معرفی استان ها(اصفهان)
اصفهان
زيبايي و شكوه آثاروابنيهء تاريخي اصفهان چنان بيننده را مفتون مي سازد كه حتي براي شهروندي كه سالها در كنار اين آثار بديع زندگي كرده است نه تنها خسته كننده نيست بلكه با هر بار مشاهده مكرّر، راز و رمزهاي تازه و شگفتي را كشف مي كند.بي مناسبت نيست كه ((نصف جهانش)) ناميده اند و ازهزار سال پيش اين شهر پذيراي جهانگردان و سياحان بي شماري بوده كه هر يك به زباني عظمت و زيبايي شهر و بناهاي آن را ستوده اند.ناصر خسرو شاعر و يكي از تيزبين ترين جهانگردان عالم كه به خوبي مي دانست از ميان آن چه در سفرهايش مشاهده مي كرد چه مطالبي را بايد انتخاب كند و بنويسد كه خوانندگانش احساس كنند كه شخصاً با او همراه اند و همه چيز را به چشم خود مي بينند دربارهء اصفهـــــانی كه ديــــدار ميکرد مي نويسد : " شهــــری است بر هامون نهاده با حصاري محكم و بسيار بلند محصور شده و دوازده دروازه دارد .... جويهاي آب روان در تمام شهر حفرشده و خانه هاي آن زيبا و مرتفع اند . مي گويند كه طول حصار شهر اصفهان سه فرسنگ و نيم است . هر چه داخل شهر مي بينم از رفاه و آبادي حكايت مي كند و من هيچ بناي ويراني در آن ند يدم" . ناصر خسرو در جاي ديگر مي گويد : " من درهمه زمين پارسي گويان شهري نيكوتر و جامع تر و آبادان تر از اصفهان ند يدم" قصد من اين نيست كه در اين مقدمه آن چه را جهانگردان در توصيف زيبايي هاي اصفهان نوشته اند بازگو كنم و يا به دليل آن كه ((من اين جا زاده شده ام)) و يا به دليل آن كه گنبدها و مناره هاي لاجوردي با نقش و نگارهاي دل انگيز در دل آسمان فرورفته ، براي من که ازكودكي با آنها خو گرفته ام زيبا است اغراق گويي كنم . تنها با نقل سه نمونه مطالبي كه درباره اصفهان ِ۱۰۰۰ سال پيش و۴۰۰ سال پيش و دوره معاصر نوشته شده است مي خواهم براي خوانندهء عزيزي كه شهر اصفهان را نديده است و يا سالها پيش ديده است ، حال و هواي گذشته و امروزي شهر و آن چه را كه به صورت تصوير درصفحه مانيتور خود مشاهده مي كند مجسم نمايم . پيشتر نقل قولي ازناصر خسرو ارائه شد و اكنون بخوانيد آنچه كه در چهارصد سال پيش ژان شاردن درباره اصفهان مي نويسد : از خيابان بزرگي آغاز مي كنم كه مي توان آن را حياط شهر ناميد . خياباني كه زيباتر از آن نه ديده و نه شنيده ام... آنگاه شاردن به توصيف نهر آب وسط خيابان و كوشك ها و تالارها و حجره هاي زيباي وسط باغ مي پردازد كه به قول او با ظرافت بسيار منقش و مطلا شده اند . ديوارها روزنه هايي دارند كه بدون ورود به باغ مي توان از بيرون همه كساني كه در آن هستند و آن چه را كه در باغ مي گذرد مشاهده كرد.
اصفهان نصف جهان
اصفهان يك نيمهء جهان است و اين در زبان فارسي بازتابي است كه بازديد كنندگان آن در دوران عظمت و شكوهي كه تا به امروز باقي است از شگفتي برآورده اند ، اصفهان همانند رم و لنينگراد يكي از بزرگترين شهرهاي جهان است و آن به تنهايي شايستگي لازم را دارد كه يك شماره به آن اختصاص يابد . با افزايش سريع جمعيت و حاكميت زندگي ماشيني ، شهراصفهان نيز در پنجاه سال گذشته هم گام با ديگر تحولات سياسي و اجتماعي چنان تغيير كرده است كه به درستي مي توان گفت كه اصفهاني كه حتي دربيست سال پيش توصيف مي شد با اصفهان امروز از بسياري جهات متفاوت است . كتابهايي كه اصفهان را به روايت تصوير نشان مي دهند تحول و تغيير اصفهـــــان را گويا تـــر از هــرنوشته اي به تصوير كشيده اند . صرفنظر از كتاب ارنست هولسترآلماني كتاب ((اصفهان موزهء هميشه زنده)) اثر رضا نور بختيار ، تهران ۱۹۹۳ ، كه نخستين كتابي بود كه با خصوصيات ويژه اي تنها با تصاوير منتشر شد و شماري از كساني كه پيش از ۵۰ سال در اصفهان و در كنار آثار تاريخي آن با توجه و عنايت خاص به آن آثار زندگي كرده بودند اعتراف كردند كه كتاب مذكور مشاهده كنندگانش را به ژرفاي بيشتري در درك زيبايي و ظرافت اين شاهكارهاي بديع معماري و هنر مي كشاند . انتشار كتاب مذكور و استقبال شايان توجهي كه در ميان مردم يافت موجب انتشار چند اثر مشابه به وسيله هنرمندان عكاس مشهور كشور دربارهء اصفهان شد . اكنون به اقتضاي زمان و پيشرفت هاي سريع در توسعهء وسايل ارتباط جمعي الكترونيكي تهيه و انتشار لوحه هاي فشرده براي معرفي هر چه بهتر و آسان تر شهر اصفهان به صورت چند منظوره در دسترس است ليكن هر كسي در اقصي نقاط جهان انتظار دارد كه بتواند اطللاعاتي را درباره شهر اصفهان با شهرت جهاني آن از طريق شبكه هاي جهاني كامپيوتري به دست آورد. هم اكنون چنين اطلاعاتي براي تمامي شهرهاي اروپائي و آمريكايي و غالب شهرهاي جهان در آسيا و آفريقا نيز به وسيله اينترنت قابل دسترسي است و حتي اطلاعـــــات مربوط به برخي از شهرهاي كشورمان نيز به صورتي كه در خارج از كشور تهيه و تنظيم شده است و افزون بر آن كه پاسخ گوي نياز كساني كه مي خواهند بي آن كه به اصفهان بيايند اطلاعات جامعي از آن داشته باشند ، نيست به بازديد كنندگان شهر نيز اطلاعات به روزي را ارائه نمي كند . در سايتي كه ملاحظه مي فرمائيد سعي شده است كه در تحقق اهداف شهرداري ، اصفهان به گونه اي دقيق معرفي شود و به بسياري از پرسش هاي بازديد كنندگان و كساني كه اطلاعات جامعي را طالب اند همراه با تصاوير ونقشه ها اطلاعات جامعي داده شود .
موقعيت جغرافيايی
شهر اصفهان در ۴۲۴ کيلومتري جنوب تهران واقع شده است. اصفهان از آنجا که مرکزاستان است بين دو رشته کوه قرار دارد. در غرب مناطق کوهستاني تا استان چهارمحال ادامه دارد. در شرق کوههاي کرکس وقهرود واقع شدهاند. منطقه جلگهاي از آبرفت جويبارهاي کوهستاني ورودخانه زاينده رود به وجود آمده است .اصفهان با داشتن آب وهواي معتدل نسبتافصلهاي منظمي دارد. زاينده رود با جاري شدن در شهر اصفهان مهمترين رودخانه استان ميباشد.
در عهد اشکانيان اصفهان مرکز وپايتخت ايالت پهناوري بود که تحت فرمان حکمرانان اشکانيقرار داشت. در زمان ساسانيان اصفهان محل سکونت وقلمرو((اسپوهران))يا اعضاهفت خانواده بزرگ ايراني که مناسب مهم واصلي سلطنتي را در اختيار داشتند,بود. هم چنين در اين زمان اصفهان يک مرکز نظامي وبسيار مستحکم بود.اين شهر پس از شکست نهايي ايرانيان به تصرف اعراب در آمد. بعد از اسلام,اصفهان همچون ديگر شهرهاي ايران تا اوايل قرن چهارم تحت سلطهاعراب بود تنها خليفه منصور آنجا را مورد توجه قرار ميداد. در زمان ملکشاه سلجوقي اصفهان بارديگر به پايتختي برگزيده شد وعصر طلايي ديگري راآغاز نمود.در اين هنگام اصفهان يکي از آبادترين ومهمترين شهرهاي جهان به شمار ميآمد.اين شهر در سال ۶۳۹ ه۰ق۰ به تصرف مغولها درآمدوآنان مردم را قتل عام کردند.پس از حملات مغولها وتيمور اصفهان به علت موقعيت جغرافيايي مناسبش دوباره سامان گرفت مخصوصادر زمان صفويان که به طور قابل ملاحظهاي توسعه يافت. اصفهان در سال ۱۰۰۰ه. ق. پس از اينکه توسط شاه عباس به عنوان پايتخت انتخاب شد به اوج رونق خود رسيد. انقراض سلسله صفويان توسط محمود افغان وتصرف اصفهان پس از ۶ ماه محاصره دوره انحطاطي را براي اين کشور باعث شد. در زمان افشاريه وزنديه دوباره رونق يافت اما در عصر قاجار به دنبال انتخاب تهران به عنوان پايتخت, اصفهان با ديگر روبه زوال رفت .
اصفهان با توجه به شرايط جغرافيايي وتاريخي در زمان پهلوي مورد توجه قرارگرفتوکوششهايي جهت تعمير وبازسازي بناهاي تاريخي اش به عمل آمد. همچنين شهر واستان اصفهان به سرعت تحول يافته وصنعتي شد. طي دو دهه اخير اصفهان با سرعت قابل توجهي از نظر شهري توسعه يافت و بازسازي بناهاي تاريخي بسيار چشمگير بود. امروزه اصفهان يکي از مهمترين مراکز سياحتي ايران وجهان به شمارمي رود
مهمترين مکانهاي جالب توجه اصفهان عبارتند از:
ميدان امام(نقش جهان)
چندين کتيبه تاريخي
مدرسههاي قديمي چهارباغ,باباقاسم,ملاعبدالله,ميرزاحسن,کاسهگران,نيماورد,جلاليه,شمسآبادوحيدر
خانههاي اخوان,خرازي,پيرنيا,جمل,قدسيه,شيخ الاسلام
کبوترخانه هايمتعدد
گنبدباز
چندين مسجدباشکوه بامعماري وکاشي کاري شگفتانگيز
آتشگاه کوه سنگي
چندين آرامگاه عارفان وشاعران ايراني
امامزادههاي متعدد
کليساهاي تاريخي درجلفا
آبشارهاي سميرم,شالورا,کردمحليا, چشمههاي ورتون,خوربيابانک,آبشارشاه,ديمه,ملاد,لادژوچشمههاي آب معدني گرم
مناطق حفاظت شده قمشلو و کلاه قاضي
غارهاي متعدد
کاخها وعمارتهاي عالي قاپو,چهلستون,هشت بهشت
ررروستاهاي ميمه,مورچه خورت,مال وروستاهاي تاريخي
قلعههاي فارفاآن ,ديووترشک
پلهاي تاريخي الله وردي خان,خواجو,شهرستان,مارنان وسعادت آباد
کاروانسراهاي شيخ علي خان ,مهيار,سراي سفيد,ميرزاکوچکخان,خوانساريها
منارههاي جنبان,چهل دختر, ساربان ,زيار,رهروان,آتشخانه,دارالضيا,غار,شعيا,گلدسته
کاشان
شهرستان ویژه جمعیتی نزدیک به ٠٠٠/٣٢٠ نفر و با وسعنی حدود ٩٦٤٧ کیلومتر مربع دارای چها بخش مرکزی،قمصر،نیاسر و برزک و جوشقان و کامو می باشد.شهرستان کاشان ازلحاظ آب وهوایی؛ متنوع ودر اکثر فصول وایام سال برای سفر مناسب می باشد.
نواحی شمالی و شرقی کاشان را دشت کویر احاطه کرده ولی وجود آبادیها وشهرهایی چون قمصر، قهرود، جوشقان، نیاسر، برزک، کله، ارمک، رهق، ازناوه،اردهال، استرک و ... و دهها آبادی خوش آب و هوای دیگر در دامنه ها و ارتفاعات کرکس با مناظر زیبای طبیعی و آب و هوای ییلاقی وکوهستانی در انتظار مسافران ومیهمانان شهر تاریخی کاشان است.
فاصله شهر کاشان تا تهران ٢٣٠ کیلومتر،تا قم ٩٥ کیلومتروتا اصفهان ٢١٠ کیلومتر می باشد .کاشان،با قرار داشتن برروی زن جیره بزرگ راههای کشور و واقع شدن بر سرراه اصلی ارتباطی شهرها و استانهای شرقی،غربی ،شمالی و جنوبی کشور دارای موقعیت ممتازی می باشد.
٢- موقعیت تاریخی
کاشان هزاران سال است که محل زندگی انسانها و اقوام گوناگون بوده و تمدنی کهن را در خود جای داده است.قدمت تاریخی منطقه کاشان مربوط است به یکی از کهن ترین مراکز استقرار بشر درفلات مرکزی ایران موسوم به سیلک مردمان نزدیک به ٧٥٠٠ سال پیش دراین قسمت که در ٢کیلومتری جنوب غر بی کاشان قراردارد، تمدنی را بنیان نهادند که آبادانی کنونی منطقه کاشان می تواند دنباله همان تمدن باشد، هر چند که آنچه امروزه به عنوان کا شان مطرح است هویتی کاملا اسلامی دارد.یک هیئت باستان شناسی فرانسوی به سرپرستی پروفسور رومن گریشمن طی سالهای ١٣١١ تا ١٣١٣ شمسی در سیلک کاشان به کاوش وحفاری پرداختند وبا بهدست آوردن آثار سفالین و فلزی از دل تپه ها به نتایج شگفت انگیزی دست یافتند.بر اساس تحقیقات این هیئت، اولین خواستگاه تمدن بشری و اولین سکونتگاه جمعی بشر در دشت و اولین نقطه ای که بشر با استفاده از مصالح ساختمان (خشت خام و ملاط گل ) به ساختن خانه پرداخته است، سیلک کاشان است.علاوه بر منطقه سیلک، مناطقی مانند غار رئیس،آتشکده نیاسروآتشکده خرمدشت که مربوط به زمان ساسانیان است برتداوم آن تمدن صحه می گذارد.علاوه بر آثار فوق؛ نویسندگان و مورخین نیز از دیرباز در آثار خود سخن از کاشان به میان آورده اند؛ از جمله : شرکت اهالی کاشان در جنگهایی که در زمان ساسانیان روی می داده است وپس از آن هجوم عربها به کاشان و آبادانی شهر کاشان در دوران آل بو یه، اهمیت پیداکردن موقعیت کاشان درزمان حکومت سلجوقیان وآثار وابنیه ای که از ا ین دوره باقی مانده است و نیز حمله وحشیانه مغولان در قرن هفتم به این شهر، پیمودن راه ترقی در دوران صفویان و آثاری که از این دوره به جای مانده، آثار واخباری که اززمانقاجاریه و نیز دوران مشروطیت داریم، همکاری هایی که مردم کا شان درقیام های مردمی در مخالفت با رژیم پهلوی از جمله ١٥ خرداد ١٣٤٢ وادامه آن در انقلاب اسلامی ایران داشتند و ... همه و همه بیانگر موقعیت و جایگاه تاریخی کاشان و حیات تاریخی مردم این دیار از حداقل٧٥٠٠ سال پیش تا کنون در این خطه می باشد.
٣- موقعیت فرهنگی
کاشان از جمله شهرهای با سابقه و هویت دیرینه فرهنگی است وعالمان، فقیهان،دانشمندان، طبیبان، فیلسوفان، شاعران ونقاشانی که دراین دیار نشو و نمو نمودهاند ازجمله نام آورانی هستند که نه تنها نام کاشان را پرآوازه کرده ا ند بلکه ا یران وجهان اسلام را اعتباری دیگر بخشیده اند . از زمانهای دیرین مجامع و حوزه های علمی مختلفی در این شهر وجود داشته و هم اکنون نیز در گوشه گوشه شهرعالمان و فرهیختگانی در مدارس علوم دینی و دانشگاهها و مراکز آموزش عالی جرعه نوشان علم و ادب را سیراب می کنند.
٤- موقعیت اقتصادی
کشاورزی: منطقه کاشان از ویژگیهای کشاورزی مهمی برخوردار است ، به طوری کهقسمت عمده زمینهای اطراف کاشان زیرکشت پنبه وغله است وهمچنین انواع میوهها از قبیل انار، انجیر، انگور، گوجه درختی، هندوانه، طالبی، چغندر، هویج، شلغم و نیز انواع سبزیجات وصیفی جات از جمله محصولات کشاورزی منطقه کاشان ا ست . پرورش درختان و گل و گیاهان داروئی جهت تهیه گلاب و عرقیات گیاهی درمنطقه از جایگاه ویژه ای برخوردار است.
صنعت: از نظر صنایع کاشان توسعه مناسبی یافته است و می توان از صنایعیمانند فرش ماشینی، ریسندگی، بافندگی، چینی سازی، ملامین، کاشی سازی،ابزارآلات صنعتی و دهها واحد صنعتی پیشرفته دیگر نام برد که کاشان را به یکی ازمهمترین قطبهای صنعتی کشور تبدیل کرده است .تعداد واحدهای تولیدی فعال دراین شهرستان متجاوز از ٣٥٠ واحد می باشد.
صنایع دستی : در این زمینه کاشان از دیرباز زبانزد و مشهور بوده است ولی با رشد فناوری ماشینی درصنایع، بعضی از صنایع دستی به فراموشی سپرده شده است. در روزگاران گذشته صنایعی مانند قالی بافی، شعربافی، زری بافی، مسگری،کاشیگری، سفالگری، ابریشم بافی، مخمل بافی، زیلو بافی و ... در کارگاههای کوچک رواج داشته است که با مرور زمان و همراه با تحولات اقتصادی - اجتماعی ، یا بعضی ازآن صنایع مثل مسگری و شعربافی، سفالگری، ابریشم بافی رو به دیار فراموشی می رود و یا بعضی از آنها مانند مخمل بافی، پارچه بافی، کاشیگری،قالی بافی در مجموعه های صنعتی بزرگ تولید می شود؛ ولی نه با آن ظرافت و هنرآفرینی که محصولات صنایع دستی برخوردار بودند..
مسیرهای گردشگری
محـور فـین : تپه های باستانی سیلک - امامزاده هادی (ع) فین بزرگ - امامزاده ابراهیم (ع) - باغ تاریخی فین - چشمه سلیمانیه
محـور جوشقان استرک : امامزاده ولی بن موسی الکاظم(ع) راوند - قلعه روستای سرنج - امامزاده محمد اوسط (ع)، چشمه ثلاثه ، شاهزاده قاسم (ع) ، یخچال و آب انبار جوشقان استرک
محـور نیاسـر : امامزاده ولی بن موسی الکاظم (ع) راوند - قلعه سرنج - آبشار تاریخی - چهارطاقی - غار تاریخی رئیس و آتشکده نیاسر
محـور مشهد اردهال : امامزاده ولی بن موسی الکاظم (ع) راوند - قلعه سرنج - خانه تاریخی کمال الملک روستای کله ارمک - امامزاده یوسف (ع) روستای ون - مسجد جامع ، میدان تعزیه ، آب انبار ، زیارت بی بی رقیه (س) و قدمگاه شاه طاهرعلی روستای نشلج - امامزاده محمود روستای علوی - آرامگاه سهراب سپهری ، مجموعه درب قلعه ، قلعه نقاشی ، قلعه زرین کفش ، شاهزاده حسین و زیارت حضرت سلطان علی ابن امام محمد باقر(ع) مشهد اردهال
محـور بـرزک : امامزاده ولی بن موسی الکاظم (ع) راوند - قلعه سرنج - امامزاده یونس بن موسی الکاظم (ع) - روستای بارونق - بقعه بابا افضل روستای مرق - روستای سعد آباد - آسیاب آبی تاریخی سعدآباد ، آسیاب آبی خاتونی ، مهمانپذیر سنتی روحانی ، خانه کاردان ، موزه مردم شناسی ، تپه قلعه و کارگاههای گلابگیری برزک
محـور قمصر : کاروانسرای عباسی - امامزاده پیرداود و پیر سلیمان (ع) ، مسجد میان ده ، آب انبار و خانه ملامحسن فیض کاشانی و خانه احسانی و کارگاههای گلابگیری قمصر - سد خاکی قزاآن
محور جوشقان و کامو : بقعه شاهسواران - سد شیخ بهایی - مسجد جامع روستای جوینان - مسجد کله و مسجد علی روستای قهرود - برج تعریفی و شیخی ، قلعه دژ ، برج میرزا خان امامزاده میر علاءالدین (ع) و خانه ارباب روستای کامو
محـور مشکات : امامزاده ولی بن موسی الکاظم (ع) راوند - خانه های تاریخی نیکنام و منصوری ، آب انبار و مسجد پاچنار ، امامزاده سلیمان بن موسی الکاظم (ع) مشکات - کاروانسرای تاریخی روستای سن سن
چشم انداز سرمایه گذاری
با اتکال به قدرت لایزال الهی ، تلاش آگاهانه و هدفمند و در مسیر تحقق چشم انداز بیست ساله جمهوری اسلامی ایران در سال ١٤٠٤ هجری شمسی ، کاشان در سطح ملی
الگوی توسعه منطقه ای متناسب با میراث غنی فرهنگی است
کاشان در افق این چشم انداز ، منطقه ایی است :
١- منسجم
٢- هوشمند ، خلاق ،دانایی محور ، جذاب برای زندگی و فعالیت
٣- دانش محور
٤- با هویت اسلامی
توصیف چشم انداز کاشان در سال ١٤٠٤ توسعه یافته متناسب با میراث غنی فرهنگی کاشان :
- کاشان به هویت و ویژگی های منحصر به فرد فرهنگی و تاریخی شناخته خواهد شد
- تعامل سازنده میراث فرهنگی با حیات جاری جامعه به منظور ایجاد ارزش افزوده
- تنــاسب برنامه های توسعه با دانش و معــــرفت حاصــل از تجــارب تاریخی مردم به عنــــوان یک منبع ارزشمند در بردارنده شیوه های فعالیت ،زندگی و ساماندهی مناسب اجتماعی ، فرهنگی و اقتصادی
- حس مسئـولیت عمومی و جلب مشــارکت عمومی در حفظ ، صیانت ، حفاظت ، احیا بهــره برداری خردمندانه از میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری به منظور تقویت مولفه های هویتی و تحکیم همبستگی منطقه ایی
- برخوردار از زیرساخت ها و جاذبه های مطلوب گردشگری
- احیا ترویج و آموزش صنایع دستی و هنرهای سنتی بومی
بـرگرفته از سند چشم انداز شهرستـان کاشان در افـق ١٤٠٤
صنایع دستی کاشان در یک نگاه
صنایع دستی به عنوان کهن ترین میراث بر جا مانده بشر، هنری است که با تولد انسان شکل گرفته و با سیر تکامل بشر هدایت شده و حیات اجتماعی و هویت و جایگاه اصلی خود را پیدا کرده است و با روح و عشق آدمی آمیخته شده و تجسم تفکر وابتکار واعتقادات فرهنگ یک ملت را تجلی می کند .
صنایع دستی ماندگار ترین دست ساخته های اقوام گذشته است که نقش مهمی در انتقال، تداوم فرهنگ ،باورهای دینی و ملی اقوام گذشته را دارد و خلاصه ای از تاریخ ایران را به دوش می کشد . در اینجا ست که هنر شکل گرفته و سفال های منقوش با طرح و نمادی متفاوت از تپه های سیلک که نشانی از ذوق و شعور ساکنان اولیه فلات چند هزار ساله ایران است ، اساس نخستین مضامین فرهنگی این سرزمین می شود .
پارچه های الوان ابریشمی و زربفت که شهرت آن در سراسر جهان پیچیده و با تلاش مردم سخت کوش و صبور این خطه با دلی روشن، درخشش گلابتون را در لابلای چله های ابریشمی نشانده اند و نفیس ترین فرشها ی این مرز و بوم ، که نمونه ای از هنر و خلاقیت پارسیان می باشد و خلق آن به مانند تابلوی نقاشی زیبایی است که هر تار و پود آن حقیقت روح و خلوت عارفانه دل را از بهشت خیال بافنده رقم می زند .
آجرهایی که با لعاب های رنگین دست ساز از دل کوهها و طبیعت کویر، نقوش اسلیمی را بر جای گذاشته و روح معنویت را بر پیشانی بناها به ودیعه نهاده است .
و نقش فرش زیلو، که خنکای نسیم را در گرمای خشک کویر به گردش درمی آورد و طراوت بخش دل نمازگزاران مساجد بوده است. ظروف مسین با تلالوی درخشان ، میزبان سفرهای دلچسب ایرانی است.
و در پایان بعداز فراغت از کار و رهایی از مشغله روزانه به شکرانه موهبت الهی، سربر سجاده مخملین میگذارند .
این است هنری که ازدل برخاسته و بر دل می ماند.
از این رو ست که باید جایگاه صنایع دستی در حفظ فرهنگ ملی بومی و اعتقادی مردم به خوبی شناخته شود، و ترتیبی اتخاذ گردد که این سنت دیرین همچنان در دل مردم ، خاطرات گذشتگان را زنده و در گوشه ذهن جوانان به یادگار بماند.
و این همه بهانه ای باشد تا شاید در جهت احیا و شکوفایی این میراث مهم تمهیدات لازم اندیشیده شود.
نگارگری
نگارگری یانقاشی سنتی ایرانی فرآیندی است که طی آن رنگ برروی سطح بوم یاکاغذ به وسیله قلموایجادنقش میکند.درحقیقت نگارگری مفهوم عام داردوروش ها وسبک های گوناگون نقاشی ایرانی شامل می شودچه آنهاکه درکتاب ونسخه های خطی صورت گرفته وچه آنها که بردرودیواربناهاوبوم های دیگرانجام شده است.درنحوه اجرامی توان گفت استادکارپس ازآماده سازی سطح کارکه بسیاربااهمیت نیزمی باشدطرح رابه وسیله قلم موهائی بااندازه های مختلف بربوم نقش اندازی،قلم گیری وسپس بارنگهای محلول درآب رنگ آمیزی می کند.بهترین قلموهاازموی گربه،سنجاب وسمورمی باشدکه ضمن مجعدنشدن بسیارانعطاف پذیرمی باشند.پس ازرنگ آمیزی نقاشی قلم گیری وپرداز می شود وجزئیات کاردرآن تکمیل می گردد.هنرمندنگارگردربهترین حالت کارخویش آنچه راکه درپرده خیال دیده است به تصویرمی کشد.وی فضائی راخلق می کندکه ضمن به کارگیری عناصرجسمی،روابط مادی درآن به گونه ای دیگربیان شده است.عالمی که این نقاشان تصویرمی کنند عالمی است متفکران وفلاسفه آن رااقلیم هشتم یاعالم مثال نامیده اند.هدف این هنرنمایان ساختن فضائی است که بافضای عادی وجسمانی متفاوت است.حضورچنین قلمروئی درنقاشی ایرانی به زبان رمز،تمثیل وتخیل وروشهای خاص آن ممکن می گردد.نگارگری درایران نتنها سابقه کهن دارد بلکه درهمه هنرهای ایرانی به گونه ای عمیق نفوذنموده است وبه عنوان رشته ای پایه درخورتوجه می باشد.اولین آثاری که بتوان نام نقاشی برآنهنهاد،درغاردوشه لرستان باحدودهشت تاده هزارسال قدمت است.باوروداسلام به ایران نگارگری بیش ازهرچیزدرمصورسازی کتب جلوه نمود.اولین باردرتاریخ ایران مصورسازی کتب به شکل کارگاهی ودرمجموعه ربه رشیدی انجام گرفت که این امرحاکی ازپیشرفت نگارگری ایران می باشد.دردوره های مختلف هنرمندایرانی باذوق وسلیقه خویش ترکیب بندی ها وتغییرات گوناگونی رادرنگارگری دنبال نمودندکه موجب خلق مکاتب هنری بسیاری دراین زمینه گردیدمانندمکتب بغداد،مکتب بخاراومکتب تبریز ومکتب شیرازو....هرکدام ازاین مکاتب ویژگی های منحصربه فردخودرادارندولی به طورکلی مهمترین ویژگی ایرانی تجلی برتری جهانی تمثیلی وتخیلی برجهان عینی محسوس می باشد.ازمیان شاخصه های این نقاشی می توان این مواردرا برشمرد:حذف پرسپکتیو،گسترش فضاازپائین به بالا،قرارگرفتن درتصویربه لحاظ مرتبه معنوی ومادی،عدم وجودنوردرصحنه،استفاده ازرنگهای درخشان وتخت ومتنوع،عدم حجم سازی وسایه روشن انداختن،اهمیت یکسان انسان وطبیعت.درادامه این روندمکاتب نو وشیوه های متفاوتی دارد نقاشی ایرانی می گرددولی نقاشی سنتی باپشتوانه ای غنی همچنان جایگاه خویش راحفظ نموده است.
ملیله کاری
هنرساخت ظروف و وسایل تزئینی نقره است که از کنارهم قرارگرفتن تعداد بسیار زیادی مفتول نقره در قالب ریز نقش هائی چون اشک،جقه،برگ،پیچک،بته ترمه وغنچه بدست می آید.ملیله سازی یکی از مهمترین ودر عین حال ظریف ترین صنایع فلزی ایران می باشد که وام دار هنرمندانی است که با ابزارهای بسیار ساده باحوصله فراوان به خلق آثاری ارزشمند مبادرت ورزیده اند.ملیله سازی سابقه ای دیرینه دارد،پروفسور پوپ نیز به آثاری از ملیله متعلق به قرن١٢م اشاره کرده است.ملیله کاری تا قبل از دوره پهلوی به عنوان هنربومی زنجان دراین شهر معمول بوده است منتهادرزمان حکومت رضاخان با مهاجرت تعدادی از هنرمندان این شهر به تهران واصفهان در سایر نقاط کشور نیز رواج می گیرد.برای تهیه نوار ملیله،نقره با عیار ١٠٠راپس از ذوب کردن به صورت مفتول در می آورند سپس آن را حرارت می دهند واز میان دستگاه نورد عبور می دهند.عمل حدیده کردن را تا بدست آمدن ضخامت مورد نظر ادامه می دهند که به آن نوار ملیله می گویند.ملیله ساز بعد از تهیه قالبی که به شکل محصول مورد نظر است قالب را روی یک صفحه مسی قرار داده وتمام سطح آن را موم اندود می کند سپس نواری را که پهنائی بیش از نوار ملیله دارد دراطراف قالب می گذارد تاشکل قالب را به خود گرفته ودر موم فرو رود.بعداز این مرحله به وسیله پنس پیچ های ملیله را متناسب با طرح مورد نظر با دقت در کنار هم می چیند وتمام سطح قالب با پودر تنکا (پایین آورنده نقطه ذوب لحیم نقره) وگرد لحیم پوشانده که طی حرارت دادن،باعث اتصال پیچ ها به یکدیگر می گردد.قسنت های لحیم کاری شده باید به گونه ائی پرداخت شود که محل های اتصال قابل رویت نباشد.ظرافت ودر عین حال تمیزی کار در هنر ملیله بر سطح کیفیت و ارزشمندی محصول تولید شده اثر گذار می باشد.
مشبک
نوعی ازکارهای تزئینی است که برروی سطوح فلزاتی چون،طلا،نقره،مس و.... اجرامی گردد.این واژه به معنی سوراخ دار کردن یعنی مشبک یاشبکه سازی است که ازمصدرشبک عربی گرفته شده است ومعنی آن درتوری سازی است.قدمت این شیوه هنری ماننددیگرروشهائی که درصنایع فلزی به کارگرفته می شود به اولین تجربه های بشردررابطه بافلزاتی چون آهن ومس برمی گردد.از زمانی که انسانهای اولیه به شکل پذیربودن وقابلیت های این قسم فلزات پی بردند،توانستندبا کمک گرفتن از ذوق وسلیقه وابتکارخویش آثارماندگارخلق نماید.امروزه مشبک کاری یامعرق فلز دراصفهان وتهران رواج بیشتری دارد بدین گونه که استادکارپس از انتخاب صفحات فلزی مناسب بانوع اثرهنری که می خواهدبسازدآن رابه قطعات مشخص تقسیم بندی می کندسپس طرح راازطریق گرته برداری وچرمه برسطح فلزمنتقل می نمایدبرای جلوگیری ازپاک شدن طرح حین برش،خطوط اصلی باقلم فولادی نیم بر برسطح فلز حک می شوداین عمل علاوه برحفظ طرح به آسان حرکت کردن اره موئی روی خطوط طراحی شده کمک می کند.درمرحله بعد بسته به ضخامت ورق به کارگرفته شده وظرافت طرح ازاره موئی وکمان متناسب با محل برش استفاده می گردد.ورقهائی که برای مشبک کاری به کار می روندمی توانندضخامت های متفاوتی داشته باشندچون ورق ٨وکمتر،ورق١،ورق٢ و...قسمتهائی ازطرح که باید بریده شودابتدا توسط منه سوراخ می گردد تابتوان اره را از آن عبورداد.پس ازاتمام برش کاری قطعات آماده شده،سوهان کاری وشستشو شده وبراساس طرح اولیه درکنار یکدیگر قرار می گیرد.تولیدات گوناگونی بااین شیوه ساخته وتزئین می گردد ولی از آنجائی که بایدفضای مناسب جهت اره کاری وجود داشته باشد مشبک کاری بیشتر روی سطوح تخت انجام شده ودر مراحل بعد برای ساخت شیئ مورد نظر به یکدیگر پرچ می شوند.انواع صندوق های فلزی،تابلو،عودسوز،قطعات نصب شده روی درب های ورودی وتیغه های فلزی که روی علم عزاداری متصل می گردد بااین شیوه پرداخته می گردد.
قلم زنی
نقش اندازی بر بدنه های فلزی ازجنس مس،برنج،طلا،نقره از طریق چکش وقلم های فولادی را به اصطلاح قلم زنی می گویند.قلم زنی یک شیوه تزئینی است که بشرگذشته آن راهمزمان با شناخت فلزاتی که درطبیعت وجود داشته وکشف چگونگی کار باآنهاابداع کرده است.امروزه یکی ازرشته های هنرسنتی ایران است که در رده هنرهای صناعی ودرگروه فلزکاری قرار دارد.این هنرباقدمتی هزارساله ازجمله هنرهائی است که همچنان باتمام سبک وروشهای خود دراصفهان اجرامی گردد.شیوه کارقلمزنی بدین صورت است ابتداآن شیئ راکه می خواهندروی آن قلم بزننددرا در اصطلاح قیرمی گذارندضخامت قیربایددرحدی باشد که موقع قلم زدن ضمن اینکه فرم کلی کاررادرحین چکش زدن نگه می دارد مانعی باشد برای جلوگیری از سوراخ شدن بدنه.پس ازقیرگرفتن طرح به صورت چرمه وگرد ذغال به بدنه منتقل وسپس با قلمی با همین نام نیم بر می شود.دراجرای طرح های ذهنی،طرح بدون چرمه ومستقیما بربدنه نیم بر می شود.درادامه نقش با قلم های فولادی که نوک آن حالت های مختلفی دارد نیم ور،پائین بری وپرداز می شود، قلم هائی چون گرسوم،یک تو،نیم ور،ناخنی،بادامی،تخم گلی و....
پس ازاتمام قلم زنی قیر به وسیله حرارت ازآن جداشده وقیرهای اضافی پاک می گردد.درنهایت سطح قلم زده شده راباروغن جلا آغشته کرده وسپس دوده می زنند تا زمینه وفرورفتگی های کار به رنگ سیاه درآید.این نوع قلم زنی ساده ترین ودر عین حال رایج ترین شیوه اجرا می باشد.در قلمزنی برجسته یا جنده کاری قیرگیری طی دو مرحله انجام می شود بدین صورت که ابتدا روی کارقیراندود شده وباقلم های مخصوص جنده کاری قسمتهائی از طرح بیرون زده می شود پس از قیر گیری مجدد در پشت کارقسمت های برجسته مجددا قلم زنی می شود.یکی ازمشاغل وابسته به قلم زنی سفیدگری است که طی آن لایه ای ازقلع سطح قرمز مس ویا برنج را پوشش داده وسفید می کنند.ازسفیدکاری برای سفیدکردن بدنه هائی که بدین صورت عرضه می شوند استفاده می کنندبدین ترتیب که قبل از قلم زنی ابتدا ظروف مورد نظر قلع اندود شده وسپس روی آن قلم زده می شود.ظرافت طرح،یکنواختی همه سطوح بدنه واجرای درست طرح از جمله امتیازات یک اثرخوب وماندگار می باشد.
کاشی سازی
هنرساخت خشت های سفالی بالایه ای ازنقش ونگارهای لعابی ورنگی،برای پوشاندن انواع سطوح دربنا راکاشی سازی می گویند.کاشی سفالی است که طول وعرض آن مختلف بوده ویک روی شیشه ای وصاف دارد وعلاوه بر نقش تزئینی به عنوان عایق رطوبت دربنا نیز به کار می رودواژه کاشی ازنام شهر کاشان اقتباس شده که ازاوایل دوران اسلامی به عنوان مرکزصنعت سفال سازی وکاشی گری مشهوربوده است.کاشی قدمتی دیرینه داردوازجمله تحولات وپیشرفتهائی است که بشردرزمینه آجرسازی بدست آورده است آغازکاربرد آجرهای رنگی درساختمان هنوز مشخص نیست اما نمونه هائی که در عیلام ازهزاره دوم پیش ازمیلاد کشف گردیده جزئ اولین کشفیاتی است که دراین زمینه انجام شده است.ازجمله آثاری که درفلات ایران بدین گونه کارمی شده می توان به ساختمانهائی درشوش وتخت جمشید اشاره نمود.کاشیکاری در دوره خلفای عباسی وبعدازآن احیا می شود به گونه ای که بنا برنظرپروفسورپوپ (نخستین بارکاشی های لعابی درسده دوازدهم میلادی درگنبدمسجدجامع قزوین پدیدآمده امابه محض اینکه این روش آغاز گردید به تندی وشتاب توسعه یافته ودرچندنسل تمام ساختمانها باکاشیکاری زیبا پوشانده شده) کاشی های ابتدائی بایک لعاب رنگی ساده بیشتربااشکال هندسی درزمینه آجری کارمی شدند.ولی با ادامه این روند درپایان سده دوازدهم میلادی کاشیهائی نقش دارپدیدآمد.کاشی کاری بادوشیوه اساسی کاشی معرق وکاشی هفت رنگ اجرا می گرددالبته کاشی زرین فام،کاشی معقلی و...ازدیگرانواع این رشته است که کاربردکمتری دارد.کاشی معرق یکی از ابتدائی ترین ودرعین حال زیباترین شیوه های پوششی بنا می باشددراین روش پس ازپخت خشت خام درکوره سطح کاشی با لعاب های رنگی چون،آبی،فیروزه ای،سبز،زردو...پوشانده شده ومجددا درکوره پخت می شود.سپس طرح موردنظرراروی کاغذکشیده وپس ازچسباندن روی کاشی قسمتهای اضافی باتیشه زدوده شده تاطرح موردنظرازدل کاشی بیرون آید.درادامه تمامی قطعات تراشیده وسوهان کاری شده متناسب باطرح ورنگ آن درکنارهم جفت می شوند به گونه ای که بین آنها فضای خالی کمتری باشد.قطعات خردشده برای بدست آمدن طرح کلی بالعکس روی زمین چیده می شوند وازپشت وباکمک یک شبکه فلزی ودوغاب گچ به صورت یک تکه درمی آید وبرای نصب درقسمت های مختلف بنا آماده می گردد.به دلیل مشقت هائی که درساخت این نوع کاشی وجود داشته درکنارکاشی معرق،کاشی هفت رنگ نیز پدیدارشده تابتوان درمدت زمان کمتروسریع ترکل بنا راباکاشی ها پرازنقش ونگارپوشش داد.کاشی هفت رنگ متناسب بااندازه طرح،کاشی هاخام پخت کنارهم چیده شده وسپس طرح ازطریق چرمه وگردذغال روی آن منتقل می شود.پس ازرنگ آمیزی تمام سطح کاشی بارنگ،سطح رویه کاشی بالعاب سفیدی که بعدازپخت شفاف می کردد پوشانده می شود.طرحهائی که برای کاشی هفت رنگ به کار می رود شامل طرح محرابی،گلدانی،گل وبوته،اشکال هندسی وانواع نقش پرندگان وحیوانات می باشد.امروزه دیده می شود که بجای نقاشی ورنگ آمیزی روی خشت خام ازسرامیک های سفید استفاده شده وطرح را با چاپ سیلک روی آن ایجاد می کنند که ازلحاظ تکنیکی نه تنها در رنگ ولعاب بلکه ازلحاظ کیفی نیز با کاشی سازی سنتی بسیارفاصله دارد
سفالگری
سفالگری هنرفرم دهی گل دراشکال متفاوت بااستفاده ازترکیب همزمان نیروی بازو به همراه ذوق وابتکاروخلاقیت هنری می باشد.بی شک سفالگری قدیمی ترین هنرصنعتی است که بشراولیه آن رابرای رفع مایحتاج زندگی مادی وروحانی دردل طبیعت کشف وبه کارگرفته است.اولین نمونه های سفالی مربوط به هشت هزارسال قبل ازمیلاداست که بدون استفاده ازچرخ سفالگری ودرکنارآتش وبدون کوره پخته می شده است وبیشتربرای نگهداری موادغذائی به کارمی رفته است.ایران نیزدراین تاریخچه کهن سهم بسزائی دارد چراکه اولین چرخ سفالگری وکوره پخت سفال درمهدسفالگری جهان یعنی درتپه سیلک کاشان یافت شده است.به نظرمی رسد اختراع چرخ سفالگری در٣٥٠٠ق.م ضمن تسریع درعمل سفالگری موجب بروز تحولات شگرفی دراین شاخه هنری می گرددکه تابه امروز ادامه داشته است.سفالگری غالبا باگل رس قرمزبه صورت دستی،قالبی وچرخکاری انجام می شودولی استفاده ازدیگرگل ها چون گل سیاه وگل سفیدنیزهمواره وجود داشته است.بکارگیری شیوه قالبی ودستی تاقبل ازابداع چرخ سفالگری برای ساخت انواع گوناگون بدنه ها وحتی ظروف مدور کارائی داشته ولی بعدازاختراع چرخ این روشهابیشتربرای ساخت ظروفی به کارمی روندکه اشکال هندسی داشته ویاامکان ساخت آن روی چرخ فراهم نمی باشد.ظروفی که روی چرخ ساخته می شوند متحدالمرکزبوده وبه آسانی به فرمی که مدنظرباشدشکل می گیرد.بدنه های سفالی اعم ازظروف دست سازیا چرخکاری شده پس ازساخت مقداری ازرطوبت خودراازدست می دهندکه به این حالت چرمینه می گویند.بیشتر تزئیناتی که روی سفالینه هاقبل ازلعابکاری انجام می شوددراین مرحله می باشدچون گل درحالتی است که درعین نرم بودن چسبنده نیزنمی باشدوبه راحتی می توان نقوش رابا ابزارهائی چون گل کن،سوزن و...اجرانمود.این تزئینات شامل انواع مختلف شیوه حکاکی برجسته کاری،مشبک کاری،تراش و...است که بدنه ساده رابه سطحی پرنقش ونگارمبدل می سازد.بدنه هاپس ازخشک شدن کامل دردمای٩٥٠ درجه درکوره پخته شده وبه اصطلاح بیسکویت میشوند.ظروف یکبارپخت پس ازنقاشی،رنگ آمیزی ولعابکاری مجددا درکوره دردمای١٠٠٠درجه پخته میشوند تالعاب به بدنه بچسبد.نقاشی به دوصورت زیرلعابی ورولعابی می باشد.دراصفهان بیشترنقش های گل ومرغ ونقش ماهی به صورت زیرلعابی وبانام نقاشی هفت رنگ کارمی شود.ازدیگرنقاشی زیرلعابی می توان به سفال آبی فیروزه ای شهرضا اشاره نمودکه درجهان شناخته شده است ونقوش خطی سیاه رنگ رازیرلایه ای لعاب فیروزه ای نمایان می سازد.ازدیگرتولیدات متمایزشهراصفهان چرخکاری باگل سفیدرنگ می باشدکه به دلیل مشقتهائی که درساخت آن وجود دارد خیلی محدودتولید می شود.ظروف بدنه سفیدبه ظروف سنگی نیزشهرت دارند ونمونه هائی ازآن درشهرستان نطنزساخته می شودکه به شیوه نقاشی زیرلعابی به دوصورت خطی وبرجسته تزئین می گردد.ازجمله ویژگی هائی که درسطح کیفی ظروف سفالی اثرگذاراست می توان به ظرافت نقش ونگار،ترک نداشتن لعاب بدنه، سبکی وعدم وجود دانه های آهکی دربدنه های رسی اشاره دارد.
مسگری
هنرساخت ظروف مسی ازطریق چکش کاری شمش و ورقه مس رامسگری می گویند.آغازمسگری درتاریخ همزمان با اولین کشفیات بشردر زمینه آهن ومس ودست یابی به شیوه های عمل آوری آن می باشد.نبودن آثارکوره های ذوب فلزدر دوره پیش ازتاریخ نمایانگراین معنی است که بشربرای اولین ابزارخود مس طبیعی رابا چکش زدن به شکل های مورد نظردر می آورده است.بنابر نمونه های بدست آمده ودراوایل هزاره چهارم پیش ازمیلاد مس مصرف عمومی یافت وبرای ساختن پیکان،درفش،سنجاق و.... آن راچکش کاری می کردند.وجودمعادن مس در کرمان،انارک اصفهان ازپیش ازباستان تاکنون موجب شده که امروزنیزمسگری دراین شهرها رواج داشته باشد.محصول عمده مسگر ظروفی باشکل ها واندازه های گوناگون است.ظروف کوچک را از یک تکه مس،چکش کاری می کنند واغلب تو گود هستند.دراین مورد ابتدا مس را باچکش کاری باز می کنند وپس ازهردور بازکردن یک تاب به آن می دهند.اشیائ بزرگتر را نیز به همین طریق از ورقه های گرد بدست می آورند،این کار نیزبه مهارت واستادی فراوان نیازدارد. گاهی اوقات ظروف متناسب با اندازه ویافرم آن ازدو قسمت ساخته می شوندابتدا صفحه راخم کرد به شکل استوانه ای در می آورندوسپس یک صفحه گرد را به دست گرفته لبه آن را باچکش زدن به سمت بالا آورده وآن را به آرامی گود می کنند.این کاربا چکش چهارسو انجام می شود.محل اتصال آنها درز دندانه ای است که نوعی مفصل زبانه وکام است به این کار در اصطلاح سنتی هم کردن می گویند.پس از چکش کاری وایجاد فرم اولیه استاد کار به وسیله یک چکش بدون دسته که در واقع یک قطعه فولاد آبدیده تخت است وبه قالب تنه معروف می باشد رویه کار را صاف کاری کرده تا اثرات چکش کاری را تاحد ممکن از بین ببرد.مسگراعم از اینکه روی ورق مس کار کند ویا مس را از گدازنده تهیه کرده باشد ،همیشه کار خود را باورقه هائی که دارای ضخامت بیشتری هستند شروع می کند ومحصول نهائی نازک تراز مس مصرفی خواهد بود.محصولات معمولی مسگرها دیگ،دیگچه،سردیگ وهمچنین آبکشهای بزرگ،تنگ وسینی های مختلف است.آن قسم ازمحصولات مسگری که بیشترجنبه مصرفی دارد طی عملی با نام سفیدگری قلع اندود شده وسفید می گردد.بدنه مسی ساخته شده به وسیله حرارت داغ شده وسپس با لایه ای ازقلع پوشانده می شود.سفیدگر لزوما مسگر نیست وبیشتر در سفیدگری تجربه دارد.
رودوزی
رودوزی سنتی هنرآراستن ورویه آرایه ای پارچه بوسیله انواع دوخت تزئینی رودوزی سنتی گفته می شود معمولا در رابطه باپارچه هائی بازمینه ساده مورداستفاده قرارمی گیردوشامل انواع کوک وگره می باشد.بکارگیری انواع رودوزیهاوابداع شیوه های جدیدوترکیبی دردوره های مختلف ازهزاران سال پیش تاکنون وجود داشته است.درایران نیز ذوق وسلیقه هنرمند ایران فراترازآن بوده که تنها به بافت پارچه های رنگین ومتنوع اکتفانماید،بلکه توانسته ازطریق دوخت انواع مهره هاونخ های تزئینی زمینه پارچه های ساده ای چون کرباس،متقال و....رابه نحوه شایسته رنگارنگ ودرخشان سازد.استفاده ازدوخت های تزئینی دردوره اسلامی رواج بیشتری میگیردبه خصوص از قرن ٣هجری که هنرمندان ایرانی آذین وتزئین پرده خانه خدا بانخ های گلابتون رابه عهده گرفتند.این دوخت هابیشترروی سجاده،بقچه،جلدقرآن،رومیزی،دستمال و... ایجادمی گرددوطرح های آن شامل نقش محرابی،بته جقه،اسلیمی وختائی،نقش بازوبندی،پیچک ترنج وانواع گلها می باشد دراصفهان رامعرفی می نمائیم:
ملیله دوزی:ملیله در واقع همان نقده است که به صورت فنرپیچیده شده ودردونوع اصل وبدل روی پارچه ترمه دوخته می شود.درترمه به منظور انجام بهتررودوزی سطح پشت ترمه بالایه ای پارچه ای ازجنس کتان یامتقال توسط چسب سریش پوشانده می شود.طرح از طریق باسمه منتقل می شود.درنهایت ترمه ملیله دوزی شده باپارچه ای گلدار یا رنگی متناسب بارنگ ترمه آستر می شود.
سکمه دوزی:این دوخت بیشترروی پارچه هائی انجام می شود که فشردگی تاروپود دریکدیگر زیادنباشدوبتوان باراحتی بانوک سوزن تاروپودرا ازیکدیگرجدا نمود مانندانواع پارچه های کتانی،متقال و...پس ازانتقال طرح به پارچه قسمتهائی ازطرح مشخص وتارازمیان پارچه بیرون کشیده می شود.این عمل ازطریق شمارش تاروپوددرنقاطی معین ودوخت آن تکرارمی گردد.سپس محل بریدن نخ ها باردیف هائی ازنخ،بخیه دوزی شده وکلیت طرح به صورت مشبک دیده می شود.
قلاب دوزی:قلاب دوزی دوختی است زنجیره ای که باقلاب صورت می گیرد.این دوخت روی پارچه هائی انجام می شودکه تاروپودآن دراثرفروکردن قلاب ازیکدیگربازنشود واثرقلاب روی پارچه باقی نماند.درقلاب دوزی قلاب ازیک طرف پارچه وارد می شود ونخ راکه درسمت دیگرپارچه است بیرون می کشد.
معرق
هنرجایگزین قسمت های مختلف یک طرح با چوب های رنگی وتلفیق آنها با یکدیگربرای آراستن سطح یک تابلو ویا دیگرزیرساخت های چوبی می باشد.هرچندسرآغاز پیدایش هنر معرق چوب نامشخص است اما به نظرمی رسد که کشور هندوستان زادگاه اصلی این هنر باشداصل هنر معرق چوب درایران برگرفته از اواخر دوره ایلخانیان وبعداز دوره تیموریان پدیدآمده است.معرق درلغت به معنی شاخه شاخه می باشد واشاره به قطعه قطعه بودن ماهیت کلی کاردارد.درمعرق کاری متناسب با ظرافت وپیچیدگی طرح ازچوبهای مختلف باتنوع رنگی بالا وهمچنین صدف،استخوان وفلز استفاده می شود. در واقع این مهارت استادکار است که از رنگ وبافت چوب درایجاد هرچه بهتر جلوه کارخویش نهایت استفاده نماید.برای اجرا،طرح رابه صورت یک تکه روی تخت سه لائی چسبانده وبراساس خطوط هرتکه راشماره گذاری می کنندسپس بوسیله اره موئی درنهایت دقت خطوط طرح را برش داده وازهرقطعه به عنوان یک الگو برای برش چوب موردنظراستفاده می کنند.تخت سه لائی ازطریق میخ هائی کوچک به چوب اصلی متصل می شود به گونه ای که بعداز دوربری چوب بتوان تخته الگووچوب رابه راحتی ازهم جدانمود.پس ازتکمیل طرح میتوان زمینه رانیزبامتن چوبی ویاازپلی استررنگی پرنمود که دراصفهان بیشترزمینه رانیزمانندطرح باچوبهای رنگی جایگزین می کنند.درادامه روی کارساب زده تاپرداخت شودوسطحی هموارویک دست بدست آید.برای پرکردن فواصل مابین درزهاازچسب چوب وسپس بتونه هم رنگ کاراستفاده می کنندهرچقدربرش قسمت های مختلف طرح تمیزترباشدقطعات کاربهتروبادرزکمتری درکنارهم جای می گیرند.این مساله به همراه مواردی چون رنگبندی کار،پیدانبودن اثرچسب وجای میخ،محکم بودن زیرساخت درارزش گذاری یک کارمعرق بسیارمهم می باشد.شیئ معرق کاری شده درمراحل تکمیلی بالایه ای ازپلی استرشفاف پوشانده می شود.معرق انواع مختلف داردچون معرق-منبت،معرق-خاتم،این دوشیوه اجرائی ترکیبی است ازقطعات معرق که روی آن منبت کاری ویاخاتم کاری نیزانجام شده است.
گره چینی
عبارت است ازترکیبی چون برمبنای طرحهای اصیل هندسه نقوش که ازاتصال قطعات برش خورده چوبهای هم اندازه بایکدیگرایجادمی شود.تکراریک واگیره به صورت قرینه یاآینه ای موجب می شودکه گره چینی دریک نمای بزرگتر کاری بسیاردقیق،هماهنگ،موزون وجذاب به نظربرسد،نظم وقاعده ای که تنهاباتکه های چوب براساس طرح شبکه ای مشخص ایجادگردیده است.برخی پژوهشگران احتمال داده انداستفاده ازاین هنرازدوران خلفای عباسی آغازشده ودرقرن٦تا٨هجری قمری درمصروسوریه متداول شده وازهمان زمان به ایران رسیده است.براساس شواهدوآثارموجودپیشینه هنرگره چینی درمعماری ایران به دوره سلجوقی وصفوی بازمی گرددومنشا آن نیزشهر اصفهان بوده است.این سبک کارمعمولا درساخت درهای اماکن متبرکه،مقابر،منابروازمشبک درپنجره های منازل و کاخ ها ونرده ها استفاده می شده است.پایه ومبناگره چینی هندسه نقوش است که نه تنها فی البداهه بوجودنیامده بلکه دارای پشتوانه عمیق علمی است وبراساس قواعدواصول ریاضی شکل گرفته است.نظم وقاعده ای که دریک نمونه گره چینی مشاهده می شود وام داریک ترکیب بندی خطی بسیاردقیق وزیباست که درقالب اتصال چوب های صاف وبرش خورده به نمایش گذاشته می شود.درگره چینی اتصالات به سه شیوه انجام می گیرد:١-اتصال کام وزبانه٢-اتصال کند ٣-اتصال نیم-نیم این نام ها دراصطلاح سنتی به شیوه های اتصال تکه چوب ها ی برش خورده اشاره دارد.برای ایجادنقش گره،چوب ها به ضخامت بندرسم شده بریده ودرعین حال چوبهای واگیره (قطعاتی که درکارتکرارمی شوند) ازقالبهای آماده شده تهیه می شود.سپس بوسیله اره پشت بنددار،زاویه های اتصالات روی چوب رابرش می زنندوبارنده ای به نام ابزار،روی آلت هاراابزارمی زنند سپس دوسرهریک ازآلت ها فاق وزبانه یاهرنوع اتصال دیگر که مدنظرباشدمی شود.درگره چینی به طورمعمول ازانواع چوبهای درختان جنگل میتوان استفاده کرداماچوب چناربه خاطرالوارهای بلندوبافت چوب آن که صاف ویکنواخت است کاربردبیشتری دارد.قطعات آماده شده بایدازچوب کاملا خشک ساخته شود تاپس ازدرگیرشدن چوبها دریکدیگرهیچ گونه تغییری درابعادچوب ایجادنشود چراکه هرگونه تغییر یابه اصطلاح تاب برداشتن چوب باعث به هم ریختن نظم کل کاروتغییردرفشارتکه هابه هم دیگرشده است وممکن است کام وزبانه ازهم خارج گردد.چسب متداول درگره چینی که درمحلهای موردنیازبه کار می رود چسب سریشم است که دراثرسردشدن سخت ومحکم شده،به چوب رطوبت نمی دهدوبه جای آن روی کارباقی نمی ماند.گره چینی درترکیب باشیشه های رنگی ویادیگرهنرهای صنایع چوبی چون منبت وخاتم نیزبه کارمی رود.هرچقدرعمل گره چینی براساس طرحهای ظریف تروپیچیده ترشکل گرفته باشدارزش هنری بالاتری خواهد داشت.
منبت کاری
منبت کاری هنرایجاد نقش برجسته برسطح چوب ازطریق کندن وجداکردن زمینه طرح به وسیله ابزارهای فلزی چون مغاررامنبت کاری می گویند.ازآثارتخت جمشید پاره ای ازکارهای کنده کاری چوب دیده می شود.دردوره میانی اسلامی پنج تاده نوع منبت کاری براساس طرحهای هندسی ،شیارهای موازی،خط ثلث واسلیمی وختائی به سبک ایرانی وجودداشته است.دردوره صفویان منبت کاری مانندسایرهنرهای دیگرایران روبه کمال رفت ومنجربه خلق شاهکارهای زیادی شد.دراصفهان مساجدی ازعهدصفویان وجوددارندکه دربهایشان هنوزدست نخورده وسالم باقی مانده است.دراین شیوه هنری استادکارطرح رابه صورت چرمه وگرده ذغال برسطح چوب منتقل کرده وسپس باابزارهای چون مغارنیم گرد،مغارسرتخت و...ابتداخطوط محیطی طرح راایجادوسپس اقدام به برداشتن زمینه می کندعمق کنده کاری متناسب باکاربرداثری که ساخته می شودمتفاوت است به عنوان مثال اگرکنده کاری براثرساخته شده جنبه تزئینی داشته باشداین ضخامت چندمیلی مترخواهد بود امادرصورتی که اثرموردنظرقالبی چوبی برای برای چاپ قلمکارباشدعمق کنده کاری تاحدودپنج سانتینترنیزمی رسد.کنده کاری بیشترروی چوبهائی انجام می گیردکه ضمن محکم بودن گره نداشته باشد مانند گردو،آبنوس،گلابی وانواع چوبهای جنگلی.درکارهای ظریف ازچوب گلابی استفاده می شودولی برای کارهای بزرگترویاساخت تندیس های چوبی بیشترازچوب گردوکه آغشته به نفت شده است بهره می گیرند،چراکه نفت درچوب نفوذکرده وسطح آن رابرای کنده کاری نرم ترمی سازد.چوبی که روی آن کنده کاری می شودبه وسیله گیره ثبات می شودتامغاربه راحتی روی آن حرکت کند.برای قسمت های مختلف ازمغارهائی متناسب باطرح استفاده می کنند.پس ازکنده کاری زمینه ورسیدن به ضخامت موردنظرمجددروی قسمت های برجسته بانوک مغارویاچاقوی تیزکه مخصوص کارهای ظریف تراست نقش اندازی وباسمباده کاری نرم وصیقلی می شودبه این عمل دراصطلاح کارچندسطحی می گویند.درنهایت تمتم سطح کارباروغن کمان یالایه ای ازپلی استرپوشیده میشود تاچوب به مرور زمان ترک نخورده ودرمقابل رطوبت مقاوم باشد.
چاپ
چاپ به معنی اعم فن وصنعت تکثیر صورت نقوش دو بعدی (حروف ، ارقام ، خطوط و تصاویر ) بوسیله انداختن اثر این نقوش بر روی کاغذ و پارچه میباشد . صنعت چاپ در ایران بیش از صد سال قدمت دارد برخی صنعت چاپ در ایران را به دوران مغول مربوط میدانند بااین حال صنعت چاپ به شکل جدیدبه دوره قاجار باز میگردد.شیوه های چاپ ٣دسته میباشند چاپ برجسته ، چاپ مسطح و چاپ گرد . از انواع چاپ میتوان به چاپ باتیک و چاپ قلمکار اشاره نمود . چاپ باتیک یا کلاقه ای ، نقش دار نمودن و رنگ آمیزی پارچه ی ساده (ابریشمی یا ....)بوسیله مهر ، موم ورنگ میباشد واز رشته های فعال شهرستان بحساب می آید.
گیوه بافی
گیوه بافی یا گیوه دوزی از قدیمی ترین صنایع دستی ایران میباشد و طبق سندهای تاریخی بدست آمده قدمت این صنعت به هزار سال پیش باز میگردد. گیوه باتوجه به آب وهوای ایران ، خنک ، سبک وقابل شستشو طراحی شده است وبدلیل داشتن تمامی این ویژگیها در میان روستائیان و کشاورزان از گذشته تاامروز مورد استفاده قرار میگرفته است . مواد اولیه تهیه گیوه شامل : پارچه نخی ،چرم ، نخ تابیده شده ، کتیرا و... میباشد . برای تولید گیوه باید هنرمندتخت کش ، هنرمند گیوه باف وهنرمند گیوه دوز بایکدیگر همکاری نمایند.
مخمل
مخمل پارچه ایست که از نخ ابریشم یا پنبه تهیه شده و یک روی آ ن صاف وروی دیگرش دارای پرزهای کوتاه ، متراکم و لطیف است . در دوره صفویه مخمل های منقوش و برجسته با تارو پود های طلا ونقره بافته می شد . مخمل کاشان بادارابودن ویژگیهای منحصر بفرد چه از حیث طرح و نقش وچه از لحاظ ظرافت در بافت از اعتبار و شهرت جهانی برخور دار بوده و مخمل بافان خوش ذوق کاشانی زیباترین مخملها را در دوره های مختلف خصوصا صفویه و پس از آن در دوره قاجار تولید نمو ده اند . اکنون بسیاری از این شاهکارها ی هنری زینت بخش موزه های معتبر دنیا میباشد . در حال حاضر تعداد ٢دستکاه مخمل بافی بصورت مخمل ساده ومخمل نقش برجسته در مرکز هنرهای سنتی کاشان مشغول بفعالیت میباشد تا بتواند ضمن حفظ این هنر اصیل به نسل جوان و مشتاق نیز آموزش داده شود .
پارچه
پارچه ایست پنبه ای که توسط دستگاههای بسیار ابتدائی بافندگی در روستاهای اطراف کاشان تولید می شده است و اکثرا به صورت چهارخانه ویا راه راه تولید می گردد که مورد استفاده این محصول درخانه های روستائی برای روکش رختخواب واستفاده بجای دستمال های بزرگ بوده است از دیگر محاسن این محصول این است که تمامی قسمت کار از قبیل چله دوانی ،رنگرزی،وردچینی و بافندگی درخود روستا وتوسط شخص بافنده انجام می گرفته است .
شعربافی
شعربافی بواقع همان پارچه بافی است که جو لائی نیز گفته میشود ، در فرهنگ فارسی شعر به معنایمو ، موی انسان یا حیوان میباشد و شعرباف یا موباف کسی است که پارچه را از مو یا ابریشم میبافد . تاریخ دقیق ساخت اولین دستگاه بافندگی معلوم نیست ولی بطور قطع از وقتی که تعدادی نخ بموازات یکدیگر بطور عمود برروی یک دار چوبی کشیده شده و وسیله ای برای عبور دادن نخهای افقی بوجود آمداولین دستگاه بافندگی ابداع شد . از مراکز مهم بافندگی در ایران میتوان به شهرهای یزد،کاشان،اصفهان ، تبریز و کرمان اشاره نمود .بطور قطع تنها شهری که پارچه شعربافی با ابریشم طبیعی تولید مینموده کاشان بوده است و بحمداله هنوز هم در محله های قدیمی کاشان صدای بافت این دستگاهها به گوش میرسد. محصول این دستگاه برای استفاده به مناطق کرد نشین ایران ، عراق ، ترکیه وسوریه برده می شدهه ولی در حال حاضر باکیفیت بالاتر برای انواع لباسهای زنانه ومردانه استفاده میگردد
زری بافت
زرب بافت پارچه ایست کاملا ابریشمی ودارای نقوش بسیار متنوع وزیبا که به لحاظ وجود نوعی نخ طلائی بنام گلابتون در سراسر پارچه به آ ن زربفت اطلاق نموده اند . زریبافی از دوران قبل از اسلام در ایران رواج داشته و پس از آن در دوره های مختلف سیر تکاملی خود راطی نموده است . زریبافی در دوره صفویه به اوج شکوفائی رسیده وهنر مندان زریباف در شهر هایی چون کاشان ، اصفهان ، تبریز و یزد زیبا ترین زربفت ها را با انواع نقوش پیچیده تولید نمودند . نقوش شکارگاه ، صحنه چو گان ، مینیاتور وگلهای اسلیمی وختائی ، گل و مرغ و آیات قرآنی از جمله طرحهای پارچه زری بوده است . درحال حاضر زریبافی از هنرهای درحال فراموشی وانقراض میباشد که نیاز مند توجه بیشتر هنر دوستان ومسئولان میباشد . (گلابتون بافته شده در پارچه زری ترکیبی از طلا،نقره وابریشم میباشد.)
مورد استفاده پارچه زربفت در قبل از اسلام برای لباس پادشاهان بوده ، بعد از اسلام بیشتر بعنوان وسایل تز ئینی و یا هدایای در بار استفاده می شده است .
زیلو
زیلونوعی فرش یا زیرانداز شبیه به گلیم است که با تاروپود پنبه وبه رنگهای مختلف تولید می شود زیلوبافی درایران دارای قدمتی بسیاراست ومی توان پیدایش آن را به قرون اولیه اسلامی نسبت داد مسلمانان سعی نمودند تا جهت فرش نمودن مساجد خود از زیلو استفاده کنند بدین جهت زیلوبافی رونق وپیشرفت چشمگیری یافت زیلو در دو نوع مسجدی و خانگی تولید می شود که زیلوهای مسجدی از ضخامت بیشتری برخوردار می باشد وبیشتر در رنگهای سفیدآبی و سفیدسرمه ای تولید می شوند وغالبا در حاشیه آن واقف،تاریخ بافت ونام بافنده بافته می شود.نقوش مورد استفاده در زیلو که زائیده ذهن خلاق بافندگان آنست ازدر هم آمیختن اشکال هندسی ایجاد شده است.
تاریخچه موزه
مجموعه سازی برای انسان امری فطری به شمار می رود. در دوران نوسنگی، انسان مجموعه هایی از صدف، گوش ماهی، سنگ ریزه و استخوان جانوران را گردآوری و از آن برای تزئینات استفاده می کرد.این مجموعه ها به خصوص درقبرستان های تمدن های عهد باستان و فلات ایران یافت شده که بیانگر اعتقاد آن ها به زندگی پس از مرگ است.
در پایان سده چهارم و آغاز سده سوم پیش از میلاد مسیح، بطلمیوس اول از سرداران اسکندر مقدونی در کنار کاخ مسکونی خود در شهر اسکندریه جایی را به نام «موزه» مشتمل بر یک دانشگاه بزرگ، کتابخانه، آزمایشگاه، رصدخانه و باغ گیاهان و جانوران تأسیس کرد ولی بعد از بطلمیوس این فکر دنبال نشد وازاین موزه فقط اشاره هایی در کتابها باقی مانده است.
استفاده از آثار هنری در روم باستان به نحو دیگری بود. سرداران رومی نخبه غنایمی را که در جنگ ها به دست می آوردند در شهر رم در پارک ها و حمام ها و سایر اماکن عمومی در معرض نمایش می گذاشتند و مردم از آن ها دیدن می کردند.
در اماکن مذهبی مشرق زمین و کلیساهای مسیحی در مغرب زمین انواع مختلفی از اشیای کمیاب از قبیل جواهرات و زیورها، سلاح های جنگی مزین به سنگ های گران بها و پارچه های گران بها نگهداری می شد.
ثروت کلیساها از نظر اشیای قیمتی بی حساب بود و کلیساها از اندوخته های خود مراقبت کامل می کردند و مجموعه ها فقط در موقعیت های استثنایی به تماشا گذاشته می شد.
در دوره رنسانس از قرن چهارده تا شانزده میلادی به سبب دگرگونی های اساسی و تحولات فکری که در جوامع اروپایی پدید آمد صاحبان مجموعه ها دیگر به مجموعه خود به چشم سرمایه مالی نگاه نمی کردند بلکه به ارزش فرهنگی و هنری آن ها نیز پی برده و بدین جهت مجموعه ها از مخفیگاه درآمده و به درون تالارهای نمایش منتقل شد.
گشوده شدن مجموعه های خصوصی بر روی مردم (سده ١٧ و ١٨ میلادی) و سپس انقلاب صنعتی در انگلستان و اروپای غربی (سال ١٧٥٠ تا ١٨٥٠ میلادی) افکار جدید و تأثیرات اساسی را در زمینه های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی در غرب پدید آورد که در پی آن مجموعه های خصوصی با نام موزه در اختیار عموم افراد جامعه قرار گرفت.
به گفته نوشین دخت نفیسی در کتاب موزه داری، سده های نوزدهم و بیستم میلادی شاهد تحولات اساسی و بنیادی و استقبال شدید مردم از موزه هاست.از آغاز سده نوزدهم به موزه و نقش سازنده آن در جوامع مختلف پی برده شد و موزه های گوناگونی در نقاط مختلف جهان فعالیت خود را شروع کردند.
از این پس موزه ها جنبه علمی پیدا کردند و آموزش یکی از کارکردهای آن ها شناخته شدند لذا موزه های تخصصی مانند شیشه، منسوجات و قالی، ابزار موسیقی، زندگی نویسندگان و هنرمندان نیز به موارد گذشته افزوده شد.
پس از جنگ جهانی دوم (١٩٣٩ تا ١٩٤٥ میلادی) تحولات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در اروپای غربی چهره موزه ها را به کلی دگرگون کرد. با توجه به نقش آموزشی موزه ها، خدمات آموزشی بیشتری برای اشاعه فرهنگ در محدوده گسترده تری به همراه برنامه های جدید در این زمینه طراحی شد که این برنامه ها «کاربردی کردن موزه ها» نامیده شد و موزه داران از وسایل ارتباط جمعی برای انجام این کار بهره فراوانی بردند.
تاریخچه موزه در ایران
نهادینه شدن موزه با آغاز کار و تأسیس کاخ موزه ناصرالدین شاه قاجار در کاخ گلستان شروع شد(١٢٩١ تا ١٢٩٣).
ناصرالدین شاه با مشاهده تصاویر و نقاشی هایی از موزه های دنیا، تالار سلام آن زمان کاخ گلستان را محلی برای جمع آوری اموال و اشیای دربار کرد و در سال ١٢٩٠ دستور داد قسمتی از ساختمان های شمال کاخ ، از جمله محل موزه قدیمی شاهان قاجار که در آن هدایای خارجی را نگهداری می کردند ، تخریب و اتاق موزه ، کتابخانه ، سرسرا ، حوض خانه و سایر ملحقات آن ساخته شد.
به هر تقدیر موزه کاخ گلستان با غنا و تنوع آثار، کتابخانه و اسناد و مدارک کاخ یکی از مهمترین موزه های کشورمان و یکی از معتبرترین موزه های جهان است.
اولین موزه رسمی ایران با نام موزه ملی ایران در سال ١٢٩٥ هـ.ش مطابق با ١٣٣٥ هـ.ق به دستور مرتضی قلی خان ممتازالملک وزیر معارف وقت با ٧٢ قلم شیء که اکثراً قالیچه بود در یکی از تالارهای مدرسه دارلفنون تشکیل شد اما چون این محل برای موزه کوچک بود به دستور رضاخان عمارت مسعودیه متعلق به شاهزاده مسعود میرزا که از بناهای زیبای دوران قاجار است برای موزه درنظر گرفته شد و در سال ١٣٠٤هـ.ش مطابق با ١٣٤٤هـ.ق اشیاء از مدرسه دارالفنون به عمارت مسعودیه منتقل شد.
با کشف پی درپی اشیاء و بدست آمدن اشیای زیرخاکی از گوشه و کنار کشور ، عمارت مسعودیه نیز گنجایش اشیاء را نداشت وپس از آن که قانون حفظ آثار ملی در ١٢ آبان ١٣٠٩ به تصویب رسید و برطبق آن دولت موظف به حفظ آثار ملی و نظارت بر آن ها بود، رضا خان پهلوی دستور داد موزه ای با نام موزه ایران باستان ساخته شود. ساختمان موزه از سال ١٣١١ تا ١٣١٦ هـ.ش به طول انجامید. ساختمان موزه سبکی ایرانی دارد و معمار و طراح و سازنده آن آندره گدار فرانسوی است که در آن زمان سرپرست اداره عتیقات بود و سالها در مورد آثار ایران تحقیق کرده بود. این موزه دارای آثار زیادی از تمدن ایرانی از ٤٠٠٠ ق.م تا زمان حاضر است.
با افزوده شدن تدریجی اشیای موزه ای و کثرت آنها و ارتباطات بین المللی ، موزه های عمومی و تخصصی در تهران و شهرستانها ایجاد گردید ، از جمله :
١- موزه دانشکده افسری که در سال ١٣٠٢ برای آموزش اسلحه شناسی و تاریخچه سلاح به دانشجویان دانشکده افسری تهران راه اندازی شد.
٢- موزه هنر و صنایع در سال ١٣٠٩ ه.ش توسط شادروان حسین طاهرزاده بهزاد که در هنرستان صنایع قدیم را تأسیس کرد و آثار هنرمندان آن زمان ، اساتید و دانشجویان هنرستان بخشی از این موزه را تشکیل می داد.
٣- از دیگر موزه های اولیه ایران می توان به موزه مردم شناسی تهران در سال ١٣١٢ ه.ش اشاره کرد که در آغاز دایره انسان شناسی نامیده شد.
٤- موزه های بقاع متبرکه هم از سال ١٣١٤ه.ش با گشایش موزه آستان قدس رضوی در مشهد آغاز به کار کردند زیرا اندکی بعد از آن ، موزه آستان حضرت معصومه (س) در قم افتتاح شد.
٥- از دیگر موزه های کشور که به تدریج تا پیش از انقلاب گشایش یافتند می توان به موزه چهلستون اصفهان ، موزه پارس شیراز ، موزه رضا عباسی ، موزه فرش ، موزه آبگینه اشاره نمود.
٦- پس از پیروزی انقلاب در بیشتر شهرهایی که دارای اماکن مقدس هستند موزه هایی راه اندازی شده است که از جمله آن ها می توان به موزه وقف بیرجند اشاره کرد.
٧- نمونه های دیگری از موزه های تأسیس شده بعد از انقلاب عبارت است از: موزه شهدا ، موزه دفینه ، مجموعه کاخ های سعدآباد و نیاوران و موزه هنرهای تزیینی .
موزه ملی کاشان
تاریخچه موزه:
موزه ملی کاشان بر روی مخروبه های خلوت نظام الدوله ساخته شده است.این خلوت در سال ١٢٤٢ ه.ق (١٨٢٦ م) توسط علی محمد خان صدر اصفهانی (داماد فتحعلی شاه و حاکم کاشان) احداث می گردد که به دلیل عدم نگهداری مناسب و شرایط نابسامان در دوره های مختلف متروکه و مخروبه گردیده است. در سال ١٣٣٧ ه.ش با حضور جمعی از بزرگان سرشناس کاشانی و نطنزی، انجمنی به نام انجمن حفاظت آثار تاریخی کاشان ایجاد گردید که در این انجمن تصمیم گرفته شد در مجموعه تاریخی باغ فین موزه ای به منظور معرفی فرهنگ اصیل و پیشینه کهن منطقه کاشان ایجاد گردد.پیرو این تصمیم، بنای موزه با مساعدت و همیاری افراد نیکوکار و علاقمند در طول پنچ سال احداث و چند سال بعد نیز ایوانی با ١٧ ستون توسط استاد حاج ابوالقاسم قلمانی به چهار سوی موزه الحاق گردید تا اینکه در سال ١٣٤٦ ه.ش رسماً افتتاح گردید.موزه در سال ١٣٨٥ ه.ش به منظور مرمت و ساماندهی به طور موقت تعطیل و در نخستین روز سال ١٣٩٠ ه.ش بازگشایی گردید.
از خصوصیات بارز موزه ملی کاشان می توان آن را از جمله قدیمی ترین موزه های کشور دانست که بنای آن صرفاً جهت ایجاد موزه طراحی و اجرا گردیده و در جمع آوری اشیاء آن مردم فرهنگ دوست منطقه کاشان، نقش چشم گیری داشته اند.
بنای موزه:
بنای موزه در ضلع غربی باغ و در زمینی به مساحت ٧٠٠ متر مربع و زیر بنای ٥٧٠ متر مربع قرار گرفته است. ساختمان آن دارای پلانی مربع شکل و حجم های آن با فضاهایی متقارن که الهام گرفته از معماری ایرانی است، ایجاد گردیده است.
موزه در دو طبقه همکف و زیرزمین اجرا شده است که زیر زمین در پلان مربع مستطیل و در سه فضای مجزا از هم و به منظور مخزن طراحی گردیده است. از طبقه همکف به منظور فضای نمایشی استفاده می شود. طبقه همکف چهار پله از سطح محوطه باغ بالاتر می باشد که پس از طی کردن پله ها و ایوان، راهرو و سالن موزه قابل دسترسی است. در فضای راهرو، ورودی زیر زمین (مخزن موزه) در سمت راست و اتاق کنترل در سمت چپ قرار دارد.فضای نمایشی موزه دارای تالارهای متعددی می باشد که مسیر بازدید از بخش باستان شناسی (سمت راست) شروع و در بخش معاصر پایان می پذیرد. از ویژگی بارز ساختمان موزه استفاده از عناصر معماری ایرانی در طراحی آن می باشد که این موضوع در فضای میانی بیشتر نمود پیدا می کند. سقف گنبدی و وجود چهار نورگیر در چهارطرف زیر گنبد، جملگی تداعی کننده بنایی با معماری اصیل ایرانی می باشد .
شناسنامه و هویت تاریخی بنای موزه دو کتیبه کاشی کاری با زمینه لاجورد می باشد که یکی از آنها کتیبه ای با خط طلایی است که در پیشانی سردر ورودی موزه با عبارت "موزه ملی کاشان، بنیاد یکهزار و سیصد و چهل و شش" نقش بسته و دیگری کتیبه ای با خط نستعلیق است که در داخل و روبروی درب ورودی، تاریخچه احداث موزه در آن ذکر گردیده است.
بخش های موزه :
بخشی از اشیاء موزه اهدایی توسط هنرمندان و علاقمندان منطقه کاشان می باشد و بخشی دیگر، از موزه های ملی ایران و هنرهای تزئینی تهران تأمین گردیده است.
با توجه به اشیاء موجود، موزه به چهار بخش: باستان شناسی، کتابت و نسخ خطی، منسوجات و معاصر طبقه بندی گردیده است.
١- بخش باستان شناسی:
الف – پیش از تاریخ و دوران تاریخی
در این بخش کشفیات تپه های باستانی سیلک کاشان که در جریان کاوش های باستان شناسی پروفسور گریشمن و طرح بازنگری دکتر صادق ملک شهمیرزادی بدست آمده و نیز تعدادی آثار سفالی و فلزی مکشوفه از تپه های اسماعیل آباد، خوروین قزوین، لرستان و جلگه خوزستان به نمایش گذارده شده است.
ب – دوران اسلامی
در این بخش، سفال های لعاب دار ساده و رنگی کاشان و گرگان، آثار سنگی و ظرف های شیشه ای ظریف و زیبا و تعدادی کاشی با لعاب فیروزه ای و زرین فام و همچنین آثار فلزی دوره ایلخانی و صفوی، به نمایش گذارده شده است.
٢- بخش منسوجات:
کاشان در دوره های صفویه و قاجاریه یکی از مراکز مهم صنعت پارچه بافی در ایران به شمار می رفت. مخمل و زری از جمله منسوجاتی بودند که از کاشان صادر می گردیدند. در این بخش نمونه هایی از پارچه های مخمل و زری بافت قدیم و جدید در معرض نمایش قرار دارد.
٣- بخش کتابت و نسخ خطی:
در این بخش نسخ و مرقعات نفیسی از دوره های مختلف و با خطوط متفاوت به نمایش گذارده شده است که می توان به سه جلد قرآن به خط کوفی اولیه ،و دو جلد در قطع جیبی و وزیری با خط و تذهیب بسیار زیبا و به چند نمونه از فرمان های شاهان قاجاری اشاره کرد .
٤- بخش معاصر:
گلدان لعابدار منقوش به تصاویری از داستان های اسطوره ای، کاشی های معرق و مشبک، خاتم کاری های استاد صنیع الخاتم و چند هنرمند دیگر آثار این بخش را تشکیل می دهند که اکثر آنها توسط هنرمندان اهداء گردیده است.
موزه مردم شناسی برزک
شهر برزک با وسعتی در حدود ٢٠٠ هکتار در جنوب غربی شهرستان کاشان و در دامنه کوههای کرکس واقع شده است . از شهرستان کاشان ٤٥ کیلومتر ، از شهرمیمه ٦٠ کیلومتر و از شهر دلیجان ٥٥ کیلومتر فاصله دارد . این شهر در مسیر آزادراه تهران - اصفهان و اتوبان قم - کاشان قرار گرفته است . ارتفاع آن از سطح دریا ١٦٠٠ تا ٣٥٨٨ متر و بطور متوسط ٢٠٢٥ متر می باشد . این شهر با توجه به موقعیت کوهستانی آن در تابستانها دارای آب و هوای معتدل و در زمستانها داری آب و هوای سرد می باشد.
میزان بارندگی در نقاط پست ٢٠٠ میلیمتر و در نقاط مرتفع به ٤٠٠ میلیمتر می رسد. بالاترین درجه حرارت در تابستان ٣٥ درجه و کمترین آن در زمستان به ٢٠ درجه زیر صفر می رسد . جهت اصلی بادهای موسمی آن از شمال به جنوب است .
این شهر با داشتن مناظر طبیعی و بکر و دلباز و چشم اندازهای وسیع و زیبا از جمله چشمه سارهای متعدد و آبشارهای زیبا و رودخانه ای که طول شهر را می پیماید و در مسیر راه خود افاضه فیض می نماید و گیاهان و کشتزارها را جانی تازه می بخشد ، جاذبه های گردشگری بسیاری و مناظر دیدنی و سرسبزی را برای این منطقه بوجود آورده است .
این شهر دارای آثـار تاریخـی و جاذبه های طبیعی متعـددی چـون : بقعه متبـرکه زیارت امامـزاده سـراج الـدین بن موسـی بن جعفـر (ع) ، بقاع متبرکه زیارت امامزادگان شاهزاده احمد و محمود (ع) که بصورت دو بنای مجزای از هم واقع در محله درب زیارت شهر استقرار یافته اند ، و وجود قبرستان قدیمی شهر که در جوار بقعه متبرکه زیارت امامزاده سراج الدین بن موسی بن جعفر (ع) قرار دارد ، تپه تاریخی قلعه ، حمامهایی که در محاورات اهالی محل به حمامهای بزرگه و کوچیکه مشهورند و در جوار هم به صورت یک بنای یکپارچه بنا گردیده اند ، آسیاب های آبی شهر ، خانه های تاریخی (مانند : خانه تاریخی موسوی که در محاورات محلی شهر برزک به " خانه پدر امام جمعه " مشهور است ، خانه تاریخی قادری که اخیراً به " خانه برزک شناسی " تغییر کاربری یافته است و نیز خانه تاریخی خانم کاردان) در بافت قدیمی شهر ، آب انبارها ، درخت کهنسال درب مسجد و ... شهر برزک را جاذب توریستها و گردشگرانی کرده است که در فصول مختلف سال ، خاصه فصل گل و گلاب و جشنواره آن ، به این منطقه عزیمت می نمایند .
تاریخچه و وجه تسمیه خانه تاریخی قـادری :
خانه تاریخی قـادری به شماره ١٧٨١٠ تاریخ ١٣٨٥/١٢/١٤ در فهرست آثار تاریخی ثبت گردیده است . این خانه در دروه زندیه و با توجه به معماری سنتی محل ساخته شده است در ابتدا و تا دو سال پیش مسکونی و در اختیار ورثه مرحوم قادری بوده ولی پس از خرید این بنا توسط شهرداری شهر برزک وتملک آن ، ابتداء قرار بود به عنوان مرکز برزک شناسی تبدیل گردد . ولی پس از بررسی و مطالعات لازم مقرر گردید خانه تاریخی قادری در قالب یک پروژه مشارکتی پس از مرمت به موزه مردم شناسی شهر برزک تبدیل شود . موزه مردم شناسی شهر برزک در محل خانه تاریخی قادری با مشارکت شهرداری برزک و اداره میراث فرهنکی در تابستان سال ١٣٨٧ افتتاح گردید .
فضاهای خانه تاریخی قادری :
خانه قادری (برزک شناسی) ، در دو طبقه با حیاطی طویل و باریک و با شیبی ملایم از شمال به جنوب شکل گرفته است . سه اتاق و یک مطبخ ، طبقه همکف این بنای تاریخی را تشکیل داده اند . اتاق میانی در این طبقه از طریق تعدادی پله به حیاط مذکور دسترسی دارد و از دو طرف نیز به دو اتاق دیگر راه دارد . اتاقهای کناری آن هر کدام با یک در و پنجره دو لنگه به حیاط مشرف اند . در ضلع شرقی حیاط اتاقی به چشم می خورد که به نظر می رسد که در ادوار بعدی به بنا الحاق شده است . در ضلع جنوبی نیز طویله و علوفه خانه بنا قرار دارند که با سقف طاق ضربی اجرا و پوشش داده شده اند . یک ایوان و دو اتاق طبقه اول را تشکیل داده و در ضلع شمال غربی بنا نیز یک راه دسترسی با شیبی تند به کوچه مرتبط می شود . درهای ورودی تمامی اتاقها چوبی است و نیز پوشش سقف کلیه اتاقها با تیرهای چوبی و حصیر بوده که با معماری محلی این شهر در گذشته (تناسب بنا با بافت قدیم و استفاده از مصالح سنتی) همگونی و همخوانی دارد .
موزه مردم شناسی برزک :
موزه مردم شناسی برزک با مشارکت شهرداری شهر برزک و اداره میراث فرهنگی کاشان در سال ١٣٨٧ در بنای خانه تارخی قادری (نام مالک اصلی) احداث گردید . نمای بنا و شکل فضاهای داخلی آن همانند دیگر بناهای قدیمی شهر برزک متاثر از شرایط اقلیمی و ساختار فرهنگی منطقه می باشد.
ورودی ، قسمت اداری و انبار موزه :
پس از پشت سر گذاشتن کوچه ی باریکی به طول ازخیابان اصلی به ورودی اصلی موزه می رسیم . بنای موزه دارای دو طبقه همکف و اول می باشد. پس از وروداز درب اصلی موزه به حیاط راهرو مانندی می رسیم که در سمت چپ آن اتاق نگهبانی ، بخش اداری و باجه فروش بلیط موزه قرار دارد و در انتهای آن انبار موزه در نظر گرفته شده است . سمت راست حیاط و روبروی اتاق نگهبانی فضاهای نما یشگاهی موزه شروع می شود.
قسمت نمایشگاهی :
١- طبقه همکف :
قسمت نمایشگاهی موزه در طبقه همکف دارای سه فضای می باشد یکی فضای میانی و دو اتاق در دو طرف فضای میانی قرار دارد . لازم به ذکر است تمام سطح دیوارها ی فضای داخلی دارای تاقچه می باشد که طراحان از این تاقچه ها به عنوان ویترین استفاده کرده اند . فضای میانی جهت نمایش وسائل توزین و پخت و پز اختصاص داده شده است. جهت نمایش بهتر فضای مطبخ یک عدد تنور همراه با مانکن ایجاد شده است .علاوه بر اشیاء فوق تعدادی وسائل کشاورزی و چند عدد کتیبه چوبی و درب منبت کاری در فضای میانی به نمایش گذاشته شده است .
اتاق سمت راستی فضای میانی جهت نمایش فضا و نوع چیدمان داخلی و روش زندگی در یک خانواده ی برزکی به شکل سنتی آن به بازدید کنندگان در نظر گرفته شده است. در این اتاق ساختار یک کرسی و طرزقرار گیری آن در اتاق خانه با مانکن ارائه شده است . طاقچه های این اتاق را به نمایش ضروف و سایل روز مره یک زندگی بومی در شهر برزک اختصاص داده اند .
اتاق سمت چپ فضای میانی جهت معرفی صنایع و پیشه های سنتی رایج در شهر برزک به بازدید کنندگان در نظر گرفته شده است . در این اتاق انواع وسایل کشاورزی ، باغبانی ، نخ ریسی و ... به نمایش گذاشته شده است . علاوه بر آن تعدادی کتیبه چوبی در داخل ویترین های دیواری این فضا قرار دارد .
٢- طبقه اول :
در انتهای حیاط راه پله ی قرار دارد که امکان دسترسی به طبقه اول ممکن می سازد . بعد از راه پله مذکور وارد یک فضای رو بازی می شویم که بر سطح دیوار اطراف آن دارای طاقچه می باشد . تعداد چهار پله ، فضای رو باز را به بهار خواب (تراس) طبقه اول وصل مینماید . بهار خواب (تراس) طبقه اول چشم انداز بسیار زیبایی از شهر برزک برای بازدید کنندگان فراهم می آورد . در اطراف بهار خواب(تراس) طبقه اول دو اتاق قرار دارد ، اتاق جبهه شمالی به عنوان کلاس آموزش صنایع دستی (قالیبافی) در نظر گرفته شده است . در داخل ویترین های این اتاق نمونه های از پوشاک و نوع پوشش اهالی منطقه برزک به نمایش گذاشته اند . دراتاق جبهه شمالی تعدادی نسخه و کتاب های خطی به نمایش گذاشته شده است . علاوه بر آن تعدادی اشیاء مردم شناسی در داخل ویترین های دیواری جهت بازدید عموم قرار داده اند .
طبقه بندی اشیاء موزه
هنـری : اشیایی منحصر به فرد که از نظر هنری دارای ارزش هستند و یا توسط استادان ممتاز و هنرمندان مشهور ساخته شده اند(نظیر مینیاتورهای استاد فرشچیان)
فـرهنگی : اشیایی که بخشی از فرهنگ و هویت یک اجتماع را نشان می دهند (نظیر شاهنامه)
تـاریخی : این گونه اشیاء نمایش دهنده بخشی از تاریخ و روشن کننده تاریخ مقطعی از زمان هستند (نظیر سفالینه های تپه سیلک کاشان)
اجتمــاعی(یادمان) : اشیایی هستند که رفتارهای اجتماعی قوم یا ملتی را نشان می دهند (نظیر تمبر پست)
حماسی(انقلابی ، جنگ) : به علت آنکه این اشیاء در حماسه ها کاربرد داشته اند و یا اشخاص حماسه آفرین و بزرگ مردان از آن استفاده کرده اند مورد توجه قرار می گیرند (نظیر اشیای موزه نظامی عفیف آباد)
سیـاسی : مثل مدالهای افتخار و لوح های تقدیرکه بین ملتها مبادله می شوند که باعث فخر و مباهات کشور محسوب می شوند (نظیر موزه ریاست جمهوری)
اقتصــادی : انواع مسکوکات طلا، نقره و ...
معنــوی : بهترین نمونه این دسته از آثار قرآنها هستند
معرفی بخش قمصر
باغ شهر قمصر ، این دیار همیشه تاریخ ، شهری است که همچون ستاره ای با بازوهای متعدد بر دامان کوه های بخش مرکزی ایران تنیده شده است .
وجود ارتفاعات تکیه گاهی مناسب جهت تماشای چشم انداز باغ شهری قمصر ایجاد کرده در درون شهر نیز به علت شیب زیاد زمین و تنوع بافت شهری محیطی بدیع از منظر شهرسازی ایجاد شده است . این کوهستانها در جنوب قمصر در فراسوی روستای قزاآن یعنی کنار دشت جوره چکادی (قله) به ارتفاع ٣٥٨٨ متر به نام کرکس بر فراز خود دارد .
در کوههای شمال قمصر و در ابتدای دره عمیق فرفهان وجود چشمه اب گرم معدنی صالح بعنوان یک کانون جذب توریست معرفی می شود . از حیث منابع آب ، وجود چشمه ها قنوات و چاههای متعدد و جریان دائمی آن ها در زیر سایه درختان شهر ، مهمترین عامل در ایجاد فضای فرح بخش قمصر است .
قمصر با توجه به این که در عرض متوسط جغرافیایی قرار دارد تقریباٌ شروع فصل بهار و موسم رویش طبیعت در آن با هم منطبق است دراین موسم با شکفتن گلهای درختان متعدد و متنوع باغ ها فضایی رویایی و چشم اندازی زیبا از رنگ و عطر شکوفه های گونه گون ایجاد می شود که دست کم از فصل رویش گلها نیست . در بطن این فضای باغ شهری وجود ١٠٠ هکتار گلستانهای پرگل و معطر در اوایل خردادماه با شکفتن گلهایش رایحه ای روح افزا به محیط سراسر زیبای قمصر می دهد در میان این باغها به ندرت درختان تنومند و گهن سال یافت می شود که تامل در قدمت و تاریخ آنها بازگو کننده حقایق ارزنده ای است از آن جمله چنار تنومند مسجد جامع قمصر با محیط ١٥ متری آن با قدمتی بیش از ١٠٠٠ سال و همچنین چنار تنومند کوچه خورد در محله بالا که دارای جذابیت های خاص خود است بعنوان نقاط عطفی در تاریخ کهن قمصر مورد توجه است همچنین در فصل تابستان باز این فضای باغ شهری با عرضه انواع مختلف میوه های سردسیری البته با طعمی خاص که برگرفته از محیط منحصربه فرد قمصر و اسانس فوق العاده آن است به استقبال ساکنان فصلی می رود در این زمینه وجود گونه هایی خاص از میوه ها که کمتر نظیر آن در دیگر نقاط یافت می شود نباید از نظر دور بماند .
مساجد و زیارتگاهها مهمترین جاذبه های تاریخی مذهبی قمصر شامل مساجد و بقاع متبرکه امامزادگان است که دو نمونه آنها از اهمیت خاصی برخوردار است : مسجد امام حسن (ع) و محراب گچ بری آن در محله میان ده . این محراب قدیمی ترین اثر تاریخی موجود در شهر قمصر است با گچ بریهای بسیار زیبا و بدیع دوره ایلخانی که در آن دو کتیبه قرآنی به خط کوفی و به صورت برجسته و بسیار زیبا ظریف وجود دارد . این شاه کار گچ بری که در منطقه بی نظیر است مربوط به تقریباٌ هزار سال پیش بوده و از بار هنری و تاریخی زیادی برخوردار است . در ضمن اهمیت تاریخی و معماری مسجد جامع به همراه چنار تنومند آن نباید از نظر دور بماند .
بقعه و بارگاه امام زاده پیرداوود و امام زاده پیرسلیمان در محلات بالا و پایین قمصر از جمله کانونهای جذب زائر است . حضور این امام زادگان مربوط به سده دوم بعد از اسلام بوده است .
کاروانسرای گبرآباد
- شماره ثبت ١٠٩٥ تاریخ ثبت ١٣٥٤/٠٦/١٥
کاروانسرای گبرآباد در کیلومتر ٢١ جاده کاشان- قمصر در کناره ارتفاعات جنوب غربی شهرستان کاشان واقع گردیده است که در بخش پائین این ارتفاعات در ضلع شرقی کاروانسرا دره کم عمقی به وسیله جریانات سیل و رودخانه قهرود ایجاد شده است و دو جریان رود قهرود و قنات حسین آباد (مورد مصرف در روستای گبرآباد) بوسیله دو جوی ایجاد شده در دامنه این ارتفاعات ، به مقصد هدایت می شوند .
سبک معماری این بنا نمایانگر تعلق آن به دوره صفویه و زمان شاه عباس اول می باشد و بانی و معمار آن میرصابر یکی از سرداران شاه عباس اول بوده (به گزارش اوسلی) . کاروانسرای گبرآباد با پلان چهارگوش از نوع چهار ایوانی با چهار برج مدور در چهار گوش آن است که به دلیل واقع شدن در منطقه کوهستانی با مصالح ساختمانی با دوام و مستحکم ساخته شده است . در جلو ایوانها ، داخل و خارج بنا به ارتفاع ١ متر از سنگ بزرگ استفاده کرده اند و بنابراین با گذشت زمان و همه ویرانیهای قهری و عمدی هنوز اهمیت و شکوه سابق خود را دارا می باشد. ورودی بنا در ضلع شمالی قرار داشته و در دو جهت آن اتاقهایی در دو طبقه ساخته شده است . سر در ورودی آن با آجر کاشی تزئین شده و لیکن کتیبه های کاشی سه طرف جلو خان و لوح وسط و ستونهای مرمر دو طرف درگاه کنده و ربوده شده است . در قسمت بالای صفه های دو طرف ، غرفه هایی و جود دارد که با سه دهانه ، نور دهلیزها را تأمین می کند . این دهلیز با دو سالن که در دو طرف قرار دارند مرتبط است . یکی از سالنها دارای محل کوچکی است که در داخل اضافه ضخامت دیوار در آورده اند . سالنهای مذکور برای اقامت همراهان یا به احتمال بیشتر پستویی برای دکان بازرگانان بشمار می آید .
مسجد امام حسن (ع) (میانده) و محراب گچبری آن
- شماره ثبت ٣٦٩ تاریخ ثبت ١٣٢٧/١٢/٠٢
این مسجد در محله میانده قمصر واقع می باشد مسجدی کوچک با معماری بسیار ساده شامل یک شبستان مربعی و با سقف تیرپوش، که دارای محرابی گچبری شده مربوط به دوره ایلخانی که بسیار ارزشمند می باشد.
مسجد جامع جوینان
- شماره ثبت ١١٥٧٣ تاریخ ثبت ١٣٨٣/١٢/٢٤
روستای جوینان در ٣٧ کیلومتری کاشان و نزدیک به روستای قهرود می باشد این مسجد جزء بنا های شاخص این روستابوده از جمله مساجد قدیمی شهرستان به شمار رفته و دارای یک شبستان نسبتا کوچک تاق چشمه ای با جرزهای قطور است و بدون تزئینات می باشد.
مسجد کله قهرود
شماره ثبت ٢١٣٧ تاریخ ثبت ١٣٧٧/٠٨/٠٩
مسجد کله قهرود در محله میانده قهرود قرار گرفته است که مشتمل است بر ورودی مردانه و زنانه، شبستان کوچک تاق چشمه ای از مصالح آجری می باشد این مسجد دارای معماری بسیار ساده ای است ولی به دلیل قدمت بسیار زیاد آن از ارزشمند ترین آثار تاریخی کاشان می باشد.میباشد.
مسجد علی قهرود
- شماره ثبت ٤٢٢٨ تاریخ ثبت ١٣٨٠/٠٩/٠٥
مسجد علی قهرود در بخش مرکزی بافت قدیم روستای قهرود قرار دارد و از بناهای شاخص شهرستان کاشان می باشد.
این بنا با توجه بهآثار و تزئینات باقیمانده از جمله کاشیهای مستقر در سردر ورودی به شبستان اصلی و هنمچنین کاشیهای داخل محراب که از نوع کاشیهای زرین فام و مربوط به خاندان ابی طاهر کاشانی است قدمت مسجد را حدود ٨٠٠ سال پیش و همزمان با دوران مغول معرفی می کند. مسجد علی قهرورد در دوران های قاجاریه و حتی در حدود ٦٠ پیش گسترش پیدا می کند و نحوه اجرا بگونه ابست که الحاقات آن کاملا مشهود است.
سد تاریخی قهرود (سد شیخ بهایی)
- شماره ثبت ١٧٣٦ تاریخ ثبت ١٣٧٥/٠٣/٢٦
سد قهرود در زمان شاه عباس اول صفوی ساخته شده است این سد به تقاضای اهالی کاشان و به منظور رفع مشکل بی آبی برای تامین اب شرب مورد نیاز اهالی کاشان ، ساخته شده است طراحی آن را منسوب به شیخ بهاء الدین محمد عاملی دانشمند معروف اسلامی معاصر شاه عباس اول صفوی می دانند.
برج حسن تعریفی جوشقان
- شماره ثبت ٢٦٦٠٢ تاریخ ثبت ١٣٨٨/٠٢/٠١
این برج در شهر جوشقان و بر روی صخره ای مرتفع واقع شده و به منظور دیدبانی مورد استفاده بوده است و قدمت آن مربوط به دوره قاجاری می باشد.
بقعه میر علاءالدین جوشقان قالی
- شماره ثبت ٢٧٠٤ تاریخ ثبت ١٣٧٩/٠٣/٢٢
این بنا در وسط شهر جوشقان قرار دارد و مدفن یکی از سادات جلیل القدر به میر علاءالدین می باشد و از دوره صفویه می باشد.و دارای یک صندوق چوبی و آلت و لغت روی قبر و در میان بقعه جای گرفته که دارای تاریخ ٩٣٥ هجری قمری می باشد.
خانه و برج میرزا خان در روستای کامو
- شماره ثبت ٦٥٣٥ تاریخ ثبت ١٣٨٨/٠٧/٠٧
این بنا از دو قسمت خانه و برج تشکیل شده است . قسمت اصلی و مهمتر آن برج می باشد. ارتفاع برج ١٤ متر است، تزئینات آن مربوط به دوره صفویه و قاجاریه می باشد.
معرفی بخش نیاسر
شهر سرسبز و تاریخی نیاسر در ٣٠ کیلومتری جنوب غربی کاشان و در سر راه کاشان به مشهد اردهال واقع می باشد . منطقه نیاسر جزو مناطق کوهپایه ای و کوهستانی شهرستان کاشان است و متوسط ارتفاع آن از سطح دریا ١٨٠٠ متر بوده که نسبت به کاشان حدود ٩٠٠ متر مرتفع تر می باشد . بواسطه وجود چشمه باستانی و پرآب و معروف اسکندریه که مظهر آن در قسمت جنوبی شهر و در جنب آتشکده تاریخی نیاسر قرار دارد ، واقع می باشد . بخش اعظم اراضی شهر نیاسر باغ و زمین زراعی است و منطقه جزو نقاط ییلاقی و خوش آب و هوای منطقه کویری کاشان محسوب می شود . جنس زمینهای منطقه در بعضی نقاط سنگی (نوعی سنگ آهک سفید رنگ) و در اراضی مساعد کشت وپائین دست آبرفتی با دانه بندی ریز تا درشت دانه می باشد. عارضه های طبیعی از قبیل سیل ، طوفان و زلزله حداقل در یکصد سال اخیر لطماتی به منطقه و شهر نیاسر وارد آورده است .
از بناهای تاریخی و طبیعی این شهر می توان به آتشکده ساسانی،آبشار ،غار رئیس،حمام تاریخی ،آسیاب و زیارت نام برد.
از روستاهای دیدنی و دارای جاذبه های گردشگری و مذهبی این بخش می توان به مشهد اردهال ،نشلج ، غیاث آباد ،علوی ،باریکرسف ،کله ارمک ، ازناوه و ...نام برد.
- محورفرهنگی ـ تاریخی ـ گردشگری نیاسر
شماره ثبت ١٠٨٣ تاریخ ثبت ١٣/٣/١٣٥٤
ساختار کالبدی شهر نیاسر که از هفت محله مسکونی تشکیل شده به همراه باغها و مزارع آن به شدت متاثر از حرکت آب است. عمدهترین منبع تامین آب نیاسر، چشمه اسکندریه است. آب پس از حرکت از یک مسیر زیبا و عبور از مقسم تاریخی، وارد باغ تالار میشود، از صخره تراورتن به پایین میریزد و پس از تشکیل آبشار نیاسر به مسیر خود ادامه میدهد. در محل آبشار نیز، چرخ آسیابهایی که اکنون تنها یکی از آنها باقی مانده به حرکت در میآمده است. بر بالای چشمه اسکندریه چارتاقی نیاسر و قلعه آن قرار دارد. در پای چشمه یک مزار تاریخی و درخت چنار بسیار قدیمی وجود دارد. پای چشمه محل برگذاری آیین قربانی گاو در روز عید قربان و برگذاری آیین ٢١ رمضان است. باغ تالار و کوشک تاریخی آن که حرکت آب چشمه را در دل خود دارد جزیی از محور فرهنگی ـ تاریخی ـ گردشگری شهر نیاسر است. در زیر باغ تالار و اراضی همجوار آن غار رییس قرار دارد. در پایین آبشار نیز آسیاب آبی و حمام صفوی آخرین بنای مهم محور هستند. در کناره جنوبی محور، راهی باستانی در شیب تندی قرار دارد که چارتاقی و باغ تالار را به قلعه ساسانی، محله رودآب و در نهایت کاشان مرتبط میساخته است. در کنار شمالی محور نیز محله سرکمر قرار دارد. مرکز محله که چالوجه نام دارد، محل تجمع عزاداران در ایام محرم، محل برگذاری تعزیه، محل تجمع مردم برای برگذاری آیین نخلگردانی ٢١ رمضان و آیین قربانی گاو است. شرکتکنندگان در این مراسم از چالوجه به سمت چشمه حرکت میکنند و مسیرهای حرکت آنها نیز آیینی و با ارزش است.
محور فرهنگی ـ تاریخی ـ گردشگری نیاسر مجموعهای از میراث فرهنگی و طبیعی و تبلور میراث معنوی در برخی از نقاط آن است. از نظر تاریخی آثار گوناگونی از زمانهای مختلف بر جای مانده است و از نظر طراحی محیطی، معماری آیینی و معماری تقویمی یکی از با ارزشترین مجموعههای کشور است.
- آبشار نیاسر
شماره ثبت ١٠٨٣
این آبشار زیبا ترین و مورد توجه ترین جاذبه گردشگری نیاسر به شمار می رود.
غار نیاسر
شماره ثبت ١٤٤٣٤ تاریخ ثبت ١٣٨٤/١٢/١٦
غار رییس نیاسر با درهای ورودی آن در باغ تالار، معبدی بوده متعلق به پیروان آیین میترا (خدای ایران باستان). به احتمال زیاد قدمت این معبد به اوایل دوره پارتها بر میگردد. غار تاریخی نیاسر درون توده سنگی از جنس تراورتن، در زیر باغ تالار و باغهای مجاور آن تا زیر محله سرکمر گسترده شده است. در بلندترین نقطه نیاسر واقع در باغتالار، ورودی اصلی این غار وجود دارد که تا صخرههای بالای آبشار کشیده شده است.
غار نیاسر به طور کامل ساخته دست انسان است به جز یک یا دو اتاق که در نزدیکی در ورودی قرار دارند. شکی نیست که این غار معبد میترا بوده است و پیدایش آن ممکن است به دوره اشکانیان (پارتها) مرتبط باشد. بیشتر معبدهای میترا مانند غار نیاسر در تاریکی کامل ساخته میشده است. این غار ورودیهای دیگری نیز دارد. تعدادی از آنها در داخل صخرهای وجود دارند که قسمت بالای نیاسر را از همسایگان پایین جدا میسازد. این ورودیها که رو به شرق قرار دارند در امتداد آبشار منظره زیبایی از نیاسر را به نمایش گذاشتهاند. نشانههای فرسایش آب بر روی صخرهها و سنگها دربر دارنده و گواهی این حقیقت است که غار خوش منظر این ناحیه از زمانهای بسیار قدیم وجود داشته است.
چهار تاقی ساسانی
شماره ثبت ٣١٦ تاریخ ثبت ١٣١٧/٠٨/٢١
چارتاقی نیاسر، بنایی باستانی از اواخر عصر اشکانی و یا اوایل عصر ساسانی است. این بنا جزو کهنترین و بزرگترین نمونههای چارتاقی ایران و سالمترین آنها است. بنا با قاعدهای مربعشکل، اما درواقع ذوزنقهای با اضلاع تقریبی ١٢ متر است که برای ساخت آن تنها از سنگهای آهکی رسوبی و ملات گچ استفاده شده است. سبکی سنگهای متخلخل و سختی اندک و انعطافپذیری ملات آن، موجب تحمل زمینلرزهها و پایداری بنا در عمر نزدیک به دوهزار سال آن شده است. چهار سوی این بنا همانند دیگر چارتاقیها کاملاً باز بوده و هیچگونه در یا پنجره و بازدارندههای دیگری برای ورود به آن، وجود نداشته است.
تا مدتها بر پایه روایتهای داستانگونه کتاب (قمنامه) احتمال داده میشد که این بنا آتشکدهای از زمان اردشیر ساسانی باشد؛ اما تاکنون شواهد باستانشناختی و منابع مکتوب آنرا تائید نکرده است. از این بنا نخستین بار توسط هوتوم شیندلر گزارشی مختصر منتشر شد و سپس آندره پ. هاردی بررسی کوتاه مدتی پیرامون آن انجام داد که در مجموعه «آثار ایران» توسط آندره گدار منتشر شد. گدار در توضیح گزارش شیندلر، کارکرد آتشگاهی این بنا را رد میکند.
در سال ١٣٨٠ کاربرد این بنا و نیز دیگر چارتاقیهای ایران، بهعنوان یک تقویم آفتابی یا شاخص اندازهگیری زمان با استفاده از تغییرات میل خورشید، توسط رضا مرادی غیاثآبادی شناسایی شد. آنگونه که در نقشههای آن دیده میشود؛ ساختار تقویمی این بنا به گونهای است که در آغاز و میانه هر یک از فصلهای سال، پرتوهای خورشید بامدادی به شکلی خاص از میان پایههای بنا دیده میشده و هنوز نیز دیده میشود. دقت محاسبات تقویمی در این چارتاقی در بین دیگر تقویمهای آفتابی دنیا بینظیر است و نشاندهنده تواناییهای علمی نیاکان ماست.
- امامزاده سلطان علی بن باقر روستای اردهال
شماره ثبت ٣٩٩ تاریخ ثبت ١٣٣٤/١١/١١
بنای بقعه امامزاده حضرت سلطانعلی بن امام محمد باقر ( ع ) فرزند بلافصل امام پنجم شیعیان در روستای مشهد اردهال واقع در ٤١ کیلومتری شمال غرب شهرستان کاشان قرار دارد و از بناهای دوران سلجوقی تا صفوی می باشد . بقعه دارای گنبد خانه و چند صحن بزرگ و تاریخی به نامهای : « صحن صفا ، و صحن فینیها، صحن قمیها » می باشد . که بواسطه استقرار بر روی دامنه کوه صحنها با هم اختلاف سطح دارند. قدمت اولیه بنا به زمان قبل از اسلام می رسد، که به احتمال زیاد، در این مکان بنایی از خشت و سنگ با ملات گل به شیوه بناهای ساسانی وجود داشته و در قرون اولیه اسلام با شهادت این امامزاده واجب التعظیم نسبت به ساخت و توسعه بنا اقدام گردیده است. آخرین ساخت و ساز و الحاقات بسیار زیبای آستانه متعلق به دوران قاجاری و در زمان پادشاهی فتحعلی شاه قاجار بوده است.
- مـراسـم قـالـی شـویـان در مشهـد اردهـال
یکی از سنن دیرین مردم فین از قرون اولیه اسلامی تاکنون ، مراسمی است به نام (قالی شویان) که در نزدیکترین جمعه به روز ١٧ مهرماه در مشهد اردهال به یاد شهادت سلطانعلی بن امام محمد باقر (ع) با شور و غوغای تمام انجام می دهند ، بدین ترتیب که روز موعود قالی آستانه امامزاده راسردست گرفته به طرف نهر آب که در ٨٠٠ متری بقعه جاری است حمل نموده ومردم چوب بدست فین اطراف نهر آب که در هشتصد متری بقعه جاری است حمل نموده و مردم چوب به دست فین اطراف قالی حرکت می کنند و در نزدیکی نهر آب شروع به دویدن کرده تا قالی را به آب برسانند ، آنگاه چوبهای خود را به آب زده قالی و کسانی را که حامل آن هستند خیس می کنند و دوباره قالی را سر دست گرفته به همان وضع به امامزاده می رسانند .
- مجموعه درب قلعه روستای غیاث آباد اردهال
شماره ثبت - تاریخ ثبت -
این مجموعه به صورت چند قلعه ی مسکونی است در کنار یکدیگر که سکونتگاه قدیم مردم منطقه بوده است. اکثر این قلعه ها که بالاتر از بقعه سلطان علی و در ابتدای روستای غیاث آباد می باشند در حال حاضر متروکه و ویران شده هستند ولی کماکان مجموعه ای ارزشمند و شایان توجه از نظر تاریخی و معماری بوده و همچنین پس از مرمت به عنوان جاذبه ی قوی گردشگری میتوانند مورد استفاده باشند.
- قدمگاه شاه طاهر علی و زیارت بی بی رقیه روستای نشلج
شماره ثبت قدمگاه شاه طاهر علی ١٤١٦٥ تاریخ ثبت ١٣٨٤/١١/٠٩
شماره ثبت زیارت بی بی رقیه ١٤١٨٥ تاریخ ثبت ١٣٨٤/١١/٠٩
بناهای این امامزاده و قدمگاه که در مجاورت یکدیگر و خارج از روستای نشلج قرار دارند بسیار قدیمی هستند و حداقل به دوره صفویه یا قبل از آن مربوط بوده و دارای معماری ساده و روستایی شامل گنبد و فضای کوچک اصلی به عنوان مرقد و رواقهایی در طرفین آن می باشند. این دو بنا که از سنگ و خشت و گل درست شده اند در سالهای اخیر دچار فرسایش و آسیبهایی شده و نیازمند مرمت می باشند.
- امامزاده محمود روستای علوی
شماره ثبت ٢٣٧٥ تاریخ ثبت ١٣٧٨/٠٥/٢٣
امامزاده روستای علوی مربوط به دوره صفویه یا قبل از آن بوده و دارای معماری با ارزش شامل گنبد رک کاشیکاری شده و ایوان و رواقهایی در طرفین آن است. این بنا در سالهای اخیر مرمت شده است.
- امامزاده یوسف روستای ون
شماره ثبت ١٦٢٢٦ تاریخ ثبت ١٣٨٥/٠٨/٢٤
امامزاده روستای ون مربوط به دوره صفویه یا قبل از آن بوده و دارای معماری ساده شامل گنبد رک کاشیکاری شده و فضای کوچک مرقد است.
- خانه کمال الملک روستای کله
شماره ثبت ١٢٩٧٣ تاریخ ثبت ١٣٨٤/٠٥/١٩
خانه ای قدیمی در روستای کله است که محل تولد محمد غفاری ملقب به کمال الملک نقاش بزرگ و معتبر دوره قاجاریه است و به عنوان افتخاری برای روستا و شهرستان به شمار رفته و در فهرست آثار ملی جهت حفاظت ثبت شده است.
معرفی بخش برزک
اگر از تراش و خراش زندگی شهری و آپارتمان نشینی ناخواستة خود خسته شدهاید، اگر از صوت و صدای اصطکاک فلزات و آهن و ماشین به ستوه آمدهاید، اگر خدای ناخواسته انواع روان پریشیهای مخفی و آشکار را دارید، اگر به هر جهت حال و حوصله تماشای زیباییهای ظاهر فریب و توخالی شهر را ندارید و خلاصه اگر میخواهید چندی خودتان را پیدا کنید و از نعمتهای رایگان و بیمنت الهی لذت ببرید.
نشانی جایی را به شما خواهیم داد که بدون بلیط ورودی و هیچ دردسری میتوانید نفسی تازه کنید و اگر خواستید در آینده هم در اینجا بمانید، باز هم بسیار ساده و سهل خواهد بود. منطقهای با صفا با هوایی کاملاً پاک و رؤیایی با آبهایی زلال و گوارا، با عطر گلهای وحشی و گل محمدی و انواع ریاحین که در فصل بهار ناخودآگاه انسان را مدهوش و بیقرار میکند و شبانگاه و سپیدهدم جز نغمة مرغان خوش آهنگ مثل بلبل و قناری و بانگ آبشار و نوازش نسیم لطیف بهاری چیزی دیگر نخواهید یافت.
آری، برزک شهر و دیاری است سرسبز با درختهای انبوه و گلستانهای دلپذیر و آب و هوایی کاملاً بینظیر در منطقه کاشان.
زیباییهای برزک را نمیتوان با بیان ناتوان قلم به تصویر کشید، باید آمد و دید و مسلماً با یک گلگشت چند ساعته چنان عاشق و شیفتة طبیعت زیبای آن خواهید شد که هرگز مناظر دلربای آن را از یاد نخواهید برد و خاطرات آن را همواره برای دیگران تعریف خواهید کرد.
شهر برزک با جمعیتی بالغ بر ٥٠٠٠ نفر به وسعت ٢٠٠ هکتار در جنوب غربی شهرستان کاشان و در یک منطقه کوهستانی در دامنههای کرکس و در فاصله ٤٥ کیلومتری کاشان، ٦٠ کیلومتری میمه و ٥٥ کیلومتری دلیجان و در مسیر جادهای قرار دارد که از یکطرف به آزاد راه اصفهانـ تهران و از سمت دیگر بهاتوبان کاشانـ قم ختم میشود.
سابقه برزک به ٥٠٠٠ سال قبل بر میگردد. ارتفاع این شهر از سطح دریا ١٦٠٠ تا ٣٥٨٨ متر (متوسط٢٠٢٥) میباشد. طول جغرافیایی برزک ٣٠ ١٣ ٥١ و عرض جغرافیایی آن ٥٠ ٤٦ ٣٣ می باشد. این شهر باتوجه به موقعیت آن در تابستانها دارای آب وهوای معتدل و در زمستانها دارای آب وهوای سرد میباشد. میزان بارندگی در نقاط پست آن حدود ٢٠٠ میلیمتر در سال و در ارتفاعات به ٤٠٠ میلیمتر میرسد. بالاترین درجه حرارت در تابستان ٢٠ درجه و در زمستان به ٢٠ درجه زیر صفر میرسد.
معرفی مکان های تفریحی و گردشگری
شهر برزک دارای ٥٤ اثر تاریخی و طبیعی بارش است که تا کنون ١٠ مورد آن در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه تاریخی قلعه (تفرجگاه و همایشگاه تپه تاریخی قلعه)
تپه تاریخی قلعه مربوط به دوره سلجوقیان و قبل از آن میباشد. غار کشف شده در این تپه به همراه وسایلی نظیر تنور گلی، ظروف سفالی و گلی، سرکو و … حکایت از سکونت و زندگی بسیار دور در این محل دارد.
هنگامی که به بالای تپه صعود مینمایی و به چهار طرف نظاره میکنی سرسبزی و شادابی درختان، دشت و کوههای سر به فلک کشیده و خانههای کاهگلی چشمانتان را نوازش میکند.
تپه تاریخی قلعه در مرکز شهر واقع شده است.
این تفرجگاه دارای سکوهای سنگی جهت اسکان و استراحت، صندلی و نیمکتهای چوبی و مطابق با فضاهای اطراف، آلاچیق، بنای کوشک در مرتفع ترین نقطه تپه، آبشار که از مرکز کوشک شروع و پس از گذشتن از برکه ها و جزیرههای آب به پایین تپه در محل استخر ذخیره آب ختم میشود و. . . میباشد.
غار کشف شده در تپه تاریخی قلعه
قدمت این غار به دوران سلجوقیان باز می گردد و هم اکنون شهرداری با همکاری میراث فرهنگی و گردشگری به دنبال ثبت ملی این اثر تاریخی می باشند.
بنا به اظهار و نقل قول سینه به سینه بزرگان شهر این غار که در سکونت گاه اولیه برزک (تپه قلعه) میباشد دارای ٣ مسیر اصلی بوده که یکی از مسیرها به مسجد جامع شهر و مسیر دیگری به حمام میان ده و مسیر سوم به طرف کوه اشک ادامه دارد و هم اکنون شهرداری به جهت انجام تحقیقات بیشتر مشغول آزادسازی معبرهای مسدود شده این غار در اثر ریزشهای سالیان متوالی میباشد.
از آثار برجای مانده در این غار میتوان به حفرکانال های کوچک حفاری شده در دل سنگ جهت دفن یا نگهداری استخوانهای گذشتگان خود، ظروف سفالی و گلی برجای مانده و وجود سقف های زیبای این غار اشاره کرد.
انتظار می رود با مرمت و بازسازی کامل این غار و بازگشایی آن به روی گردشگران، صنعت گردشگری و توریسم برزک در کنار دیگر آثار تاریخی و مناظر طبیعی و بکر متحول شود.
تفرجگاه چشمه احمدآباد
این چشمه در نقطه شمال شرقی برزک و در حریم رودخانه فصلی برزک واقع است و دارای چندین چشمه جوشان میباشد و در قسمت بالا دست آن دیواره سدی است که بر اثر رسوب طی سالیان متوالی پر شده و هم اکنون با رویش درختان بید و درختچههای گز در بستر این سد منظره زیبایی را ایجاد کرده است. این تفرجگاه که در ١٠٠ متری خیابان اصلی واقع است هر ساله گردشگران زیادی را به سمت خود جذب میکند. به دلیل وجود کوه در حاشیه جنوب شرقی تفرجگاه، گردشگران علاقه مند به کوهنوردی نیز در کنار استفاده از مناظر بکر و طبیعی این تفرجگاه از ورزش کوه نوردی نیز بهره می برند.
جاده تفریحی توریستی سعدآباد
این جاده از زیباترین جادههای طبیعی و بکر شهرستان کاشان میباشد جاده تفریحی و توریستی سعدآباد که از مرکز شهر آغاز میشود در امتداد رودخانه اصلی شهر که در قسمت شمالشرقی شهر واقع است به طول ٤ کیلومتر همراه با بدیعیترین صحنههای طبیعی ادامه داشته و پس از گذشت از کنار تفرجگاهها، کوهها، آبشارها و آبهای همیشه خروشان به مسیر اصلی جاده برزک ـ کاشان ختم میشود. چشمه ساران موجود در کنار جاده و آبهای همیشه خروشان آنها در کنار طبیعت همیشه سبز اطراف آن جلوهای زیبا و وصف ناشدنی را ایجاد نموده است.
وجود تفرجگاههای طبیعی در کنار این جاده زیبا مأمن امنی برای مسافران خسته از راه است.
آسیاب آبی سعدآباد و تفرجگاه جنب آن
در مسیر جاده سعدآباد، آسیاب آبی با قدمتی حدود ٢٠٠ ساله به چشم میخورد که با مصالح بنایی از قبیل خشت و گل و سقف تیر و نی ساخته شده است. آسیاب آبی دارای تنورهای میباشد که آب از بالا داخل آن ریخته و فشار آب این تنوره، سنگهای آسیاب به وزن ٥٠٠ کیلوگرم را به حرکت در میآورد و گندم را که در بین دو سنگ قرار میگیرد خرد کرده و آرد میکند.
این آسیاب به همراه تفرجگاه جنب آن مورد استقبال بسیار زیاد گردشگران قرا گرفته است.
این اثر در تاریخ ٢٤/٨/٨٥ به شماره ١٦٢١٨درفهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حمام دوره صفویه
یکی دیگر از میراث های فرهنگی شهر برزک، حمامی است که مربوط به دوره صفویه میباشد.
این بنای کهن توسط فردی بنام سید حسن کاشانی ساخته شده است.
در ساخت این حمام از سنگ های یکپارچه استفاده شده که ستون های یک پارچه سنگی آن گواه این عمل است
استحکام این حمام به حدی است که سیل عظیم و ویرانگر سال ١٣٣٥ در برزک به آن آسیبی وارد نکرد.
این اثر در تاریخ ٢٤/٨/٨٥ به شماره ١٦٢١٣درفهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امامزاده سراج الدین ابن موسی بن جعفر (ع)
زیارت امامزاده سراج الدین ابن موسی ابن جعفر با قدمتی ٥٠٠ ساله مربوط به دوران صفویه میباشد و ساخت بنای اصلی این امامزاده را هنرمندان آن دوران به عهده داشته اند.بنای این امامزاده که بزرگترین امامزاده این شهر می باشد شامل دو بخش می باشد، بخش اصلی که هسته اولیه آن را تشکیل می دهد فضای دور مقبره امامزاده است که یک بنای ٨ ضلعی با ضریح در مرکز آن همراه با گنبد ی که از درون (زیر آن) آئینه کاری شده است. در فضای بیرونی امامزاده قبرستان شهر وجود دارد که سنگهای قبر بسیار قدیمی گویای قدمت بالای این قبرستان است.
این اثر در تاریخ ٢٢/٨/٨٥ به شماره ١٦١٩٧درفهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امامزادگان احمد و محمود (معروف به چهل دخترون و حاجی عوض)
این دو امامزاده که به زیارت چهل دخترون و حاجی عوض معروف هستند. به قول معتمدین و ریشسفیدان از نوادگان امام سجاد(ع) بوده و نام آنها شاهزاده محمود و شاهزاده احمد میباشد.
موقعیت این امامزاده در جنوب شرقی شهر و در کنار خانههای مسکونی در انتهای محلهای مصلی قرار دارد.
بناهای این دو امامزاده رو به روی هم قرار داشته هرکدام از این امامزادهها یک ضریح چوبی قدیمی دارد که در بالای یکی از آنها تاریخ ١١١٣ هـ .ق و آیههای قرآن نوشته شده است که مطمئناً تاریخ اصلی این امامزادهها نیست و شاید تاریخ ساخت ضریحها باشد.قدمت بنای این امامزادهها به ٨٠٠ سال پیش میرسد.
موزه مردم شناسی برزک
اولین موزه مشارکتی مردم شناسی استان در خانه ای منتسب به دروه زندیه که با توجه به معماری سنتی محل ساخته شده است راه اندازی شده است.
موزه مردم شناسی برزک ، در دو طبقه با حیاطی طویل و باریک و با شیبی ملایم از شمال به جنوب شکل گرفته است . استقرار این بنا در بافت قدیمی شهر، ازجمله ویژگیهای این بنای تاریخی به شمار میرود.
گردشگران در این موزه ضمن بازدید از بناهای تاریخی شاهد دستگاههای بافندگی قدیمی همچون دستگاه گلیم بافی، دستگاه چادرشب بافی، دستگاه قالی بافی، درب چوبی مسجد جامع و بیش از ٤٥٠ اثر باقی ماند و قدیمی از گذشتگان هستند.
این اثر در تاریخ ١٤/١٢/٨٥ به شماره ١٧٨١٠درفهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آب انبار سردل
این آب انبار در دوران پهلوی با سبک معماری سنتی محل ساخته شده است.
این آب انبار در محوطه کوچک شیب داری در محله شهید رجایی ساخته شده است و دارای ورودی و سقف راهروی است که با طاق ضربی پوشانیده شده، گنبد و نورگیری که بالای محوطه آب انبار قرار میگیرد و بادگیر آن آجری است.
این بنای تاریخی در تاریخ ٢٤/٨/٨٥ درفهرست آثار ملی ایران به شماره ١٦٢٠٥ به ثبت رسیده است.
خانه های قدیمی کاردان و موسوی
خانه تاریخی کاردان در دوره زندیه بنا گردیده و یکی از قدیمی ترین خانه های تاریخی شهر برزک به شمار می رود معمار آن استاد کربلائی عبداله عظیمی معروف به معمار عظیم بوده است.
این خانه که از زمان ساخت تا کنون در مالکیت خاندان کاردان بوده به همین نام در بین اهالی شهر تاریخی برزک معروف گشته است. این بنای تاریخی که در بافت قدیم شهر استقراردارد.
خانه تاریخی کاردان در تاریخ ٢٤/٨/٨٦ به شماره ١٦٣١٤ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه تاریخی موسوی نیز که در همسایگی خانه تاریخی کاردان قرار دارد یکی از قدیمی ترین خانههای تاریخی این شهر است که در دوره زندیه و با الهام از معماری سنتی محلی ساخته شده و چون متعلق به خواندان موسوی بوده به همین نام نیز شهرت یافته است و در میان اهالی این شهر به نام منزل امام جمعه شهر برزک معروف گشته است.
این بنای تاریخی در تاریخ ٢٤/٨/٨٦ به شماره ١٦٣٠٩ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بافت قدیم برزک
بافت قدیم برزک که در محله مصلی واقع شده دارای جذابیت خاصی است به طوری که وقتی گردشگران بدور از هیاهیوی دود و ماشین شهرهای شلوغ در این بافت قدم میزنند دارای آرامش روحی خاصی میشوند.
این بافت که دارای ساختمانهای دارای خشت و گل با تیرهای چوبی بوده و بیشتر دارای کوچههای تنگ معروف به کوچههای آشتی کنون میباشد.
این بافت که در حاشیه تپه تاریخی قلعه و به صورت پلکانی گسترش یافته دارای چشم انداز بسیار جالبی است.
کوچه ها با عرض ١ متر در اطراف ساختمانها به طور خاص و به شکل مارپیچ چرخیده است و تمامی منازل را به آسانی با هم ارتباط می دهد و هیچکدام از کوچه ها بن بست نمیباشد.
چهار فصل برزک
برزک از جمله شهرهای انگشت شمار دارای چهار فصل متمایز و زیبا میباشد.
بهار فصل شکفتن گلها و روییدن مخمل سبز زمین
در فصل بهار در دامنه رشته کوههای کرکس جایی که هر بینندهای را به تحسین وا میدارد مخملی سبز زمین را میپوشاند و درختان نیز بار شادی و نشاط بر شاخهها مینشانند و سفره سفید مهربانی را بر روی میهمانان خود میگسترانند و این در حالی است که زمزمه آب و نغمه پرندگان نوازشگر روح و جان انسان را جلا میدهد. در این موقع وقتی از لابلای درختان پر گل بهاری عبور میکنی و نسیم بهاری را حس میکنی گوئی در قطعهای از بهشت قدم میگذاری. فصل بهار در برزک پس از فرارسیدن نوروز آغاز میشود و سپیدی برف جای خود را به شکوفههای سرخ و سفید بهاری میدهد و بر زمینش مخملی سبز همراه با رویش گلهای لاله آماده استقبال از میهانان طبیعت است و چه خرسندند مردم این شهر که در آخرین ماه فصل بهار زمینشان متبرک میشود با بازگشایی گلهای سرخ محمدی که نقشی بدیع و تزیینی زیباست بر کوچه باغهای این شهر. در این ماه فعالیت گلابگیران با شوری خاص آغاز میشود، جشنواره گل و گلاب برپا میشود و شهر خود را آماده و مهیا در انتظار گردشگران میبیند تا از یک سو دشت های رنگین شده گل های لاله را در ویشنگ برزک به نظاره بنشینند و از طرفی دیگر دشت های گل محمدی مشام آنها را با صلوات به سوی مدینه روانه نماید.
فصل تابستان،فصل میوه ها و سرسبزی
فصل تابستان فصل سرسبزی و و شادابی و فصل کار و تلاش است، فصل به بار نشستن درختان باغ و دشتها. دربرزک انواع و اقسام میوهها به دست میآیداز شاه توت و آلو و گردو و بادام گرفته تا زردآلو و سیب و گلابی و … ، تابستان برزک بس دارای آب و هوائی لطیف و کوهستانی است که همواره در انتظار مسافران گرما زده از کویر است تا قدری در سایه سار درختان بیاسایندو صدای آبشارهای همیشه خروشان این شهر را بشنوند و قدری از آب چشمههای جلال آن بنوشند و همواره صدای مردم مهمان نواز این شهر را بشنوند که میگویند برزک میزبان مهربان دوستداران طبیعت.
پاییز برزک تابلو نقاشی طبیعت
فصل پاییز فصل به بار نشستن ماهها تلاش کشاورزان است. پاییز فصل کوچ پرستوها است، کوچه باغهای برزک در پاییز با فرشی رنگین از برگهای الوان درختان پوشیده شده است و درختان، برگهای زرد و سرخ و ارغوانی را با وزش باد در هوا میپراکنند و بر سر مسافرانشان گلریزان میکنند و چه زیباست وقتی که در این کوچه باغها قدم میگذاری و صدای خش خش برگها را در زیر پای میشنوی ناگاه نگاهت بر بلندای برزک میافتد و برفهای پوشیده بر قلههای سر به فلک کشیده را مشاهده میکنی که آمدن فصل زمستان را گوشتزد میکند.
زمستان همیشه سفید
مردم برزک نیز مانند همه ایرانیان با برگذاری مراسم شب یلدا به استقبال اولین سپیده زمستانی میروند و غالباً در این شب هدیه خداوندی، که همانا برف است را شاهد هستند.
زمستان برزک را همیشه پر از برف میبینی که این امر مسؤولین را بر آن داشت تا در تدارک پیست اسکی برزک باشند تا به گردشگران بگویند که همواره در کنار شهر کویری کاشان شهر کوهستانی برزک دارای چهار فصل متمایز و زیبا با بهترین نوع آب و هوا همواره مشتاق گردشگران در در طول سال است.
گلابگیری
شهر برزک با تولید بیش از ٨٠ درصد گل و گلاب با بیشترین تعداد کارگاههای گلابگیری سنتی و ١٠ کارخانه صنعتی به عنوان بزرگترین تولید کننده گل و گلاب همواره نسبت به عرضه این محصول به دیگر استان ها و کشورهای خارجی تلاش می نماید.
گلابگیری سنتی
در بَرزُک بیش از ٥٠٠ کارگاه گلابگیری سنتی وجود دارد که در فصول گردشگری و به ویژه در ایام گلابگیری پذیرای گردشگران داخلی و خارجی هستند.
گلابگیری صنعتی
بخش بَرزُک به عنوان بزرگترین تولید کننده گل و گلاب در حال حاضر دارای ١٠ کارخانه صنعتی تولید گلاب و عرقیات گیاهی می باشد و همواره در طول سال پذیرای گردشگران داخلی و خارجی می باشد.
صنایع دستی
منطقه بَرزُک یکی از نقاط ایران است که از قدمت و تاریخ کهن و فرهنگ پربار و هنر دستی بسیار قدیمی برخوردار می باشد .
در منطقه بَرزُک انواع صنایع دستی شامل:پارچه بافی -کرباس بافی - جاجیم بافی -گلیم بافی - گیوه چینی - سبد بافی – طناب بافی – نخ ریسی – گلدوزی با دست – قالی بافی – و انواع بافتنی های دستی وجود داشته که هم اکنون نیز تعدادی از آنها در شهر بَرزُک رونق دارد و فرش های دست باف این شهر از شهرت بالایی برخوردار است که امروزه نیز در بیشتر منازل برزک صدای تار و پود فرش به گوش می رسد.
معرفی زبان و لهجه مردم بَرزُک
زبان رایجی بَرزُک نشان از داستان زندگی آریاییان نخستین دارد و با همه ویژگی،پیوندهای آشکار با دیگر زبان های ایرانی، پهلوی، اوستایی، تالشی، مازندرانی، تانی،کردی، لری، سمنانی، ارمنی، دری زرتشتی، دامغانی و نیشابوری دارد. که خود نشان دهنده یگانگی فرهنگ مردمانی است که در گستره فرهنگی می زیند. خوشبختانه هنوز در برخی از محله های شهر شهروندان به زبان رایجی صحبت می کنند.
کشاورزی
شهر برزک با تولید مرغوب ترین شاتوت کشور گوی سبقت را از دیگر شهرها ربوده و طعم گوارای شاتوت را به ایرانیان اثبات نموده که به همین بهانه هرساله با ورود خیل عظیم گردشگران به شکرانه این محصول در تابستان جشنواره شاتوت برگزار می شود.
با توجه به پتانسیل بالای منطقه در تولید محصول گل محمدی بزرگترین گلستان گل محمدی مکانیزه کشور در باغ چهار میلیون متر مربعی کوثر برزک هر ساله پذیرای گردشگرانی است که عاشق رویت دشت های گل سرخ محمدی هستند.
محصولات کشاورزی بَرزُک
بَرزُک به دلیل قرارگرفتن در ارتفاعات کوه کرکس مرتفع ترین نقطه جغرافیایی در شهرستان کاشان می باشد که با وجود ارتفاع بالا و بارش زیاد و آب و هوای معتدل کوهستانی، شاهد رویش انواع درختان میوه است. در این شهر اکثر زمین های کشاورزی از جهت درختکاری به صورت مخلوط می باشد. یعنی در هر زمینی شما تقریباً همه نوع درختی را می توانید مشاهده کنید.
ولی چهار محصول شاخص و عمده این شهر به ترتیب شامل: گل محمدی – شاه توت – آلو بخارا و گردو زبانزد خاص و عام است و در فصول تابستان و پاییز گردشگران زیادی را به این شهر روانه می کند.ولی انواع درختان دیگر نیز شامل: انواع سیب، گلابی، گیلاس، انگور، صنوبر، بید ، بیدمشک، بادام ، هلو ، امرود ، گلابی ، توت سفید ، به، انجیر، انار، زردآلو و ...نیز از طرفداران زیادی برخوردار است.
مراسم و آیین ها
از قدیم الایام در بَرزُک آیین ها و رسوم های متعددی برجای مانده که از آن جمله می توان به: مراسم شب نیمه در ماه مبارک رمضان_ آیین نخل برداری در روز عاشورا و شهادت حضرت علی ، مراسم شش امام حسین که در فهرست میراث معنوی کشور ثبت گردیده و ... اشاره کرد.
اقامتگاه
به جهت حفظ و احیای بافت های تاریخی مسوولین شهر را بر آن داشت تا به جای ایجاد هتل های مجلل نسبت به احداث اقامت گاههای سنتی با کلیه امکانات رفاهی در شهر اقدام نمایند که از آن جمله می توان با اقامتگاههای ذیل اشاره نمود.
خمینی شهر
شهرستان خميني شهر بامساحت 175/5كيلومترمربع وارتفاع 1595 متردرمركزاستان اصفهان درشمال غربي اصفهان درفاصله12كيلومتري شهراصفهان واقع شده است ازدو بخش كوهستاني (درشمال) و منطقه دشت(درجنوب)تشكيل شده است. ازنظر زمين شناسي بيشتر رسوبات دوران دوم از دوره كرتاسه درشهرستان گسترش دارد و بيشتر تركيبات منطقه تركيبات اهني و ماسه سنگ است. تحت تاثير موقعيت جغرافيا يي و نفوذ توده هاي غربي و زاينده رود داراي اب وهواي خشك با تابستانهاي گرم و زمستانهاي نيمه سرد مي باشد به طوري كه حداكثر دما درتيرماه 40 درجه سانتي گراد و حداقل دما در دي ماه 11- درجه سانتيي گراد بوده است. بطور متوسط در هرروز 500 كالري حرارت تابش خورشيد را دريافت مي نمايد (هرسانتي متر مربع ) متوسط بارندگي ساليانه شهرستانحدود 119 ميليمتر است كه بيشترين ميزان بارندگي در زمستان وبهار مي بارد. در زمستان و بهار تقريبا بصورت منظم داراي وزش باد بويژه در طول روز است و بطور متوسط بين 6/5 تا 12 كيلومتر برساعت وزش باد دارد. جهت وزش باد غالبا از جنوب غربي و غرب به سمت شمال شرقي وشرق شهرستان مي باشد. به طور كلي خاكهاي شهرستان از بافت سنگين داراي نفوذ كم تشكيل شده اند كه مناطق شمالي بعلت كوهستاني بودن و وجود سنگريزه ها از بافت درشت و قلوه سنگ برخوردار و در مناطق جنوبي و نزديك زاينده رود داراي رسوبات ريزبافت ولايه هاي شن تشكيل شده اند. وكلاٌ خاكهاي شهرستان از نوع قهوه اي بياباني مي باشد. جهت ابهاي سطحي شهرستان از شمال و شمال غربي و جنوب و جنوب غربي است وحدود 123 ميليون متر مكعب اب زيرزميني برداشت مي گردد. پوشش گياهي شهرستان نيز بسيار محدود است.
باتوجه به شرايط طبيعي فوق بطور كلي شهرستان خميني شهر از نظر افزايش جمعيت با محدوديتهايي روبرو است:
1- شهرستان داراي وسعت كم مي باشد.(4% درصد وسعت استان و 6/2 درصد جمعيت استان را داراست.)
2- از سوي شمال وشمال غربي امكان توسعه فيزيكي شهرها و روستاها وجود ندارد (بعلت كوهستاني بودن)
3- درصورت افزايش جمعيت ابعاد توسعه به سمت زمينهاي كشاورزي جنوبي گسترش خواهد يافت.
4- بعلت محدوديت منابع اب و كمبود خاك كشاورزي در مناطق شمالي امكان توسعه كشاورزي در اين مناطق وجود ندارد.
5- عوامل طبيعي ازيك سو ومحدوديت وسعت ازسوي ديگر از موانع اصلي درجهت رشد نقاط مسكوني ودرنتيجه افزايش جمعِيت شهرستان مي باشند به همين علت بايد رشدجمعيت شهرستان با برنامه ريزي دقيق كنترل گردد.
تقسيمات سياسي وجغرافيايي
براساس آخرين سرشماري نفوس و مسكن (1375) شهرستان خميني شهر داراي 486/243 نفر جمعيت بوده است و داراي يك بخش، سه دهستان و 3 مركز شهري با 17 ابادي بوده كه مركز اين شهرستان خميني شهر و بزرگترين شهر شهرستان نيز مي باشد شهرهاي درچه و كوشك دو شهر ديگر شهرستان هستند.
تقسيمات جغرافيايي شهرستان خميني شهربراساس آخرين تقسيمات كشوري سال 1375
|
شهرستان |
تعدادشهر |
تعداد بخش |
تعداد دهستان |
تعداد روستا |
|
خميني شهر |
3 |
1 |
3 |
2 |
لازم به ياداوري است كه شهرستان خميني شهر از سال 1357 بصورت قانوني به شهرستان تبديل شد و اولين سرشماري رسمي شهرستان در 1365 انجام گرفت، به همين علت در تحليل هاي نهايي سعي شده، امارهاي جمعيتي سالهاي 1365 و75 مورد توجه قرار گيرد. حدود جغرافيايي شهرستان در سال 35 داراي 63537 نفر جمعيت بوده است و در سال 75 به 243486 نفر رسيده است كه تقريبا ظرف 40 سال 4 برابر شده است در صورتيكه در همين مدت جمعيت استان اصفهان و كشور سه برابر شده است.
يشترين تراكم جمعيت در بافت قديمي خميني شهر همچنين منطقه جوي اباد كه در سال 74 به محدوده شهري پيوسته است، ديده مي شود و بافت قديمي شهر درچه نيز از تراكم بالاي جمعيت برخوردار است. قسمتهايي از بافت جديد شهر خميني شهر كه در شهرك واقع است به علت نوع مساكن (آپارتماني ) داراي تراكم نسبتا بالا ميباشد.
توزيع جغرافيايي جمعيت شهرستان بر حسب محل سكونت
در سال 1335 از 63537 نفر جمعيت شهرستان خميني شهر 49573 نفر در نقاط شهري و 13964 نفر در نقاط روستايي سكونت داشته اند (78%و22%) در حاليكه در سالهاي 1345 و 55 از جمعيت 87560 و 130568 نفري شهرستان7/77% و74/9%در نقاط شهري و بقيه در مناطق روستايي زندگي مي كردند. باتعيين محدوده رسمي براي شهرستان در سال 1365 جمعيت به 230249 نفر رسيده كه6/72 درصد ان نقاط شهري سكونت داشتند و بالاخره در سال 1375 از 243486 نفر جمعيت شهرستان 1/86% در نقاط شهري و 9/13 درصد در نقاط روستايي ساكن بوده اند جمعيت مناطق شهري و روستايي از سال 35 تا 75 بصورت ناموزون در حال تغيير بوده است عوامل اصلي موثر در اين تغييرات :
1- نوسانات حدود سياسي شهرستان .
2- مهاجر پذيري شهرستان
3- كاهش زمينهاي كشاورزي
4- توسعه و گسترش مناطق شهري
از جمعيت 7 ساله و بيشتر شهرستان در سال 45 حدود 23 درصد باسواد بوده اند كه در سال تحصيلي 75 به 4/84 درصد رسيده است، نسبت باسوادان شهرستان طي سي سال گذشته از نسبت باسوادان كشور بالاتر بوده است، در مجموع هميشه نسبت باسوادان در مناطق شهري بالاتر از مناطق روستايي بوده بجز سال 1375 كه اين نسبت با يك درصد اختلاف در نقاط روستايي بيشتر شده است، بطور كلي درصد باسوادان در زنان كمتر از مردان بوده اما مرتب اين اختلاف، كاهش يافته و در سال 1375 در بين مردان حدود 86 درصد و دربين زنان 82 درصد باسواد بوده اند در سال 75 نسبت جمعيت شهرستان به جمعيت استان اصفهان 2/6 درصد بوده است كه جمعيت باسواد شهرستان به جمعيت باسواد استان 1/6 درصد است. در سال 75 حدود 90 در صد از افراد لازم التعليم به مدرسه مي رفتند ضمنا در سال تحصيلي77-76 تعداد كل دانش اموزان شهرستان 76111 نفر بوده كه حدود 5 برابر شده است در اين مقطع تعداد دختران بيشتر از پسران بوده است. ميانگين دانش اموزان در ابتدايي 8/6 و راهنمايي 5/4 و متوسط 1/2 مدرسه وجود داشته است. با توجه به نسبتهاي بدست آمده در سال به نسبت استان اصفهان در مقطع متوسطه پايين ترين نسبت را داشته است .
بهداشت و درمان
اين شهرستان با 2 بيمارستان و 28 درمانگاه و 2 اورژانس،23 مركز بهداشتي و 13 خانه بهداشت و 4/5 درصد از پزشكان استان اصفهان در رتبه سوم قرار داشته . به ازاي هر 1000 نفر يك تخت بيمارستان و 1509 نفر يك پزشك در اختيار بوده است و از نظر شاخصهاي بهداشتي و درماني (مركز شهرستان ) در رديف 171 و از نظر تخت بيمارستاني در رتبه 366 كشور قرار گرفته است.
نسبت با سوادان شهرستان از نسبت كشور و استان بالاتر بوده است .
2- در سالهاي اخير نسبت باسوادان در بين مردان و زنان متناسب بوده است .
3- از جمعيت لازم التعليم حدود 90 درصد به مدرسه رفته اند و بايد براي 10 درصد باقيمانده برنامه ريزي و تبليغ نمود.
4- ازميزان دانش اموزان كاسته شده، مخصوصا در مقطع ابتدايي و راهنمايي و برعكس بر تعداد دانش اموزان مقطع متوسطه افزوده شده است .
5- با توجه به افزايش تعداد دانش اموزان دختر اهميت علم و سواد در خانواده ها بويژه براي دختران مشهود گرديده است .
6- از نظر بهداشتي طي سال 65 تا 75 افزايش چشمگيري در مراكز بهداشتي و درماني و خانه هاي بهداشت روستايي صورت يافته است .
7- شهرستان از نظر تعداد تخت بيمارستاني با كمبود شديد روبرو است .
وضعيت اشتغال
1- حدود 3/1 جمعيت شهرستان را افراد فعال تشكيل ميدهند.
2- حدود 93 درصد جمعيت فعال را مردان تشكيل ميدهند.
3- ميزان فعاليت عمومي و فعاليت اقتصادي شهرستان نسبت به استان و شهرستانهاي ديگر پايين تر است .
4- كاهش زمينهاي كشاورزي، افزايش دانش اموزان، حذف بعضي مشاغل، نياز به نيروهاي متخصص باعث كاهش نيروي فعال گرديده است.
5- سير نزولي نيروي فعال در بخش كشاورزي بيشتر از بخشهاي صنايع و خدمات بوده است.
6- تمايل به كارهاي ساختماني ،كاهش زمينهاي كشاورزي، عدم سود دهي كوتاه مدت بخش كشاورزي ، از عوامل كاهش نيروي انساني در اين بخش بوده است.
7- بار معيشتي شهرستان نسبتا بالا است.
8- با افزايش رونق اقتصادي و ايجاد شغل مي توان از بار تكفل شهرستان كاست.
بخشداري مركزي
بخش مركزي خميني شهر داراي سه دهستان به نامهاي ماربين عليا، ماربين وسطي و ماربين سفلي بوده كه به ترتيب روستاهاي دهستان ماربين عليا شامل كوشك اصغراباد، تيرانچي به همراه...مزارع و مكانهاي اطراف اين روستاها بوده است كه درسال 72 كوشك وماربين وسطي شامل روستاهاي آدريان، هرستان قرطمان، قلعه اميريه و ولاشان بوده است كه از اين دهستان روستاي قلعه اميريه كه در حريم شهر خميني شهر است باقي مانده و شهرستانهاي هرستان و ادريان و قرطمان در محدوده قانوني شهر خمینی شهر قرار گرفته است.
دهستان ماربين وسطي شامل روستاهاي دستگردقداده، وازيچه، جوي اباد اتحاد اسامي جوي آباد بختياري و جعفراباد بوده كه كلا اين روستاها در محدوده قانوني خدماتي شهر قرار گرفته است و در حال حاضر بخش مركزي داراي دو روستاي مستقل (اصغرابادوتيرانچي )و يك روستاي درحريم بنام قلعه اميريه ميباشد.
براساس آخرين سزشماري نفوس و مسكن (1375) شهرستان خميني شهر داراي 486/243 نفر جمعيت بوده است و داراي يك بخش، سه دهستان و 3 مركز شهري با 17 ابادي بوده كه مركز اين شهرستان خميني شهر و بزرگترين شهر شهرستان نيز مي باشد شهرهاي درچه و كوشك دو شهر ديگر شهرستان هستند.
|
نجف آباد
این شهرستان با پهنه ای در حدود 86/2779 کیلومتر مربع سومین شهرستان پر جمعیت استان اصفهان و در مغرب این استان واقع شده است. شهرستان نجف آباد دارای 2 بخش: مرکزی و مهردشت و 5 شهر: نجف آباد، گلدشت، علویجه، دهق و کهریزسنگ می باشد و فاصلۀ آن تا اصفهان 25 کیلومتر می باشد. شهر نجف آباد از شمال به شهرستان برخوار و میمه، از شرق به شهرستان اصفهان و خمینی شهر و از جنوب به شهرستان های فلاورجان و لنجان و از مغرب به شهرستان تیران و کرون محدود می باشد. ارتفاع متوسط آن از سطح دریا حدود 1655 متر است و ارتفاعات زیادی این منطقه را در بر گرفته که عمدتاً عاری از آب و اشجار و چشمه سار می باشد.
آب و هوای شهرستان نجف آباد معتدل است و تنها رودخانۀ آن، رود مرغاب است که در آبیاری زمین های کشاورزی مؤثر بوده و از جنوب شهر نجف آباد گذشته و در نزدیکی روستای جوزدان به زابنده رود می ریزد. جلگۀ نجف آباد از وسعت زیادی برخوردار است. خاک این منطقه از نوع خاکهای نامرغوب می باشد که اکثراً برای کشاورزی مناسب نبوده و بازدهی آن ناچیز است.
جغرافیای اقتصادی
عمدۀ فعالیت های اقتصادی مردم شهرستان نجف آباد، کشاورزی، باغداری و دامداری می باشد. مهمترین محصولات کشاورزی این شهرستان: بادام، انگور، گردو، انار و کشت های جالیز، گیاهان علفی و گندم، جو، عدس و ... می باشد. همچنین وجود کارخانجات، مناطق و شهرکهای صنعتی پر اهمیتی چون: شهرک های صنعتی منظریه، پلیس راه، جلال آباد، دهق و ... باعث گردیده بسیاری از نیروی کار این شهرستان در بخش صنعتی مشغول بکار باشند. همچنین صنایع دستی این شهرستان همواره از مرغوبیت و معروفیت خاصی برخوردار بوده و از گذشته های دور یکی از اقلام مهم اقتصادی بشمار می رفته است. مهمترین این صنایع: صنعت ساخت قفل و چاقو بوده که متأسفانه امروزه با هجوم دستاوردهای صنعت ماشینی تا حدی به رکود کشیده شده است. از دیگر صنایع دستی این منطقه می توان به صنعت ورشو سازی، پارچه بافی، کرباس بافی و قالی بافی اشاره کرد که این آخری دارای اهمیت بیشتری بوده و نیروی کار زیادی در این بخش مشغول به فعالیت می باشند.
با توجه به شنی بودن زمین و نیز کمبود آبهای سطحی در این شهرستان، جاذبۀ طبیعی چندانی برای آن نمی توان بر شمرد. با این حال، وجود کوهها و ارتفاعات زیاد این منطقه و استقبال کوه نوردان از آنها، باعث گشته این ارتفاعات به عنوان مهمترین جاذبۀ طبیعی این شهرستان قلمداد شوند.
کوه اوره: با ارتفاع 2750 متر، در شمال شرقی روستای عسگران و 55 کیلومتری شمال غربی نجف آباد
کوه بلند: در 32 کیلومتری شمال غربی نجف آباد و با ارتفاع 2755 متر
پلنگ گالون: در 75 کیلومتری شمال غربی نجف آباد و با ارتفاع 3100 متر
همچنین کوههای چشمه بقل، پنجی، پازنان، اره خواه و ... .
وجه تسمیه
شاه عباس اول صفوی پول و جواهرات بسیاری برای آرامگاه حضرت علی (ع) در نجف اشرف در نظر می گیرد و تصمیم می گیرد به شهر نجف عراق بفرستد. در این هنگام شیخ بهائی – دانشمند و عارف بزرگ دوران صفوی – به نزد شاه عباس رفته و اظهار می دارد که دیشب در خواب حضرت علی (ع) را زیارت کردم و ایشان فرمودند نجف را به جواهرات شما نیازی نیست و این پول را صرف ساخت شهری در نزدیکی اصفهان کنید. این گفتۀ شیخ بهائی و پذیرش آن توسط شاه سبب گردید این شهر ایجاد به یاد نجف اشرف ، نجف آباد نامیده شود .
مردم شناسی
جمعیت کل این شهرستان، بنا به سرشماری سال 1375 حدود 188453 نفر بوده است که در سال 1383 به 277068 نفر رسیده. زبان مردم شهرستان فارسی است که البته به زبان های ترکی، لری، عربی و گرجی نیز سخن می گویند. دین و مذهب رسمی و رایج نیز اسلام و شیعۀ دوازده امامی است و اقلیت های مسیحی و زرتشتی نیز در این شهرستان ساکن می باشند.
نجف آبادی ها مردمانی سخت کوش، بردبار و ایران دوست و متدین هستند.
شهرستان نجف آباد از حیث آثار تاریخی و ابنیه، قابل ملاحظه، اما کم بضاعت است، آنچه که وجود دارد عمدتاً متعلق به دورۀ قاجار است که بی شک هر کدام در نوع خود منحصر بفرد و شایستۀ توجه بیشتری می باشد.
دژ سنگی علویجه: از بناهای بجای مانده از پیش از اسلام است و در دامنۀ گردنه ای به بلندی 1900 متر بنا شده است.
مسجد جامع جوزدان: این مسجد، در روستای جوزدان واقع شده است و در ضلع جنوب غربی مسجد، در یکی از اتاقها قبور تنی چند از جمله شیخ صفی الدین و شیخ ملکشاه قرار دارد.
مسجد جامع دهق: در شهر دهق و در 50 کیلومتری غرب نجف آباد واقع شده و مساحت آن 800 متر مربع می باشد که تاریخ ساخت آن را به عهد سلجوقی نسبت می دهند.
عصارخانۀ آقا: این بنا به عنوان اولین و قدیمی ترین عصارخانۀ شهر در مرکز بازار واقع شده است و تنها فضای تیـر خانۀ آن باقی مانده است که در آن دو پاچال، دو تیر بزرگ و یک سنگ آسیاب با کتیبه ای بسیار زیبا و نفیس از آیۀ آخر سورۀ مبارک نون و القلم به تاریخ 1094 (هـ .ق) و به خط استاد محمد حسن الاحامی وجود دارد.
کاروانسراهای هسنیجه و جلوگیر : این دو کاروانسرا از بناهای به جا مانده از دوران صفوی هستندکه از مهمترین استراحت گاه های مسیر شمال به جنوب ایران به حساب می آمده اند . این کاروانسرا ها از معماری قابل توجهی برخوردار می باشند.
برج های دوقلوی صفا (آق غلام علی): این دو برج کبوتر دارای پلان های مستطیل شکل می باشند و در منزل متروکه ای واقع شده اند که معماری کاملاً مشابهی به هم دارند و از نمونۀ برج های بسیار نادر بشمار می آیند.
برج های جوی خارون: این برج ها در جنوب شهر در محلۀ شیخ آباد وجود دارند و شامل هفت برج کبوتر منفرد می باشند که با دیوار کاه گلی بلندی به هم متصل می گردند. تقسیم بندی برج ها در زوایا و اضلاع دیوارها به علاوه سردر ورودی بنا مجموعه ای بی نظیر از برج و بارو را بوجود آورده است.
گذشته از ابنیۀ فوق زیارتگاه های گوناگونی در منطقه قرار دارد. از آن جمله:امامزاده ساره مریم معروف به چهل دختران در جوزدان، امامزاده شمس الدین محمد در ارتفاعات جنوب غربی علویجه، بقعۀ پیرمحمد در اراضی نزدیک امامزاده ساره مریم جوزدان، امامزاده عبدالله در نهضت آباد فرمانداری
شاهین شهر
شاهین شهر واقع در استان اصفهان با مساحتی بالغ بر 5/6105 کیلومتر مربع در 14 کیلومتری شمال شهر اصفهان و در راه واصلاتی تهران واقع شده است. این شهر دارای بیش از یکصد و پنجاه هزار نفر جمعیت به عنوان دومین شهر باسواد کشور محسوب میشود.
شاهین شهر مرکز شهرستان شاهینشهر و میمه میباشد که دارای بخش مرکزی به مرکزیت شاهینشهر و بخش میمه به مرکزیت شهر میمه است.
تاریخچه
این شهر قبل از کاربری مسکونی به مزرعه امیرآباد شهرت داشته ودارای کاربری کشاورزی بوده و یکی از مزارع تحت مالکیت خاندان برومند، از خوانین منطقه تاریخی گز بُرخوار بوده است. این شهر در ۲۶ کیلومتری شمال شهر اصفهان و میان دو آزادراه معلم و آزادگان و حد فاصل منطقه بختیاردشت و امیرآباد که از دو جهت جاده اصفهان را به تهران متصل میکند، واقع شده است. به علت اینکه نقشه آن به صورت یک شاهین بود، شاهین شهر نامیده شد. شاهین شهر آب و هوای خشکی دارد.هوای شاهین شهر با وجود قرار گرفتن در مجاورت نیروگاه شهید منتظری، پالایشگاه و پتروشیمی و... آلودگی قابل توجهی ندارد.ارتفاع از سطح دریای شاهین شهر ۱۵۹۵ متر می باشد.با توجه به اینکه دانشگاه صنعتی مالک اشتر و نیزهواپیماسازی ایران (هسا)، پالایشگاه و پتروشیمی اصفهان، نیروگاه شهید منتظری، شرکت اسنوا و شهرک صنعتی مورچه خورت و دهها مجتمع صنعتی بزرگ دیگر در مجاورت این شهر هستند، شاهینشهر از قطبهای صنعتی و فنی استان اصفهان بهشمار میآید و از نظر تولیدات صنعتی رتبهٔ دوم را پس از شهرستان اصفهان دارد.حدود نیمی از مردم شاهینشهر اصالتاً از استان خوزستان و مابقی از استان چهارمحال بختیاری و سایر مناطق ایران به این شهر مهاجرت کرده اند.ارامنه مسیحی نیز از اقلیتهای قومی این منطقه بهشمار میآیند. از نکات جالب توجه میتوان به میانگین سنی پایین مردم این شهر اشارهکرد.
جاذبههاي تاريخي ومذهبي:
مسجد و مناره گز
كاروانسراي گز و مورچه خورت(صفوي)
مرقد مطهرحضرت ابراهيم بن موسي بن جعفر(ع) در روستاي زمان آباد و مرقد مطهرحضرت قاسم بن موسي بن جعفر(ع ) در مورچه خورت، زيارتگاه و مورد احترام اهالي مي باشد. همچنين منارسين با 22متر ارتفاع واقع درروستاي سين، مسجدجامع گز كه قدمت آن به قبل از ظهور اسلام مي رسد و گويا در آن زمان آتشكده اي بوده و نيز كاروانسراي عباسي واقع درشهر گز و مورچه خورت را مي توان نام برد.
قلعه تاريخي قمشلو:
اين قلعه در پناهگاه حيات وحش واقع در حدود 23كيلومتري جنوب غربي شهر شاهين شهر واقع شده و از بناهاي دوره قاجار مي باشد. به استناد كتاب خاطرات ظل السلطان بخشي از بناهايي است كه به دستور وي در اين منطقه خوش آب و هوا جهت ييلاق و شكار بنا شده و بعد از وي نيز توسط پسرش صارم الدوله مورد استفاده قرار مي گرفته است . اين قلعه در زميني به مساحت9000 مترمربع توسط چندين حصار و برج محصورگرديده است و مشتمل بر حياط خلوت ها — اصطبل ها — انبار- محل استقرار نگهباني و خدمه - حمام و فضاهاي متعدد كه شامل 2 حياط خلوت و ساختمان اندروني و بيروني مي باشد استقرار يافته است.
قلعه قديمي مورچه خورت:
قلعه قديمي مورچه خورت كه تاريخ بناي آن درست معلوم نيست. زماني مركز ياغيان و گردشگران بوده است و در اين ايام در حال نابودي مي باشد. در اين قلعه كوچه هاي تنگ و تاريك و مسقف با منازل مخروبه و نيمه مخروبه و يك باب حمام قديمي كه قسمتي از سقف آن فرو ريخته و طاقه هاي متعدد وجود دارد.
مشاهیر
از جمله مشاهير اين شهرستان مي توان به رشيدالدين وطواط، آيت ا.. العظمي شيخ عبدالكريم گزي، عباس گزي، مرحوم آيت ا.. حاج شيخ عباسعلي اديب و آيت ا... ابوالقاسم مدرس دولت آبادي اشاره كرد.
درويش عباس گزي
متخلّص به "جزي" از شعراي عهد قاجار (1323- 1264هـ.ق) داراي ديواني حجيم و ارزشمند به گويش محلّي گزي است. او شاعر توانمندي است كه علي رغم ناملايمات زندگي، بادرايت بي نظيرخود توانست در راه احيا و ابقاي زبان مادريش قدم بزرگ و شگرفي بردارد.
گويش گزي جزو گويش هاي مركزي ايران به شمار مي رود كه مناطق وسيعي از اين نواحي كشور را تحت پوشش محاوره اي خود داشته و آثارآن هنوز در نقاط عديده اي باقي مانده است. اين گويش از نظر زباني و دستوري با زبان هاي فارسي ميانه و قديم ايران قرابت دارد و هنوز هم همچنان در زادگاه اين شاعر بزرگ، شهر گز برخوار، جاري است؛ شهري كه قدمت آن به تاريخ قبل ازاسلام برمي گردد.
مجموعه اشعار درويش عبّاس جزي نزديك به سيزده هزار بيت است كه همه را به گويش محلّي و در قالب بحور عروضي متداول سروده است. ديوان او شامل 297 غزل، 92 قصيده، 34 مسمّط، هشت قطعه، دو تركيب بند، يك ترجيع بند و چندرباعي و دوبيتي است كه مجموع آن ها نزديك به هشت هزار بيت است. علاوه بر ديوان مجموعه مثنوي هاي او تحت عنوان "ارشادالولد" به حدود پنج هزار بيت مي رسد.
درويش عبّاس با مطالعات گسترده، سيروسياحت و سلوك فردي و اجتماعي به مراتب والاي علمي، فكري و روحي نايل شد. در اشعارش تضمين ها و اقتباس هاي زيادي از آيات، روايات و اشعارشعراي بزرگي مثل حافظ، سعدي، مولوي، جامي و... دارد. او در غزلياتش، شاعر عشق و عرفان است، در قصايدش تصويرگر سيماي جامعه خويش است، در مسمّطاطش هم شاعر طبيعت است و هم ثنا گوي اهل بيت عصمت وطهارت(ع) و بالاخره مثنوي هاي وي نمايانگر حالات دروني وغليانات روحي او و آشفتگي هاي اجتماعي و اخلاقي است.
تسلّط شاعر به فنون ادبي و هنري، موسيقي شعر، آرايه هاي گوناگون بيان و بديع، فصا حت و بلاغت و جزالت كلام در جاي جاي اشعارش هويداست.
در تصحيح ديوان اين شاعرگرانقدر، نگارنده علاوه بر معرّفي شاعر، گويش گزي و زادگاه وي، به مقابله نسخ و اختلاف نسخه هاي خطّي، تعيين وزن عروضي اشعار و ترتيب الفبايي اشعار به تفكيك قالب هاي شعري پرداخته و در پايان تعداد 2500 واژه محلّي گزي را كه در ديوان به كاررفته به همراه آوانويسي و معني فارسي ذكر كرده و با فهرستهاي اعلام اماكن و منابع و مآخذ، كار تصحيح را به پايان رسانيده است.
آيت ا.. العظمي شيخ عبدالكريم گزي
نويسنده كتاب تذكرة القبور در سال 1328 ه بوده اند. كتاب رجال اصفهان يا تذكره القبور اگر چه ظاهراً كتاب كوچكي است اما شامل اسامي قريب ششصد نفر از بزرگان علماء، شعراء، فلاسفه، حكماء، عرفاء و صوفيان و هنرمندان و خلاصه نمونه مختصري از رجال و مردان نامي اصفهاني در طول قرون و اعصار مي باشد. نويسنده در سال 1348 ه، ش كتاب « دانشمندان و بزرگان اصفهان »را تاليف و منتشر ساخت و چون اساس و مبناي كتاب بر پايه تاليف قبلي بود نام ديگر آن را هم تذكره القبور نهاد . اين كتاب نير مورد توجه و عنايت اهل مطالعه و تحقيق قرارگرفت و تقاضاي فضلاي اصفهان بخصوص در موضوع تهيه مقالت يا كتابي كه درحقيقت شناسنامه تخت فولاد باشد تجديد شد . در اين موقع ديگر گورستانهاي اصفهان كه شرح اجمالي واسامي آنها در مقدمه كتاب دانشمندان و بزرگان اصفهان ذكر شده است يكي پس از ديگري به وسيله شهرداريهاي وقت يا مردم سودجو تسطيح و اراضي آن عموماً بصورت خيابان، بيمارستان، مدرسه و يا خانه و مغازه درآمد و بطور كلي از بين رفت و هيچ گونه اثري از آنها باقي نماند حتي اسامي آنها را نيز تغيير دادند.
شهرضا
| پيدايش قمشه(شهرضا) شهري است كه ايجاد و پي افكندن آن را به همت يك فردنسبت نداده اند زيرا همانطوركه مي دانيم شهر يكباره بوجود نمي آيد بلكه مدتها طول مي كشد تا يك مكان جنبه شهريت پيدا كند. در پيدايش و گسترش قمشه دو عامل مهم نقش اساسي داشته اند يكي قرار گرفتن در كنار راه هاي بازرگاني و تجارتي و ديگر وجود يك مركز مذهبي با وجود اين تفكر و تلاش مردم در طول زمان با بهره گيري از منابع طبيعي موجودسبب گسترش بيشتر شهر شده است. مطالعه روند پيدايش و تحولات تاريخي سكونتگاه قمشه با توجه به فراز و نشيب ها و كاركردهايي كه طي حيات خود داشته است به چهار دوره تقسيم مي شود دوره اول : پيدايش قريه قمشه بر مبناي عوامل جغرافيايي نةطر خاك هاي حاصلخيز دشت قمشه وجود منابع آب آب و هواي نسبتا مساعد موقعيت گذرگاهي امنيت بيشترنسبت به نقاط مجاورو سرانجام تمركز جمعيت در اين منطقه . دوره دوم : توسعه و تبديل شدن به يك مركز مهم استراتژيكي و تجاري كه در دوره صفويه به اوج خود رسيده است و قمشه شاهد مسافران زياد از نقاط مختلف دنيا بود و كاروان سراها قهوه خانه ها و مراكر ز خدماتي درآن ساخته شده و موجب افزايش جمعيت شده است . دوره سوم :انحطاط و خرابي بر اثر حملات افغانها درگيري ها ي خاندانهاي قاجاريه و زنديه در اين شهر و سپس حملات مهاجران و اشرار مهاجر و ايجاد ناامني و ركود اقتصادي در منطقه. دوره چهارم : كه از سال ۱۳۰۴ ه ش آغاز شده توسعه فيزيكي و گسترش مركزيت خدماتي اداري فرهنگي تجارتي و ترانزيتي را به همراه داشته است . قرار گرفتن اين شهر بر سر راه ارتباطي اصفهان شيراز و احداث مسجد جامع كاروانسرا و بازار در در دوره اسلامي كه تمام فعاليتهاي تجاري در آن صورت مي گرفت به توسعه قمشه كمك كرد. با تشكيل دولت صفويه و به دنبال آن پايتخت شدن اصفهان اهميت قمشه افزايش يافت زيرا قرار گرفتن اين شهر بر سر يكي از راه هاي مهم تجاري و فاصله نزديكش به اصفهان موجب گرديد كه از نظر تدافعي به صورت نوعي پادگان ميان اصفهان و فارس درآيد كاروان سراها توسعه يابد و امامزاده شاهرضا به عنوان مركز مذهبي مورد توجه قرار گيرد . اما در زمان تسلط افاغنه بر اصفهان ضربات ويران كننده اي بر اثر هجومهاي پياپي بر اين شهر وارد گرديد و با اين حال جنگ قدرت ميان طايفه هاي گوناگون بعد از آن قمشه را به مرز نابودي كشاند و به دليل عدم امنيت سبك معماري قمشه تغيير يافت. بدين صورت كه شهري در درون حصار محصور شده شكل گرفته توسعه قمشه به شكل دايره اي در اطراف هسته اوليه شهر تا پايان حكومت قاجاريه ادامه يافت دروازه هاي مهم آن دروازه ي اصفهان (كوچ كمال ) و دروازه شيراز بود و در بين اين دو دروازه دروازه سيد خاتون قرار داشت . كه هم براي رفتن به روستاهاي اطراف و هم براي دسترسي به مزارع مورد استفاده قرار مي گرفت دروازه هاي كوچك ديگر عبارت بودند از : دروازه دهاقان حاج كمال شاه مراد و دروازه آقا كه در كنار محلهء آقا قرار داشت . بعد از سال ۱۳۰۴ ه ش امنيت بيشتري در ايران بوجود آمد دورهء تازه اي از معماري نيز در شهر پديدار گشت . بنا به سندي موجود در مركز اسناد ملي از سال ۱۳۰۶ ه ش اقداماتي در جهت خيابان كشي در شهرضا انجام گرفت و به دنبال آن در سال ۱۳۱۳ ه ش اولين خيابان اصلي شهر كه جهت شمالي- جنوبي داشت احداث گرديد اين خيابان كه از ميان بافت قديمي شهر عبور مي كرد تغييراتي را در محلات قديمي و بافت فيزيكي شهر به وجود آورد جمعيت علائه بر سكونت يافتن در بخش قديمي در جهت هاي شمالي و شرقي نيز سكونت گزيدند و كم كم از مصالح ساختماني بادوام نظير آجر و آهن استفاده نمودند . اهميت تجاري شهر دوباره زنده شد و بنا بر سند ديگر كارخانه ريسندگي و بافندگي شهرضا در سال ۱۳۱۵ ه ش افتتاح گرديد و بافت قديمي ديگر تنها مركز فعاليت هاي تجاري و اقتصادي شهر نبود.در سال ۱۳۱۵ ه ش تعدا زيادي از بناهاي قديمي جهت وسعت عرضي معابر تخريب گرديد و اين تغييرات فيزيكي در سالهاي بعد ادامه يافت و با مهاجرت اقوام ترك به اين منطقه شهر قمشه بافت جديدي پيدا كرد.علاوه بر خطوط ارتباطي تجارت اقتصاد كشاورزي و عشاير در توسعه فيزيكي قمشه موثر بوده است قمشه به علت وجود سابقه طولاني از جمله شهر هايي است كه داراي هويت تاريخي است و در طول حيات خويش معماريهاي بسياري را آزموده است. مسايل امنيتي اجتماعي سياسي اقتصادي فرهنگ حاكم جامعه و تجربيات همواره عوامل مهمي در تعيين رشد و توسعه كالبد اين شهر بوده است و به همين دليل شهر قديمي قمشه از استخوان بندي و شكل منسجمي برخوردار است. شهر قمشه در گذر تاريخ در پاسخ به سوالات متعددي از جمله اينكه قمشه در چه زماني به صورت يك پايگاه در بين راه شيراز - اصفهان عمل مي كرده چگونه توسعه يافته دين و مذهب مردم آن چه بوده در چه دوره اي جمعيت آن كم شده و به صورت يك خرابه در آمده و چه زماني مركز بزرگ سياسي نظامي و اقتصادي ايران بوده است . مطالبي در لابه لاي كتابهاي مختلف وجود دارد كه مي تواند مارا در اين زمينه ياري دهد تا ورنيه ۱۰۷۵ ه ق ۱۶۶۴ م . قمشه را اين چنين توصيف كرده است :((روز بيست و ششم (فوريه ۱۶۶۴ م.) سه ساعت بعد از نصف شب به صحراي خشكي داخل شديم و از آنجا طي طريق نموده تا به يك ليو مسافت قمشه رسيديم و ار آنجا اراضي آباد شروع به خودنمايي كردند. قمشه شهر بزرگي است يك شاعت قبل از ظهر وارد آنجا شديم.)) همچنين آندره دوليه ۱۰۷۵ ه ق . ۱۶۶۴ م. جملي كار ري كه از طرف شيراز وارد قمشه شده بود و در مورد قمشه نوشته است:(( پس از شش فرسنگ راهپيمايي به جاده اي خوب و ناحيه اي بسيار حاصل خيز اگر چه بدون درخت به دهي رسيديم كه ايرانيان ان را شهر به حساب مي_ آوردند.)) و در ادمه نوشته شده است:(( شش ساعت راه پيموديم تا به شهر كوچك قمشه رسيديم اين شهر در جلگه اي قرار گرفته خانه هاي آن گلي است.)) حاج زين العابدين شيرواني سال ۱۲۴۸ ه ق چنين مي گويد :(( گويند قديم الزمان قومشه شهري بوده آزاد خان افغان بعد از نادرشاه خراب نموده . قصبه اي است شهر مانند و بلده اي است خاطر پسند )) اوژن فلاندن در سال ۱۲۵۴ ه ق . ۱۸۳۸ م . از اختلافات داخل صحبت كرده :((سابقا قمشه شهري بزرگ بوده و ليكن امروزه ويرانه اي است كه چندين خانه و عده معدودي ساكن دارد. اين شهر به زمان صفويه پيشرفت شايان داشت ولي جنگهاي داخلي و اغتشاشات آن را از صورت آباداني به حالت شوم و ويراني در آورده_ اند.)) باوران دوبد يك سال بعد در مورد قمشه نوشته (( شهر به مكاني كوچك كه داراي استحكامات است تنزل يافته اما به نظر مي رسد قمشه در ايام پيشتر شهر بسيار بزرگي بوده چون آثار ويراني هاي فراواني در اطراف آن به چشم مي خورد اثر تعدادي قنات قديمي هم ثابت مي كند كه اين محدوده زماني پرجمعيت بوده است.)) دو گو بينو سال ۱۲۷۳ ه ق . ۱۸۵۶ م . در مورد مهيار گفته (( مهيار در گذشته قصبه بزرگي بوده است ولي اكنون چيزي جز يك ده و باغهاي وسيع كه بيشترشان متروك هستند باقي نمانده است.)) بروكس به سال ۱۲۷۶ ه ق . ۱۸۵۹ م. در حالي كه از اصفهان به شيرزا در حركت بوده و از مهمان نوازي مردم قمشه نوشته:(( جلوي دروازه حاكم آن شهر كه تابع شاهزاده حاكم اصفهان بود و جمعي از محترمين سوار بر اسب به استقبال آمده بودند تعارفات مختصري ميان ما و آنها رد و بدل شد و حاكم و ريش سفيدهاي شهر ما را به سوي خانه اي كه براي اقامتمان در نظر گرفته بودند راهنمايي كردند.)) همين شخص كه سه سال بعد و اين بار از طرف جنوب به سمت اصفهان در حركت بوده مي نويسد ((پنجم نوامبر (۱۸۶۱م.) هوا در قمشه ابري بود و ارز ساعت چهار بعد از ظهر باران گرفت و اين خود به لطافت هوا كمك مي كرد. وضع شهر قمشه روي هم رفته خوب نبود زيرا وبا شيوع كرده و تلفات زيادي به بار آورده بود . مردم از هر طرف نزد ما مي آمدند و دوا مي خواستندو با زحمت زياد به آنها مي فهمانديم كه دارو و پزشك نداريم . با اين وضع اقامت زيادتر در قمشه امكان نداشت و صبح روز ششم نوامبر در حاليكه باران مي باريد كاروان خود را به سمت منزل ديگري به حركت درآورديم .)) مسعود ميرزا سال ۱۲۸۳ه ق . (( قمشه شهري است بزرگ )) حاج سياح كه در سال ۱۲۹۴ ه ق از قمشه عبور كرده است در خاطرات خود نوشته :(( ششهر قمشه جاي فراواني و ارزاني از قبيل نعمت و ارزاق است وضع شهر هم بد نيست .)) محمد مهدي اصفهاني در سال ۱۲۹۹ ه ق . بيان نموده كه :(( قصبه قمشه شهري معتبر است بازار و دكان و كاروانسرا و مساجد همه دارد و جاي خوبي است.)) محمد حسن ميرزا قاجار در سال ۱۳۰۳ ه ق . از دوران آبادي اين شهر نوشته :(( قصبه قمشه در حالي كه از شهرهاي قديم جنوب اصفهان بوده است آنچه از وضع و آثارش و از تحقيقات اهالي بلد معلوم مي شود در ازمنه صفويه آباد بوده است .)) سه سال بعد يعني سال ۱۳۰۶ ه ق . حاجي پيرزاده در سفرنامه خود چنين نوشته :(( قصبه خيلي آباد و معمور است .)) لرد كرزن سال ۱۳۰۷ ه ق . ۱۸۸۹ م . از خرابي شهر صحبت كرده است : (( از آن آبادي و رونق دوره پادشاهان نخستين خاندان صفويه فرو افتاد و يك قرن و نيم است كه به اين حال خراب افتاده است . )) خانم لمتون سال ۱۳۷۱ ه ق . ۱۹۵۲ م . بيان كرده است : (( قمشه بر اثر غارت مهاجمان افغان و به سبب آنكه شاهان از رعيت آن سامان مال مي ربودند انحطاط يافته بود.)) معماري قمشه كمتر سياح و جهانگردي است كه از قمشه گذر كرده باشد و در مورد معماري مصالح به كار رفته در آن صحبت نكرده باشد . تاونيه سال ۱۰۷۵ ه ق . ۱۶۶۴ م. در سفرنامه خود نوشته است (( قمشه كاروانسراهاي متعددي دارد به نسبت اينكه همه از خاك و خشت بنا شده خوب و قشنگ هستند . اين شهر مركب از يك سلسله دهات است كه متصل به يكديگر واقع شده و نيم ليو مسافت را به طول اشغال كرده اند . )) جملي كاري سال ۱۱۰۶ ه ق . ۱۶۹۴ م . نوشته :(( دور آن را ديوارهاي بلند با وضع مرتب و داراي باروهاي دوپهلو در جوانب فرا گرفته است.)) نويسنده دو سفرنامه از جنوب ايران در سال ۱۲۵۶ ه ق . نوشته است: (( قمشه حصارش مستحكم و بدون خندق است. در ازمنه صفويه آباد بوده است. حصار و خندق معتبري داشته كه خندق آن به مرور منهدم و حصارش به اندك تغييري بر جاست كاروانسراها و دكاكين خرد و بزرگ كه كفايت اين جمعيت و صادر و وارد اين را بنمايد موجود و كلا تمام ابنيه و عمارات آن تقريبا آباد و خرابه كمتر به نظر آيد . حمامها مساجد يك مدرسه و چندين يخچال معتبر دارد. كنت دو گو بينو سال ۱۲۷۳ ه ق . ۱۸۵۶ م . اطلاعات مختلفي از معماري قمشه داده است: (( مارا از حصار شهر گذراندندو در فاصله ربع فرسخي در مدخل يك باغ بزرگ كه مثل هميشه با ديوار محصور بود قدم به زميني نهاديم و مشاهده كرديم كه چادر هايمان را در كنار يك جوي زيبا در دو قدمي يك كوشك مزين به حوض و فواره بر افراشته اند در هر سو جنگلهاي كوچكي از درختان چنار زردآلو و آلو گسترده بود كه با درختان مو در هم آميخته و منظر بديعي را ايجاد كرده بودند در گوشه اي از باغ كبوتر خانه بزرگ سر بر افراشته بود.)) |
لنجان
شهرستان" لنجان" در غرب استان اصفهان واقع شده و یکی از زیباترین شهرستانهای استان اصفهان بهشمار میرود. این شهرستان در امتداد روخانهی زایندهرود قرار لذا دراین منطقه همانند شهرستان فلاورجان ،در کرانههای رودف بیشههای انبوه و باغهای زیبا قرار دارد.شهرستان لنجان دارای1172 کیلومتر مربع وسعت بوده و در حدود 1/1 وسعت استان اصفهان را در بر می گیرد.لنجان در فاصلهی 35 کیلومتری جنوب غربی شهرستان اصفهان قرار گرفته و ارتفاع متوسط آن از سطح دریا 1700 متر میباشد. این شهرستان در منطقهای ناهمواد قرار دارد بگونهای که ارتفاعات "زردمطبخ" و "گاوپیسه" به ترتیب با ارتفاع 2700 متر و 2200 متر از رشتهکوههای مرکز استان اصفهان در شمال آن و کوههای" بیدکان" و کوهستان "رخ" در غرب آن واقع شدهاند. متوسط میزان بارندگی در شهرستان لنجان بیش از 140 میلیمتر میباشد، بنابراین این شهرستان نیز همانند سایر شهرستانهایی که در مسیر زایندهرود قرار دارند به طور مستقیم به آب این رود بزرگ وابسته هستند. شهرستان به واسطهی نزدیکی به زایندهرود یکی از مراکز مهم تولید "برنج" در استان اصفهان بشمار میرود، لذا در دشتهای حاشیه زایندهرود برنج به عمل میآید .از دیگر محصولات کشاورزی این شهرستان میتوان به گندم و چغندرقند اشاره نمود. همچنین از محصولات باغی لنجان میتوان به بادام،هلو،انگور،گردو و زردآلو اشاره نمود. همانگونه که قبلاً اشاره شد در کرانههای زایندهرود بیشههای متعدد و انبوهی وجود دارد که از جمله معروفترین این بیشهها که اکثراً از جاذبههای گردشگری شهرستان بهشمار میروند میتوان به بیشه "وینی" در "وینچه"،بیشه "باغبهادران"، بیشههای "ورنامخواست"،بیشهی "کرچکان" و بیشههای "چم کلبی" اشاره نمود. شهرستان لنجان از دو بخش با نام های"مرکزی" و "باغ بهادران" تشکیل شده است. مرکز این شهرستان "زرینشهر" میباشد. دیگر شهرهای لنجان عبارتند از: "باغبهادران"، چرمهین"، "چمگردان"،" زایندهرود"، "سده لنجان"،"ورنامخواست"،"فولادشهر"، و شهر جدید "باغشاد".
بر اساس سرشماری سال 1390جمعیت شهرستان لنجان246510 نفر میباشد. مردم شهرستان لنجان از نژادهای فارس و ترک میباشند. ساکنان فارستبار بیشتر بومی شهرستان بوده و یا به دلیل هممرز بودن شهرستان با استان چهارمحال و بختیاری از این منطقه به لنجان مهاجرت نمودهاند. مردمان ترک زبان نیز از استان های فارس و چهارمحال بختیاری به این منطقه مهارجرت نموده و همچنین بخشی از آنان از عشایر ایل قشقایی هستند که در شهرستان ساکن شدهاند. شهرستان لنجان از نظر صنعتی،یکی از مهمترین شهرستانهای استان بهشمار می رود بگونهای که کارخانهی بزرگ "ذوبآهن" که بزرگترین کارخانهی ذوب فلز کشور میباشد در این شهرستان واقع شده است. این کارخانه که در دهه پنجاه شمسی ایجاد شده چنان عظیم است که شهر فولاد شهر جهت استقرار کارکنان این کارخانه در همان دوران در این منطقه ایجاد شد. از دیگر مراکز صنعتی شهرستان می توان به کارخانهی" صنایع فولاد"،"صنایع کاغذ"، "کارخانجات صنایع نظامی" و دهها کارخانهی دیگر نام برد. با توجه به تعدد کارخانجات صنعتی در این شهرستان، سیل مهاجرت جهت اشتغال به این شهرستان در دهههای اخیر افزایش چشمگیری یافته بگونهای که هماکنون مردمانی از طوایف کرد، بلوچ، و لر نیز جدای از طوایف فارس و ترک در این شهرستان، خصوصاً شهر "زرینشهر"( مرکز شهرستان) سکونت دارند.
از نظر تاریخی، وجود برخی آثار تاریخی همچون قلعهی" گبر"(کافر) در منطقهی سد "چم آسمان" نشان از قدمت تاریخی لنجان در پیش از اسلام دارد. همچنین وجود تعداد انگشت شمار قبور قدیمی پیروان آیین" یهود" نیز حکایت از قدمت کهن این سامان دارد. با این وصف در دوران اسلامی خصوصاً سدههای پنجم و ششم هجری قمری (عصر سلاجقه) و سپس دوران صفوی به دلیل نزدیکی این منطقه به اصفهان (پایتخت صفویان )باعث رونق و توسعهی این شهر گردید و این درحالی بود که سرسبزی و برکت زمینهای کشاورزی در این منطقه بخشی از نیازهای پایتخت صفویه را تامین مینمود. با این وصف نزدیکی این شهر به اصفهان در عصر صفوی ،باعث شد تا هنرهای سنتی و صنایع دستی در این دیار کهنسال در ادوار مختلف از رونق فراوانی برخوردار باشد بگونهای که هماکنون در این شهرستان هنرهایی همچون قالیبافی، حصیربافی، بوریا بافی، نگارگری، طلاسازی، منبت چوب، خراطی چوب، ساز سازی، رودوزیهای سنتی، مینای نقاشی، قلمزنی، معرق چوب، شیشه گری فوتی و امثالهم ؛ رونق دارد. از جمله مشاهیر و بزرگان این دیار میتوان به"مرحوم آیتاله سید ابوالحسن مدیسهای" اصفهانی" مشهور به (آیت الله اصفهانی) از مجتهدین عالم تشیع و "آیتالله حاج آقای رحیم ارباب" که از سرشناسترین اساتید و فضلای حوزهی علمیهی اصفهان بوده اشاره نمود.
-برخی آثار تاریخی و جاذبههای گردشگری :
ـ قدیمیترین اثر تاریخی این شهرستان همانگونه که اشاره شد بقایای قلعهی "کافر"(گبر) میباشد که در نزدیکی سد "چم آسمان" و در نزدیکی شهر" باغبهادران" قرار دارد. متاسفانه امروزه آثاری چندانی از این قلعه تاریخی باقی نمانده است.
مسجد جامع زرین شهر(رحیمخان):
مسجدتاریخی"رحیم خان) با شماره 15190 در ردیف آثار ملی به ثبت رسیده است و با شماره پلاک 157 دارای مالکیت وقفی است. ارزشهای تاریخی و معماری مسجد رحیم خان ( مسجد جامع) و قرار گیری در مجاورت باغ ملی، بنا را به صورتی منحصر به فرد در آورده است. تزئینات ارزشمند آجرکاری سردرب با نقوش متنوع و کاشی کاری معقلی با رنگهای مشکی و فیروزه ای و نیز سنگاب مرمرین جای گرفته در کنار شبستان اصلی با متن وقف نامۀ آن از ویژگی های این بنای تاریخی است. در مقبرۀ جای گرفته در یکی از حجرات، کتیبۀ قدیمی موجود است که موقوفات مسجد در آن ذکر شده است. با توجه به شواهد موجود در بنا، شالودۀ معماری بنا متعلق به دوره صفوی و به استناد کتیبه سردرب ورودی در تاریخ 1277 ه. ق. توسط شخصی به نام رحیم خان ریزی از نوادگان آیت الله شریعت بازسازی شده است. بخشهایی از مسجد تاریخی متعلق به این دوران است.مجموعه باغ ملی که در مقابل جبهۀ جنوبی مسجد جامع قرار گرفته در گذشته گورستان قدیمی شهر بوده است که در دوران پهلوی به شکل پارک و فضای سبز در آمده است.
پل کله:
پل تاریخی(کله)ازجمله پلهای قدیمی بر روی بستر رودخانه زاینده رود است وبه شمارۀ 10238 در ردیف آثار ملی به ثبت رسیده است. در بنای این پل از سنگ و آجر و ساروج استفاده شده و طول آن 98 متر و پهنای آن 6 متر می باشد. پل دارای 11 دهانه و آب بُرهای مثلثی شکل است که دهانه ها در وسط پل دارای عرض بیشری می باشند. دهانه اولی از سمت شمال مربوط به نهر منشعب از رودخانه و از طریق دهانه دوم نهر دیگری جاری می شود که بیشه ای را در همان ناحیه مشروب می کند. پل کله دارای نمای آجری و فاقد تزئینات خاصی است. لیکن به نحو استادانه ای از ترکیب طبیعی جریان آب و معماری هماهنگ با آن استفاده شده و منظر بسیار زیبایی به وجود آورده است.
مسجد ناروندی (امام علی(ع)):
مسجد تاریخی "ناروندی" به شمارۀ 26183 وبه تاریخ 26/12/87 در ردیف آثار ملی به ثبت رسیده است. مسجد درجنوب غربی شهر "چرمهین" نبش خیابان عمانی سابق ( امام فعلی ) واقع شده است. قدمت مسجد به دوران قاجار باز می گردد که محدود به یک شبستان است ودرآن یک محراب وجود دارد. مساحت شبستان دویست متر مربع است . این شبستان ( یا بهتر بگوییم مسجد ) سردربی ندارد. طبق روا یات پیران محل ، مسجد سابقاً بین دو قنات قرار داشته ( یکی از قناتها در حال حاضر به فاصله 10 متری از درب ورودی مسجد قرار دارد) و حمامی در نزدیکی آن بوده است و در داخل آن دو درخت چنار و نارون روییده بوده است ومردمان محل در این مکان آش نذری می پخته اند. در قدیم که ساعت نبوده در قسمتی از مسجد ساعتی ابتکاری بوده که به آن پنگ و پیاله می گفتند ( در حال حاضر وجود ندارد)
بنای چهاربرج:
در کنارۀ شمالی شهر باغبهادران و در مرتفع ترین نقطه آن آثاری از قلعه ای نظامی بر جای مانده است که اینک قلعه "چهار برج" باغ بهادران خوانده می شود. قلعۀ چهار برج به شمارۀ 26180 و به تاریخ 26/12/87 در ردیف آثار ملی به ثبت رسیده است. معماری قلعه با سبک قلاع عصر صفویه و افشاریه مطابقت دارد و آن را می توان از جمله آثار و ابنیه احداث شده در عصر نادری دانست. این قلعه جهت حفاظت مردم شهر از معرض تهاجم و تعرض دشمنان بنا شده است و پناهگاه مردم در زمان خطر به شمار می آمده است. قلعه دارای چهار برج گلی سه طبقه و سه اتاق بزرگ بوده است و در آن چشمه ای جاری بوده و هنگامی که مردم برای امنیت به آن پناه می آورده اند از آب چشمه استفاده می نمودند. لازم به ذکر است مرمت قلعه از سوی سازمان میراث فرهنگی به طور مداوم درحال انجام است
برج کبوتر باغ برجی ریز:
ابرج کبوتر "باغ ریز"به شماره 19217 به تاریخ 13/03/86 در ردیف آثار ملی به ثبت رسیده است. این برج کبوتر در بخش مرکزی لنجان، شهر زرین شهر. میدان ولی عصر.بلوارشهید فهمیده. انتهای صحرای سردار در زمینهای کشاورزی و در محل تقاطع سه باغ قرار گرفته و به همین دلیل دارای چند مالک است. قدمت این برج زیبا به دوران قاجار باز می گردد.
امامزاده سید بهاالدین ( شاه خراسون ) هاردنگ:
روستای" هاردنگ "از توابع شهر "چرمهین" و در بخش" باغ بهادران" شهرستان لنجان و 57 کیلومتری اصفهان واقع است. بنای بقعه امامزاده"شاه خراسون" که در شمال این روستا و در دامنه کوه اوسین واقع شده است؛ به شماره 26176 به تاریخ 26/12/87 در ردیف آثار ملی به ثبت رسیده است. نسب این امامزاده بزرگوار طبق روایت بزرگان محل و معتمدین به امام موسی بن جعفر(ع) می رسد. مساحت فعلی زیارتگاه به اضافه زمینهای اطراف آن 11 هکتار است و مساحت زیر بنای بقعه امامزاده شاه خراسان به 500 متر مربع می رسد. ساختمان امامزاده قدمتی 200 ساله داشته و گنبدی روی امامزاده نصب شده که ارتفاع آن ازکف به 8 مترمی رسد. در داخل حرم ضریحی چوبین در ابعاد 3×2 روی سنگ مزار امامزاده بزرگوار قرار دارد و بقعة فوق فاقد هر گونه تزیینات گچ بری و آینه کاری و کاشیکاری می باشد. چشمۀ "لادر" یا "خشگرود" که در محوطۀ امامزاده بهاالدین قرار دارد اخیراً با جاری شدن آب در آن باعث خوشحالی روستاییان این منطقه شد. در این منطقه باغ های گردو و بادام کاری وجود دارد که از همین آب سیراب می شود. این چشمه از ارتفاعات کوه اوسین با ارتفاع 2هزار 700 متر سرچشمه می گیرد. این زیارتگاه در حومۀ روستای هاردنگ از توابع شهرچرمهین و بر دامنۀ ارتفاعات زاگرس ؛ واقع شده است و با توجه به داشتن فضای باز طبیعی که به نوعی پارک طبیعی نیز محسوب می شود؛ در ایام تعطیلات نوروزی و تابستان به دلیل خنکی و تمیزی هوا مکان مناسب بازدید و اطراق گردشگران بسیاری است. همچنین اردوگاه دانش آموزی، دانشجویی، و مکان مانور نیروهای مسلح، بسیج و سپاه نیز می باشد
جاذبه های طبیعی لنجان:
ازجمله جاذبه های طبیعی لنجان عبارتند از:
آبشار شاهلولاک ( شاهلورا)
منطقه طبیعی "شاه لولاک "که به نامهای "شاهلورا" ، "شاهلران" و" شالورا" خوانده می شود نام کوه و آبشاری زیبا و منحصر به فرد در پنج کیلومتری جنوب شهر چرمهین است. ارتفاع کوه از سطح آبهای آزاد 2750 متر و ارتفاع آبشار 70 متر است.آبشار دارای سه قسمت : آبشارهای فصلی ، آبشار دائمی و آب چکانها است. منحصر به فرد بودن آبشار از این جهت است که به صورت چشمه از قلب کوه سرچشمه می گیرد در حالیکه اغلب آبشارهای موجود کشور به صورت جوی روان از روی سطح کوه به سمت پایین سرازیر می گردند. قسمت زیرین آبشار دائمی با قندیل های عظیم نمکین به طرز باشکوهی آراسته گردیده است. با توجه به ارتفاع زیاد آبشار و استقرار قندیل های فوق، آب هنگام ریزش با اکسیژن هوا ترکیب شده و در برخورد با قندیل ها به صورت پودر به زمین می ریزد.
از دیگر جاذبههای طبیعی شهرستان میتوان به بیشهزارهای پیرامون رودخانه که دهها کیلومتری در مسیر شهرستان امتداد دارد و باغها و کوچهباغهای پیرامون رود و همچنین تاسیسات تفریحی و قایقرانی در مسیر رود که توسط برخی نهادها همچون ذوبآهن ایجاد شده اشاره نمود. شایان ذکر است زایندهرود در طول مسیر خود در امتداد شهرستان دارای پیچ و خمهای فراوانی است که در اصطلاح "چم " نامیده میشود؛ لذا بسیاری از مناطق مسکونی شهرستان که دارای طبیعت زیبایی نیز میباشند با پیشوند" چم" ترکیب شدهاند که بخشی از مناطق گردشگری شهرستان بشمار میروند برخی از مناطق عبارتند از: "چم آسمان"، "چم حیدر" و "چم یوسفعلی"، "چم علیشاه"، "چم نور".
مبارکه
با پشت سر گذاشتن چهل وپنج كيلومتر به طرف جنوب غربي شهر اصفهان نزديك زاينده رود در دشتي هموار به شهري زيبا مي رسيم كه آن را مباركه نام نهاده اند. در عرض جغرافيايي ۳۱ درجه شمالي و طول جغرافيايي ۵۲ درجه شرقي .تابلوي زيباي خوش آمدگويي اين اطلاعات را به ما مي دهد كه مساحت اين شهرستان ۲۱۰ كيلومتر مربع و جمعيت آن ۶۲۷۳۸ نفر و ارتفاع آن از سطح دريا ۱۶۸۰ متر است . از شمال به كوه هاي كلاه قاضي ،لاشتر وشاه كوه و از شمال غربي به شهرستان فلاورجان واز جانب غرب به شهرستان لنجان (زرين شهر )و از سوي جنوب به استان چهار محال بختياري و از طرف شرق به شهرستان شهرضا محدود مي گردد.از نظر تقسيمات كشوري يك بخش مركزي (شهر مباركه )و پنج شهر تازه تاسيس به نام هاي طالخونچه ،ديزيچه ،كركوند ، شهر مجلسي ، زيبا شهر و ۲۴ روستا دارد .
ويژگي هاي تاريخي و موقعيت فرهنگي
آب وهواي دلنشين و رودخانه ي زيبا و پر بركت زاينده رود وكشتزار هاي سر سبز و مناظر زيباي طبيعت از گذشته هاي دور جلوه گرانه توجه عام وخاص را به سوي خود كشانده و بزرگان علم و ادب را به اين سرزمين جلب كرده است . آورده اند كه شاعر حماسه سراي نام آور فرودسي بزرگ به دعوت احمد بن ابوبكر به اين ديار سفر داشته و مدت سه سال در لنجان اقامت كرده و سپس رهسپار بغداد گرديده است .
حكيم ناصر خسرو قبادياني در بازگشت از سفر هفت ساله خود از اين منطقه عبور كرده و در كتاب سفرنامه خود بعد از گذشتن از لردگان چنين سخن گفته است :«و از آن جا به خان لنجان (خولنجان فعلي)رسيديم وبر دروازه ي شهر نام سلطان طغرل بيگ نوشته ديدم و از آن جا به شهر اصفهان هفت فرسنگ بود.مردم خان لنجان عظيم ايمن و آسوده بودند و هر يك به كار و كدخدايي خود مشغول ...»
از جمله دانشمندان سر شناس ديگري كه به لنجان ومباركه آمده ،محمد جبل عاملي معروف به شيخ بهايي است كه تقسيم آب زاينده رود بر اساس اصول علمي آن زمان از اقدامات موثر او به شمار مي رود كه در اثر معروف وي به نام «طومار شيخ بهايي» ثبت شده وموجود است .
تاريخ بنا و علت نامگذاري آن
تا دوره ي صفويه از نام مباركه و چگونگي بناي آن سخني به ميان نيامده است وبناي اين شهر را به دوران حكومت شاهان صفويه نسبت داده اند به اين صورت كه ابتدا قلعه اي به نام «صفي آباد »يا قلعه ي شكار در جنوب غربي مباركه فعلي احداث شده سپس آبادي «امين آباد» نزديك آن ساخته شده كه به پاس خدمات امين سلطان وزير شاه صفي اين آبادي «امين آباد »نام گرفته است كه در حمله ي افغان ها وهجوم اشرار اين آبادي تخريب گرديده است ،سپس عمه شاه عباس همسر احمد خان گيلاني غلام خود را مامور آبادي آن مي كند و براي نامگذاري آن از قرآن استخاره مي نمايد كه :
«فلمّا ايتَها نوري من شاطي الواد الايمن في البقعه المباركه » وبه ميمنت آيه ي ۳۰ از سوره ي قصص نام (مباركه)رابراي آن بر مي گزينند.
برخي گفته اند نام غلام عمه شاه عباس «مبارك »بوده كه در اين نامگذاري دخيل بوده است .
در گذشته شهر مباركه در مسير راه قديمي اصفهان –شهركرد قرار داشته و در سال هاي دور قشون دولتي براي سركوبي خوانين بختياري از اين شهر عبور مي كرده اند.
از طرف ديگر اين شهر بارانداز و استراحتگاه كاروانياني بوده است كه به سوي چهارمحال و بختياري حركت مي كرده اند.
آب وهوا:
آب وهواي شهرستان مباركه: از يك طرف تحت تاثير آب وهواي سرد منطقه ي چهار محال بختياري و از طرف ديگرتحت تاثير هواي گرم و خشك بيابان هاي مركزي ايران قرار دارد .عبور سخاوتمندانه ي رودخانه ي زاينده رود از شمال اين شهرستان باعث اعتدال آب وهواي آن گشته است و نظم فصول چهار گانه در آن محسوس است .در فصل زمستان حركت توده ي هواي سرد و وزش باد از جانب منطقه كوهستاني چهارمحال و بختياري موجب كاهش شديد دما و ريزش برف و باران مي شود و در فصل تابستان با وزش باد هاي گرم و خشك دشت هاي مركزي دماي هوا به شدت افزايش مي يابد .
ويژگي هاي اقتصادي :
در گذشته فعاليت هاي اقتصادي مردم اين شهرستان اشتغال به كشاورزي ودامپروري به شيوه ي سنتي و پرداختن به صنايع دستي به خصوص قاليبافي بوده است و كشاورزان بيشتر به كشت برنج ،غلات؛حبوبات و صيفي جات مشغول بودند تا اين كه كم كم صنعت به اين منطقه راه يافت ودر سال ۱۳۴۵ همزمان با شروع ساخت كارخانه ي بزرگ ذوب آهن گروه زيادي از مردم اين منطقه در آن مشغول به كار شدند و با شروع طرح عظيم مجتمع فولاد مباركه نام اين شهر در رديف شهر هاي بزرگ صنعتي كشور قرار گرفت. صنايع ديگري مانند كارخانه سيمان سپاهان ؛كارخانه پلي اكريل ؛تهيه مواد نسوز و شهرك صنعتي با كارگاه هاي فراوان و... باعث كم رنگ شدن كشاورزي گشت و منطقه به سرعت حال و هواي صنعتي به خود گرفت و با مهاجرت روز افزون از ديگر شهر ها در عرض چند سال چنان دگرگون شد كه در ميان شهر هاي ديگر، اين تحول بي سابقه بود،كه هم به سود منطقه بود و هم به زيان آن كه بحث درباره ي آن مجال ديگري مي طلبد.
آران و بیدگل
شهرستان آران و بیدگل با چهار شهر تابعه (آران و بیدگل، نوش آباد، ابوزیدآباد، سفیدشهر) شمالی ترین ناحیه استان بزرگ اصفهان و از قدیمی ترین سکونتگاههای بشری است که پیشینه و قدمت آن به تمدن سیلک ( تا حدود نه هزار سال قدمت ) مربوط میشود.
وجود صدها رشته قنات قدیمی، آثار و قلعه های کهن سال در سر تا سر دشت کویر در محدوده این شهرستان، قلعه هایی چون سی زان (در نوش آباد)، مورچان (در حوالی سفیدشهر)، کرشاهی (در شرقی ترین ناحیه ابوزید آباد ) و قلاعی همچون: کهنه دژ ، فیل پا ،سرداری ، استخوانی در اطراف آران و بیدگل که در اثر اجرای طرحهای عمرانی و صنعتی در دهه های اخیر اثری از آنها بر جای نمانده و رشته قناتهائی که بعضی از آنها از طبقات زیرین بافت قدیمی شهر کاشان عبور می نماید بیانگر پیشینه کهن عمران و آبادی دراین ناحیه است. لکن بیشترین آثار موجود و مواریث فرهنگی فعلی شهرستان آران و بیدگل ، مربوط به دوران اسلامی است.
شهر آران و بیدگل که مرکز این شهرستان میباشد در فاصله 6 کیلومتری شمال شهر کاشان و در حاشیه کویر مرکزی ایران قرار دارد .این شهر، خود از تجمیع دو شهر قدیمی آران وبیدگل بوجود آمده است .
آران و بیدگل تا اواخر دوره قاجار، بصورت دو قصبه بزرگ که گرداگرد هر یک از این دو شهر یا آبادی بزرگ برج و بارو و حصار دفاعی جداگانه ای کشیده شده بود در مجاورت هم قرار داشتند و پس از دوران قاجار نیز بر اساس قوانین تقسیمات کشوری، هر کدام، دارای شهرداری جداگانه ای بودند. با توجه به اینکه به مرور زمان و در اثر توسعه شهری به یکدیگر متصل و در فاصله یک خیابان و یک مسیر مشترک از هم قرار گرفتند لذا در اوایل دهه پنجاه شمسی در یکدیگر ادغام و از لحاظ قوانین کشوری بصورت یک شهر درآمدند.
شاردن سیاح معروف فرانسوی که در دوران صفویه و در قرن یازدهم به ایران سفر کرده و از این ناحیه نیز دیدن کرده است در سفرنامه خود ذکر نموده که در آران و بیدگل دو هزار باب خانه و ششصد باغ زیبا وجود دارد و یک هزار نفر کارگر ابریشم کار در آن بکار و فعالیت اشتغال دارند .
آثار تاریخی و جاذبه های گردشگری
در این شهرستان، علاوه بر بافتهای قدیمی ارزشمند شهری و روستائی صدها اثر و بنای تاریخی زیبا و دیدنی اعم از بقاع متبرکه، مسجد، حسینیه و تکایا، حمام، آب انبار، قلعه و کاروانسرا ،خانه های مسکونی وجود دارد که همراه با جاذبه های طبیعی به ویژه دیدنیهای کویر( اعم از تپه های بلند و زیبای ریگ زارها، گونه های گیاهی کویری، حیات وحش) این شهرستان را به یکی از قطب های مهم گردشگری استان اصفهان، بخصوص در زمینه اکوتوریسم مبدل ساخته است. ضمنا ازآنجائیکه معرفی همه این آثار و جاذبه ها مجال و فرصت وسیع تری را می طلبد، لذا به معرفی اجمالی اهم این آثار، پرداخته میشود.
شهر آران و بیدگل
محور فرهنگی تاریخی بنی طبا، نقشینه، بازار ساطع شامل: هشتی تاریخی طباطبائی ، آب انبار حاج آقا شهاب، مسجد نقشینه، بازار ساطع، مجموعه خانه های تاریخی(شامل:بنی طباء اسماعیلی، طباطبایی و ...)
محور فرهنگی تاریخی در بند، سرکوچه یخچال، بازار شامل:آب انبار تاریخی سرکوچه یخچال ، مسجد امام جعفر صادق(ع) بازارچه حضرت قاسم(ع) مجموعه خانه های تاریخی دربند( خانه افتخار الاسلام، ایزدیها، مسعودی،دانش، حاج آقا هاشمی، ....)
مجموعه تاریخی قاضی
این مجموعه کم نظیر مشتمل است بر مسجد جامع، حسینیه، مهدیه، بقعه متبرکه پنج امامزاده آب انبار، بازارچه شرقی، بازارچه غربی، مسجد ملا علی، خانه علمای خاندان عاملی آرانی که غیر از مسجد جامع که قدمتی بیش از سایر ابنیه دارد، اکثر بناهای آن در دورانهای صفوی و زندیه و قاجاریه احداث شده اند. مسجد جامع این مجموعه که قدمت آن به قرنهای اولیه اسلامی مربوط میشود در دوران صفویه و بدستور شاه طهماسب اول صفوی توسعه یافته است.
سردر و ایوانهای رفیع ، شبستانهای مرتفع و وسیع تابستانی و زمستانی و طبقات فوقانی و تحتانی این مسجد شکوه و عظمت فراوانی دارد . در سردرورودی و شبستان تابستانی مسجد کتیبه هائی به خط ثلث و نستعلیق از دورانهای صفوی – زندیه و اوایل قاجار وجود دارد.
کتیبه های دست نویس مورخ به سالهای 7 تا 1195 قمری موجود روی دیوارهای شبستان موسوم به بهاریه در این مسجد نشانگر آن است که در این مجموعه حوزه علمیه نیز فعال بوده و طلبه هائی از شهرهای مختلف ( و حتی استرآباد ) در آنجا به تلمذ اشتغال داشته اند.
بنا به نقل یکی از علما و مراجع بزرگ خاندان عاملی آرانی، حضرت امام رضا علیه السلام در مسیر مسافرت به خراسان از این ناحیه عبور فرموده و در این مسجد نماز اقامه کرده اند .
مسجد تاریخی بازار
مسجد تاریخی بازار با قدمت مربوط به دوران ایلخانی در مرکز محله بازار آران و بیدگل واقع شده است.بنای موجود در شبستان فوقانی مربوط به دوره صفویه تا قاجار می باشد. در مجاورت این مسجد بناهایی ارزشمند شامل زیارت محله بازار( امامزاده اسحاق)، خانه آقا سلیم و عصار خانه قرار دارد.
بقعه امامزده محمد هلال
بقعه و بارگاه عظیم و شکوهمند امامزاده محمد هلال ابن علی (ع) با سردرب و هشتی ورودی رفیع و بسیار زیبا و صحن های وسیع که بدنه های داخلی آنها با کاشیهای معرق ومعقلی و کاربندیهای زیبائی تزئین گردیده و رواقهای مزین به انواع رسمی بندیهای معماری سنتی همراه با گنبد بزرگ و گلدسته های متعدد کاشیکاری ، این مجموعه زیارتی و سیاحتی را به یکی از دیدنی ترین اماکن این ناحیه مبدل ساخته است. قدمت بنای این بقعه به دورانهای قبل از صفویه مربوط میشود . آئینه کاری سقف حرم مطهر آن به نذر و به دستور کریم خان زند صورت گرفته است. گلزار شهدای آران نیز در مجاورت این بقعه قرار دارد و جلوه خاصی به این مجموعه داده است.
بقعه امامزاده هادی
با گلدسته های رفیع کاشیکاری و ایوان و صحن و سرائی وسیع و دلربا و رواقهائی مزین به کاشیکاری و نگارگریهای نفیس از ابنیه و آثار بجا مانده از دوران صفویه است .مجموعه بناهای موجود در این بقعه و انواع تزئینات معماری بکار رفته در آن، این بنای تاریخی مذهبی را به یکی از جاذبه های دیدنی و شکوهمند حاشیه کویر تبدیل ساخته است.
وجود گلزار شهدای بیدگل در صحن جنوبی این بقعه بر ارزشهای فرهنگی آن افزوده است.
کاروانسرای مرنجاب
از آنجائیکه یکی از انشعاب های راه تاریخی ابریشم از طریق ری – کویر مرکزی از آران و بید گل – کاشان می گذشت و به اصفهان و یزد مرتبط می گردید و گاهی نیز کاروان های تجاری و زوار مشهد مقدس در این مسیر مورد دستبرد راهزنان قرارمی گرفتند در سال 1012 ه .ق به دستور شاه عباس اول صفوی و به منظور استقرار ما مورین محافظ این راه و همچنین اطراق و اقامت کاروانیان و مسافرین و زوار خراسان در فاصله 50 کیلومتری شمال آران و بید گل و در مجاورت دریاچه نمک و در نقطه ای که مرنجاب نام داشت. کاروانسرای مجهز و زیبائی با استفاده از آجر ساخته شد و برای تامین آب مورد نیاز مترددین از این راه قناتی نیز در مجاورت کاروانسرا حفر گردید که هنوز هم دایر می باشد.این کاروانسرا سالیانی دراز مامن و اطراقگاه کاروانهای بازرگانی و مسافرین زوار حضرت امام رضا (ع) بود.لکن پس از انتخاب تهران به پایتختی در زمان قاجارها و احداث راههای جدیدی بین تهران و قم و کاشان این راه قدیمی از رونق افتاد و کاروانسرای مرنجاب نیز متروکه و توسط افراد محلی به دامداری مبدل شد. اما در سنوات اخیر و به تناسب توسعه برنامه های گردشگری،کاروانسرای مرنجاب نیز توسط سازمان میراث فرهنگی و گردشگری در طرح پردیسان قرار گرفت و تعمیر و مرمت گردید تا به عنوان یک اقامتگاه گردشگری کویری مورد استفاده قرار گیرد.کاروانسرای مرنجاب از لحاظ معماری، وضعیت طبیعت اطراف و چشم انداز بسیار زیبا و رویائی که به کویر و بخصوص دریاچه نمک دارد یکی از جاذبه های کم نظیر گردشگری کشور است.
چاله های سٌمبک
سمبک در ناحیه شمال آران و بیدگل و در دل بند ریگ قرار گرفته که در آن چاله های طبیعی کشاورزی جهت کشت هندوانه ( هندوانه بومی تخم حنائی ، تخم سیاه ، چیتی ) وجود دارد تعداد این چاله ها تقریبا 500 عدد است که کمتر از 150 چاله آن قابل استفاده برای کاشت مناسب می باشد . در عمق کمتر از یک متری کف این چاله ها در دامان کویر به آب شیرین می رسیم.
بقعه امامزاده قاسم
با گنبد هرمی شکل کاشیکاری و صحن و سرائی دلگشا و باروی قدیمی و زیبا در مبادی ورودی به شهر آران و بیدگل واقع گردیده و نظر واردین به این شهر را به سوی خود معطوف میدارد . بنا به ذکر منابع تاریخی ، عمه شاه عباس اول صفوی در مسیر سفر به خراسان در این منطقه با مشکلی مواجه شده است که با توسل به این امامزاده ، مشکل وی رفع شده است و لذا نذر کرده و به ساخت و ساز این بقعه مبارکه اقدام نموده است .
مسجد نقشینه
این مسجد قدیمی و با شکوه که به مسجد حاج قاسم نیز موسوم بوده است و به لحاظ نقش و نگارهای نفیسی که در آن وجود داشته و بقایای آن موجود میباشد ، به نقشینه معروف گردیده است ، از بناهای دوره سلجوقی است و با ایوانی رفیع و شبستانی وسیع و مزین به انواع تزئینات معماری سنتی با محرابی مقرنس کاری و نقش و نگارهای زیبا در زمره بناهای شاخص تاریخی و مذهبی این منطقه است .کتیبه خط ثلث به قلم استاد محمد بیدگلی و مورخ بسال 1215 ه.ق در محراب مسجد ، تاریخ مرمت آن را نشان میدهد. وجود سی پاره کلام الله مجید مخطوط که در دوره زندیه مرقوم و هر کدام از آنها توسط یک نفر از بانوان در همان دوران وقف گردیده ، نشان دهنده وجود یک مرکز فرهنگی فعال در دوره زندیه در این مسجد می باشد.
مقبره حاج سلیمان صباحی بیدگلی
صباحی بیدگلی از شعرای نامدار عصر زندیه و از بانیان نهضت ادبی موسوم به بازگشت میباشد که در سالهای اولیه قرن 13 هجری و در اوایل دوره قاجار در زادگاه خود ، محله موسوم به درب ریگ وفات یافته و در مجاورت بقعه و بارگاه امامزاده حسین در مقبره ای اختصاصی مدفون گردیده است . مقبره این شاعر بزرگ در سنوات با همکاری و مشارکت مدیریت میراث فرهنگی ،صنایع دستی و گردشگری منطقه کاشان- آران وبید گل- شهرداری و خود یاریهای محلی به نحو زیبائی مرمت و ساماندهی گردیده و در زمره مراکز دیدنی این شهر درآمده است.
دیگر آثار و ابنیه تاریخی شهر آران و بیدگل
خانه های تاریخی: افتخارالاسلام دربندی، بنی طبا، عبدا... خان (موقوفه برگزاری مراسم عزاداری در محرم )، مسعودی
مساجد: چهار سوق، بابا حاجی، سر کوچه یخچال، میدان بزرگ، علی، حاج عبدالصمد، مدرسه
حسینیه های: خانقاه، سلمقان، حاجی امین و شاد
بقاع متبرکه: فیض آباد، امامزاد ه فضل، قدمگاه، هفت امامزاده، امامزاده علی اکبر ، هاشم ابن علی، امامزاده حسین .
حمام ها: عنایتی، حاج محمد ، توی ده
سایر: یخچال مختص آباد، عصار خانه شهید عصاری.
دریاچه نمک
یکی از دیدنیهای استثنائی و منحصر به فرد طبیعی موجود در کشور عزیزمان،دریاچه نمک است.که با وسعتی در حدود 2500 کیلو متر مربع بین استانهای اصفهان – سمنان - قم قرار گرفته است لکن بهترین و آسانترین مسیر دسترسی و بهره برداری از آن، از طریق شهر آران و بید گل میسر می باشد.به ویژه که کاروانسرای تاریخی مرنجاب نیز بعنوان یک اقامتگاه مناسب کویری در مجاورت آن قرار دارد.
این دریاچه از قدیم الایام جهت تامین نمک طعام (که بدون هیچگونه فرآوری خاصی بسهولت از سطح دریاچه برداشت می شود) مورد بهره برداری بوده است،لکن چند ضلعی های خانه زنبوری متشکله در آن که بصورت طبیعی و به سپیدی برف دیوارهای آن تا ارتفاع 20 سانتیمتری از کریستالهای نمک بوجود می آید منظره ای جادوئی و رویائی در پیش چشم بازدید کنندگان مجسم می سازد و این دریاچه را به یکی از جاذبه های بدیع و استثنائی طبیعی مبدل ساخته است .جالب است که در بعضی از سالها در اوایل پائیز، گروهی از فلامینگوهای مهاجر نیز در این دریاچه اطراق می نمایند و مناظری غیر قابل وصف بوجود می آورند.برگزاری همه ساله مسابقات رالی(اتو مبیل رانی) در سطح دریاچه نیز بر جذابیت های آن افزوده است.
محوطه باستانی ویگل
محوطه ویگل در 2 کیلومتری شهر آران و بیدگل واقع شده است . این محوطه شامل مجموعه آثاری متعلق به چندین دوره مختلف : دوران تاریخی ساسانی ، صدر اسلام و قرون میانه اسلامی تا اوایل دوره سلجوقی است است . در حال حاضر شن های روان بخش اعظم این محوطه را در زیر خاک مدفون کرده است به طوری که به جز دوقلعه که با نامهای قلعه غربی و قلعه شرقی نامگذاری شده اند قلعه های مذکور به فاصله 550 متری از هم قرار دارند بین این دو قلعه نشانه واضحی از حضور آثار معماری است نتیجه می گیریم که این مکان شهری بزرگ از دوره اسلامی با دو کانون قلعه های غربی و شرقی است .
آب انبارها
در بند، حاج آقا شهاب، توده، قاضی، میدان، سر کوچه یخچال، حاج امین و آب انبار کریم خان واقع در کنار جاده قدیمی کاشان – آران و بیدگل.
موزه مردم شناسی: به همت شهرداری آران و بید گل در محل پارک عمومی شهر (پارک شادی)، موزه مردم شناسی نیز راه اندازی و برای بازدید عمومی، افتتاح و مورد بهره برداری قرار گرفته است.
آثار ابنیه تاریخی شهر نوش آباد
نوش آباد: یکی از قدیمی ترین شهر های حاشیه کویر مرکزی ایران است که در فاصله 3 کیلومتری غرب آران و بیدگل قرار گرفته است.در این شهر علاوه بر بافت قدیمی ارزشمند،آثار و دیدنیهای متعددی وجود دارد. از جمله:
قلعه سی زان
این قلعه عظیم خشت و گلی که در حاشیه شهر قرار گرفته مربوط به دوران های قبل از صفویه است. باروی رفیع و برجهای متعدد اطراف آن نشان دهنده اهمیت و اعتبار این قلعه در ادوار گذشته است.ساماندهی این قلعه و کاربری مناسب آن در دستور کار شهرداری نوش آباد قرار دارد که مشارکت در این زمینه در برنامه های سازمان میراث فرهنگی و گردشگری نیز پیش بینی شده است.
مسجد جامع
از ابنیه و آثار دوره سلجوقی است که مناره زیبا و منقوش با آجر آن که آیه العلم عندالله بخط مقعلی و آجری در بدنه آن تکرار شده یادگار همان دوران است.
این مسجد با دو ایوان رفیع و با شکوه شمالی و جنوبی و شبستان وسیع مزین به کاربندیهای معماری سنتی در دوران صفویه توسعه یافته است و در سالهای اخیر نیز با همکاری و مشارکت سازمان میراث فرهنگی و خودیاریهای محلی بصورت اساسی مرمت شده است.
بقعه امامزاده محمد
با گنبد کاشیکاری هرمی شکل و ساختمان چهار وجهی از مستحدثات دوره صفویه است . تزئینات معماری و درب جنوبی قدیمی آن همراه با صحن و سرائی وسیع زیبائی خاصی به آن بخشیده است . گلزار شهدای نوش آباد در مجاورت این بقعه از دیگر ویژگیهای ارزشمند آنست.
شهر زیرزمینی
کشف و شناسایی تاسیسات و راهروهای زیرزمینی طولانی با انشعابهای گوناگون در طبقات زیرین بافت قدیمی شهر نوش آباد که در اصطلاح محلی به آن ( اوئی ) گفته میشود یکی از دیدنیهای جذاب این شهر تاریخی است . اقدامات موثر شهرداری در ساماندهی و پاکسازی این تاسیسات زیرزمینی و همکاری سازمان میراث فرهنگی و گردشگری در انجام برنامه های پژوهشی این مجموعه را به یکی از جاذبه های دیدنی مبدل ساخته است .
مسجد علی با محراب گچبری دوره ایلخانی و مسجد حاج سید حسین و آب انبار مرکزی و پل قدیمی مربوط به دوران سلجوقی از دیگر دیدنیهای نوش آباد است.
آثار و ابنیه تاریخی شهر ابوزید آباد
شهر قدیمی و کویری ابوزید آباد که مرکز بخش کویرات میباشد در شرقی ترین قسمت شهرستان آران و بیدگل قرار گرفته است. بافت قدیمی و طبیعت زیبای این شهر ، از جذابیت فراوانی بویژه در زمینه طبیعت گردی برخوردار است.
بعضی از ابنیه و آثار تاریخی آن نیز عبارتند از:
کاروانسرای صفوی
با بنایی چهار ایوانی و برج و باروی آجری زیبا و دو حیاط خلوت قرینه در جناحین هشتی ورودی(علاوه بر صحن اصلی و حجرات اطراف آن ) آنرا در زمره بناهای شاخص تاریخی این ناحیه قرار داده است.
بقعه مبارکه امامزاده عبدا...
گنبد کاشیکاری هرمی شکل و شبستان زیبا و مزین به ازاره های کاشیکاری و سقف سنتی و کاربندی شده این بقعه با صحن مستطیل شکل که اطراف آن با طرحهای معماری سنتی قاب و غرفه بندی شده است همراه با حسینیه و میدان تعزیه خوانی جنب آن ، مجموعه ای زیبا و دیدنی بوجود آورده است.
مجموعه تاریخی خواجه
مسجد و آب انبار و حمام و رختشویخانه قدیمی که یک رشته قنات دایر از میان آن میگذرد و به موقوفه خواجه موسوم میباشد از جاذبه های دیدنی این دیار است.
قلعه کرشاهی
قلعه عظیم خشت و گلی موسوم به کرشاهی که از استحکامات دفاعی فوق العاده جالب و قدمت فراوانی برخوردار میباشد مظهر یک رشته قنات قدیمی که در حال حاضر نیز دایر می باشد و آبدهی دارد در داخل آن قرار دارد ، از جاذبه های دیدنی دشت کویر است .این قلعه در 22 کیلومتری شمال شرقی ابوزید آباد قرار گرفته است و تا بقعه مبارکه امامزاده آقا علی عباس در شهر بادرود ( از توابع شهرستان نطنز ) نیز فاصله چندانی ندارد.
این قلعه سالهای طولانی یکی از پایگاههای مهم نظامی نایب حسین کاشانی ( یاغی معروف اواخرعصر قاجار ) بوده است.
بقعه امامزاده صالح
در روستای کاغذی و در مجاورت ابوزید آباد – از بناهای احداث شده در دوران صفویه است. طرح زیبا و تزئینات معماری سنتی موجود در این بقعه ، بخصوص در دشت کویر جلوه ای خاص دارد.
آثار و ابنیه سفید شهر
مسجد جامع – بقعه امامزاده – حسینیه – خانه های قدیمی ارزشمند موجود در سفید شهر ( نصرآباد سابق ) با بناهائی مرتفع و معماری سنتی و کاربرد آجر و کاشی ، مجموعه ای از ابنیه و آثار قدیمی و دیدنی در این شهر بوجود آورده است .
قلعه امامزاده بی بی سکینه خاتون سفید شهر
زیارتگاه بی بی سکینه خاتون از نوادگان حضرت موسی بن جعفر(ع) امام هفتم می باشد. این بنا که قدمتی برابر 750 تا 800 سال دارد از بناهای بسیار زیبا با گنبدی مربوط به دوره سلجوقیان می باشد. بقعه بی بی سکینه خاتون با شماره 1028 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. کاشی کاری بقعه این زیارتگاه در نوع خود کم نظیر است و در دوره های بعدی اضافاتی به این مکان ملحق شده اند از جمله مسجدی که در کنار آن ساخته شده است.
آثار و بناهای تاریخی بخش مرکزی
مسجد جامع روستاهای محمد آباد کویر
سقف بلند و بنای مرتفع رواق اصلی این بنا با معماری و تزئینات دوره ایلخانی شکوه و زیبایی خاصی به این مسجد بخشیده است . در سازه این بنا آثار و شواهدی وجود دارد که قدمت آنرا به دورانهای قدیمی تر (احتمالا دوره ساسانی ) مربوط می سازد.
باغ و کوشک تاریخی علی آباد کویر ( روستای مصوب هدف گردشگری)
از باغهای تاریخی است که عمارتی کوشک مانند با انواع تزئینات معماری و قطاربندی و رسمی بندی با درب و پنجره های چوبی با طرح سنتی و شیشه های رنگی در آن بنا گردیده است و در مجموع، جاذبه ای دیدنی و زیبا بوجود آورده است. سلاطین و حکام سلسله قاجاریه هنگام مسافرت به کاشان و اصفهان، در مسیر راه یک شب نیز در این باغ اقامت و بیتوته میکرده اند. در مجاورت آن نیز مجموعه ای قدیمی شامل آب انبار ساباط و چند خانه قدیمی ارزشمند وجود دارد.
بقعه بی بی زینب یزدل
یکی از زیباترین اماکن زیارتی و سیاحتی حاشیه کویر ، بقعه بی بی زینب در روستای یزدل است که با سردرب و هشتی ورودی و گنبد و گلدسته های کاشیکاری و جلوخان و ایوان مزین به انواع کاشیکاری معقلی و رواقی با نگارگریهای زیبا و هنرمندانه و بویژه صحن و سرائی وسیع و با صفا همراه با معماری خاص متناسب با اقلیم کویر، یکی از جاذبه های زیبا و در زمره اماکن زیارتی فوق العاده جذابی بشمار می آید .
صنایع دستی
صرفنظر از اینکه شاردن ،سیاح معروف فرانسوی که در دوران صفویه به ایران سفر کرده و از کاشان و آران و بید گل هم دیدار نموده است و در سفر نامه معروف خود ذکر نموده که یک هزار نفر کارگر ابریشم کار در آران و بیدگل مشغول به کار می باشند، این شهر از دیر باز یکی از مراکز مهم تولید قالی و انواع پارچه های ابریشیمی و پنبه ای دستباف بوده است.
تولیدات کارگاهها و کوره های فخاری و سفالگری آران و بیدگل به ویژه سبو ، کوزه ،سنگاب، قلقلک(ظرف سفالین که آب را در داخل خود خنک نگه می داشته)معروفیت فراوانی دارد.گلیم بافی،خورجین بافی ، گیوه چینی نیز در این شهر سابقه ای طولانی دارد. درحال حاضر نیز تعداد زیادی از مردم این سامان در زمینه صنایع دستی فعالیت دارند.
جاذبه ها و مواریث معنوی
مردم شناسی
بنا به معمول سنواتی از دورانهای بسیار قدیم در آران و بیدگل و شهرها و آبادیهای اطراف در روزهای نیمه اول ماه محرم هر سال مراسم بزرگداشت و عزاداری حضرت ابا عبدالله الحسین و شهدای کربلا با آئین های خاص و ویژه ای برگزار میگردد . در روزهای تاسوعا و عاشورا هیئات و دستجات مختلف با سبک و سیاق خاصی به عزاداری میپردازند . مضافا اینکه در این دو روز با استفاده از دیگهای مسی بسیار بزرگ به نام دیگ شاه حسینی انواع آش حلیم – شیر برنج – حلوا و با استفاده از آرد – روغن – شکر – شیر – شیره انگور نوعی نان با عنوان نان عباسعلی طبخ و بین مردم توزیع میشود . در روز عاشورا در ابوزید آباد و در روز یازدهم محرم در محله وشاد در شهر آران و بیدگل و در روزهای دهم و یازدهم و دوازدهم محرم در نوش آباد مراسم تعزیه خوانی به صورتی بسیار وسیع و جامع انجام میشود . اجرای این مراسم تعزیه خوانی با استفاده از تعداد شتر و اسب و اجرا در میادین وسیع با مساحت های زیاد و بعضا در ریگزارهای اطراف شهر میگردد و لذا هزاران نفر از اهالی شهرهای مجاور و اطراف برای دیدن و یا شرکت در این مراسم بدین نقاط عزیمت مینمایند .
21 ماه مبارک رمضان
بنا بر یک رسم و سنت تاریخی که سابقه ای چند صد ساله دارد در روز 21 ماه مبارک رمضان که مصادف با سالروز شهادت حضرت علی ابن ابیطالب (ع) میباشد اهالی شهر کاشان و سایر شهرها و آبادیهای اطراف و عموما در قالب دستجات و هیاتهای عزاداری از ساعات اولیه روز ( و تقریبا از بعد از نماز صبح ) به شهر آران وبیدگل می آیند و در صحن و سرای وسیع بقعه مبارکه امامزاده محمد هلال و امامزاده هاشم ( فرزندان حضرت علی (ع) ) به عزاداری می پردازند.
مراسم هور بابائی
بنا بر یک رسم قدیمی در شامگاه روز چهاردهم ماه مبارک رمضان ، بعنوان شب نیمه نوجوانان 10 تا 15 ، 16 ساله در قالب گروههای چند نفری به درب منازل مردم رفته و با خواندن اشعاری که مضمون آن طلب کمک و اعانه است ، بدین صورت که یک نفر که سمت سرگروهی دارد اشعار را میخواند و دیگران به دفعات جواب میدهند : هور بابا – هور بابا مبادرت به جمع آوری کمک و اعانه نموده ودر پایان ، آنها را بین مستمندان توزیع وتقسیم مینمایند.
مراسم عید غدیر
در روز عید غدیر خم همه مردم ( اعم از زن و مرد ) به دیدار سادات میروند و معمولا افراد سید ( زن و مرد ، جداگانه ) در منزل می مانند و با میوه و شیرینی از بازدید کنندگان پذیرایی مینمایند. عموم افراد سید به بازدیدکننده ها علاوه بر پذیرایی با اسکناس نو عیدی نیز می دهند.
مراسم عید فطر
در روز عید سعید فطر و پس از انجام مراسم اقامه نماز عید ، همه مردم به فاتحه اهل قبور به گورستانها و سر خاک عزیزان و اقوام و آشنایان خود میروند . بر سر خاک و قبر افرادیکه ، اولین عید فطر بعد از وفاتشان باشد ، مراسم ویژه ای برگزار و با انواع میوه و شیرینی ( و حتی بعضی ها با ناهار ) از مردم پذیرایی مینمایند.
گلپایگان
گلپایگان در اصل ورتپاتکان بوده که به معنای شهر یا سرزمین ورتپات است. این کلمه، یکی از نامهای ایران می باشد. به تدریج ورتپات به وردپات، وردپاذ، کردپاز و گلپاد تبدیل شده است.
یکی از محققین خارجی نیز، گلپایگان را مرکب از سه جزء گل و پای و گان دانسته و این وجه تسمیه را عامیانه نامیده است.
گلپایگان از شهرهای قدیمی ایران بشمار می رود و در دورۀ ساسانی و بخصوص در اواخر حکومت این سلسله، موقعیت اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مهمی یافته و بخصوص از لحاظ استراتژیک برای دولت مرکزی بسیار مهم بوده است. پس از ظهور اسلام در نخستین دهه های قرن اول هجری قمری، گلپایگان بدست مسلمانان افتاد و مردم این منطقه با اشتیاق فراوان به این دین الهی روی آوردند.
پس از این از اهمیت این شهر کاسته نشد، بطوریکه در بیشتر کتب جغرافیائی، مانند کتاب (معجم البلدان) یاقوت حموی و (احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم) مقدسی، نام این شهر به چشم می خورد.
در دورۀ سلجوقیان که اصفهان به پایتختی برگزیده شد، گلپایگان مورد توجه قرار گرفت و در زمان سلطنت (محمد بن ملکشاه) مسجد جامع عظیمی در این شهر ساخته شد. پس از آن این شهر به دلیل حملۀ مغولان و تیموریان از عمران و آبادی فاصله گرفت، ولی مجدداً در روزگار صفویه و پس از انتخاب مجدد اصفهان به پایتختی، گلپایگان به دلیل آب و هوای مناسب و موقعیت نزدیک به پایتخت به شکوه گذشته خود بازگشت. در زمان قاجار، علیرغم کاسته شدن از توجه طبقۀ حاکمه، گلپایگان همچنان از شهرهای مهم ایران بشمار می رفت.
در حال حاضر گلپایگان از شهرهای بسیار مهم استان بشمار می رود و بدلیل جاذبه های گردشگری زیاد، می تواند به یکی از قطبهای این صنعت در استان اصفهان تبدیل گردد.
شهرستان گلپایگان با پهنه ای در حدود 2 هزار و 421 کیلومتر مربع در غرب استان اصفهان واقع گردیده، ارتفاع آن از سطح دریا 1924 متر است و از شمال و مغرب به استان مرکزی، از شرق به شهرستان برخوار و میمه و از جنوب به شهرستان خوانسار محدود است.
این شهرستان از نواحی نیمه بیابانی است و به دلیل نزدیکی به کویر مرکزی ایران، بارندگی در آن کم و دارای زمستان های سرد و تابستان های گرم می باشد.
فاصلۀ گلپایگان تا اصفهان 186 کیلومتر است و میانگین باران سالانۀ آن 300 میلیمتر می باشد.
جغرافیای اقتصادی
عمده فعالیتهای اقتصادی مردم گلپایگان و پیرامون آن کشاورزی، دامپروری، صنایع دستی و فعالیت های صنعتی می باشد که فراورده های کشاورزی آن: گندم، جو، حبوبات ، سیب زمینی و گونه های مختلف میوه بوده و کارخانجاتی چون فراورده های لبنی ، ماشین سازی، تولید پولیکا، موزاییک سازی، سنگ بری و تولید گچ در این شهرستان فعال هستند.
تعداد قابل توجهی گاوداری و مرغ داری صنعتی نیز در این شهر به توسعه و عمران آن کمک می کنند. در روستاهای غربی و جنوب غربی منطقه نیز، پرورش زنبور عسل معمول است، بطوری که حتی شهرهای اطراف این شهرستان نیز از گل های منطقۀ گلپایگان بهرۀ کافی می برند.
صنایع دستی
فرش بافی، گلیم بافی، گیوه دوزی و منبت کاری است و بهترین سوغات شهرستان گلپایگان، گیوه و جاجیم می باشد. همچنین لازم به تذکر است که کباب شهرستان گلپایگان نیز در بین مسافران و گردشگران شهرت بسیار دارد.
مردم شناسی
جمعیت شهرستان گلپایگان، بنا به سرشماری سال 1375 هجری شمسی، 79370 نفر بوده که از این تعداد 39760 نفر مرد و 39610 نفر زن بوده اند.
مردم گلپایگان مسلمان و پیرو مذهب شیعۀ اثنی عشری هستند. این مردم سخت متدین و پایبند به دین مبین اسلام بوده و در بجا آوردن فرایض دینی مقید می باشند. لباس سنتی مردم این منطقه، به مانند دیگر شهرستان های استان اصفهان می باشد که متأسفانه در زمان حاضر تا حد زیادی به فراموشی سپرده شده است.
اعتقادات زیاد مذهبی مردمان گلپایگان، سبب گشته است، مراسم مذهبی باشکوه خاصی برگزار گردد. از جملۀ این مراسم، تاسوعا و عاشورای حسینی، بیست و یکم ماه رمضان و سایر سوگواریها و اعیاد می باشند.
رجال
از دیرباز گلپایگان به داشتن رجال علم و ادب شهرت داشته و روحانیون برجستۀ آن در شکل گیری حوزۀ علمیۀ قم، نقش مؤثری داشته اند.
هم اکنون نیز حوزۀ علمیۀ گلپایگان در ترویج علم و علوم سیاسی نقش حساسی دارد. از جمله این روحانیون آیت الله العظمی گلپایگانی که نام گوگد ، زادگاهشان را ماندگار کرده اند. آیت الله العظمی گلپایگانی در پرورش چهره های مستعد پیش قدم بوده و تشویقات و دلگرمی های ایشان، همیشه باعث رونق حوزه های علمیه بوده است.
رجال و علماء برجستۀ این شهر، بیانگر اعتقاد پاک مردم گلپایگان به خاندان عصمت و طهارت می باشد.
آثار تاریخی
مناره سلجوقی
از بلندترین مناره های سده 5 هـ .ق است و دارای کتیۀ آجری به خط کوفی است.
بقعۀ هفده تن
بنای این بقعه مربوط به قرن یازدهم هجری و همزمان با سلطنت شاه عباس اول صفوی است. بر روی بنای هشت گوش بقعه، گنبد کاشیکاری نفیسی قرار دارد که از لحاظ ساختمانی و تزئینات کاشیکاری بسیار جالب توجه می باشد.
ارگ گوگد
مهمترین جاذبه تاریخی گردشگری این شهرستان ارگ گوگد می باشد. این قلعه بین روستای سرآور و شهر گلپایگان قرار دارد و با مصالح خشت و گل با 4 برج مدور به صورت قلعه ای نظامی مورد استفاده بوده است. این قلعۀ زیبا با نظارت سازمان میراث فرهنگی مورد بازسازی قرار گرفته و علاوه بر دارا بودن هتل و رستوران، بصورت یک مجموعۀ تفریحی، فرهنگی مورد استفاده قرار می گیرد و در جلب و جذب گردشگران داخلی و خارجی تأثیر بسزایی دارد. مسجد جامع گلپایگان: این اثر باشکوه، مربوط به دوران سلجوقیان و پادشاهی محمد بن ملکشاه است و دارای کتیبه های کوفی آجری و سایر تزئینات مجلل و بسیار زیبا است. در زمان فتحعلیشاه قاجار، شبستان هایی به ساختمان اصلی الحاق گردیده است.
آرامگاه ناصر بن علی
آرامگاه ناصر بن علی بن ابیطالب (ع) در قسمت شرقی بقعه هفده تن قرار دارد. این بنا به دستور امامعلیخان ساخته شد. امامعلیخان از سرداران بزرگ صفوی بود که مدتی در گلپایگان سکونت کرده و بناهایی را در این شهر ساخته است.
سایر آثار: بازار چهارسوق، آرامگاه امامزاده ابوالفتح، بقعۀ سید السادات، بقعۀ امامزاده عمران بن علی و ... .
فلاورجان
مشابهت در عواملی مانند آب و خاک مشترک، شرایط آب و هوایی یکسان، جریان زاینده رود و وفور آب، دسترسی آسان و غیره، سبب می گردد که تاریخ سرزمین های مجاور زاینده رود با تاریخ، فرهنگ و تمدن، شهر اصفهان عجین باشد و حتی در دوره هایی هر چند کوتاه رونق بعضی از شهرها مانند شهر فیروزان (قرن هفتم هـ .ق) در 35 کیلومتری شهر اصفهان و در محل روستای سهرو فیروزان کنونی، برابری و حتی بیشتر باشد.
در مطالعه کتب تاریخی و سفرنامه ها شواهدی مبنی بر حضور دانشمندان و سفرنامه نویسان بزرگ به این سرزمین هستیم مانند کتاب مسالک و ممالک اصطخری (قرن چهارم هـ .ق) ابن حوقل قرن (چهارم هـ.ق) همچنین مقدسی (قرن چهارم هـ .ق) از این سرزمین دیدار کردند و آن را سرزمینی آباد و پر از نعمت معرفی می کردند. در قرن هفتم و اوایل قرن هشتم ه.ق این سرزمین یکی از کانون های مهم جمعیت، ثروت و مهد علم بوده است و پذیرای بسیاری طلاب علم و سفرنامه نویسان بوده است بطوری که عمده و شاخص بناهای تاریخی شهرستان مانند مسجد تاریخی اشترجان بقعه پیربکران بقایای شهر تاریخی فیروزان، مسجد و مقبرۀ بابا محمود پل تاریخی بابا محمود و غیره، متعلق به این دوره، گویای این ادعا می باشد.
این شهرستان با مساحت 319 کیلومتر حدود غرب استان و قسمت میانی دشت زاینده رود قرار گرفته است و از شرق به اصفهان (مرکز استان) و فاصلۀ شهر فلاورجان مرکز شهرستان تا مرکز شهر اصفهان، حدود 18 کیلومتر است از نظر پراکندگی ارتفاعات در ضلع جنوبی آن، کوه های گاو پیسه با جهت شمال غربی - جنوب شرقی با مرتفع ترین قلۀ 2219 متر کشیده شده است. کوه های ایرانکوه که مرتفع ترین ارتفاعات شهرستان است با حداکثر ارتفاعات 2418 متر، ضلع شرقی شهرستان را در بر گرفته است و در قسمت میانی شهرستان بیرون زدگی های سنگی معروف به کوه اجگرد با ارتفاع 1923 متر وجود دارد. به جزء ارتفاعات نامبرده بیشتر سطح شهرستان را دشت آبرفتی با ارتفاع متوسط 1650 متر پوشانده است.
بر اساس تقسیمات کشور، این شهرستان از دو بخش: بخش مرکزی و بخش پیربکران و 7 شهر به نامهای فلاورجان، قهدریجان، کلیشاد و سودرجان، ابریشم، پیربکران ، ایمان شهر و بهاران و 7 دهستان به نام های اشترجان، ابریشم، زازران، گلستان، گرکن شمالی و سهروفیروزان تشکیل شده است.
جمعیت این شهرستان بر اساس آخرین آمار 228164 نفر بوده است.
رودخانۀ زاینده رود از سمت جنوب غربی وارد شهرستان شده و طی مسیری حدود 25 کیلومتر از سمت شمال شرقی خارج می شود. این جریان با عبور خود؛ باعث تأمین آب مورد نیاز بخش کشاورزی و رونق و تنوع تولید محصولات کشاورزی در شهرستان شده است و علاوه بر آن نقش بسزایی در ایجاد بیشه زارها و مناظر زیبای ساحل رودخانه و تبدیل آب و هوای شهرستان دارد.
از نظر آب و هوایی، شهرستان دارای آب و هوای نیمه بیابانی، با تابستان های گرم و زمستان های نیمه سرد می باشد. بالاترین رقم حداکثر مطلق درجه حرارت طی دورۀ 12 ساله (1365-1353) 41+ درجه سانتیگراد و کمترین رقم حداقل مطلق طی این مدت 5/18- درجه سانتیگراد بوده است. متوسط حداکثر در این مدت7/22+ درجه سانتیگراد و در متوسط حداقل درجه حرارت طی این مدت 1/6+ درجه سانتیگراد و معدل متوسط سالیانه درجه حرارت در این مدت 4/14+ درجه سانتیگراد است. متوسط آمار 12 ساله، بارندگی 2/142 میلیمتر بوده است که حداکثر آن مربوط به فصل زمستان و اوایل بهار می باشد. حداکثر رطوبت نسبی بیشتر مربوط به ماه های خرداد؛ تیر و مرداد می باشد.
عبور رودخانۀ زاینده رود به طول 25 کیلومتر از شهرستان فلاورجان و ایجاد بیشه ها تفرجگاه ها در ساحل رودخانه از نقطه ورودی در بخش گرکن شمالی در سهروفیروزان، پیربکران، جوچی، اجگرد، خیرآباد، فلاورجان، گارماسه، هویه، موسیان، کرسگان و غیره در طول سال، صدها هزار نفر را پذیرا می باشد. دهکدۀ ساحلی در دست ساخت در شهر پیربکران مجموعۀ ساحلی در دست احداث جنب پل بابامحمود، پارک ساحلی شهر فلاورجان و کلیشاد، مکان هایی هستند که در آینده استفادۀ هر چه بیشتر از طبیعت ساحل زاینده رود و همچنین سایر خدمات جنبی آنرا به مردم نوید می دهند.
کوههای پراکنده در سطح شهرستان
کوههای ایرانکوه در ضلع شرقی شهرستان با ارتفاع بیش از 2400 متر و همچنین کوههای اشترجان در جنوب با ارتفاع بیش از 2200 متر و کوههای اجگرد با ارتفاع بیش از 1900 متر که در آنها پدیده هایی همچون چشمه های فصل بهار، غار، معدن سرب و آهک، گونه های گیاهان مرتعی و دارویی و غیره وجود دارد. این کوهها مکانی مناسب برای استفاده و توسعۀ ورزش کوهنوردی و پر کردن اوقات فراغت جوانان، مطالعات علمی و غیره در سطح شهرستان است.
وجه تسمیه
شهر فلاورجان در گذشته ورگان نامیده می شده است که «ور» به معنی کنار و پیرامون و «گان» به معنی مکان، و ورگان به معنی سرزمینی در کنار رودخانۀ زاینده رود محسوب می شده است. پس از ورود مسلمانان به ورگان، آن را معرب کرده و فلاورجان خوانده اند. این واژه از دو پارۀ «فلا» که جمع فلاک که به معنی دشت پهناور است و «ورجان»، که معرب ورگان است و فلاورجان، یعنی دشت ورجان. بعضی محققین عقیده دارند تا اواخر دورۀ ساسانی این ناحیه، ورگان نامیده می شده که با ورود اعراب به آن، عربی شده و فلاورجان خوانده شده است.
مردم شناسی
جمعیت این شهرستان در سرشماری نفوس و مسکن سال 1375 ه.ش، 44117 نفر بوده است. مردم این شهرستان، مسلمان و پیرو مذهب شیعۀ اثنی عشری، سخت کوش، میهن دوست و مهمان نواز هستند.
برج کبوتر چهل برج
در دهکده ی کل، مجاور پلارتگان، برج کبوتر شگفت انگیزی قرار دارد که به چهل برج شهرت یافته است. در ازای آن 40 متر و پهنای آن 5 متر و ارتفاع آن 10 متر می باشد. مسجد جامع اشترجان: اساس این مسجد مربوط به دوران سلجوقی است و در سال 716 هجری بازسازی شده است.این مسجد در شهر ایمانشهر بخش اشترجان واقع شده است و دارای کاشی کاری ، مقرنس کاری و کتیبه های بسیار زیبا می باشد. همچنین دیگر جاذبۀ فوق العاده این مسجد مناره های سردر شمالی آن است که مانند مناره های بنای منارجنبان اصفهان متحرک هستند. در درون محوطۀ زیر گنبد نیز سنگابی قرار دارد که به خط نستعلیق برجسته بر روی آن نوشته شده است. بقعۀ پیربکران: این بنا که آثار بسیار زیبای اوایل قرن هشتم هجری است، دارای تزئینات بسیار نفیس گچبری می باشد که آن را در زمرۀ معدود بناهای شاخص این دوران قرار داده است.
پل ورگان (فلاورجان)
به طول 140 متر و عرض 20/7 متر با 18 دهنه که بنای آن مربوط به دوران صفویه است و بیش از 4 قرن قدمت دارد.
برج بزرگ چهار برج
به عنوان بزرگترین تک برج در کشور (در سه طبقه) واقع در روستای چهار برج با معماری زیبا و ارتفاع 14 متر قطر 22×20 متر با قدمت بیش از یک قرن و نیز مجموعه برجهای منحصر به فرد روستای کلسیان معروف به چهل برج.
استراخاتون
در شهر پیربکران، بنای کهن گورستان و کنیسه ی یعقوب (سارح بت آش) قرار دارد که زیارتگاه یهودیان ایران است و همه ساله در ابتدای مهرماه مراسم ویژه ی مذهبی در آن اجرا می گردد. در سال 1322 خورشیدی، هنگام بازسازی سقف کنیسه، سنگ نوشته ای به خط عبری برجسته پیدا شد که تاریخ نگارش و نصب آن ابتدای سده ی دوم میلادی است.
از دیگر جاذبه های تاریخی شهرستان فلاورجان می توان به موارد ذیل اشاره کرد.
- خانه مویدی زفره
- مسجد و آرامگاه بابا محمود در سهروفیرزوان
- برجهای کبوتر چند قلوی اجگرد و سهلوان
برخوار
برخوار در اصل بلخار بوده كه بل به معني بسيار و خار به معني تيغ و خار است كه در كل به معني سرزمين پر از خار و تيغ است.
مرحوم دهخدا ، ذكر معاني متعددي براي كلمه بل كرده است از جمله پست و آفتاب ، بنابراين مي توان گفت بلخار يعني سرزمين پست ( صاف و هموار ) و يا سرزمين گرم و آفتابي كه با ويژگي هاي جغرافيايي و طبيعي اين منطقه سازگاري دارد.
شهرستان برخوار با وسعت ۷۷/۱۹۵۲ كيلومتر مربع كه از اين مقدار حدود ۱۸۶۳ كيلومتر مربع آن دشت و بقيه بصورت ارتفاعات است؛ در شمال اصفهان واقع شده است.
اين دشت از غرب به ارتفاعات مورچه خورت و از شمال به ارتفاعات شمالي بخش برخوار و از جنوب به اصفهان و از شرق به سگزي و كوهپايه محدود مي شود.ارتفاع آن از سطح دريا ۱۵۹۰ تا ۱۶۰۰ متر و داراي شيب ملايمي حدود ۵/۰ -۵/۱ در هزار از غرب به طرف جنوب شرقي مي باشد.
مراكز شهري و روستايي عمده تابعه آن به شرح زير است:
بر اساس آخرين تقسيمات كشوري شامل: ۷ شهر به نام هاي: دولت آباد ( مركز بخش ) - دستگرد - خورزوق - حبيب آباد - كمشچه ، شاپور آباد - سين و ۶ روستا به نام هاي: محسن آباد - علي آباد ملاعلي - پروانه - مرغ - دنبي - علي آباد چي مي باشد.
تركيب جمعيتي شهرستان برخوار
بر اساس سرشماري سال ۱۳۹۰ جمعيت شهرهاي شهرستان برخوار عبارتند از:
جمعيت شهر دولت آباد ۳۷۰۹۸ نفر
جمعيت شهر دستگرد ۱۶۸۴۸ نفر
جمعيت شهر خورزوق ۲۲۳۲۱ نفر
جمعيت شهر حبيب آباد ۹۴۴۴ نفر
جمعيت شهر كمشچه ۴۸۷۱ نفر
جمعيت شهر شاپور آباد ۵۴۸۷ نفر
و جمعيت شهر سين حدود ۴۹۸۷ نفر مي باشد.
وضعيت آب و هوا:
اين منطقه با توجه به فاصله اي كه از رودخانه زاينده رود دارد؛ داراي آب و هوائي خشك تر از اصفهان بوده و ميزان بارندگي آن حدود ۵۰ الي ۲۰۰ ميليمتر طي ده سال متغيير بوده است. ميزان تبخيير ساليانه نيز حدود ۲۰۰۰ ميليمتر گزارش شده و مقدار آب نفوذي كمتر خواهد بود. جهت باد بويژه بادهاي غالب از سمت شمال بطرف جنوب و جزء بادهاي خشك مي باشد. اين بادها پس از برخورد با اراضي بدون پوشش گياهي يا با پوشش كافي با خود گرد و غبار و گاهي ذرات ماسه همراه آورده و در فرسايش زمينهاي كشاورزي بي تاثير نخواهد بود. يكي از اهداف عمده ايجاد گردشگاه منطقه اي حبيب آباد با وسعت ۲۴۳ هكتار د رشمال غرب آن شهر جلوگيري از حركت شنهاي روان بوده است.
خاكشناسي منطقه:
خاكهاي برخوار جزء خاكهاي AZONALوZONAL(مقدار نمك در اين خاكها زياد) مي باشد.
ساختمان فيزيكي ذرات خاك منشوري و مكعبي شكل است و تمركز كريستال گچ و آهك بصورت لكه در طبقات خاك است. اين سري خاكها اكثرا اراضي نامرغوب را تشكيل داده و معمولا قابليت نفوذ آب در خاكهاي اين زمينها بسيار كم و تبخير زياد سبب شده كه املاح موجود خاك در سطح زمين تراكم يافته و زمينهاي باير و لم يزرع را بوجود آورند.
مطالعات خاكشناسي در اين مطقه نشان داده ميزان املاح موجود درخاك بتدريج از شمال غرب به طرف جنوب شرق افزايش مي يابد. قلياييت اين خاكها در حدود ۸ ميباشد و ميزان شوري و قليايي در طبقات فوقاني به چشم مي خورد. از نظر بافت خاك با توجه به تغذيه و جابجايي ذرات؛ وضعيت دانه بندي تغيير كرده و باعث باقي گذاردن رسوبات در منافذ خاك مي گردد،كه اين امر موجب پايين آمدن خلل و فرج خاك و نهايتا كاهش نفوذ پذيري مي گردد. در بعضي از نقاط لايه هاي گچي فراوان ديده مي شود كه مي توان جزء زمينهاي گچي منظور نمود.
به طور كلي خاكشناسي منطقه اكثرا مخلوطي از رس با رگه هاي نازكي از شن و ماسه با قابليت نفوذ پذيري خيلي كم همراه مي باشد و آهك پراكنده و نا ظاهر در پروفيل خاك وجود دارد. در كل كلاس خاكهاي اين منطقه بيشتر ۳ و ۵ مي باشد.
منابع آب:
مطالعات آبهاي زير زميني برروي دشت برخوار از سال ۱۳۴۳ شروع و تاكنون ادامه دارد و از سال ۱۳۴۶ اين منطقه به علت پايين رفتن آب زير زميني و برداشت بي رويه از نظر حفر چاه ممنوعه اعلام گرديده است و به علت كمي باران هر ساله در حال افت بوده و لازم است اين وضع مورد توجه قرار گيرد. كلا دو نوع منبع آب در اين منطقه وجود دارد كه به شرح زير است:
قنات: آنها از شمال غرب بطرف جنوب شرق مي باشد و مادر چاه بعضي از آنهاخارج از منطقه قرار گرفته كه به تدريج با كم شدن نزولات آسماني در منطقه و در نتيجه پايين افتادن سطح آب زيرزميني، تعدادي از آنها خشك شده به طوري كه تا سال ۱۳۵۱ تعداد آنها به پنجاه رشته رسيده است و بر اساس آخرين آمار مقدار قنوات موجود ۱۴ رشته اعلام گرديده است.
چاههاي عميق: طبق آخرين آمار برداشت شده تعداد ۷۱۳ حلقه چاه عميق تا تاريخ ۱/۴/۸۲مي باشد. اين چاهها بيشتر داراي عمقي بيشتراز ۱۵۰متر ميباشند.
كيفيت آبهاي زيرزميني:
از نظر كيفيت شيميايي آبهاي زير زميني منطقه داراي املاح نسبتا زياد بوده و در نقاط مختلف درصد املاح متغير است. ميزان آن از جنوب غرب و شمال غرب بطرف مركز وشرق منطقه افزايش مي يابد. بطوري كه در منتهي اليه دشت ميزان كلر موجود در آب به ۶۰۰۰ ميليگرم در ليتر و هدايت الكتريكي ۱۰۰۰۰ ميكروموس مي باشد و در ابتداي دشت به علت وجود سه محل تغذيه يعني دره مورچه خورت، دره نجف آباد، رودخانه زاينده رود و كانالهاي انشعابي ميزان املاح آب پايين است چنانكه ميزان كلر در حوالي دره نجف آباد حدود ۲۵۰ ميليگرم در ليتر است.
بطوركلي در منطقه برخوار كيفيت آبهاي زير زميني بيشتر در كلاسهاي C ۴ S۱ — C۴S۲ — C۳S۱ مي باشد. منابع آبي كه در قسمت شرق واقع شده خارج از كلاسهاي فوق مي باشد.
منابع تغذيه آب منطقه:
دشت برخوار از سه جهت عمده تغذيه مي شود:
۱- دره شمال غربي كه همان آب خروجي از دشت مورچه خورت مي باشد.
۲- دره غربي كه شامل آب خروجي از دشت نجف آباد است.
۳- جنوب كه شامل رودخانه زاينده رود و كانالهاي منشعب از آن بوده
با توجه به مطالعه نقشه تراز آبهاي زير زميني منطقه برخوار آب اين منطقه از سه جهت فوق به طرف مركز دشت جريان يافته و سپس از سمت شرق به زير حوزه كوهپايه سگزي وارد مي شود.
وضعيت كشاورزي:
مالكيت زمينهاي اين منطقه عموما به صورت خورده مالكي يعني كمتر از ۲هكتار ميباشد و بدين ترتيب نمي توانند زندگي خود را از طريق كشاورزي به تنهايي تامين نمايند و مجبور هستند در مواقع بيكاري به امور غير ازكشاورزي پرداخته تا تامين شوند. يكي از عوامل مهاجرت روستائيان از ده به شهر نداشتن زمين و ساير امكانات كشاورزي ديگر مي تواند باشد؛ كه ميتوان از طريق هيئت واگذاري زمين به آنهاداده شود و آب آن را هم به هرطريق كه ممكن باشد تامين نمود و در صورت نبودن زمين و ساير امكانات افراد را نسبت به احداث واحد هاي توليدي بويژه وابسته به كشاورزي تشويق نمايد.
كمبود آب مهمترين عامل ركود كشاورزي در منطقه بوده است. تامين آب كشاورزي و آشاميدني برخوار در گذشته اغلب از طريق قنات انجام مي شده است و كشاورزان با دلگرمي بيشتري به اين امور مي پرداختند و آب آنها نسبت به چاه داراي كيفيت نسبتا بالائي بوده ولي بتدريج با كم شدن نزولات آسماني و پايين رفتن سطح آبهاي زير زميني در منطقه قنوات شروع به خشك شدن نموده و آنها را ناچارا مجبور به حفر چاه و نصب موتور پمپ جهت تامين آب كشاورزي و آشاميدني نمودند.
همچنين كشاورزان با اقدام به حفر يكسري چاههاي غير مجاز باعث كم شدن آبهاي زير زميني و در نتيجه پايين رفتن سطح آب گرديده اند. به همين علت اراضي منطقه را به سه دسته تقسيم نموده اند كه مساحت آنها براي هر يك از روستاها و شهرها به شرح زير مي باشد :
اراضي قابل استفاده :
۱- اراضي زير كشت ساليانه و دائمي
۲- اراضي آيش
۳- اراضي باير قابل استفاده
يك سوم اراضي قابل استفاده منطقه زير كشت ساليانه و دائمي و بقيه بصورت آيش يا باير قابل استفاده نمي باشند. اين نسبت در تمام منطقه يكسان نيست و بستگي به ميزان زمين و آب دهي چاههاي حفر شده دارد.
بعد از كمبود آب كيفيت آب را هم نبايد ناديده گرفت بطوري كه در بعضي از قسمتها باندازه اي املاح آب بالا است كه باعث تخريب خاك و در نتيجه عدم امكان كشاورزي در منطقه مي گردد. بعد از آن كميت و كيفيت خاك را هم بايد در نظر گرفت يعني بالا بودن املاح خاك و در نتيجه شور بودن آن و همچنين كم بودن ضخامت خاك كشاورزي باعث شده كه در منطقه اكثرا محصولات يكساله و مقاوم به شوري كاشته شده و گياهان دائمي مانند درختان ميوه در بسياري از نقاط نتيجه خوبي ندهد.
اينك باشناخت عوامل اصلي كه در بالا بردن يا پايين آوردن سطح كشاورزي منطقه موثر مي باشند به نحوه انجام آن در برخوار مي پردازيم. كشاورزي در برخوار ابتدا مانند ساير مناطق بوسيله نفر انجام مي گرديد يعني تمام عمليات كاشت، داشت و برداشت با دست انجام مي گرفت و همچنين تقويت زمينها با كود هاي حيواني عمل مي شده كه اين كود در اين منطقه علاوه بر تقويت زمين باعث اصلاح آن و يا به عبارت ديگر باعث بالا بردن قابليت نفوذ آب و پوك شدن آن مي گردد.
با بوجود آمدن انقلاب عظيمي در علوم كشاورزي كه يكي از اثرات آن پيدايش ماشينهاي كشاورزي بود؛ ساكنان منطقه برخوار از قديمي ترين ماشين كشاورزي (تراكتور) بهره گرفته و چه بسا هزينه انجام مراحل سه گانه كاشت، داشت و برداشت را كاهش داده و عملكرد محصول كشت شده را افزايش داده است.
يكي از مشكلات كشت مكانيزه در منطقه كوچك بودن مساحت مالكيت ها درمنطقه بوده و باعث شده كه بهره دهي آن نسبت به ساير مناطق كه مالكيت ها بزرگ است كمتر باشد. اين مطلب هم ناگفته نماند كه در حال حاضر چون درآمد اكثر كشاورزان اكتفاي خريد ماشين آلات را نمي نمايد آن را به صورت ساعتي يا جريب يا روزانه كرايه مي نمايند. براي رفع اين مشكل و تشويق كشاورزان بهتر است دولت از طريق مركز خدمات روستايي اقدام به تهيه ماشين آلات نموده وبا يارانه در اختيار كشاورزان قرار دهند.
محصولات كشت شده در منطقه:
حال به محصولات كشت شده در منطقه مي پردازيم.
محصولات را ميتوان به دو دسته محصولات زميني يا زراعت و محصولات دائمي مثمر تقسيم بندي نمود.
زراعت شامل : گندم، جو، محصولات جاليزي و علوفه اي، دانه هاي روغني، چغندر قند، سيب زميني، پنبه، ذرت دانه اي مي باشد.
محصولات دائمي دائمي مثمر شامل: سيب، انگور، پسته، انار، ميوه جات هسته دار است.
موقعيت جغرافيايي
اين شهرستان قبلاً در بخش تابعه شهرستان برخوار و ميمه محسوب مي شد، ولي اخيراً درتقسيم بندي جديد برخوار بعنوان يك شهرستان و به مركزيت دولت آباد قرار گرفته است. برخواركه در ابتداي اتوبان اصفهان - تهران واقع شده است، ازطرف شمال و شمال غربي به نطنز و ميمه، از طرف جنوب به شهرستان اصفهان، ازمشرق به اردستان و از مغرب به نجف آباد محدود مي باشد.
ويژگيهاي طبيعي
دشت مسطح برخوار درجهت شمال شرقي به رشته كوههاي مركزي كه در جنوب غربي اردستان قرار گرفته، ختم مي شود و داراي آب و هوايي نيمه بياباني، گرم و خشك درتابستان و سرد و خشك درزمستان مي باشد، بعلت خشكسالي هاي اخير و كمي بارندگي دچار كم آبي گرديده، بيشتر قناتها و چاههاي اين منطقه خشك شده، سطح آبهاي زيرزميني پايين رفته است. همچنين وجود طبقات نمكي و شدت تبخير مزيد بر علت گرديده و موجب شوري آبها شده است. از طرف مشرق هم بيم پيشروي كوير اردستان به قسمت اعظم اين منطقه وجود دارد، به طوري كه بعضي ازروستاهاي اطراف بعلت كم آبي و خشك شدن قناتها، خالي از سكنه گرديده، و تپه هاي ماسه اي متحرك، آباديها را احاطه كرده است. ازجمله اين آباديهامي توان روستاي رحمت آباد و سفيدآب را نام برد كه اگر از نظرتامين آب زراعي وآشاميدني وتوسعه مراتع و درختكاري و ايجاد فضاي سبز براي مبارزه باگسترش كوير، اقدامي صورت نگيرد، مختصر زمينهاي زراعتي فعلي نيز باير خواهد شد.
ويژگيهاي انساني - اين منطقه (برخوار) ۵ مركزشهري و۴ دهستان را دربرمي گيرد كه مجموعاً ۲۷۰۳۹۲جمعيت دارند.
ويژگيهاي اقتصادي
كمي بارندگي و خشك شدن قناتها و پايين رفتن سطح آبهاي زيرزميني، باعث پايين آمدن سطح زيركشت گرديده است. محصول كشاورزي اين منطقه منحصربه گندم، جو، صيفي، خربزه ،هويج و چغندر قند است. ازمحصولات درختي تعدادي درخت پسته وجود دارد، البته باطرح توسعه آبرساني ازطريق تونل سوم كوهرنگ درآينده نزديك تا حدودي مشكلات آب و آبياري برطرف خواهد شد.
صنايع كارخانه اي كه دراين منطقه واقع شده عبارت است از پالايشگاه نفت، نيروگاه برق، كارخانه هاي نساجي قدس، بهريس، بارش، شيرپاستوريزه، كارخانه سنگبري و ابزارسازي و كوره هاي آجرپزي كه اعلب توسط مردم اصفهان احداث گرديده و تا اندازه اي در وضع اقتصادي اهالي تاثيردارد.
معادن نمك حبيب آباد، گچ كمشچه و شن باقرآباد در اين منطقه از اهميت ويژه اي برخورداراست.
نایین
نایین از شهرهای ایران باستان و یکی از ولایتهای پنج گانه استان (کوره ) فارس پایتخت هخامنشیان بوده است .در زمان گسترش اسلام مردم نایین به این آیین گرویدند .در قرن پنجم هجری نایین مانند شهرهای استان اصفهان مورد توجه قرارگرفته و در حکومت سلطان محمد خدابنده (الجایتو) غازان خان آثار باارزشی همچون مسجد باباعبداله ، اما مزاده سلطان سید علی فمناره مسجد جامع نایین در این شهر ساخته شد در دوره صفویان شهر نایین رونق فراوانی یافت .در این دوره باروی شهر مرمت شد و بناهای جدیدی احداث گردید . در سال 1000 هـ . ق هنگامی که اصفهان به پایتختی ایران برگزیده شد نایین که زمانی تابع یزد بود در محدوده اداری اصفهان جای گرفت و در سال 1327 هـ .ش نایین رسماً شهرستان اعلام شد و بخشداری آن به فرمانداری تبدیل گشت از نایین مردان بزرگ ونامداری برخاسته که هر یک در علوم وفنون مختلف جایگاهی بلند یافته اند وازاین رهگذر نایین بخصوص درتاریخ یکصد ساله اخیر ایران،نقش بسیار زیادی داشته است واز این رو همواره برای این منطقه منزلتی بیش از یک شهرستان معمولی قائل بوده اند.چنانکه خاندان پیر نیا حتی در قانون اساسی پس از مشروطه این شهر را از شرط حد نساب نفوس برای برخورداری نماینده ای مستقل در مجلس شورای ملی معاف کرده بودند. یکی از فرزندان بزرگ این سرزمین دکتر حسین فاطمی است که در نهضت ملی شدن صنعت نفت تا آخرین نفس پایمردی کرد وجان وسر را در راه آزادی خواهی فدا کرد. دیگر شخصیت مشهور این دیار مرحوم آیت ... میرزا حسین نایینی (آیت اله نایینی ) بزرگترین عالم شیعه و متفکر بزرگ اسلام می باشد
موقعیت جغرافیائی
شهرستان نایین به عنوان یکی از مهمترین شهرستان های استان اصفهان از نظر غنای آثار تاریخی و جاذبه های گردشگری طبیعی، انسان ساخت و صنایع دستی و آداب و رسوم ویژه منطقه قابلیت تبدیل شدن به یکی از قطب های گردشگری کشور به عنوان محور گردشگری شرق استان اصفهان را دارد .
شهرستان نایین درشرق استان اصفهان قرارداشته و وسعتی برابر 8/25203 کیلو متر را دربرگرفته شهرستان نایین در شرق استان اصفهان قرارداشته و از دو بخش مرکزی و انارک تشکیل شده و دارای سه شهر نایین و انارک و بافران می باشد. شهر نایین با فاصله 140 کیلومتری از شرق اصفهان قرارداشته و از غرب با شهرستان اصفهان ، از شمال با شهرستان اردستان ، از جنوب با استان یزد و از شرق با شهرستان خورو بیابانک هم مرز می باشد و از نظر غنای آثار تاریخی و خصوصاً جاذبه های گردشگری ویژگی ها و پتانسیلهای خاصی را به لحاظ تنوع آب وهوایی وجوی داراست چنانکه ازآب و هوایی کوهستانی تا کاملاً کویری به صورت متنوع را دارا بوده و این ویژگی جاذبه های گردشگری طبیعی متنوع از جمله مناظرطبیعی کوهستانی تا ماسه ها و ریگزارها و دریاچه های نمکی دارا بوده و این تنوع ، گردشگران متعددی را با علایق وسلایق متنوع درخود جا داده و یا قابلیت جذب گردشگران مختلف را دارد و این در صورت معرفی وتبلیغ جاذبه ها و ایجاد زیر ساختهای گردشگری ، جذب و هدایت سرمایه گذار امکان پذیر خواهد بود.
آثار و جاذبه های تاریخی و گردشگری
-1 مسجد جامع -2 خانه پیرنیا (موزه مردم شناسی کویر )-3 بازار تاریخی نایین-4 خانه فاطمی-5 خانه تاریخی امامی -6 نارین قلعه-7قلعه محمدیه-8 مسجد سرکوچه محمدیه -9 مسجد جامه محمدیه-10 مسجد جامع شهر بافران -11 مسجد بابا عبداله -12 مسجد شیخ مغربی -13 مسجد خواجه خضر -14آسیاب ریگاره محمدیه -15 امام زاده سلطان سید علی -16امام زاده سلطان موصلیه17 - مصلی نایین -18 مصلی عتیق نایین -19 یخچال های قدیم محمدیه ، نایین و بافران -20 کارگاه های عبابافی درمحمدیه -21 کاروانسرای بلاباد -22 کاروانسرای نیستانک -23کاروانسرای نوگنبد -24 کاروانسرای مشجری -25 کاروانسرای عباس آباد -26 رباط انارک -27 قلعه شهداد -28 قلعه رستم شهر بافران-29قلعه مزرعه امام-30قلعه های تاریخی بنوید -31حمام تاریخی کلوان -32حمام تاریخی نوآباد -33حمام تاریخی پنجاهه -34حمام تاریخی سکان -35 حمام تاریخی امام رضا -36 حصار تاریخی شهر نایین -37 چهار طاقی نخلک -38 چهار طاقی پاکوه -39برج نوگنبد-40 برج قیوم آباد-41 برج سنگیج -42 دروازه پنجاهه-43 دروازه چهل دختران -44 دروازه و برج کلوان -45 بنای تاریخی نواقلی -46حسینیه های تاریخی نایین-47حسینیه مزرعه امام -48 آب انبار های نایین -49 آب انبار مزرعه امام -50معادن تاریخی انارک و نخلک -51 کویر ریگ جن-52 نخلستان های منطقه -53 منطقه گردشگری عباس آباد -54منطقه گردشگری پاکوه
سوغات
زعفران ، پسته ، کتیرا ، دارو های گیاهی و لبنیات محلی
از صنایع دستی می توان به فرش دستباف ، عبا ، کرباس ، گلیم و خرما اشاره نمود.
آداب و رسوم
- از آداب مردم نائین سوگند یادکردن به نمک و تقدیس آن است.
- در هنگام تحویل سال خوان هفت سین دایر می کنند، به عدد هفت ستاره و سیاره و مناسبات بین آنها که این هفت سین به شرح زیر است .سیب ، سرکه ، سیر، سبزه، سنجد، سرمه و سمنو
- در روز اول عید مردم اعم از آشنا و غیرآشنا در کوچه و گذر به همدیگر تبریک گفته و بساط روبوسی و آشتی کنان برپامی کنند که این عمل باعث تداوم صلح و دوستی در بین مردم در طول سال می شود .
- پختن شیرینی محلی و کلوچه توسط زنان قبل از عید به عنوان تدارکات شب عید
- رنگ کردن تخم مرغ با رنگهای طبیعی
- مراسم سیزده بدر، که روز سیزدهم عید نوروز مردم از شهر به آغوش طبیعت پناه می برند.
- مراسم مذهبی، در روز عید فطر، عیدغدیر خم و عید قربان مردم به دیدن بزرگترها می روند و این روز را به هم تبریک گفته ، که نمونه ای از احترام و گرامیداشت بزرگان می باشد.
- همچنین درروز عید غدیرخم به دیدن سادات رفته و به عنوان چشم دیدنی و تبرک هدیه ای از آنان میگیرند.
- مراسم عزاداری سرور و سالار شهیدان حضرت امام حسین (ع) در شهرستان نائین بصورت سنتی و خاص منطقه برگزار می گردد و توانسته بعد از گذشت سالیان دراز همچنان اصالت تاریخی و فرهنگی خود را حفظ کند شبیه مراسم جوش گرفتن و سنگ زنی.
- همچنین در روز تاسوعای حسینی هیأت عزاداری از حسینیه ها به حسینیه های دیگر و منازل متوفّی که درطول سال از دنیا رفته اند می روند و درآنجا به عزاداری می پردازند.
- از دیگر مراسم مذهبی می توان به مراسم فاتحه، سوم، ماه، چهلم و سال و روز عرفه اشاره کرد که هرکدام از مراسم برای اموات و بعد از فوت برگزارمی گردد و بادادن خیرات برای اموات در طول سال برای آنها طلب آمرزش و مغفرت می نمایند.
مسجد جامع نائین
اصل بنای تاریخی مسجد جامع نائین براساس متون تاریخی ازجمله مراه البلدان که درآن نوشته شده بنابه دستورعمرابن عبدالعزیزاموی ساخته شده وهمچنین نوع و طرح ساختمان ،نوع مصالح اولیه و ... متعلق به قرون دوم تاچهارم هجری می باشد .
این بنای تاریخی از ویژگیها و شاخصه های بسیار مهمی برخوردار است ازجمله :
-1 گچبریهای بسیار زیبای قسمت محراب شامل نقوش گیاهی و هندسی بسیار زیبا و خطوط کوفی مشجری که قسمت محراب وبالای محراب وسه ستون روبروی آنراشامل می گردد.
-2 منبر بسیار زیبا و نفیس متعلق به اوایل قرن هشتم هجری باکتیبه ای به سال 711 هجری که در آن از تکنیک منبت کاری و گره چینی «کام و زبانه »استفاده شده و تمامی قسمتهای آن با نقوش گیاهی و هندسی تزئین گردیده است .
-3شبستان زیرزمینی یا سرداب با معماری کند و حفاری شده که از زیباییهای معماری مسجد محسوب گردیده و دارای ویژگیهایی ازجمله معماری کند ، استفاده از سنگهای شفاف مرمر جهت انتقال نور به داخل زیرزمین و گرم بودن آن در فصول سرد سال و خنک بودن آن در فصول گرم سال می توان نام برد .
-4 سردر بسیار زیبای ترئینی مسجد که متعلق به قرن هشتم هجری است و تزئینات معماری بسیار زیادی دارد.
-5 مناره مسجد که به صورت هشت ضلعی در قاعده و استوانه در قسمت تحتانی و فوقانی مناره با ارتفاع 28 متر متعلق به قرن هشتم هجری
-6 گنبد مسجد جامع که البته جزءمجموعه مسجد محسوب گردیده و به عنوان گنبد مقبره ای بزرگان و عرفای سلجوقی می باشد ساخته شده و متعلق به قرن هفتم هجری است .
-7 ستونهای متنوع ومتعدد با اشکال مختلف که باستونهای شبستان شمالی بیش از صد ستون دارد.
-8 طرح شبستانی مسجد که فاقد ایوان و گنبد می باشد. این بنای تاریخی به شماره144به تاریخ1310/10/15 درفهرست آثارملی ایران به ثبت رسیده است.
بازار تاریخی نائین
مهمترین معبر اصلی و مرکز تجاری شهر نائین در قدیم بازار تاریخی نائین بوده که از وسط بافت تاریخی نائین می گذشته است .رودی بازار به عنوان یکی از دروازه های قدیم شهر بوده که به دروازه تاریخی چهل دختران معروف می باشد .بازار تاریخی نائین در طول دوره های مختلف تاریخی شکل و توسعه یافته و بنای اولیه آن متعلق به دوره ایلخانان و بیشترین رونق آن در زمان صفویه می باشد .طول بازارتاریخی نائین حدودا"1000 متر و عرض آن بین 3 تا 5 مترمتغیربوده و شامل170باب مغازه می باشد.بازار تاریخی نائین دارای دو کاروانسرا و بارانداز بوده که کاروانسرای بزرگ آن درست پس از عبور از دروازه تاریخی چهل دختران در سمت راست بازار قرارداشته که در حال حاضر فقط سردر ورودی آن باقی مانده است.دروازه چهل دختران دارای دو برج بوده و چسبیده به حصار تاریخی شهر نائین می باشد که دورتادور حصار تاریخی شهر نائین را خندقی احاطه نموده و محل عبور از دروازه به وسیله پل متحرک میسر می شده و در بالای دروازه اتاقکی برج مانند بوده که در هنگام هجوم بیگانگان درب اصلی بسته و ازطریق تیرکشها و آتش دانها به دشمن حمله می نمودند.دروازه تاریخی چهل دختران و ورودی بازار دارای دودرب بزرگ می باشد .این بنای تاریخی به شماره 1564 به تاریخ 56/5/24 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه تاریخی پیرنیا (موزه مردم شناسی کویر نایین)
خانه تاریخی پیرنیا به عنوان یکی از مهمترین مساکن سنتی شهر نائین الگوی مهم معماری و هنری خانه های تاریخی منطقه و کویر مرکزی ایران محسوب می گردد.
این خانه متعلق به دوران صفویه بوده و از اجزاء مختلفی از جمله ورودی، دالانهای متعدد، هشتی، غلامگردش، ایوان شاه نشین ، اتاق نشیمن، گودال باغچه، باغ و بخشهای مختلف دیگر تشکیل شده است .این بنا از مجموعه خانه های متعددی تشکیل می شده که هرکدام با کاربردی متفاوت و مخصوص ساخته شده است. ازجمله اندرونی ، بیرونی ، حیاط خلوت و ... می باشد. این خانه به عنوان خانه حاکم نائین بوده و در ابتدا شخصی به نام قاضی نور الهدی در این خانه زندگی می کرده و در دوره قاجار به خاندان پیرنیا رسیده و شخصی به نام میرزا احمد خان پیرنیا حاکم نائین در این خانه زندگی می نموده است .مهمترین ویژگی هنری خانه تاریخی پیرنیا وجود نقاشیهای دیواری و گچبریهای بسیار زیبای آن که در ایوان شاه نشین ، اتاق تشریفات و اتاق مخصوص حاکم بوده می توان یاد نمود .این گچبریها در قسمت فوقانی بخشهای ذکر شده را شامل گردیده که در آن کتیبه هائی با اشعار مختلف عظمت معماری و هنر را نشان می دهد.این گچبریها شامل قابهای متعددی بوده و داستانهای هفت پیکر نظامی شامل: داستانهای خسرو و شیرین ، یوسف و زلیخا ، صحنه های شکارگاه ، داستانهای عاشقانه و خیالی را به نمایش گذاشته است .ترکیب تزئینات معماری و گچبریها و نقاشیها، زیبائی زایدالوصفی را به تصویر کشیده است .از دیگر تزئینات این بنا می توان به تزئینات معماری کاربندی ها ، یزدی بندی ها ،رسمی بندی ها اشاره نمود.درنقاشیهای موجود درقسمتهای مختلف این بنا نقوش گیاهی، هندسی ، گل و مرغ ، اژدها و حیوانات مختلف زیبائی آن را دو چندان نموده است .یکی از بخشهای مهم این بنا ، وجود فضای گودال باغچه در مرکز حیاط بوده که به عنوان تابستان نشین خانه و به جهت دسترسی به آب قنات حفر گردیده است .این خانه در سال 1349 توسط وزارت فرهنگ و هنر خریداری و پس از انجام مرمتهای مورد نیاز بنا در سال اسفند 1373 به موزه مردم شناسی کویر نائین تبدیل گردید.
موزه مردم شناسی کویر نایین
موزه مردم شناسی کویر نایین در خانه تاریخی پیر نیا واقع شده است که درآن بازدید کنندگان از طریق اشیاء ، لوازم ، وسایلی که در جای جای فضاهای خانه ، ویترینها قرارگرفته با فرهنگ مردمان کویر و حاشیه کویر آشنا می گردند و شامل نمایش زندگی کویری، وسایل کشاورزی، ادوات و وسایل نظامی، پوشاک، صنایع و حِرَف دستی و هنرهای سنتی ، آداب و رسوم و اعتقادات مردمان بومی منطقه آشنا می شوند.
خانه تاریخی فاطمی
بنای تاریخی خانه فاطمی در محله نوآباد و جنب بازار تاریخی شهر نائین واقع گردیده است این بنا به عنوان یکی از مهمترین مساکن سنتی شهرستان نائین محسوب گشته و در حال حاضر در مالکیت اداره میراث فرهنگی و گردشگری شهرستان نائین در حال مرمت می باشد .این بنای تاریخی متعلق به خاندان فاطمی ها در نائین بوده و ساخت آن مربوط به دوره قاجار و کمی قبل از آن می باشد این بنا از بخشهای مختلفی که هرکدام کاربرد مخصوصی داشته ساخته شده است که می توان به بخشهای اندرونی، بیرونی، محل نگهداری احشام و اسطبل یاد نموده که هرکدام از آنها از فضاهای متعددمعماری دیگر از جمله اتاقهای متعدد، دالانها،بهارخوابها، مطبخ، حمام، اتاق مخصوص پذیرایی، اتاق مخصوص استراحت میهمانان ، محل نگهداری غلات و حبوبات ، سردابها و ... تشکیل شده است .مهمترین ویژگی هنری وتزئینی این بنامی توان به گچبریهای بسیارزیبای نقوش گیاهی وگل و بوته های موجوددراتاق ارسی وتزئینات مختلف معماری دیگرازجمله رسمی بندیها ، کاربندیها ، مقرنس کاری و... که در بخشهای مختلف این خانه قراردارد می توان نام برد .یکی دیگر از ویژگیهای هنری - ترئینی این خانه وجود دربها و پنجره های مشبک بسیارزیبا که در آن ازتکنیکهای مختلف کار باچوب مثل گره چینی و کام و زبانه و استفاده از شیشه های الوان که بسیار زیبا و جذاب می باشد می توان نام برد .بنای تاریخی خانه فاطمی به شماره 4702 مورخ 80/10/11 درفهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است .
نارین قلعه «نارنج قلعه »
بنای تاریخی نارین قلعه به عنوان قدیمی ترین بنای شناخته شده در بافت تاریخی شهر نائین متعلق به دوره پارتیان قبل از اسلام می باشد . این بنای تاریخی درست در مرکز بافت تاریخی شهر نائین بوده که به عنوان دژ یا کهندژ در دوره های بعدی شهر در اطراف آن توسعه و گسترش یافته است. اصطخری ازاین بنای تاریخی بازدید و در کتاب خود از آن یاد نموده و اطراف آن را سه هزار گام ذکر نموده است .دور تا دور قلعه را در قدیم خندقی احاطه نموده که از پایین ترین قسمت خندق تا بالاترین قسمت بنا در قدیم 50 متر ارتفاع داشته است. بنای مذکور به صورت چند ضلعی بوده که چندین برج در گوشه اضلاع آن قرار دارد. مصالح اصلی این بنا خشت بوده که از خشتهای خام با ابعاد 43×43 تا ابعاد 22× 22 را شامل می شود و این دوره های مختلف ساخت و توسعه این بنا را نشان می دهد. چنانکه معروف است که حتی تا دوره قاجار نیز از این بنا استفاده می شده است .بنای تاریخی نارین قلعه به شماره 4177 مورخ 65/8/4 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است .
مسجد تاریخی باباعبدالله
بنای تاریخی مسجد باباعبد الله در ابتدا به صورت گنبد مقبره ای دوره ایلخانی بوده و سپس مسجد در کنار آن توسعه یافته است .این بنای تاریخی به صورت مسجد دو ایوانه بوده که پس از عبور از ورودی اصلی به صورت غیر مستقیم به سمت چپ و راست به داخل صحن یا حیاط وارد گردیده و در قسمت سمت چپ حیاط به صورت طاقنما بوده و در سمت راست آن پشت طاقنماها شبستانی قراردارد که به عنوان شبستان زمستانه استفاده می شده است .مسجد باباعبدالله در اواخر قرن هفتم و یا اوایل قرن هشتم هجری ساخته شده است .که کتیبه ای متعلق به سال 700 هجری در آن وجود دارد . این مسجد در کوچه ای که به فاصله اندکی از راسته بازار متصل می شود جای گرفته است .همان طور که ذکر شد مسجد دارای یک گنبدخانه ای مرتفع و عظیم است که در انتهای جبهه قبله قراردارد .در این گنبد خانه تعدادی قبور متعلق به بزرگان و عرفای زمان ایلخانان وجود دارد .که برروی قبور با گچبریها و آیات قرآنی نقر شده است . درسه کنج های ایجاد شده در گوشه های گنبد تزئینات معماری به صورت مقرنس دیده می شود . در قسمت بالای محراب داخل گنبد نیز نقوش هندسی و گیاهی توأم ، با کتیبه های قرآنی دیده می شود .در قسمت صحن یا حیاط نیز شبستانی زیرزمینی ساخته شده که بوسیله سنگهایی نور شبستان زیرزمین را تأمین می نماید. این بنای تاریخی به شماره 204 به تاریخ 1313/4/31 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حسینیه های نائین
شهر نائین دارای هفت حسینیه در بافت قدیم خود می باشد. این حسینیه ها اکثراً متعلق به دوره قاجار و بعضاً متعلق به دوره صفوی می باشد. این حسینیه ها عبارتند از :
1 - باب المسجد2 - نوآباد 3 - کلوان 4 - سرای نو5 - کوی سنگ 6 - چهل دختران 7 - پنجاهه. به تبع این حسینیه ها بافت قدیم نائین دارای هفت محله به همین نامها می باشد. مرکز این محله ها همین حسینیه ها و میدانچه آن محسوب می شده است .
در واقع این محله ها و تعلق به آنها یک مرز فرهنگی بین مردم محسوب می شده و هر شخص به محله خود افتخار می کرده است . در ایام سوگواری های مذهبی هنوز هم به مانند قدیم هر محله و هر حسینیه برای خود هیأتی جداگانه دارد و مراسم ویژه ای برای خود برگزار می کند.
آب انبارهای نائین
شهر نائین از قدیم الایام شهر خشک و کویری محسوب می شده است. بنابراین از زمانهای قدیم تا به امروز نیز حتی آب انبارها وظیفه تأمین آب شرب مردم را خصوصاً در فصول گرم و کم آب سال به عهده داشته اند. در کل شهرستان نائین تعداد تقریباً 200 آب انبار وجود دارد. در زمانهای قدیم نحوه آب گیری این آب انبارها به این صورت بود که از کوهستانهای اطراف نائین جویهای آبی به طول گاهاً 40 کیلومتر حفر می گشته و این کانالها آب شیرین حاصل از ذوب برفها را در فصل بهار به سمت مخزن این آب انبارها هدایت می کرده است و مخزن را پر می نموده است. سپس املاح و گل ولای این آب در مخزن ته نشین می شده و مردم در طول سال از این آب برای شرب استفاده می نموده اند. امروزه مخزن این آب انبارها در فصل زمستان بوسیله تانکر و یا آب لوله کشی شهر پر و برای استفاده در تابستان آماده می شوند. بزرگترین آب انبار شهر نائین از نظر حجم آب انبار معصوم خانی می باشد.
آسیاب ریگاره
آسیاب آبی ریگاره در محمدیه شهر نائین که به عنوان یکی از شاهکارهای معماری و هنری شهرستان نائین محسوب می گردد .این آسیاب با تکنیک و روش کند و با وسعت بسیار زیاد به طول حداقل 150 متر و عمق 30 متر در دل خاک حفر شده و ایجاد گردیده است .سنگهای بزرگ این آسیاب بوسیله آب قنات بسیار قدیمی کیخسرو که در عمق 18 متری در زیر زمین به طرف تنوره آسیاب هدایت و با فشار زیاد برروی چرخ های آسیاب فرو می ریخته به حرکت در می آمده است .ورودی اصلی آسیاب در عمق سه متری ایجاد و در زیر زمین پس از عبور از دالانی بزرگ به طول 60 مترو با شیب بسیار تند به مرکز اصلی و محل اصلی آسیاب متصل می شود .این دالان با ارتفاع متغیر 2 تا 4 متر و با شیب بسیار تند و به صورت عجیبی حفر شده است .در محوطه اصلی آسیاب در عمق 25 متری به فضاهای متعدد از جمله اتاقها و محل اسطبل و محل قرارگرفتن سنگهای آسیاب و تنوره برخورد می نمائیم .دراین قسمت سکوهائی جهت قراردادن کیسه های گندم و آرد تعبیه شده و بوسیله احشام از جمله اسب و الاغ و حتی شتر بارها و گندمها حمل می شده است.براساس گفته های اجدادی محل ، این آسیاب در زمان کیخسرو و بیش از 2000 سال قدمت ساخته شده است چنانکه چندین ضرب المثل بسیار قدیمی به این آسیاب منسوب می باشد.
معرفی مسجد سرکوچه محمدیه
این بنای تاریخی در محله محمدیه یکی از محلات قدیم شهر نائین واقع شده است. مسجد سرکوچه محمدیه متعلق به قرون اولیه هجری بوده که بیش از یک هزارسال قدمت دارد و از نظر شکل و پلان کاملا با مساجد دیگر متفاوت بوده و این یکی از ویژگیهای مهم بنای مذکور می باشد. این بنا فاقد صحن یا حیاط بوده، پلان آن به صورت مستطیل شکل یا گنبدی در مرکز ساخته شده است. از ویژگیهای مهم بنای تاریخی مسجد سرکوچه محمدیه کتیبه های کوفی متعدد در قسمت فوقانی دیوارها و گنبد مسجد بوده که کل کتیبه های آن بارنگ لاجوردی روی گچ و باخط کوفی ترسیم شده که قسمت ساقه گنبد کوچک آن آیه 18 سوره توبه ترسیم شده است. در قسمتی ازمسجد نام عشره مبشره به اضافه بسم الله الرحمن الرحیم نمایان است. روبروی محراب تاریخ کتیبه ها به خط عربی به سال 469 هـ .ق دیده می شود. این بنا درفهرست آثار ملی به شماره به ثبت رسیده است.
مسجد جامع تاریخی محمدیه
مسجد جامع تاریخی محمدیه در محله محمدیه شهر نائین در میدان بالای این محل متعلق به قرون چهارم ویا پنجم هجری است .این مسجدبه صورت دوایوانه بوده با صحن یا حیاط در مرکز و رواقها دراطراف ساخته شده است.در قسمت جبهه قبله رواق به صورت عمیق بوده و گنبدی کوچک آجری بر بالای محراب ساخته شده است . در دوسمت اضلاع شمال و جنوب حیاط، رواقها به صورت دواشکوبه ساخته شده که احتمالا از قسمتهای بالا جهت استفاده برای خانمها ساخته شده است.در سمت چپ و درست روبروی ورودی اصلی به صحن راه پله ای قرارداشته که پس از عبور از آن به پایاب قناتی که جهت وضوخانه ساخته شده می رسیم که هنوز پایاب مذکور و قنات آن فعال و مورد استفاده می باشد. در سمت چپ راهرو اصلی به داخل مسجد ، شبستانی زمستانه که احتمالا" در دوره های بعدی الحاق گردیده ساخته شده و قسمت بالای آن نیز به عنوان مهتابی جهت استفاده در فصول مختلف سال استفاده می شده است.سردابی زیرزمینی نیز در زیر صحن یا حیاط مسجد وجود داشته که ورودی آن در راهرو اصلی مسجد قراردارد .
این زیرزمین به صورت هشت ضلعی و با نماکاری بسیار زیبا ی آجری ساخته شده است و در وسط سنگ مرمر جهت تأمین نور سرداب تهیه شده است .تزئینات مسجد شامل مقرنس های ایوان روبروی جبهه محراب می باشد .
کارگاههای عبابافی محمدیه
همانگونه که استحضار دارید عبای نائین از لحاظ مرغوبیت و ظرافت به شهرت جهانی رسیده است. این صنعت دستی و سنتی نائین در محیطی کاملاً سنتی نیز تولید می شود . کارگاههای عبابافی محمدیه مجموعه ای از تقریباً 15 کارگاه سنتی است.البته در قدیم تعداد این کارگاهها بسیار بیشتر بوده است. همه این کارگاهها با تکنیک کند در دل زمین حفر گردیده است و بیش از چند سال مولد بهترین عبای جهان بوده و هستند.
یخچال های تاریخی
مهمترین منبع نگهداری یخ در مناطق کویری بنا های کهنسال یخچال بوده که از مهمترین شاخصه های پیشینه معماری در نایین می باشد یخچال ها معمولاً بیرون از شهر و در مسیر آب به صورت منبعی حفر شده و گنبدی مخروطی شکل بر بالای آن ساخته و محل نگهداری یخ برای فصول گرم سال می باشد.
یخچال ها به طور کلی متشکل از سه قسمت می باشند : دیوار طویل سایه انداز ، حوضچه های تولید یخ ، مخزن تهیه یخ و گودال یخو اما مصالح به کار رفته در این بنا بیشتر خشت خام ، گل ، اندود کاه گل است چرا که علاوه بر اینکه مقاومترین مواد و مصالح ساختمان کویری هستند همچنین بهترین عایق گرما از بیرون به درون و سرما از درون به بیرون می باشند و همچنین اندود کاه گل عایق خوبی برای جلوگیری از نفوذ رطوبت حاصل از برف و باران به حساب می آید.
مسجد جامع بافران
مسجد بافران در روستای بافران از توابع نائین واقع گردیده است .روستای بافران در پنج کیلومتری جنوب شرق نائین قراردارد .بنای اصلی مسجد براساس شواهد موجود احتمالا مربوط به قرن چهارم تا ششم هـ .ق می باشد . مناره مدور خشتی آن در دوران سلجوقی بنا شده است .تنها تاریخ موجود در بنا متعلق به سال 926 هـ .ق است .این مسجد تقریباً مرکزیت بافت قدیم روستا و براساس الگوی مساجد چهارایوانی بنا گردیده است .و در دو ضلع شمال و غرب آن دو ساباط که نقش پشتبند بنا را بر عهده دارد این بنا شامل فضاهائی همچون صحن - شبستان و رواق می باشد سرداب یا زیرزمین مسجد و تک مناره خشتی از ویژگیهای این بنای تاریخی محسوب می گردد و در سالهای گذشته توسط میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری شهرستان مورد مرمت واقع گردیده و هم اکنون نیز توسط مأمورین حفاظت این سازمان و اهالی روستاحفظ و نگهداری می گردد.
کاروانسرای نیستانک
بنای تاریخی کاروانسرای نیستانک در روستای نیستانک در 30 کیلومتری جاده نائین به اردستان قرار دارد . این بنای تاریخی به عنوان یکی از زیباترین کاروانسراهای دوره قاجار محسوب می گردد و ساخت آن به صورت چهارضلعی از بیرون و به صورت هشت ضلعی در حیاط می باشد. ورودی اصلی بنا در قسمت جنوبی قرار داشته که پس از عبور از دری بزرگ به راهروی که به صورت گنبدی پوشیده شده است می رسیم. گنبد راهرو با تزئینات آجری نمای زیبائی یافته است .بنای تاریخی کاروانسرای نیستانک به صورت چهارایوانی بوده و گوشه حیاط ورودی هائی جهت رسیدن به فضاهای مخصوص استراحت مسافران و اسطبل احشام دیده می شود . که به صورت حجره - حجره بوده و در داخل هر حجره بخاری دیواری دیده می شود. در یک قسمت از این بنا در دو سمت ورودی اصلی و محوطه ای اختصاصی جهت بزرگان و حاکمان تعبیه شده است که کاملا خصوصی بوده و دارای چندین اتاق و بادگیر بوده و از بخشهای تابستانی و زمستانی ساخته شده است . نمای دیوارهای صحن نیز با آجر، نماکاری شده و جرزهای آن در پائین به صورت نیم دایره و در بالا به صورت صاف دیده می شود .
موزه مردم شناسی کویر انارک
یکی از موزه های شهرستان نایین موزه مردم شناسی انارک می باشداین موزه توسط مردم انارک و فعالان میراث فرهنگی این بخش و با همکاری اداره کل میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری در سال 1384 تأسیس گردید . این موزه معرف فرهنگ بومی منطقه ، صنایع دستی ، حرف قدیمی ، آداب و سنن و رسومات این خطه ، معادن و فعالیت های مربوط به آن می باشد . اشیاء موزه در چند قسمت دسته بندی شده است که مهمترین آنها عبارت است از -1قسمت ریسندگی و بافندگی -2 قسمت معدن کاری -3 قسمت سنگ واره -5 قسمت شتر داری -6 قسمت ارتباطات اجتماعی -7 قسمت حشرات و گیاهان -8 قسمت آثار مکتوب -9 قسمت تصاویر -10 قسمت کشاورزی -11 قسمت البسه محل فعلی موزه انارک مکانی است به نام حمام انارک که توسط شهرداری بازسازی شده و در میدان سراب قرارگرفته است .
بافت تاریخی انارک
شهر انارک یکی از شهرهائی است که دارای یکی از مهمترین بافت های تاریخی کشور می باشد، بافت تاریخی شهر انارک در قدیم دارای برج و بارو و حصار و دروازه بوده که در حال حاضر تعدادی از آن باقی مانده است.بافت تاریخی انارک یکی از زیباترین بافتهای تاریخی منطقه محسوب گشته که از تنوع فضائی و معماری سنتی خاص برخوردار می باشد.در دوره های صفوی و قاجار این بافت دارای رونق بسیار خوبی بوده و با توجه به حمله های متعدد بیگانگان به این شهر مردم شهر نیز تاسیسات و تجهیزاتی جهت دفاع از شهر ساخته و تعبیه نموده اند.از جمله تاسیسات، وجود چهار برج در چهار قسمت از تپه های اطراف وداخل شهر و حصار معروف به حصار شاهی که دور تا دور شهر تاریخی انارک را در برگرفته می باشد چهار برج موجود در بافت تاریخی شهر انارک در چهار قسمت به صورت جداگانه بوده که هر کدام محوطه ای از اطراف شهر را زیر نظر داشته است.مهمترین برج شهر انارک که در حال حاضر بلندترین و بزرگترین برج محسوب می گردد معروف به برج کوه سراب یا برج سفید بوده که بر روی بزرگترین تپه شهر واقع شده و دقیقا قدیمی ترین بافت تاریخی انارک نیز دور تا دور برج و بر روی تپه واقع شده است. این برج از سنگ و ملات گل و آهک ساخته شده و به صورت مدور می باشد، این بنا دارای سه طبقه بوده و از بالای آن تقریبا اکثر مناطق و محوطه های اطراف شهر قابل رویت بوده و مشرف می باشد. برجهای دیگر بافت تاریخی انارک در بخشهای مختلف بوده که می توان به برج حاج عبدا...، برج پیرمردان و برج حصار شاهی اشاره نمود.
کاروانسرای انارک
این کاروانسرا در ابتدای خیابان فرهنگ روبروی برج حاج عبد الرحیم به زمینی به درازای 48 متر و پهنای 36 متر بنا گردیده است رباط به همت حاج محمد علی حاج حیدر متجاوز از یک قرن پیش ساخته شده است که سال ساخت این رباط 1301 اعلام گردیده روی ستون سمت راست در ورودی رباط بر سنگ مرمرینی به ابعاد 40×80 سانتیمتر اشعار و عباراتی در این خصوص نوشته شده است و در حال حاضر کاروانسرای انارک به مجموعه اقامتی پذیرایی سنتی تبدیل شده است.
ریگ جن
در مجاورت منطقه ویژه عباس آباد و چوپانان وجود کویر بسیار زیبای ریگ جن که یکی از بزرگترین شنزارها و کویرهای ایران محسوب می گردد . ریگ جن از شرق شهرستان نایین شمال روستای چوپانان شروع شده و در شمال روستای علم – نخلک ادامه یافته و انتهای آن به ریگزارهای روان و تپه های ماسه ای که دارای تنوع در طرح و حجم بوده چنانکه تپه های ماسه ای به ارتفاع سی متر نیز وجود دارد چشم اندازهایی بسیار زیبا و متنوع را به نمایش می گذارد .حرکت مداوم تپه های شنی از شمال شرق به جنوب غرب ، سبب به وجود آمدن برآمدگی های تودر تویی می شود که تا چشم کار می کند ادامه داشته و با غروب خورشید و پایین آمدن دما زوزه هایی را که ناشی از سرد شدن هوا و استحکاک ماسه ها به گوش می رسد.بخش وسیعی از این ریگزارها را درختچه های تاغ و اسکمبیل پر نموده که آن نیز چشم اندازی زیبا را به نمایش می گذارد .وجود جانورانی چون روباه ، شغال وگربه شنی که مختص منطقه بوده ، نیز می توان از ویژگیهای منطقه نام برد.از ویژگیهای ریگ جن می توان به وجود گردابهایی اشاره نمود که هر انسانی را به حیرت وا می دارد با توجه به سختی زمین در این منطقه هنگامی که آب باران در یک محل جمع می گردد و امکان نفوذ به داخل زمین را نداشته و ناگهان در یک منطقه منفذی در زمین پیدا شده و این منشأ ایجاد گردابهایی شده که بسیار دیدنی و جذاب می باشد .
ازویژگی های مهم دیگر ریگزارجن وجود نیزارهای متعددوبسیارزیباهمراه با وجود پرندگان زیبایی همچون هوبره و زاغ بورمی باشد.از محلهای موجود دیگر در این ریگزار جن وجود نیزارها و رودخانه های نمکی است که آن نیز زیبایی خاصی را به نمایش می گذارد.از چشم اندازهای بسیار زیبای این محل ، وجود گنبدهای نمکی متنوع ، با اشکال مختلف می توان نام برد که آن نیز به عنوان یک پتانسیل گردشگری برای جذب گردشگران می توان اشاره نمود .
چوپانان
بیش از یکصد سال از تأسیس این آبادی که در فاصله حدود 90 کیلومتری انارک واقع شده است به دست جمعی از انارکیهای هم دل و هم زبان می گذرد نام این آبادی از چاه معروف به چوپانان ها گرفته شده که احتمالاً مادر چاه قنات را از آن آغاز کرده اند از بانیان این روستا می توان حاج محمد علی فرزند رمضان را نام برد که در سفری که به شاهرود می رفته در تپه های شمال چوپانان به استراحت پرداخته و فکر تأسیس این روستا را در ذهن خود می پروراند.
بافت تاریخی چوپانان کاملاً ارگانیک و به صورت منظم با استفاده از منابع سنتی بوده و دارای خیابان و کوچه هایی که عمود بر هم می باشند ساخته شده و تقریباً نمای بناهای موجود در این روستا دارای بادگیر بوده که این مزیت زیبایی بسیار خاصی را در دل کویر به نمایش می گذارد .از بناهای جالب در این روستا وجود ریگ برگردانهایی است که در ابتدا هر فرد مطمئناً به اشتباه به یاد برج و باروی و حصار شهر می اندازد. در حالی که کارکرد آن جلوگیری از ماسه های روان و شنزارهایی است که به داخل شهر هجوم می آورند.
سمیرم
استان اصفهان با پیشینه کهن و چندین هزار ساله، با آثار و بناهای تاریخی بی نظیر و با جغرافیای متنوع و وسیع که از یک سو تا خلوت رویاگون کویر کشیده شده و از دیگر سو به بلندیهای خیال انگیز کوهستانها رسیده و از سوی دیگر در جلگه های جادویی و زیبای زاینده رود آرمیده است. موزه ای از جاذبه های گردشگری است که آوازه آن قرنهاست در گوش گیتی پیچیده و نامش همواره بر سر زبانها بوده و هر کس بدان پای نهاده آن را ستوده و از این سرزمین شگفتی ها و زیبایی ها و هنر و صنعت و فرهنگ به نیکی و احترام یاد کرده است.
شهرستان سمیرم
سمیرم نامش را از زمیران یا سمیران به معنی جایگاه سرد و مکان سرد برگرفته است و نیز نامش در هاله ای از روایت کهن به نام سام نریمان که درد خویش را در این مکان درمان می یابد و این ناحیه راسام آرام می نامند و یا از (سمیرامیس) ملکه بابل می آید.
این شهرستان در حدود 5224 کیلومتر مربع ، در جنوب استان اصفهان واقع گردیده است ارتفاع آن از سطح دریا 2500 متر و بلندترین نقطه آن قله معروف دنا با 4409 متر ارتفاع می باشد(که به بام ایران معروف است) و آب و هوای شهرستان معتدل کوهستانی است.
وجود جاذبه های منحصر به فرد طبیعی و به دلیل داشتن آب و هوای مناسب و شرایط زمین خوب و مساعد مناظر دیدنی یا رودخانه های جاری و چشمه سارهای خروشان تبارک ا... احسن الخالقین را به زبان هر بیننده ای جاری می کند. از معروفترین صنایع دستی این شهرستان نمد را می توان نام برد، که به دست چیره دستان سمیرمی تولید می گردد.
گفتنی است دو تن از مشاهیر سمیرم در عالم علم و هنر همواره مورد احترام بوده و می باشند (حکیم جهانگیرخان قشقائی) عالم دینی و (شیخ حبیب ا... فضائلی) استاد مسلم خوشنویسی که کتیبه های حرم امیرالمومنین امام حسین(ع) و مشهد مقدس به خط ایشان متبرک شده است. ازوزرای معروف سلجوقیان نام (کمال الملک وزیر علی سمیرمی) به کرات در تاریخ آن زمان آمده است ،که از وی آثاری مانند موزه مردم شناسی شهرستان سمیرم به جای مانده است .
محورهای طبیعی و گردشگری
محور مرکزی
- آبشار بزرگ سمیرم
- پارک فرهنگی – تاریخی – طبیعی تخت قراچه محور شمال
- روستای ورق
- رودخانه حسین آباد محور شمال غربی
- امامزاده زیدبن العلی
- چشمه ناز (ونک)
- امامزاده معصومه خاتون
- سد کمانه
- منطقه چالفقا محور جنوب غربی
- منطقه آب ملخ (چشمه سلیمان)
- آبشار بی بی سیدان
-روستای سیور
- روستای خفر – آبشار خفر
- سد حنا
- چشمه بابا زرنگ کمه محور جنوب
-چهل چشمه پادنا
- غار دنگزلو
-کمپ عشایری مرروک
جاذبه های فرهنگی ، تاریخی
- موزه مردم شناسی شهرستان سمیرم
-حمام خواجگان
-آسیابهای آبی
-میل های سنگی
-قلعه سنگی (مختار)
مجموعه فرهنگی تاریخی و طبیعی تخت قراچه
به علت بافت طبیعی و صخره ای ووجود آبشارهای فصلی و مسیر رودخانه ها پوشش گیاهی مناسب وجود کنده ها ( دخمه های تاریخی و باستانی) همچنین آثار بجا مانده از آسیابهای آبی قدیمی و چشم انداز بسیار زیبای سمت جنوب و دیده شدن قله های پوشیده از برف دنا هر گردشگری را به وجد می آورد.
جامعه عشایری
یکی از ویژگیهای اقتصادی این منطقه، جامعه عشایری ساکن در سمیرم است. عشایر از ایل قشقایی هستند. تولید صنایع دستی از مهمترین محصولات عشایر است. مهمترین صنایع دستی شهر سمیرم نمد و عشایر عبارتند از: قالی و قالیچه، زیلو، جاجیم، گلیم، کلاه، دستکش، خورجین، پشتی و کیف که مواد اولیه این صنایع پشم گوسفند – موی بز – پوست گوسفند و بز است.
آبشار بزرگ سمیرم
آبشار بزرگ سمیرم واقع در سه کیلومتری شرق سمیرم دارای امکانات تفریحی و رفاهی ، ارتفاع آبشار در گذشته در حدود70 متر بوده که در اثر فرسایش عوامل طبیعی از ارتفاع آن کاسته شده و در حال حاضر حدود 32 متر ارتفاع دارد .
خوانسار
خوانسار به چند گونه نوشته و تلفظ می شود. خانسار- خانیسار-خونسار-خوانسار و خوسار نام خوانسار از دو بخش«خان» و «سار» تشکیل شده که خان به معنی چشمه و سار پسوند کثرت و فراوانی است. بدین ترتیب خوانسار به معنی چشمه سار یا چشمه های فراوان است. دلیل آن نیز وجود چهارصد و پنجاه چشمه در خوانسار است.
تاریخچه این شهرستان به قبل ازاسلام می رسد وجود آثاری ازآتشکده تیر و معبدی بنام هیکل درکوه تیردر حوالی روستای تیدجان وسنگ قبری به خط پهلوی درقریه قودجان دلیلی براین مدعاست. مدارکی که ازسابقه تاریخی خوانسار در دست است تاریخ مهاجرت دسته ای از اقوام یهودبه خوانسار وسر گذشت آنهاست. که به زمان سلطنت کورش می رسد.
دربعضی نوشته ها قدمت خوانساربه زمان اسکندرمی رسد و معتقدندکه اسکندر هنگام رفتن به اصفهان از آنجا گذشته است و یکی ازمیدانهای جنگ اسکندر و داریوش سوم درمنطقه ای بین خوانسار-کهرود و اصفهان بوده است.
همچنین گفته می شود در زمان حمله افغانها به ایران اشرف افغان با سپاهی عظیم قصد تصرف این شهر را داشت ولی مردم غیرتمند و جوانان سلحشوراین شهرماهها درمقابل او مقاومت نمودند و ناچار از محاصره شهر دست کشید.
مـوقـعیت جـغرافـیائی
این شهرستان درشمال غرب استان اصفهان واقع و از سمت شمال به گلپایگان ازسمت شرق به شهرستان تیران وکرون و نجف آباد و ازجنوب و غرب به شهرستان فریدن محدود است این شهرستان با وسعتی حدود 900 کیلومتر مربع در منطقه مرکزی ایران و در دامنه رشته کوه زاگرس (کوه خوانسار) واقع است. شهر خوانسار در 33 درجه و 13 دقیقه عرض شمالی و 50 درجه و 19 دقیقه طول شرقی قراردارد. فاصله این شهرستان ازمرکز استان 160 کیلومتر و از مرکز کشور 380 کیلومتر میباشد. خوانسار در منطقه ای کوهستانی واقع و دارای 2250 متر ارتفاع از سطح دریاست.
مـوقـعیت آب وهـوائی
به علت ارتفاع زیاد این شهرازسطح دریاهوادر تابستان معتدل وزمستان نسبتاً سرداست وبه همین دلیل دارای شرایط ییلاقی است وجودچشمه های آب فراوان وباغات سرسبزشرایط بسیارمساعدی برای جذب توریسم فراهم نموده است.
اماکن متبرکه-ابنیه تاریخی
به علت بافت فرهنگی مذهبی ووجودعلائق مذهبی درخوانسار بالطبع آثاروابنیه تاریخی مذهبی فراوان دراین شهرجودداردکه مختصراًتعدادی ازآنـان معرفی می گردد.
امامزاده احمدبن محمدبن علی النقی
بالغ بر1000 هزارسال قدمت داشته ودرطول زمان بنای آن باتغییرات زیادی مواجه بوده و قسمتهائی ازآن باسبک معماری جدیدمرمت وبازسازی شده درحال حاضربه همت هیئت امناء وباکمک مردمی طرح بازسازی امامزاده جهت گسترش فضای سبزواسکان وپذیرایی مسافران همچنین بهسازی وبازسازی محوطه وآزادسازی زمینهای همجوارآغازشده وباتوجه به اینکه این امامزاده هیچ گونه موقوفه نداردبه اعتبارات وکمکهای عمرانی دولت نیازاست.
پیرسرچشمه
آرامگاه شیخ اباعدنان و تعدادی ازبزرگان وعارفان اسلامی سده هشتم هجری قمری درسرچشمه خـوانسار زیارتـگاه اهـالی مسافران ومیهمانان شهر خـوانسار می باشد.
مسجدجامع خوانسار
با قدمتی چهارصدساله یکی ازمراکزمذهبی شهرخوانساردرشمال شرقی شهرخوانسار واقع گردیده است. باتوجه به بافت مذهبی وعلائق دینی مردم دراین شهرستان بالغ بر یکصدوهفتادمسجدفعال ومراسم مذهبی درآن برپا می شود.
همچنین امامزاده سیدمحمود- بقعه بی بی طاهره سنگ شیر- دختران بکر- پیرجلالدین سلطان- پیرشهریار(امامزاده ابراهیم) روستای حسن آباد-بعقه امامزادگان رحمت آباد-بعقه آخوندملا حیدر (چشمه آخوند) میرکبیر (آرامگاه مرحوم آیت الله حاج سیدحسین خوانساری ازجمله دیگر بعقاع متبرکه این شهرستان می باشد)
پارک سرچشمه
یکی از مراکز تفرجگاهی و گردشگری خوانسار پارک سرچشمه این شهرمی باشد این پارک با وسعتی حدود 15 هکتار در جنوب شهر خوانسار و در دامنه کوه خوانسار قرار دارد پارک زیبا که در طول سال و در فصول مختلف پذیرایی میهمانان و گردشگران زیادی از شهرهای استان و دیگر نقاط کشور می باشد و بدلیل وجود چشمه های آب متعدد از جمله چشمه مرزنگوش - چشمه شترخون- چشمه پیرکه در جنب آرامگاه شیخ اباعدنان قراردارد ازطراوت و زیبائی خاص برخوردار شده همچنین وجود جنگل انبوه ازدرختان مختلف دردامنه کوه و محلهای استراحت و سکوهای مخصوص مسافران و میهمانان بر جاذبه طبیعی این پارک زیبا افزوده است. چشمه اصلی این پارک ضمن افزایش بر زیبائی پارک تأمین کننده آب کشاورزی خوانساربوده و انهار11 گانه خوانسار از آن بهره مند می شوند.
تفرجگاه گلستانکوه
منطقه ای است درجنوب شهرستان خوانسار در فاصله 10 کیلومتری شهر خوانسار این منطقه سرسبز و بسیارخوش آب و هوا و دارای شرایط ییلاقی مناسب می باشد سرتاسرمنطقه گلستان کوه پوشیده از گونه های گزانگبین- پیاز وحشی (موسیر) و انواع گلهای زیبا که ازآن جمله می توان گلهای لاله اشک مژگان انواع لاله های سرنگون- سرنگونی ایرانی- حنائی- لاله بیشه زار- لاله آتشی- لاله کوهی را نام برد. گلستانکوه ازمناطق دیدنی و زیبای خوانساراست که درفصل بهارپرازگلهای اشک مژگان و لاله سرنگون می شود. این گلها درمیان بوته های گزانگبین وحتی به روی صخره هامی رویند و خاصیت داروئی نیز دارند و بازیبائی خودهربیننده ای را مجذوب ومسحورخود می کند. مسافران خسته ومشتاق طبیعت بـرای ساعتی هم کـه شده خودرا به آغوش گرم وباصفای گـلستانکـوه می سپارند و از زیبائی های آن لذت می برند. اوج زیبائی این منطقه باصفا از فروردین ماه تا اواسط خرداد ماه می باشد.
بعد فرهنگی
این شهرستان یکی ازمناطق عالم پرور و فرهنگی کشور و مهدعلما،نویسندگان ،هنرمندان وشعرا بوده و به لحاظ رعایت اختصاربه تعدادی ازآن بزرگواران ذیلاً اشاره میشود.
علمای خوانسار
آقا حسین خوانساری
متوفی 1098 ومدفون در تخت وفولاد اصفهان. آقاحسین خوانساری معروف به علامه خوانساری از شاگردان معروف میرفندرسکی است ایشان حکیم ومتکلم ومحدث وفقیه بزرگ عهد خود بود و به سبب اهمیتی که درحوزه های علمیه یافت به محقق خوانساری مشهور گشت و نیزبه سبب آنکه پدرش جمال الدین و پسرش جمال الدین نام داشتند ایشان به ذوالجمالین معروف بوده است. مقبرش درتخت فولاد اصفهان به بعقه آقاحسین خوانساری معروف است که توسط پادشاهان صفوی ساخته شده از آثار تاریخی اصفهان محسوب میگردد.
آقا جمال خوانساری ملاحیدرخوانساری
ملاحیدربن محمدخوانساری
از حکما و فضلای قرن یازدهم و شاگرد دوره اول میرداماد دراصفهان
استاد علامه آقاحسین خوانساری
از ایشان دو اثرعلمی به نامهای زبده التصانیف و معین الاعیان بجای مانده است مقبرش در خوانسار در وسط خیابان موسوم به بلوار معلم واقع گشته است.
سیدابوالقاسم معروف به میرکبیر
ازعلمای زمان صفویه وازعلمای بزرگ عهد خود بود اوایل زندگی در اصفهان وسپس به خوانسار مهاجرت نمود و در قریه قودجان ساکن گردید و در قرن11 هـ ق درقودجان بدرود حیات گفت و در قبرستان قودجان دارای مقبره است. ایشان صاحب آثارعلمی بسیاری بویژه کتاب مناهج المعارف ایشان کراراً چاپ گردیده است.
آیت الله سیدمحمدتقی خوانساری
مرحوم آیت الله سید محمد تقی خوانساری فرزند آقا سید اسدالله خوانساری از معاصران است که نمازباران ایشان زبانزد خاص وعام است ایشان عمده تحصیلات را درنجف سپری و سپس دراوایل تأسیس حوزه علمیه قم به قم مهاجرت نمو دو از علمای طراز اول ایران و جهان اسلام محسوب می گردد و در سال 1371 هـ ق براثرسکته قلبی درهمدان وفات یافت و در قم در مسجد بالاسرحرم حضرت معصومه مدفون گردید.
آیت الله سیداحمدخوانساری
آیت الله خوانساری ازعلمای معاصراست فرزندآیت الله سیدیوسف خوانساری که باسی واسطه نسب شریفش به امام موسی بن جعفر(ع)می رسد از محضرعلمای بزرگ درنجف بهره برد و به ایران بازگشت واز جمله علمای طرازاول ایران وجهان اسلام بود درسال 1363 شمسی درتهران وفات یافت و در مسجد بالا سر حضرت معصومه(س)مدفون است دارای آثارعلمی فراوان ازجمله (جامع المدارک در101 جلد) است.
شعرای خوانساری
زلالی خوانساری - حقی خوانساری - تصنیفی خوانساری -مولاناجدایی – مولامحمدحسن(جناب)- تابعی خوانساری - احمدسهیلی خوانساری و ...
دیگر بزرگان
ابوالقاسم خوانساری، احمدخوانساری، ابوالقاسم ابن اسدالله خوانساری(1273 زنده)، ابوالقاسم ابن میرزاحسین خوانساری، اسماعیل بن علی خوانساری 1275 ق، اسدالله خوانساری 1349 ق، آقابدیع خوانساری1113 ق، احمدبن علی خوانساری1315 ق،حسن خوانساری 1300 ق، حسن بن محمد باقرخوانساری1343 ق، حسن بن محمد هاشم1281 ق، علیرضا خوانساری 1247 ق، علینقی بن محمدخوانساری 1274 ق، بیش از120 خوشنویس ازعصرصفویه تاکنون
موسیقی دانان
ادیب خوانساری، محمودی خوانساری ، عندلیب خوانساری