علم دیلی/ طرح اکتشاف آبهای ژرف از اعماق زمین قرار است با کمک محققان روس در ایران اجرایی شود تا راهکاری برای بحران کم آبی و تامین آب کشور باشد، اما بررسی ها نشان می دهد که این هدف با واقعیت فاصله دارد.


به دلیل مواجهه با بحران کم آبی در ایران، تکنیک های مختلف برای حل این بحران در کشور به کار گرفته شده که از جمله می توان به موضوعاتی مانند انتقال آب، سدسازی، استفاده از آب شیرین کن ها و حفر چاه اشاره کرد. اما این راه حلهای مقطعی تاکنون نتوانسته است بحران آب و خشکی رودها و دریاچه های اصلی کشور را برطرف کند.


از آنجایی که معضل کم آبی، روز به روز حادتر می شود، وزارت نیرو در پروژه ای جدید، موضوع اکتشاف آب در ذخایر ژرف زمین را با همکاری روسیه کلید زده است. این پروژه در پی کشف تصادفی آب در عمق بیش از ۵۰۰متر، در حین حفاری های شرکت ملی فولاد ایران مطرح شد.


دراینکه جزئیات و اهداف این پروژه چیست و تا چه حد راهگشای تامین منابع آبی است ابهاماتی وجود دارد و این سوال مطرح است که انجام این طرح تا چه حد به واقعیت نزدیک است؟ آیا می تواند راهکار مناسب علمی و عملی برای تامین منابع آبی در کشور باشد و آیا واقعا وقت آن رسیده که از آب­های ژرف به عنوان منابع جایگزین فعلی استفاده کرد؟

 



غلامعباس کاظمی، استادیار سابق دانشگاه صنعتی شاهرود و متخصص ایزوتوپ و شیمی آب زیرزمینی در مورد بهره برداری از آبهای ژرف و اینکه چقدر این پروژه عملیاتی است، می گوید: این پروژه از حدود ۳سال پیش سر زبانها افتاده و حتی اول برخی شرکتهای خصوصی می خواستند در مورد آن اقدام کنند اما نتوانستند از وزارت نیرو مجوز بگیرند. در ابتدا برخی دانشگاهها نیز درگیر این پروژه بودند.


وی با بیان اینکه البته واقعیت آن است که اطلاعات و دانش و تخصص مربوط به آبهای ژرف در ایران بسیار کم است و در مورد اینکه چقدر آب ژرف در زیر زمین وجود دارد و یا کدام مناطق دارای آب ژرف هستند، اطلاعات کافی در دسترس نیست، ادامه می دهد: اینکه در این پروژه روس ها چه پیشنهادی داده اند و می خواهند چه تخصص ها، تکنولوژیها و ابزارهایی را وارد کار کنند، اطلاعات زیادی در دست نیست و اما به طور کل در سطح دنیا هم تخصص و اطلاعات زیادی راجع به این روش وجود ندارد و تنها چند کشور روی آن کار کرده اند که البته با خطا هم همراه بوده است.


کاظمی با اشاره به کشور لیبی که تجربه حفر آبهای ژرف را دارد، می گوید: ۵۰سال پیش لیبی به دنبال نفت بود که به صورت تصادفی به چاه آب رسید. به همین دلیل بزرگترین سفره آب زیرزمینی فسیلی در کشورهای لیبی، چاد، مصر و الجزایر بوده که با هم حدود ۱.۵برابر مساحت ایران مساحت دارد.


وی با بیان اینکه این پروژه اگر بخواهد در ایران اجرایی شود باید به صورت یک پروژه ملی تعریف و از همه ظرفیتها استفاده شود، می افزاید: اگر بخواهند این پروژه را به یک گروه کوچک بسپارند، امکان موفقیت آن کم است. با وجودی که قرار است برای اولین بار پروژه ای در این سطح انجام شود که در دنیا نیز تجارب زیادی از آن وجود ندارد، باید از تمام اطلاعات و دانش متخصصان این بخش برای آن استفاده کرد.

 



این متخصص ایزوتوپ و شیمی آب زیرزمینی، با تاکید براینکه این پروژه، پروژه ای بسیار پیچیده است و اطلاعات علمی زیادی از آن در دست نیست، در مورد امکان عملیاتی شدن آن در کویر، تاکید می کند: بله امکان آن وجود دارد. به هرحال در این پروژه مکانهایی دراولویت قرار گرفته که آب کم است. البته باید توجه داشت که این پروژه در حد مطالعه است اما در صورتی که از همه ظرفیتها استفاده شود تضمین به آب رسیدن وجود دارد.


وی با اشاره به وجود برخی شواهد از وجود منابع آب زیرزمینی فسیلی در استانی مانند یزد، می گوید: در اغلب مناطق امکان وجود آب در اعماق زمین وجود دارد اما کیفیت آن مناسب نیست. به همین دلیل حتی اگر سفره های آب زیرزمینی ژرف کشف شوند و کیفیتشان مناسب نباشد، املاح آنها ارزش بیشتری نسبت به آب خواهد داشت و ما می توانیم از املاح آن استفاده کنیم. چرا که این املاح با توجهبه اینکه با لایه های مختلف زمین درتماس هستند با املاح آب دریا متفاوتند.


این استادیار سابق دانشگاه با تاکید براینکه از نظر اقتصادی ضرری در این پروژه دیده نمی شود، در موفقیت اجرای این طرح ادامه می دهد: در اجرای این پروژه برای پیدا کردن منابع آب شیرین تضمین ۱۰۰درصدی وجود ندارد. اگرچه امکان پیدا کردن آب وجود دارد اما تضمین آب شیرین نیست. البته اگر آب شیرین هم نباشد باز هم به صرفه است.


کاظمی با بیان اینکه از این حیث که بدانی زیر سطح زمین چه خبر است و اکتشاف کنیم ما موافق این پروژه هستیم و روی آن حدود ۳سال هم کار کرده ایم، تصریح کرد: مطالعه در این مرحله ضرری ندارد و حتی ضروری است اما بحث بهره برداری و استفاده از این اکتشافات در مراحل بعدی است. باید در مراحل بعدی کنترل و مقررات‌گذاری شود تا یک نقشه راه داشته باشیم که بدانیم از کجا شروع کنیم و این پروژه به کجا ختم می شود.

 



کاوه مدنی، استاد مدیریت آب و محیط زیست امپریال کالج لندن، در پاسخ به چگونگی اجرای پروژه «آب ژرف» و اینکه آیا از لحاظ فیزیکی این پروژه قابل عملیاتی شدن است یا خیر، می گوید: استفاده از آبهای زیرزمینی به عنوان راه حلی برای مشکل کمبود آب از لحاظ تئوری و فیزیکی ممکن است و کشورهای دیگر خشک با رویای پرآب شدن در منطقه و خاورمیانه و شمال آفریقا به سراغ این مدل پروژه ها رفته اند اما در اجرای این پروژه بحث بر سر این است که چقدر قرار است هزینه شود، چه ارزش افزوده ای به دنبال دارد و چقدر این راه حل، پایدار خواهد بود.


وی با اشاره به اینکه گزینه های مختلفی برای مقابله با مشکل کم آبی وجود دارد، اما باید بهترین راه های ممکن را بررسی و استفاده کرد، ادامه می دهد: روشهایی مانند حفر چاههای زیرزمینی، سدسازی، انتقال آب، استفاده از آب شیرین کنها،تصفیه آب و فاضلاب و تغییر نوع آبیاری همه از جمله راه حلهای تکنیکی هستند که می توانند در این زمینه مفید واقع شوند اما اینکه از هر یک از این روشها در چه زمان و مکانی استفاده کنیم موضوع مهمی است که باید به آن توجه شود.


مدنی با اشاره به روش تامین آب از آب ژرف و زیرزمینی، می افزاید: در مورد این پروژه حتی اگر بگوییم که فردا کلی آب با کیفیت تامین می شود، بازهم سوال این است که آیا این میزان آب، تمامی نیازهای ما را برآورده می کند و ما می توانیم تضمین کنیم که دیگر به افزایش میزان آب، نیاز نداریم.

 



وی در پاسخ به این سوال که آیا راه حل پروژه آب ژرف که قرار است با همکاری روسها در ایران عملیاتی شود را تخیلی می دانید، تاکید می کند: اینگونه راه حلها برای ما جهان سومی ها جذاب است. چرا که چیزهای عجیب و غریب برای ما جذابتر از راه حلهای ساده و منطقی است.


مدنی با اشاره به اینکه راهکار ساده و عقلانی آن است که نیازها و مصارفمان را کنترل کنیم، ادامه می دهد: مشکل اینجاست که آنکه می تواند به کاهش مصرف کمک کند، وزارت نیرو نیست. چرا که وزارت نیرو وظیفه تامین آب را به عهده دارد و از آنجایی که نمی تواند میزان مصرف را کنترل کند به هر قیمتی که شده به سراغ تامین منابع آب می رود. درست مانند بیماری که به جای ترک سیگار و روی آوردن به ورزش، پول خود را مدام خرج دوا و درمان و یا روی آوردن به روشهای دیگر می کند چون هم نمی خواهد عادت های بد خود را کنار بگذارد و هم برای حل مساله ای جدی عجله دارد. اما مرضی که ایجاد آن سالها به خاطر ناپرهیزی طول کشیده است را نمی توان یک شبه با یک داروی گران و یک عمل زیبایی حل کرد.

 

 



مدنی با اشاره به اینکه برای راه حلهای بنیادی باید سرمایه گذاری کرد، اضافه می کند: نباید همه این اتفاقات بیافتد و پس از آن به این نتیجه برسیم که چطور می توان فاضلاب تهران را به آب شرب تبدیل کرد. پس بهتر است که به جای آنکه راه حلهای زودبازده فضایی و هیجانی را امتحان کنیم و از این منطقه و منطقه آب انتقال دهیم، زودتر به این نتیجه برسیم که نیاز آبی را کنترل کنیم و از فاضلابمان استفاده کنیم.


وی در مورد هزینه ۲۵۰میلیون دلاری که برای این پروژه از سوی وزارت نیرو درنظر گرفته شده است، می افزاید: در قسمت مثبت قضیه می توان گفت که اشکالی ندارد برای اکتشاف هزینه کنند و بخواهند بدانند منابع آبی کجاست. اما اگر کشف با هدف بهره برداری باشد، به آن انتقاد وارد است.


این کارشناس با اشاره به اینکه شاید بتوان آبهای ژرف و زیرزمینی را برای نسلهای بعدی پس انداز کرد، می گوید: هم اکنون به آب روی زمین و آب در اعماق کم دسترسی داریم و منطقی است که تلاش کنیم آنها را بهتر مدیریت کنیم. این مساله بهتر از آن است که به سراغ منابع اضافه تری از جمله آب ژرف برویم و در صورت وجود آن را هم نابود کنیم.


وی با بیان اینکه به اندازه کافی پتانسیل تامین آب در کشور وجود دارد می گوید: راه حل پایدار برای برون رفت از چالش کم آبی، اصلاح الگوی مصرف و کاهش نیاز و مصرف آب است نه افزایش عرضه آب! متاسفانه چون راه حل منطقی و علمی زمان بر و از لحاظ سیاسی پر هزینه است به دنبال راه حل های زود بازده عجیب غریب می رویم. اگر بخواهیم مصارف شرب و کشاورزی و صنعت را کم کنیم با مقاومت و مخالفت جدی روبرو می شویم که هزینه سیاسی این راه حل را بالا می برد. اما اگر ابرها را بارور کنیم و در اعماق زمین به دنبال آب بگردیم هیچ مصرف کننده ای را به چالش نمی اندازیم.

 

 

 



در جمع بندی نظرات کارشناسان از به حقیقت پیوستن «پروژه تامین آب از آبهای ژرف»، باید گفت که آب های ژرف به تنهایی کلیدی برای گذر از بحران کم آبی نخواهد بود و نمی توان به منابع عظیم آب های ژرف فسیلی که میراثی برای آیندگان محسوب می شود، به عنوان منبع تامین برداشت روزانه آب، اکتفا کرد؛ تجربه ای که در کشورهایی مانند لیبی، اردن، عربستان، شمال هند، فلسطین، یمن و مصر مورد استفاده قرار گرفته و موفقیت آمیز نبوده است.


حال آنکه اگر قرار است به این پروژه به عنوان یک پروژه اکتشافی برای استفاده از منابع با ارزش آبهای ژرف، توجه شود، مطالعات بسیار دقیق و کافی نیاز است و حتی در صورت امیدبخش بودن مطالعات، باید تمامی مباحث این اکتشاف از جمله هزینه های حفاری و تاسیسات و هزینه های نگهداری، همه و همه به دقت مورد بررسی قرار گیرد.

 

از آنجایی که راه حل های رفع مشکل کمبود آب از جمله استخراج آب ژرف، انتقال آب از دریای عمان و خلیج فارس به مرکز کشور و شیرین کردن آب آن، انتقال آب از دریای خزر و غیره، اغلب راه حل های سازه ای بوده که با هزینه های هنگفت همراه است، پیشنهاد این است که برای عبور از مشکل بی آبی آینده کشور، شیوه مدیریت منابع آبی فعلی کشور تغییر یافته و روش صحیح تری اعمال شود.