی منجر شود. زیرا شما ممکن است واکنش‌های متفاوتی را به داروهای دیگران نشان دهید.
 

قانون چهارم: توجه به اصول در مصرف دارو
 

در مصرف داروهای تجویزی همچون مسابقات ورزشی و سایر رقابت‌ها، باید قوانینی را رعایت کنید تا داروها برای شما اثربخش باشند، این قوانین عبارتند از:
1- حتماً داروهای خود را به صورت منظم و با توجه به توصیه‌های پزشک (زمان مصرف قبل یا بعد از غذا) مصرف کنید.
2- برچسب داروها را در 3 نوبت کنترل کنید یکی قبل از برداشتن دارو از قفسه داروها، دوم قبل از مصرف و سوم پس از مصرف و قراردادن آن در قفسه دارو.
3- هرگز دارو را در تاریکی مصرف نکنید هرچند که از محل آن با خبر باشید. وقتی داروهای مایع را مصرف می‌کنید آن رابه طرف بالا بگیرید تا در صورت چکه از دهانه ظرف برچسب آن آسیبی نبیند.
4- ظروف محتوی دارو را جابجا نکنید. چرا که برچسب دارو حاوی نام دارو، کارخانه سازنده، دستور مصرف، تاریخ ساخت و انقضای آن است و این اطلاعات باید تا تمام شدن دارو همراه آن باقی بماند.
5- دستور مصرف را به دقت اجرا نمایید و به مقدار مصرف، فواصل بین مصرف دارو و دوره درمان که توسط پزشک مشخص شده، توجه کنید.
6- کپسول‌ها را در حالت نشسته و یا ایستاده مصرف کنید، همچنین تا پانزده دقیقه پس از مصرف آنها نخوابید.
7- همیشه نام دارویی که مصرف می‌کنید را به خاطر بسپارید.
8- قبل از سفر حتماً در مورد داروهای مصرفی دایمی خود پیش‌بینی لازم را بکنید. در سفر برگه سابقه بیماری‌های مزمن، حساسیت و داروهای مصرفی خود را همراه داشته باشید.