معرفی استان ها(همدان)

همدان

شهرستان همدان با وسعتی حدود 4118 کیلومتر مربع، از خط الرأس رشته کوه الوند، تا مرزهای شرقی استان کشیده شده است. شرقی ترین نقطه این شهرستان 49 درجه و 27 دقیقه غربی ترین آن 48 درجه و 20 دقیقه از نصف النهار گرینویج فاصله دارد و در حد فاصل 34 درجه و 35 دقیقه، تا 35 درجه عرض شمالی واقع شده است. شهرستان همدان، از شمال به شهرستانهای رزن و کبودراهنگ، از جنوب به تویسرکان و ملایر، از شرق به استان مرکزی و از غرب به شهرستان بهار محدود می شود. در جنوب شهرستان همدان، ارتفاعات کوهستان الوند قرار دارد، که خط الرأس این ارتفاعات، مرز طبیعی شهرستان های همدان، قهاوند، دشت نشر و قسمتی از دشت رزن- فامنین در حد فاصل این ارتفاعات قرار گرفته اند.

بلندترین نقطه شهرستان همدان در قله الوند با ارتفاع 3584 متر و پست ترین نقطه آن زمینهای عمر آباد با ارتفاع 1600 متر است، که محل خروج روز قره چای می باشد. متوسط ارتفاع این شهرستان نیز از سطح دریا، حدود 1820 متر است. این شهرستان، بر اساس سرشماری عمومی سال 1375 دارای 563466 نفر جمعیت و تراکم نسبی 8/136 نفر در هر کیلومتر مربع می باشد و از 5 شهر همدان، مریانج، فامنین، جورقان و قهاوند و 3 بخش و 12 دهستان تشکیل شده است و مردم در مراکز شهرهای آن به فارسی و در روستاها، عمدتاً به ترکی سخن می گویند.

ملایر

ملایر بزرگترین شهرستان استان پس از همدان با وسعتی حدود 3210 کیلومتر مربع شامل 3 شهر : ملایر . سامن و ازندریان و سه بخش : مرکزی . سامن و جوکار و 15 دهستان و 221 روستای دارای سکنه می باشد. شهرستان ملایر در 48 و 49 طول جغرافیایی و 34 و 17 دقیقه عرض جغرافیایی قرار دارد و از شمال به همدان از شرق به اراک از جنوب به بروجرد واز طرف غرب به شهرهای تویسرکان و نهاوند محدود شده است . ارتفاع این شهرستان از سطح دریا 1780 متر و فاصله اش از همدان و تهران به ترتیب 86 و 390 کیلومتر است . امتداد رشته کوه الوند از شمال و شمال شرق این شهرستان می گذرد و به کو ههای سر بند اراک متصل می شود مرتفع ترین کوه این شهرستان قله لشکردر می باشدو کوه معروف یزد گرد با بقایای قلعه یزد گرد ساسانی در جنوب شهر قرار دارد . از دیگر ارتفاعات مهم کوه گرمه با ارتفاع 2206 متر و کوه سرده با ارتفاع 2277 متر است . مهمترین رودخانه ملایر رود حرم آباد است که آب آن فصلی است . پوشش گیاهی شهرستان ملایر از نوع استپ کوهپایه ای است . ملایر از نظر آب و هوائی در مرز آب و هوای متعدل کوهستانی و آب و هوای نیمه بیابانی ایران قرار گرفته و خصوصیات هر دو نوع آب و هوارا دارا است و متوسط بارندگی سالیانه آن به 2/242 میلیمتر می رسد . زبان اهالی این شهرستان آمیزه ای از لری . کردی و فارسی با لهجه لری و لک می باشدو جمعیت آن بر اساس آخرین سر شماری 1375 تعداد 297062 نفر است که اکثریت آنها در روستا زندگی می کنند و به کشاورزی اشتغال دارند.

 

شهرستان,ملایر,همدان,ایران,شهرستان,کوه,شهرستان,پوشش گیاهی شهرستان ملایر,ارتفاع,رشته,مهمترین رودخانه ملایر,شمال,کوه,شمال به همدان از شرق به اراک,روستای,همدان,ارتفاعات,ملایر,کیلومتر

 

 تاریخچه ملایر کهن

     
در کتاب نادر شاه افشار آمده است که از ملایر تا نهاوند جنگل‌ها به قدری انبوه بوده‌اند که آفتاب کمتر مشاهده می‌‌شده است.همچنین هنگام خاکبرداری در کوره های آجرپزی اطراف شهر در عمق زمین آثار رودخانه و ریشه های قطور درختان دیده می‌‌شود و فسیل های گوناگونی در لایه های این خاک های شنی و رسی به چشم می‌‌خورد

شهرستان ملایر یکی از شهرستان‌های استان همدان ایران است. مرکز این شهرستان، شهر ملایر است. شهرستان ملایر از مناطق وسیع و پر جمعیت استان همدان است و به دلیل داشتن زمین‌های کشاورزی گسترده، جمعیت روستایی زیادی دارد. شهرستان ملایر از شمال به شهرستانهای همدان و تویسرکان، از غرب به شهرستان نهاوند در استان همدان محدود است. همچنین این شهرستان از جنوب به شهرستان بروجرد در استان لرستان و از شرق به شهرستان سربند در استان مرکزی محدود می شود.

ملایر ناحیه‌ای کوهستانی با آب و هوای سرد ومعتدل است که از دره و کوه پایه‌های زاگرس تشکیل شده است.منطقه ملایر همراه با بروجرد ناحیه بین رشته کوه لرستان و 
ملایر در زمان قدیم به نام "مال آگر"به معنای خانه آتش نامیده میشد.به جهت وجود آتشکده معروف دوره مادهاکه اکنون در تپه قدیمی "نوشیجان"واقع است.
زبانشناسان نام ملایر را به معنی «آشیانه عقاب» دانسته‌اند. جمعی از زبان شناسان ملایر را این گونه نیز توصیف کرده اند: مل+آیر مل به معنی سرزمین آیر به معنی آریایی سرزمین آریایی ها و نیز به این صورت:الوند را تشکیل می‌‌دهد و در بین شهرهای نهاوند، بروجرد،اراک،تویسرکان و همدان قرار گرفته است.
 ماد
بنا بر آثار به جای مانده در همدان کنونی و گفته های بزرگ‌ترین تاریخ نگار ایران باستان هرودوت یونانی پایتخت کشور ماد هگمتانه یا اکباتان(همدان کنونی)بوده است.بر این اساس ملایر و نواحی نزدیک به این شهر از اهمیت خاصی برخوردار بوده اند.
در این دوران ملایر به علت اهمیت ترابری و جغرافیایی موقعیتی ویژه داشت.با ورود مادها به این منطقه و تشکیل حکومت توسط آنها در ملایر نیز قلعه‌ها و مرکز های جمعیتی به وجود می‌‌آید که قلعه‌ها حافظ امنیت و حکومت بودند و مرکزهای جمعیتی روستا هایی کوچک بودند که با توجه به حاصل خیزی ملایر و آب و هوای مناسب آن به دامداری،کشاورزی و صنایع ابتدایی مشغول بودند همانند روستای داویجان،گوراب،شهر خرابه دهنو و جلگه شورکات آورزمان.
آب و هوای ملایر در آن زمان بسیار متفاوت از وضعیت کنونی آن بوده است به طوریکه اشاراتی که در کتابهای حتی چند قرن اخیر آورده شده بیانگر سرسبزی بسیار و جنگل های انبوه آن است، که مناسب برای دامداری و کشاورزی بوده است.حمدالله مستوفی مورخ مشهور قرن هشتم ه.ق. هنگام گذر از ملایر می‌‌نویسد:
ملایر را جنگلی انبوه فراگرفته بود که وقتی از ملایر به نهاوند رفتم به علت انبوهی جنگل آفتابی مشاهده نمی‌شد.ملایر انبار پسته ایران است.
در کتاب نادر شاه افشار آمده است که از ملایر تا نهاوند جنگل‌ها به قدری انبوه بوده‌اند که آفتاب کمتر مشاهده می‌‌شده است.همچنین هنگام خاکبرداری در کوره های آجرپزی اطراف شهر در عمق زمین آثار رودخانه و ریشه های قطور درختان دیده می‌‌شود و فسیل های گوناگونی در لایه های این خاک های شنی و رسی به چشم می‌‌خورد.بنابر این شواهد و موقعیت کوهستانی ملایر در دوران ایران باستان آب و هوای ملایر در زمستان‌ها سرد و پر برف و در تابستانها سبز و پر آب و پوشیده از جنگل بوده است.
دژها و قلعه های ملایر که اکنون دژ گوراب و قلعه نوشی جان از|آنها باقی مانده اهمیت بسیاری در حکومت های پیش از سلام داشته اند.پیرنیا(مشیرالدوله)در کتاب ایران باستان چنین می‌‌نویسد:
شاهان اشکانی در همدان به سر می‌‌بردند و در مواقع خطر برای حفاظت پادشاهی همدان را ترک کرده و به ملایر و دژهای مستحکم آن روی می‌‌آورده اند.
ملایر پیش از ساسانیان جزو حوزه اکباتان و در دوره ساسانیان یکی از نواحی نهاوند بوده است.از حوادث مهمی که در عهد ساسانیان در ملایر اتفاق می‌‌افتد یکی شکست خسرو پرویز از بهرام چوبینه در ناحیه شهر کنونی ملایر و دیگری مخفی شدن یزدگرد سوم هنگام حمله اعراب در قلعه ای بر کوهی در چند کیلومتری شهر کنونی ملایر که هنوز به کوه یزدگرد مشهور ست می‌‌باشد.
بهرام چوبینه (گور)سردار نام آور خسرو پرویز پس از بدست آوردن پیروزی های بسیار در خاک روم بر شاه خود شورش می‌‌کند و در جنگی که در ناحیه شهر کنونی ملایر اتفاق می‌‌افتد خسرو پرویز شکست می‌‌خورد و به روم فرار می‌‌کند.بهرام چوبینه بنا بر رسم آن دوران برای گرامی داشت این پیروزی بزرگ قلعه چوبینه را در این محل احداث می‌‌کند.شکارگاه بهرام چوبینه(گور) نیز در همین ناحیه بوده است.بعدها در دوره قاجار شهر دولت آباد را در همین قلعه بنا کردند.این قلعه تا حدود چهل سال پیش هنوز باقی بود.
در ده کیلومتری جاده ملایر-بروجرد کوهی ست بنام یزدگرد که آثار قلعه ای مخروبه بر آن هنوز باقی است.در تاریخ آمده است که یزدگرد سوم آخرین شاه ساسانی هنگامی که از اعراب در مداین شکست خورد برای تجدید قوا و جمع آوری لشکر به حوالی نهاوند گریخت.از آنجا که ملایر در آن زمان یکی از نواحی نهاوند بوده این نام گذاری بی حکمت نبوده و این مکان آخرین پناهگاه یزدگرد سوم بوده است.

مکان های دیدنی و تاریخی 
آتشکده باستانی نوشیجان، تالاب آق‌گل، زیستگاه حیات وحش لشگر، دریاچه مصنوعی و مجتمع سیاحتی کوثر، یخچال میرفتاح بوستان سیفیه برج سامن، آرامگاه حیقوق نبی(ع)، آرامگاه میررضی‌الدین آرتیمانی، مدرسه علمیه شیخ علی‌خان زنگنه و امام‌زاده اسماعیل سرابی (امام‌زاده کوه) از جمله مهم‌ترین مکان‌های دیدنی و تاریخی شهرستان ملایر به شمار می‌آیند
شهرهای استان همدان- دیدنی های استان همدان - تبیان همدان

دیدنی های ملایر :

قدیمی ترین بنای خشتی دنیا ( آتشکده و قلعه باستانی نوشیجان )

 

نوشیجان ، قدیمی ترین نیایشگاه خشتی جهان است.[۱۱] قدمت ارگ تاریخی نوشیجان به عصر آهن و اوایل استقرار مادها در ایران بازمی گردد. آثار فوقانی این تپه که در ارتفاع ۳۷ متری واقع شده ، مربوط به دوره پارتها، لایه میانی از دوره هخامنشی و آثار تحتانی که روی سازه طبیعی تپه بنا شده است از دوره مادها برجای مانده است. این ارگ مهمترین نیایشگاه مادها بوده و عناصر این مجموعه به عنوان نخستین الگوهای معماری ایرانی در فلات قاره ایران از منحصر به فردترین و ارزشمندترین آثار تاریخی کشور محسوب می شود.

آتشکده و قلعه باستانی نوشیجان در در۲۰ کیلومتری شمال غرب ملایر در مسیر جاده ملایر-جوکار بر روی صخره طبیعی مشرف برجلگه شورکات قرارگرفته و دارای دیدگاه وسیع وچشم اندازی زیبا است که بدون شک درهزاره اول پیش از میلاد مورد توجه اقوام ماد قرار داشته‌است. چیزی که بر اهمیت این تپه می‌افزاید معماری آن است، چراکه از نمونه‌های معماری دوره ماد و دوره پیش از هخامنشیان است. با توجه به شواهد و عناصر معماری کاوش شده از این تپه، مادها ازآن به‌عنوان قلعه نظامی استفاده می‌کردند.طبق بررسیهای انجام شده توسط دیوید استروناخ، باستان‌شناس بریتانیایی درنتیجه این حفاریها، سه طبقه ۱ و۲ ۳ برای این تپه شناسایی شد. طبقه اول رابه مادها ازنیمه دوم قرن هشتم تا نیمه اوائل قرن ششم قبل ازمیلاد، طبقه دوم رابه هخامنشیان و طبقه سوم را به ساسانیان نسبت می‌دهند. بقایای آثاری که از این تپه بدست آمده دربرگیرنده معماری مادها است که شامل اقلام زیر است:

• بنای قدیمی جبهه غربی تپه که نخستین آتشگاه است، بقایای یک آتشدان درجبهه جنوبی نشانگر مراسم نیایش آتش می‌باشد. اتاق معبد بصورت شمالی-جنوبی ساخته شده‌است و در بدنه مخروطی شمالی آن سه طاقچه بطور نامحسوس دیده می‌شوند. درحاشیه جنوبی معبد، بقایای یک سکوی برجسته وجود دارد که احتمالاً شالوده پایه ستونهای معبد بوده‌است. آخرین تاریخ استفاده از این بنای تاریخی هم‌زمان با دگرگونی معماری دراین تپه و ایجاد تالار ستون‌دار در شرق می‌باشد.
• تالار ستون‌دار (آپادانا): این تالار بر روی سکوی خشتی قرارگرفته‌است. این تالارهای ستون‌دار، با تالارهای نودین تپه و تپه نوشیجان با تالارهای اوراتویی که در آلتین تپه آسیای صغیربدست آمده قابل مقایسه هستند و احتمالاً تاثیرپذیری ازهنر معماری اوراتو ساخته شده‌است.
• معبداصلی: شکل معبد بصورت نیم چلیپا بوده و با همان عناصر معماری دژ ساخته شده‌است. در زاویه شمالی سرسرا پایه آتشدانی وجود دارد که از سه بخش کاملاً مشخص ساخته شده‌است. باید خاطرنشان کرد این نوع آتشگاه از نظر پلان دراکثر آتشگاه‌های دوره ساسانیان بچشم می‌خورد.
• اتاق‌ها و انبارها: این بخش دومین اثر مهم تپه نوشیجان راتشکیل می‌دهد که در شرقی‌ترین قسمت تپه قرار گرفته و دارای حصار، بارو، اتاقهای مسکونی و انبار می‌باشد.
• تونل: دربخش شمالی تالارستون دار و در امتداد شرق و غرب حفره‌ای سردابی‌شکل کنده شده که در عمق ۳ متری به صخره منتهی می‌شود. با توجه به شکل تونل به‌نظر می‌رسد که کار معماری پایان نیافته و از این جهت می‌توان استنباط کرد که احداث آن در آخرین دوره سکونت در این تپه صورت پذیرفته و ازطرفی احتمالاً ایجاد آن تپه جنبه امنیتی داشته‌است.این اثر به شماره ۷۶۳ در تاریخ ۳ بهمن ۱۳۴۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

 

دژ گوراب :

مطالعات باستان شناسی نشان می‌دهد که از دوره مس وسنگ قدیم حدود (۵۵۰۰ ق.م) گروهی در محل فعلی تپه گوراب ساکن شدند که سفالهای آنان با بخشی از سفالهای ساکنان اولیه گیان در طبقه V a قابل مقایسه‌است بعد از آن در دوره گسترش فرهنگی اوروک به داخل زاگرس این مکان یکی از هشت کانون اصلی اقتصادی اوروکیها در منطقه بدل می‌گردد که کار و فعالیت اصلی آنها جمع آوری کالاهای مورد نیاز تمدن اوروکی در جنوب بین النهرین بود از دیگر این کانونهای اقتصادی فرامرزی در حدود ۳۲۰۰ ق.م می‌توان به طبقه ۵ در گودین تپه به فاصله ۸۰ کیلومتری در غرب گوراب اشاره نمود. پس از آن گروهی از مهاجران دامداری که قبلا در گوراب از آنها یاد شد در این مکان مستقر شدند. به نظر می‌رسد تداوم استقرار در این مکان تا دوره اخیر اسلامی وجود داشته لکن به خاطر ساخت یک قلعه مستحکم در دوره اشکانی بخش زیادی از این آثار فرهنگی تخریب شد اما پس از آن آثار دوره اشکانی و ساسانی ودوران اسلامی بر روی قلعه قابل مطالعه بر جای مانده‌است.

• لایه‌های زیرین تپه به ما قبل تاریخ حدود هزاره چهارم قبل از میلاد
• لایه‌های میانی به دوره تاریخی هزاره اول قبل از میلاد
• لایه‌های فوقانی مربوط به دوره اسلامی از جمله ایلخانیان

از آثار تاریخی دیگر در منطقه می‌توان به قلعه چوبین و مقبره مجاور اشاره کرده که با نام‌های قلعه بلنده و امامزاده غریب شناخته می‌شوند. نام گوراب به علت حمله اعراب به ایران به جوراب تغییر یافته‌است. در شاهنامه فردوسی از گوراب به نیکی نام برده‌است که نشان از قدمت آن دارد. در داستان ویس و رامین که در سال ۴۴۶ هجری قمری به نظم سروده شده، آمده است: «گوراب نام کشوری بود، که فرمانروایش شاپور و رفیدا بودند»

 

سر افراز چو شاپور و رفیدا

در آن کشور چو ماه و مهر پیدا

 

همچنین نقل شده که: «شاه موبد به آنجا که ویس است لشگر کشید و رامین که همراه شاه موبد به گوراب رفته بود، ویس را بدید و بر وی عاشق شد.»

 

به گوراب آمد و آورد لشگر که آنجا بود ویس ماه پیکر

 

در این زمینه که آیا گوراب اسعد گرگانی، همان گوراب ملایر است یا خیر؟ ولادیمیر مینورسکی خاورشناس روسی می‌نویسد: گوراب یکی از زیبا رویانی است که رامین او را به همسری بر می‌گزیند و در ادبیاتی از منظومه، خود را چنین معرفی می‌کند:

 

ستوده گوهرم از سام و از باب		که این از همدان است و آن ز گوراب
به من شد هر که درگوراب خسته		که من هستم کنون گوراب بانو

 

قلعه باستانی انوج :

این قلعه در روستای انوج در ۳۵ کیلومتری جنوب غربی ملایر و بر فراز تپه‌ای در داخل روستا واقع شده است. قدمت این قلعه باستانی مربوط به هزاره ششم قبل از میلاد است.

 

بازار باستانی ملایر :

 قدمت هسته اولیه بازار ملایر به زمان شیخ الملوک (فرزندفتحعلی شاه قاجار) می رسد که شامل دو راسته شمالی جنوبی و شرقی غربی می باشد سبک معماری آن اصیل و سنتی است و سخت تحت تاثیرالگوهای بازار دوره صفویه و زندیه (بازاروکیل) قرارگرفته است بازار ملایر به شیوه خطی وارگانیک ساخته شده و دارای در ورودی است. بازار اصلی در دوره شیخ الملوک بنا شده و افرادی چون مهرعلیخان و ابوالقاسم خان نوردی و میرفتاح آن راگسترش داده اند. در قسمت انتهایی و شمال شرقی بازارخان کاروانسرای خان میباشد . در دوره قاجاریه حوضی در وسط مهمانسرا بوده و در قسمت شمال غربی این سرا برف انداز واقع شده است که اختصاص به ریختن برف های بام داشته است مجموعه بازار سر پوشیده، که شامل یک بازار اصلی، دو بازار فرعی، ۳۰ سرا وکاروانسرا و تعدادی منزل مسکونی می باشد، در مرکز شهر و در بافت قدیمی آن قرار گرفته و ورودی اصلی آن از خیابان بروجرد می گذرد شالوده اصلی این بازار، در اواخر دوره قاجاریه(۱۲۲۴ هجری) در زمان حکومت شیخ الملوک و توسط وی ساخته شده است.

مجموعه بازار، از یک راسته بازار بزرگتر که جهت آن شمالی- جنوبی است و یک راسته بازار کوچکتر شرقی به غربی، به نام بازار مهر علیخان تشکیل شده است، که این دو بازار در چهار سوق، یکدیگر را قطع می کنند. چهار سمت این بازار، به چهار محله ختم می شود. در ادامه، بازار دیگری به موازات بازار شیخ الملوک، توسط ابوالقاسم خان نوری ساخته شده، که به بازار خان معروف است و پس از آن راسته ها و سراهای متعددی در داخل و دو طرف بافت اصلی احداث شده است. به طور کلی پوشش سقف تمام قسمتهای بازار، دارای طاق های ضربی و گنبدی آجری است و نور گیرهایی در سرتاسر آن و در دو طرف حجره ها تعبیه شده است.این اثر در تاریخ ۱۷/۹/۱۳۵۵ و طی شماره ۱۲۸۶/۳ در فهرست آثار ملی و تاریخی ایران به ثبت رسیده است.

 

کاروانسرای میرفتاح :

به کاروانسرای حلاجها معروف است که درغرب راسته اصلی بازارملایرتوسط دالانی با طاق ضربی به آن متصل شده وسایرکاروانسراها باآجرخشت وملاط گل ساخته شده‌است.

 

کاوانسرای شیخ الملوکی :

بنیانگذارآن شیخ الملوک بوده این کاروانسرا درشمال غربی راسته اصلی بازارتوسط شیخ الملوک ساخته شده که قدیمترین کاروانسرای بازارملایربوده ودرحال تخریب می‌باشد.

 

دریاچه مصنوعی و مجتمع تفریحی کوثر :

دریاچه مصنوعی و مجتمع تفریحی کوثر در ابتدای ورودی شهرستان ملایر جنب میدان کوثر احداث شده‌است، و شامل دریاچه‌ای مصنوعی به مساحت تقریبی ۲ هکتار، باغ پرندگان، ،سکوی چشم‌انداز، آبشار، مسجدکوثر، مجموعه فرهنگی وامکانات قایق‌رانی است.

 

قدیمی ترین پارک ایران :

پارک سیفیه قدیمی‌ترین پارک  کشور است که در سال ۱۳۰۴ توسط سیف الدوله (نوه فتحعلی شاه) در زمان حکومتش بر ولایت ملایر و تویسرکان احداث شده‌است. این بوستان در شمال شرقی ملایر و در دامنه کوه گرمه قرار گرفته و در مساحتی در حدود ۱۰ هکتار بنا شده‌است. این بوستان دارای درختان چنار کهنسال برای ایجاد سایه، حوضچه‌ها و آبنما و جنگل مصنوعی بر روی تپه‌ها است.این بوستان که جزو اولین تفریگاههای سنتی ایران زمین است توسط مهندسین ایتالیایی طراحی و ساخته شده است.

بوستان سیفیه دارای دو استخر و مسجدی است که توسط سیف الدوله احداث شده‌است و ساختمانی که ظاهرأ محل سکونت بانی آن بوده‌است. این پارک به شکلهای صلیبی وبیضی ساخته شده‌است و آب مورد نیاز آن از طریق احداث قناتی در ۸ کیلومتری زرک توسط مقنیان یزدی از کوههای اطراف به محوطه پارک انتقال یافت. مجموعه پارک و مقبره سیف الدوله تحت عنوان باغ ایرانی در تاریخ ۲۲/۵/۸۴ به شماره ۱۳۳۵۸ در فهرست آثار تاریخی و ملی ایران به ثبت رسیده است.

 

تپه سیاه چقا:

تپه سیاه چقا با ارتفاعی در حدود ۱۲ متر در ۲۵ کیلومتری ملایر در نزدیکی روستای سیاه چقاواقع شده‌است. سفال‌های سطحی آن نشان دهنده قدمت این مکان باستانی تا هزاره اول قمری است.

 

تپه پری:

تپه پری معروف به قلعه بلنده در مرکز روستای پیروز یا همان پری واقع است ابتدا در سال ۱۳۴۸ توسط آقای علی حاکمی مورد کاوش باستان شناسی قرار گرفت و در آن تداومی از آثار و تدفین‌های دوره مفرغ مربوط به نیمه هزاره سوم ق.م میلاد معرفی شد. اما آثار نفیس و با ارزشی از دوره اشکانی نیز در گزارش ذکر شده‌است مطالعات اخیر در این تپه توسط سازمان میراث فرهنگی همدان از سال ۱۳۸۴ شروع ودر نتیجه تاکنون قدمت استقرار در این محوطه مهم تا ۲۹۰۰ ق.م محقق شده‌است. در خصوص منشاء نژادی , نتایج مطالعات نشان می‌دهد که اولین ساکنان این محوطه گروهی از اقوام دامدار ی بودند که در پایان هزاره چهارم از مناطق جنوبی آذربایجان در نزدیکی رود ارس به طرف جنوب کوچیدند و تاکنون بیش از ۹۵ زیستگاه این گروه جمعیتی در دشتهای همدان شناسائی شده‌است. از دیگر مکانهای مهم وهمزمان با این تپه می‌توان به تپه گوراب , کلان , پاقلعه , توپراق قلعه و رضوانکده اشاره نمود.همچنین در چند سال اخیر کاوشهای باستان شناسی راجع به نفوذ این قوم در تپه‌های کلان وگوراب وپیسا در همدان انجام شده‌است.این تپه در محل زادگاه کریمخان زند (وکیل الرعایا) واقع گردیده‌است.

 

تالاب فصلی آقا گل:

تالاب فصلی و طبیعی آقا گل در حد فاصل استان مرکزی و استان همدان، و در یک کیلومتری جنوب شرقی روستای کرد خور (اسلام آباد) قرار دارد که از بخش جوکار قابل دسترسی است. آب این تالاب از حوضه رودخانه قره چای در دشت کمیجان تأمین می‌شود.

آبگیری تالاب از اواخر آذر ماه آغاز و تا اواسط خرداد ماه پایان می‌پذیرد. وسعت آن در حدود ۶۰۰ هکتار است و عمق آن از ۱ تا ۶ متر متغیر است. این تالاب در مسیر مهاجرت پرندگان شمالی که از روسیه، قفقاز و شبه جزیره اسکاندیناوی جذب این تالاب می‌شود قرار دارد که عمده آنها اردک، غاز، فلامینگو، مرغ باران و حواصیل هستند.

 

برج سامن:

برج سامن در ۴۰ کیلومتری جنوب شهرستان ملایر در روستای بید کرپه وسطی قرار دارد. این برج خشتی و گلی در محله چال خانقلی شهر واقع شده‌است و قدمت ان به حدود ۷۰۰ سال قبل می‌رسد. این برج دارای حدود ۱۶ متر ارتفاع و ۴ طبقه‌است.

طبقه اول مستقیمأ بر روی صخره بنا شده و مصا لح آن قلوه سنگ است. طبقه دوم دارای ارتفاع ۳ متر و طبقه چهارم نیز با انواع طاقچه، شومینه، تیرکش، و سقف نظام یافته‌است و در جنگ جهانی اول در حمله روسها طبقه بالایی آن به توپ بسته شد.

 

قلعه سلیمان خان بوربور:

قلعه سلیمان خان بوربور دارای مساحتی برابر یک هکتار است. زمان ساخت آن مشخص نیست اما از کتیبه‌های داخل روستا قدمت آن به ۱۲۸۵ قمری بر می‌گردد که مربوط به اوایل حکومت قاجار است. این قلعه دارای ۱۰ برج است که هریک از دیگری ۴۵ متر فاصله دارند.

در محوطه درونی حصار سه قلعه جداگانه وجود دارند. قلعه شمال شرقی مربوط به محمد خان زندیه و مصطفی خان زندیه بوده‌است. قلعه حسین خان بوربور وسیع‌ترین قلعه منطقه‌است و دارای تزئینات آجرکاری و معرق کاری است.

 

خانه قدیمی لطفعلیان:

عمارت لطفعلیان در خیابان شهید مصطفی خمینی ملایر وجود دارد خانه قدیمی که بخشی از یک مجموعه سکونتگاهی بیادگار مانده از دوره قاجار است. سازنده و مالک اولیه خانه مرحوم محسن مصدقی معروف به مصدق الممالک بوده و در عصر فتحعلی شاه قاجار به واسطه خویشاوندی که با دربار داشته‌است با بهره گیری از معماران زیده آن دوره اقدام به ساخت این مجموعه نموده‌است. بخشهای اصلی سه گانه این مجموعه عبارت است: اندرونی، حسینیه و اصطبل خانه، خانه کندنی حسینیه این مجموعه بوده که توسط مرتضی خان لطفعلیان خریداری شده کاربرد مسکونی یافته‌است این منزل در دو طبقه ساخته شده‌است. سقف طبقه همکف پوشیده از طاقهای آجری زیباست و پوشش طبقه فوقانی آن بصورت مسطح با تیر چوبی است. زیباترین بخش بنا حوض خانه‌است که با طاق نماهای زیبای آجری به شیوه بسیار خنک و فرح بخشی را جهت گذر از گرما تابستان برای ساکنین ایجاد کرده‌است. از دیگر ویژگیهای این بنا تزئینات لمبه کوبی چوبی در سقف طبقه اول و وجود درهای ارسی با شیشه‌های الوان است. این بنا در تاریخ ۱۹/۱۲/۱۳۸۰ به شماره ۴۸۹۲ به ثبت آثار ملی ایران رسیده‌است و در حال حاضر به موزه ملایر تبدیل شده‌است.

 

شهر زیرزمینی سامن:

این مجموعه سکونتگاهی در زیر معابر اصلی و منازل مسکونی در مرکز شهر سامن واقع شده است. این اثر باستانی تماما در دل سنگ خارا (گرانیت) حفر شده و شامل معابر و تونل‌های ارتباطی است که به اتاقهای متعددی منتهی می‌شود. در داخل این اتاقها سکوهای یکپارچه‌ای از سنگ تراشیده شده که محل قرار دادن اجساد، اشیاء و یا لوازم زندگی بوده است.

این مجموعه قابل مقایسه با گور دخمه‌های اشکانی است، اما در مورد قدمت دقیق آن تا انجام کاوشها و بررسی‌های باستان‌شناسی نمی‌توان اظهار نظر قاطعی نمود. این مجموعه از اواسط دوره اسلامی (ایلخانی) مورد استفاده بوده از نظر وسعت تمام بخش مرکزی شهر سامن را در بر می‌گیرد که البته انشعاباتی به بیرون از منطقه نیز گزارش شده است.این مجموعه داریا ثبت جهانی است.

 

موزه ملایر :

این موزه واقع در خیابان شهید مصطفی خمینی است که آثار بسیار دیدنی و جالبی را در خود قرار داده است و این موزه در بنای قدیمی عمارت لطفعلیان بنا شده است.

 

مسجد عاشورا :

مسجد عاشورا در خیابانی به همین نام در محدوده مرکزی ملایر توسط حاج مهدی مهدوی ساخته شده‌است. قدمت مسجد افزون به یکصد و پنجاه سال است. شبستان مسجد به صورت طاق و تویزه‌ای ساخته شده و دارای ۱۳ طاق است که بر روی ۸ ستون آجری چهارگوش در مرکز و تعدادی نیم‌ستون در پیرامون شبستان استوار گردیده‌است. در طاق مرکزی شبستان از آجرکاری استفاده شده که با دیگر طاقهای بنا تفاوت دارد. در داخل شهر ملایر دو مسجد تاریخی دیگر به نامهای مسجد حاج قاسم (واقع در خیابان شهید طلوعی) و مسجد پارک در (محدوده پارک سیفیه) وجود دارد که هر دو مربوط به دوره قاجاریه هستند. مسجد عاشورا در تاریخ ۱۵ اسفند ۱۳۷۹ به شماره ۳۳۷۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

 

مقبره یوشع بن نوح (پیامبر یهود):

در فاصله ۵۵ کیلومتری غرب ملایر و ۱۲ کیلومتری شرق مرکز دهستان سفید کوه (انوچ) در دامنه باغات روستای سیاه کمر، بنای برج‌مانندی خودنمایی می‌کند که به مقبره بابا حسین (یا ددحسین) معروف است. این مکان آرامگاه یکی از پیامبران بنی‌اسرائیل، حضرت یوشع بن نوح است که در گذشته مورد توجه یهودیان ساکن در منطقه بوده است. مقبره بابا حسین در تاریخ ۲۲ خرداد ۱۳۷۹ به شماره ۲۷۱۱ در فهرست اثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

 

خانه قدیمی منصوری :

این خانه در بلوار سیف الدوله ملایر واقع شده‌است که متعلق به مرحوم عبدالصمد منصوری است ودارای ساختمانی در حدود ۲۸۵۰ متر است. زیر بنای ساختمان ۴۷۰ متر وحیاط آن ۲۳۸۰ متر است. این بنا در دو طبقه ساخته شده که طبقه زیرین تمامأ با طاقهای ضربی و خشتی ساخته شده‌است.خانه منصوری در تاریخ ۱۱/۱۰/۱۳۸۰ و به شماره ثبت۴۶۹۱ و کد ۱۵۱۷۹ جزء آثار ملی ایران قرار گرفته‌است.

 

حمام قدیمی روستای علمدار:

این حمام هنوز مورد استفاده قرار می‌گیرد و بسیاری از افرادی که به شهرهای اطراف مهاجرت کرده‌اند گاهی برای استفاده از حمام باز می‌گردند و معتقدند برای سلامتی بسیار مفید است. به گفته یکی از محلی‌ها قدمت این بنا حدودا ۳۰۰ سال است. بافت طاقی آجری دارد و تا ارتفاع ۱٫۵متری سیمان و تا سقف گچ‌اندود شده است.

 

زیستگاه حیات وحش لشگردر :

این منطقه حفاظت شده در شرق و جنوب شرقی ملایر از زیستگاهای مهم بز کوهی، کل، قوچ، و میش به شمار می‌رود. مساحت منطقه در حدود ۱۶ هکتار است که در میان دو رشته کوه بلند و از تپه ماهورهایی موسوم به کوه سرده و آهنگران تشکیل شده ودارای چشمه‌های دائمی و فصلی متعددی است.

 

یخدان تاریخی میر فتاح :

در حاشیه جنوبی شهر ملایر گنبدی آجری موسوم به یخچال (یخدان) وجود دارد که بانی آن میر فتاح در اواخر دوره قاجاریه با نیت خیرخواهانه اقدام به ساخت این بنا نمود. یخ حاصل از حوضچه‌های مجاور در فصل زمستان در این یخچال ذخیره‌سازی و در جهت استفاده در فصول گرم سال استفاده می‌شده‌است. ارتفاع گنبد از سطح زمینهای اطراف ۱۲ متر و مصالح بکار رفته در بنای ترکیبی از سنگ، آجر و خشت خام است. از سنگ در بدنه های زیرین تا عمق ۶ متری استفاده شده، خشت در دیواره‌های فوقانی بکار رفته و آجر در روکار بنا از جبهه داخلی و بیرونی به کار گرفته شده، و در جبهه داخلی اثر دو ردیف آجر کاری تزئینی به شکل کمربند مشاهده می‌شود. استفاده از خشت خام در بین دو جداره آجری دیوار وظیفه جلوگیری از نفوذ گرمای بیرون و از دست دادن سرمای درون گنبد را عهده‌دار بوده‌است. یخدان میر فتاح به شماره ۳۲۴۲ در تاریخ ۶ اسفند ۱۳۷۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

 

قلعهٔ دامون (قلعه بهرام چوبین):

دژ دیگر قلعه دامون (به معنای قلعه پایین) واقع در جنوب شهر ملایر است که یکی از پایگاههای مهم نظامی بهرام چوبین سردار نامی و شورشگر خسرو پرویز ساسانی بوده است. بهرام چوبین مدت کوتاهی هم شاهنشاه ایران شد ولی سپس بر اثر تبانی و هم پیمانی خسرو پرویز با سزار روم، تخت پادشاهی را در جنگی سخت بر باد داد.

بنابر روایتی بهرام چوبین از اهالی همین منطقه بود که از سربازی به سرداری خسرو پرویز ساسانی رسید. اکنون هم بسیاری از مردم ملایر نام خانوادگی چوبین دارند و خود را از نسل بهرام چوبین می دانند.

نهاوند

شهرستان نهاوند، واقع در جنوب استان همدان توسط رشته کوههای زاگرس احاطه شده‌است. مرکز این شهرستان شهر نهاوند است که از شهرهای تاریخی ایران است.
گویش مردم شهر نهاوند، نهاوندی و باقیمانده زبان‌های کهن ایران است که از گویش پهلوی برآمده است. اکثر مردم شهرستان نهاوند و روستاهای آن به زبان نهاوندی صحبت میکنند که گویش اول شهرستان نهاوند است
جمعیت این شهرستان 186,000 نفر است و دارای ۴ بخش شامل: بخش مرکزی و خزل و زرین دشت و کیان و ۱۳ دهستان شامل: شعبان- طریق الاسلام- گاماسیاب- فضل - گرین - کیان - سراب - خزل شرقی می‌باشد.
شهرستان نهاوند با مساحتی در حدود ۱۴۶۰ کیلومتر مربع، با مختصات جغرافیایی ۳۴ درجه و ۱ دقیقه طول شرقی در جنوب غربی استان همدان، به فاصله ۴۴۰ کیلومتری جنوب غرب شهر تهران و ۱۶۰ کیلومتری جنوب شهر همدان واقع شده است‌. این شهرستان از شمال به شهرستان تویسرکان، از شمال غرب و غرب به استان کرمانشاه، از جنوب و جنوب شرق به استان لرستان و از شرق به شهرستان ملایر محدود می گردد.
بناهای تاریخی: 
مقبره باباپیر- مقبره درشیخ- معبد لا اودیسه- تپه بابا قاسم- مسجدجامع- قله چهل نابالغان-گاماسیاب رود - سرآب‌فارسیان‌وگیان- دره زینا- دوزخ دره- تالاب کردخورد- پیل آلاغه- قناتهای نهاوند- حمام حاج آقا تراب- کوه چهل‌نابالغان- کوه آردشان.
صنایع دستی: 
 گلیم بافی، منبت، جاجیم، فرش بافی و گیوه بافی.

اسدآباد

شهرستان اسدآباد یکی از شهرستانهای استان همدان ایران است که در مجاورت استان کرمانشاه قرار دارد. شهر اسدآباد مرکز این شهرستان است. جمعیت این شهرستان ۱۰۴٬۵۶۶ نفر میباشد.

پیشینه تاریخی :
تعدادی از ایل ترک زبان افشاردر زمان سلجوقیان به این منطقه کوچ کردندو سپس نادر شاه افشار گروه دیگری از افشارها را به این منطقه وارد کرد به همین علت به اسدآباد افشار نیز معروف است . اسدآباد شهری است که به فرمان سعدوقاص تقریبا در محل امروزی شهر بنام سعدآباد بنا شده که همین اسدآباد کنونی میباشد. این شهر زادگاه سید جمالالدین اسدآبادی است.

مردم :
اسدآباد، شهری است با جمعیت بیش از یکصد هزار نفر، در غرب استان همدان. شاید اسدآباد به لحاظ ترکیب جمعیتی در ایران کم نظیر، و حتی بی نظیر باشد. در محدوده این شهرستان روستاهای همجواری هستند که متعلق به دو گروه زبانی متفاوت میباشند. هر چند زبان ساکنان اصلی شهر اسدآباد فارسی است. بعد از انقلاب اسلامی، مهاجرت ترکها و کردهای روستاهای مجاور به این شهر سرعت بیشتری گرفته، عموما اهالی هر روستا در یکی از محلههای حاشیه شهر و اتفاقا در منتهی الیه مسیر مواصلاتی آن روستا به شهر ساکن شدهاند. برای مثال اهالی روستای خاکریز در محدوده «چهارراه خاکریز»، اهالی روستای شیرزلی، در ابتدای جاده منتهی به این روستا، واقع در بلوار کشاورز، و به همین ترتیب اهالی روستاهای ترخین آباد، ملحمدره و بیاج در خیابان رفسنجانی، و اهالی روستاهای خنداب و قاسم آباد در محله پشت بیمارستان ساکن شدهاند.

تراکم جمعیتی شهرستان اسدآباد، به نظر بالاتر از متوسط کشور است. روستاهای نسبتا زیادی در اطراف این شهر پراکندهاند. اهالی این روستاها عمدتا به زبانهای ترکی، کردی و چند آبادی هم به زبانهای لری و لکی صحبت میکنند. جنت آباد، گذرکجین، بادخوره، مزرعه بید، دهبزان، خاکریز، چنار عباس خان، ملحمدره، بیاج، هودرج و ترخین آباد، آجین، بوجین، سیراوند بهراز روستاهای ترک زبان هستند؛ آبادیهای موسی آباد، قاسم آباد، لک لک، چشمه علی (چهچه قلی)، شمس آباد، کمک، چارق، آقاجان بلاغی، امین آباد، سمیران، دهنو، ماوا، علی آباد، ایوراع، قره بلاغ، محمدآباد، حسن آباد، قره کن، ملاولی، دهبور، ده سفید، سوتپه، آهوتپه، طویلانعلیا، طویلان سفلی، حیدرآبادو نادرآباد روستاهای کردزبان هستند؛ چنار شیخ، حسین آباد و ویرایی (شیرزلی)، لر زبان هستند؛ و وندرآباد و خنداب و قاسم آباد هم لکی صحیت میکنند.

محلات وشهرکها :
بافت اصلی شهر شامل چند محلهاست. محله میدان، در گاراژ، قلعه بالا، سیدان، سرویر، محمود بیگی و سیامکی بعضی از این محله هاست. هنوز آثار خانههای قدیمی و کوچه باغها در بعضی از آنها باقی و پیداست.
قدمت قدیمیترین شهرک اسدآباد، به بیشتر از سه دهه نمیرسد. در سالهای گذشته و به تناسب رشد جمعیت این شهر، چند شهرک در اطراف آن ساخته شدهاست. شهرک شهید قندی بزرگترین و قدیمیترین آنهاست. شهرکهای فرهنگیان، سید احمد، شهرداری و شهید خزایی، به ترتیب اهمیت و جمعیت، شهرکهای دیگر اسدآباد هستند.
جاذبههای گردشگری
در اسدآباد حدود ۱۱۰ جاذبه گردشگری وجود دارد که ۵۲عدد آن در آپار ملی وحتی جهانی ثبت شدهاست که بعضی از آنها حدود ۶تا ۷هزار سال قدمت دارند. جاذبههای توریستی اسدآباد عبارتند از: کتیبه آقاجان بلاغی، حمام گلستان، بنای یادبود سیدجمال الدین اسدآبادی، مسجد سلطانی (مسجد جامع)، پل شکسته خسروآباد، روستای ملهمدره، دربند، دره خنداب، بهمندره، گردنه اسدآباد، پارک جنگلی، آب انبار شاه عباس و تالاب پیر سلیمان (در اسدآباد، پیرسلمان گفته میشود). با وجود سالها زندگی در این شهر، بار اول بود که نام حمام گلستان را میشنوم. درباره حمام گلستان میخوانیم: این حمام در محله «در کاروانسرا» واقع شدهاست. زمان ورود به حمام با فضایی ۶ ضلعی که سقفی گنبدی شکل دارد مواجه میشوید. قبل از حمام رخت کنی هشت ضلعی وجود دارد که به آن «سربینه» میگویند. در این حمام حوضچههایی با آب سرد و گرم وجود داشتهاست. در بنای این حمام آجر، گچ و مرمر به کار رفتهاست. به احتمال زیاد ساخت این حمام به دوره صفویه بر میگردد.

تویسرکان

شهرستان تويسركان با مساحتي معادل 1556 كيلومتر مربع ؛ 98/7 از مساحت استان را دربرگرفته است و به لحاظ مختصات رياضي بين مدار 43 درجه و 20 دقيقه تا 34 درجه و 48 دقيقه عرض شمالي و 48 درجه و 5 دقيقه تا 48 درجه و 38 دقيقه طول شرقي قرار گرفته است. اين شهرستان از شمال و در خط الرأس رشته كوه‌هاي الوند به شهرستان بهار، اسدآباد، از جنوب به شهرستان نهاوند، از شرق به شهرستان ملاير و از غرب به استان كرمانشاه (شهرستان كنگاور) محدود مي باشد. ارتفاع آن از سطح دريا 1780 متر است. پايين ترين نقطه آن روستاي كارخانه با ارتفاع 1410 متر و بالاترين نقطه آن قله الوند با ارتفاع 3753 متر از سطح درياست. تقسيمات كشوري: بر اساس تقسيمات كشوري سال 1385 شهرستان تويسركان داراي 3 شهر تويسركان، سركان و فرسفج است. و شامل دو بخش مركزي و قلقلرود است. اين شهرستان داراي 7 دهستان و 105 روستاي داراي سكنه است. جمعيت: براساس گزارش آخرين سرشماري جمعيت در سال 1390 جمعيت شهرستان تويسرکان در آن سال در مجموع 103786 نفر بوده است که از اين تعداد 51736 نفر مرد و 52050 نفر نيز زن مي باشند. جمعيت شهر تويسرکان 44516 نفر و تراکم نسبي جمعيت آن 3725 نفر بوده. آب و هوا: شهرستان تويسركان به لحاظ آن كه در منطقه مرتفع و كوهستاني قرار گرفته از جهت ميزان ريزش برف و باران و به خصوص در بخش شمالي و كوهپايه اي از وضع نسبتاً خوبي برخوردار بوده و به علت وجود برخي عوامل از قبيل شيب زياد زمين و كمي ضخامت هاي لايه هاي رسوبي خاك و فقدان امكانات لازم براي مهار آب هاي جاري، قسمت اعظم آب هاي حاصل از نزولات جوي هدر مي رود. به همين جهت تويسركان جزء مناطق نيمه خشك و كم آب محسوب مي شود. پوشش گياهي: پوشش گياهي تويسركان را مي توان به دو بخش تقسيم كرد: يكي پوشش گياهي به صورت درخت و درختچه و ديگري به صورت گياهان بوته اي و مراتع. 1- درختان: پوشش گياهي طبيعي را شايد بتوان يكي از محسوس ترين نشانه هاي اوضاع كليما اكولوژي حتي در مقياس كوچك آن دانست. بررسي هاي پوشش گياهي حاكي از آن است كه در منطقه تويسركان پوشش گياهي جنگل طبيعي بسيار اندك وجود دارد (در حدود 15 هكتار) اما در پناه دره هاي سرسبز و خرم حوالي رود سرابي (گزندر)، رود سركان و آرتيمان و ديگر موارد، انواع درختان مثمر مانند گردو، بادام، سيب، زردآلو، گلابي و ... به دست انسان غرس و ايجاد شده اند. مساحت كل جنگل هاي طبيعي، اراضي جنگلي، جنگل دست كاشت و درختكاري حاشيه راه ها بر اساس آمار سال 1385، معادل 3642 هكتار گزارش شده است. منطقه تويسركان از حيث مراتع و علفزار به ويژه در فصل بهار داراي پوشش گياهي قابل توجهي است كه بيش‌تر در قسمت هاي شمالي و شمال غربي و جنوب غربي شهرستان پراكنش دارد، دامنه كوه هاي منشعب از كوهستان الوند در بخش هاي شمالي و شمال غربي و جنوب غربي شهرستان، بيش ترين سهم مراتع درجه 2 (متوسط) تويسركان را دارا بوده است. مراتع سركان، سرابي، شهرستانه، گشاني، سنجوزان و مراتع پيرامون كوه خان گرمز در اين شمارند. گونه هاي مترعي مختلفي در اين منطقه وجود دارند، بيش تر آن ها از نوع گياهان علفي و دارويي نظير شيرين‌بيان، گون سفيد، كتيرا، فستوكا، استراگالوس، بومادران، چاي كوهي، ريواس، كنگر، گل گاوزبان، ارژن، زالزالك، سماق و غيره مي باشد. در مناطق مختلف تويسركان، به سبب آب و هواي مساعد و وجود خاك مستعد، انواع و اقسام درختان مثمر و غيرمثمر كاشت و پرورش داده مي شود. درختان اين ناحيه به صورت باغات  صحراها و يا كشت اشجار در كنار رودخانه ها و جويبارها و حاشيه مزارع، محوطه معابر و منازل به چشم مي خورد. از جمله اين درختان مي توان به گردو، زردآلو، بادام، هلو، توت، سيب، گلابي، گيلاس، انجير، شليل، به و ... اشاره نمود. درخت صنوبر نيز در نواحي مختلف تويسركان كشت و پرورش داده مي شود و در گذشته نه چندان دور يكي از منابع درآمد اهالي محسوب مي شد. 2- گياهان بوته اي: بخش ديگري از پوشش گياهي منطقه را رستني هاي بوته اي تشكيل مي دهد. اين قبيل گياهان دو دسته اند: 1. گياهان طبيعي و خودرو كه به شكل مراتع در نقاط مرتفع و دامنه كوه ها مي رويند. 2. گياهاني كه هر ساله به وسيله انسان كشت مي شوند   حيات جانوري: وجود عوامل مساعد از قبيل كوه ها و چشمه سارها و مراتع و باغات و مزارع و هواي معتدل، سبب شده كه در منطقه تويسركان محيط زيست مناسبي براي انواع حيوانات و پرندگان به وجود آيد. سابقاً تعداد گونه هاي مختلف جانوري بيش از امروز بود. متأسفانه در سه چهار دهه اخير به علل مختلف از جمله تغييرات اوضاع جوي و نقصان بارندگي و كم شدن فضاي سبز و سم پاشي باغات، تعداد جانوران در اين منطقه به شت كم شده و نسل چند گونه از آن ها به كلي نابود شده است. در اين منطقه انواع مختلف جانواران اعم از مهره داران و بي‌مهرگانو غيره ديده مي شود.هرچند پراكنش حيات جانوري به طور پراكنده در همه نقاظ شهرستان وجود دارد، ليكن، عمده تمركز حيات جانوري در منطقه خان گرمز شهرستان است. به طور كلي در بخش جانور شناسي تويسركان و منطقه خان گرمز گزارشات پراكنده بيانگر تنوع گونه هاي جانري در منطقه است. دو گونه حائز اهميت منطقه بز كوهي پازن و قوچ و ميش است. گرگ، شغال، كفتار، روباه معمولي، گربه وحشي، قش، خرگوش از ديگر پستانداراني هستند كه در اين منطقه مشاهده شده اند. پرندگان بومي و مهاجر منطقه كه تاكنون گزارش شده اند شامل: عقاب طلايي، كپك، تيهو، اكراس، كبوتر، غاز خاكستري، اگرت، قرقي، باقرقره، كلاغ نوك سرخ، كلاغ نوك زرد، سينه سرخ و بالابان، خروس كولي، حواصيل خاكستري، لك لك، كله سبز آنفوتو مي باشند. از پرندگان حفاظت و حمايت شده از گروه شكاري‌ها مي توان عقاب طلايي را نام برد كه در ارتفاعات صخره اي جوجه آوري دارد. پستانداران:علاوه بر حيوانات اهلي، گونه هاي متعدد از پستانداران غيراهلي نيز زندگي مي كنند. از جمله: گرگ، شغال، روباه، خوك، قوچ، ميش، كل، خرگوش، ... كشاورزي: محصولات كشاورزي و باغي هنوز هم مهم ترين منبع درآمد تويسركان را تشكيل مي دهد. از جمله عمده ترين محصولات كشاورزي تويسركان غلات، حبوبات، سير، چغندرقند، گردو، بادام، پياز و سيب زميني مي باشد. گندم مهم ترين فرآورده زراعي است و بخش مهمي از اراضي به كاشت آن اختصاص دارد. كشت غلات در تويسركان به دو صورت آبي و ديمي انجام مي شود و به علت كمبود آب از ديرباز قسمت اعظم كشت و زرع اين منطقه به صورت ديم صورت مي گيرد.كشت آبي در اراضي واقع در كوهپايه هاي شمالي و غربي و سواحل رودخانه ها كه داراي منابع آب به حد كافي مي باشند، صورت مي گيرد. سير تويسركان يكي از مهم ترين نوع آن در تمام كشور است. درخت گردو در تويسركان واجد اهميت خاص است، زيرا اين درخت يكي از مهم ترين منابع درآمد اين منطقه را تشكيل مي دهد. تويسركان يكي از بزرگ‌ترين مراكز كشت و توليد گردو در سراسر كشور است كه علاوه بر كميت و مقدار آن از نظر كيفيت نيز در نوع خود از بهترين ها است. درخت گردو در تمام نقاط اعم از داخل و يا اطراف شهر و سركان و سرابي و آرتيمان و خرمرود و ساير نقاط وجود دارد. طبيعت اين منطقه براي كشت و پرورش اين درخت بسيار مساعد است.   زبان و گويش: مردمان امروز تويسركان بازمانده اقوام آريايي سابق هستند كه زبان مرسوم در مناطق روستايي آن بازمانده اي از طوايف مختلف لري، كردي و مخلوطي از زبان فارسي است. ايلاتي كه ييلاق خود را در تويسركان سپري مي كنند، از نواحي كرخه و انديمشك به اين ناحيه مي آيند و اكثر آن ها به زبان هاي كردي و تركي قشقايي صحبت مي كنند و شيعه مذهب اند.

بهار

شهرستان بهار يکي از شهرستانهاي هشت‌گانه استان همدان با وسعتي معادل 1334 کيلومترمربع، حدود هفت‌درصد از وسعت استان را شامل مي‌شود. اين شهرستان داراي سه بخش مرکزي، لالجين و صالح‌آباد و شش دهستان و سه شهر بهار، لالجين و صالح‌آباد و هفتاد روستاي داراي سكنه است.

شهرستان بهار از نظر طبيعي داراي آب و هواي خشك بوده، رژيم بارندگي آن از تيپ اقليم مديترانه‌اي است.

اكثر اهالي اين شهرستان به زبان تركي و تعدادي از روستاهاي غربي آن به زبان كردي صحبت مي‌كنند. همه اهالي اين شهرستان بر مذهب شيعه‌اند.

شهر بهار مرکز بخش بهار يا سيمينه‌رود شهرستان همدان است. اين شهر در نوزده کيلومتري شمال غرب همدان واقع است. اين بخش از دو دهستان سيمينه‌رود و خدابنده‌لو تشکيل يافته و مجموعاً داراي 311 آبادي است. جمعيت اين شهر در سال 1365شمسي 21678 نفر بوده‌است.

مهاجران (ماران) مرکز دهستان مهاجران بخش لالجين، بزرگترين روستاي اين فرمانداري است که به‌رغم جمعيتي بالغ بر هشت‌هزار تن هنوز رسماً شهر نشده‌است.

مهم‌ترين جاذبه‌هاي گردشگري شهرستان بهار:
شهر لالجين
آرامگاه شيخ‌ محمد بهاري
تپه و پل مهاجران (ماران)
کاروانسراي تاج‌آباد
تپه سيمين زاغه

فعاليت عمده صنايع دستي شهرستان بهار در زمينه بافت قالي و ساخت سفال و سراميک است. در اين دو صنعت- هنر در سال 1382 به ترتيب 11121 و 3580 نفر مشغول به فعاليت بوده‌اند.

پيشينه تاريخي:
در اوايل قرن پنجم شهر بهار مرغزار يکي از امراي سلجوقي به نام قراتکين بوده‌است. در سال 800 هجري که اميرتيمور گورکاني آسياي صغير و شام را به تصرف درآورد، هفت ايل بزرگ را به نواحي مختلف ايران کوچاند. در اين بين، ايل بهارلو (از جمله ايلات قراقويونلو) مرغزار بهار (قُرُق) را ييلاق خود قرار دادند. اين ايل در زمان صفويه در قراتکين ساکن شدند و به سبب غلبه بهارلوها اين منطقه به بهار موسوم شد.
بهار در گذشته‌هاي بسيار دور از منظره‌هاي زيبا و از نعمت‌هاي خدادادي و طبيعي زيادي بهره مند بوده‌است به روايت تاريخ زين العابدين شيرواني در سنه 1253 ه ق، سپاهيان هلاکوخان و مغول، آن را ويران و قلعه شهر را با خاک يکسان کردند. در سال 800 ه ق امير تيمور گورکاني، هفت ايل ترک زبان که يکي از آنان ايل بهارلو بود به نواحي کردستان و همدان کوچانده و ييلاق خود را همچون قراتکين (يکي از امراي سلجوقي به سال 308 هق) مرغزار و چمن‌هاي بهار قرارداد.

وجه تسميه بهار:
نام شهر بهار از ايل بهارلو که در زمان قراقويونلوها در اين منطقه اسکان يافته‌اند، گرفته شده‌است.

مردم:
دين مردم اين شهرستان اسلام و مذهب شيعه‌است. زبان عموم مردم ترکي است و عده قليلي نيز به لري و کردي تکلم مي‌کنند. از دوره صفوي طايفه قراگوزلوها نيز در منطقه حضور داشتند که اراضي بهار را بين خود به صورت اربابي تقسيم کرده بودند.

مشاهير:
-شيخ محمد بهاري [[(1265-1325ق) فرزند ميرزا محمد مجتهد شيعه. وي در نجف از ملازمان
ملاحسينقلي شوندي گرديد.مقبره ايشان در گلزار شهداي بهار است.
-علي‌اصغر بهاري

تعداد شهدا و مفقودين:
تعداد شهدا و مفقودين اين شهرستان 557 نفر معادل 7,7 درصد کل شهداي استان مي‌باشد که خانوده آنها زير پوشش بنياد شهيد قرار دارند.تعداد آزادگان اين شهرستان 127 نفر معادل 12,9 درصد کل تعداد آزادگان استان و تعداد جانبازان اين شهرستان 1688 نفر معادل 8,7 درصد کل جانبازان استان مي‌باشد که تحت پوشش خدمات بنياد جانبازان قرار دارند.

ويژگي‌هاي طبيعي:
از ويژگي‌هاي طبيعي بهار مي‌توان به تنوع آبرفتهاي حاصلخيز که از فرسايش رسوبات سطحي ارتفاعات الوند به وجود آمده و نيز به نفوذ پذيري عمق خاک آن اشاره کرد. بهار به علت دارا بودن زمستان‌ها و يخبندان‌هاي طولاني از مناطق سردسير کشور محسوب مي‌شود. تابستان‌هايش معتدل و گرمترين ماههاي سال آن، تير و مرداد با حداکثر گرماي 6/39+ درجه سانتيگراد و سردترين ماهها دي و بهمن با حداقل درجه حرارت 33- سانتيگراد است.ميانگين بارش سالانه در حدود 315 ميلي متر و حداقل بارش سال در اواخر خرداد و حداکثر آن در فروردين ماه به ثبت رسيده‌است. اين شهر به دليل اختلاف ارتفاع بين بهار و ارتفاعات الوند، منطقه‌اي بادخيز است.

شبکه آبها:
چاهها، قنات و رودها، شبکه آبياري بهار را تشکيل مي‌دهند و همين است که موجب توسعه و گسترش کشاورزي در اين شهر و منطقه شده‌است. از مهم ترين رودهايي که در اين منطقه جريان دارد، مي‌توان از سيمينه رود، قره‌چاي، فرجين و رودخانه صالح آباد را مي‌توان نام برد.

کبودرآهنگ

شهرستان کبودراهنگ با برخورداري از فرهنگ عميق ديني و مذهبي ومردمي ولايتمدار دانشمنداني همچون شيخ موسي نثري کبودراهنگي و مجاهداني چون سردار شهيد حسين نوري فرمانده اطلاعات عمليات لشگر ويژه شهدا و صدها شهيد و جانباز و آزاده را در دامن خود پرورش داده است. اين شهرستان با تقديم پنج شهيد در پنجم آبان سال 1357 جهت به ثمر رسيدن انقلاب اسلامي ايران ونيز تقديم 627 شهيد،1685 جانباز، 38 آزاده و اعزام 5039 رزمنده به جبهه هاي حق عليه باطل در دوران دفاع مقدس،به عنوان يک شهرستان پيشرو در عرصه هاي مختلف فرهنگي، مذهبي و دفاع از حريم ولايت در استان همدان مطرح بوده است. با توجه به قابليت ها و ظرفيتهاي موجود در اين شهرستان که به شمه اي از اين ظرفيتها در اين نوشتار اشاره خواهد شد، انتظار مي رود با عنايت به رويکرد عدالت محورانه دولت محترم دهم در تخصيص مساوي منابع و امکانات به مناطق مختلف کشور ، اقدامات لازم جهت ارتقاء رتبه فرمانداري شهرستان کبودراهنگ در راستاي دستيابي اين شهرستان به جايگاه شايسته خود وتسهيل در خدمتگذاري که مورد انتظار مردم ولايتمدار و متدين اين خطه از ميهن اسلامي است صورت پذيرد.

 

شهرستان کبودراهنگ با وسعتي حدود 4025 کيلومتر مربع به عنوان بزرگترين شهرستان اين استان در شمال استان همدان قرار دارد.اين شهرستان از شمال به استان زنجان ، از جنوب به شهرستانهاي همدان ، بهار ، از شرق به شهرستانهاي رزن وفامنين و از غرب به استان کردستان محدود مي شود.اين شهرستان داراي سه بخش (مرکزي ، گل تپه ، شيرين سو) و سه شهر(کبودراهنگ ، گل تپه ، شيرين سو) ، 10 دهستان و 128 روستا مي باشد.البته اخيراً تأسيس بخش قهورد وتبديل روستاهاي عليصدر و داقداق آباد به شهر از سوي معاونت سياسي وزارت کشور مورد تصويب قرار گرفته است و با اجرايي شدن مصوبات تعداد بخشهاي اين شهرستان به 4 بخش و تعداد شهرها به 5 شهر افزايش پيدا خواهد کرد.

                                                                                  

ويژگيهاي جمعيتي

جمعيت شهرستان در حال حاضر حدود 155675 نفر مي باشد که رتبه چهارم استان پس از شهرستانهاي همدان ، ملاير و نهاوند را از اين لحاظ داراست.حدود 82 درصد جمعيت در مناطق روستايي و 18درصد در مناطق شهري ساکن هستند.البته آمار فوق تنها شامل جمعيت ثابت شهرستان مي شود و اگر اين آمار بر مبناي جمعيت شناور محسوب شود به لحاظ وجود مراکز مهم صنعتي ، گردشگري ، کشاورزي و... جمعيت شهرستان به حدود 000/200 نفر مي رسد.زيرا روزانه حداقل تعداد 15000 نفر گردشگر در غار عليصدر حضور دارند که در طول سال نزديک يک ميليون نفر از محل مذکور بازديد مي کنند که حدود000/20 نفر آنان از گردشگران خارجي مي باشند.همچنين وجود مراکز مهم نظامي مانند پايگاه هوائي شهيد نوژه با جمعيتي قريب به 000/10 نفر و حضور روزانه تعداد 2000 نفر از پرسنل غير ساکن در شهرستان درمحل مذکور از جمعيت شناور محسوب مي شوند.وجود بزرگترين شهرک صنعتي استان در شهرستان (شهرک صنعتي ويان) و استقرار چندين واحد بزرگ در آن، همانند نيروگاه شهيد مفتح ، فولاد ويان ، لوله نورد اکباتان، الوان ثابت و... باعث شده است روزانه حداقل 5000 نفر از ساکنين خارج از شهرستان در محلهاي مذکور مشغول به فعاليت گردند.کشاورزي بودن شهرستان باعث شده است که همه ساله بويژه در فصل کشاورزي تعداد کثيري از افراد خارج از شهرستان و حتي استان بعنوان کارگر در مزارع شهرستان مشغول به کار شوند که بيشتر اين افراد از اهالي استانهاي کردستان و کرمانشاه مي باشند و تعداد آنها نزديک به 10000 نفر مي رسد. بانگاهي گذرا به آمار فوق مي توان دريافت که شهرستان کبودراهنگ با احتساب جمعيت ثابت و شناور آن قريب به 200000 نفر را در خود جاي داده است.

 

وجود غارشگفت انگيز عليصدر  بزرگترين غار آبي جهان ، قرار گرفتن در مسير محورهاي ترانزيتي و مواصلاتي استانهاي غربي با تهران و مرکزي (محور همدان – ساوه ، همدان - قزوين ) استانهاي جنوب غربي با شمال غربي ( همدان – بيجار ، کبودراهنگ - زنجان) ، عبور خط آهن غرب کشور و بزرگراه کربلاو همچنين همجواري آن با منطقه ويژه اقتصادي فامنين و استقرار پايگاه هوائي سوم شکاري شهيد نوژه ، وجود بزرگترين شهرک صنعتي استان (شهرک صنعتي ويان) و نواحي صنعتي گل تپه ، شيرين سو و اورقين ، وجود صنايع مادر از قبيل مجتمع فولاد ويان و نيروگاه شهيد مفتح و دهها عامل و پتانسيل ديگر باعث شده است اين شهرستان به عنوان مرکز ناحيه شمالي استان همدان از جايگاه ويژه اي در ميان شهرستانهاي استان برخوردار باشد.در اين نوشتار سعي بر اين است که پتانسيل ها و ظرفيت هاي موجود در شهرستان کبودراهنگ در پنج محور امنيتي و انتظامي ، کشاورزي ، صنعت ، فرهنگ و آموزش عالي و گردشگري معرفي مي شود.

 

حوزه امنيتي و انتظامي:

شهرستان کبودراهنگ به لحاظ موقعيت جغرافيايي و هم مرزبودن با شهرستانهاي بيجار و قروه از استان کردستان، از لحاظ درجه بندي تردد و ترانزيت کالاي قاچاق بعنوان شهرستان درجه يک محسوب مي شود و بعضاً نگرانيهايي از تحرکات اشرار ضدانقلاب و مسائل ضد امنيتي در شهرستان وجود دارد ، بطوريکه توجه به اين مهم همواره يکي از رئوس اصلي فعاليتها و اقدامات فرمانداري مي باشد و ساليانه مقادير زيادي کالاي قاچاق که از طريق محورهاي اين شهرستان به سمت مرکز کشور درحال ترانزيت هستند کشف و ضبط مي شود.همچنين وجود مراکز مهم نظامي همچون پايگاه هوائي شهيد نوژه بعنوان يکي از مراکز مهم نظامي در منطقه غرب و شمال غرب کشور و نقش مؤثر آن در حفاظت از حريم هوايي جمهوري اسلامي ايران و نيز استقرار مرکز فرماندهي قرارگاه خاتم الانبياء غرب کشور در شهرستان و حضور چشمگير و موثر اين قرارگاه در امور پدافندي و فعاليتهاي آن در سطح شهرستان به لحاظ موقعيت استراتژيک و جغرافيايي و پستي و بلندي شهرستان و همچنين وجود مرکز مهم ماهواره و رادار سوباشي در پايش آسمان غرب و شمال غرب بر اهميت جايگاه امنيتي و انتظامي شهرستان مي افزايد.

 

بخش صنعت:

موقعيت مناسب جغرافيايي شهرستان و قرار گرفتن در کنار کريدور اصلي ارتباطي مرکز کشور با استانهاي غربي و همجواري با منطقه ويژه اقتصادي فامنين ، استقرار شهرک صنعتي ويان به عنوان بزرگترين شهرک صنعتي استان همدان ، استقرار صنايع بزرگي همچون مجتمع فولاد ويان ، لوله نورد اکباتان ، شرکت شيمي معدني پاسارگاد ، کارخانه دوده صنعتي آلتون ، کارخانه سيمان ، آويژه الوند ، کارخانه ساخت ديگ بخار و دهها واحد صنعتي ديگر و همچنين وجود نيروگاه 1000 مگاواتي برق شهيد مفتح باعث شده است که در شهرستان کبودراهنگ زمينه هاي لازم براي يک جهش بزرگ جهت تبديل شدن به قطب صنعتي استان همدان فراهم شود.در توضيح اهميت جايگاه شهرک صنعتي ويان همين بس که اين شهرک هم اکنون داراي 72 واحد صنعتي فعال با اشتغال 3200 نفر مي باشد که با افزودن فاز 2 شهرک با مساحت 170 هکتار و دارا بودن عرصه 350 هکتاري آمادگي لازم را جهت استقرار واحدهاي مختلف بزرگ و متوسط صنعتي دارد.همچنين جهت گسترش صنعت در مناطق مختلف اين شهرستان ناحيه صنعتي اورقين با 21 هکتار مساحت و ناحيه صنعتي شيرين سو با 50 هکتار مساحت در فاز 1 و با قابليت افزايش تا 95 هکتار ايجاد شده است.

 

شهرستان کبودراهنگ سابقه اي بسيار ديرينه و درخشان در توليد فرش دستباف داشته است که در دهه هاي اخير به علت مشکلات مربوط به بازار ، صنعت فرش دستباف به خاموشي گراييده بود ، اما در سالهاي اخير با همت بلند مسئولان شهرستان اين صنعت خفته مجدداً احياء شده است.در سالهاي 88و89 با ايجاد کارگاههاي آموزش قاليبافي در سطح شهرهاي کبودراهنگ ، شيرين سو ، گل تپه و روستاهاي شهرستان از جمله قباق تپه ، آق تپه ، ويان ، نگارآباد ، سراب ، سرايجوق و ... علاقمندان به اشتغال در اين عرصه آموزشهاي لازم را ديده اند و هم اکنون در شهرستان کبودراهنگ بيش از 2500 دار قالي فعال موجود مي باشد که با برنامه ريزي هاي مناسب در اين حوزه مي توان ضمن ايجاد اشتغال نسبت به افزايش درآمد روستائيان و ماندگاري آنان در روستاها کمک نمود.

 

بخش کشاورزي:

شهرستان کبودراهنگ با دارا بودن 241165 هکتار اراضي کشاورزي شامل 34587 هکتار اراضي آبي (که بيش از 18500 هکتار آن تحت پوشش سيستمهاي آبياري تحت فشار مي باشد) و 204368 هکتار اراضي ديم با سطح زير کشت سالانه حدود 133165 هکتار و توليد 489590 تن محصولات کشاورزي از قبيل گندم ، جو ، يونجه ، سيب زميني ، ذرت ، کلزا ، گلرنگ ، هندوانه ، صيفي جات و... حدود 7/10 درصد کل توليدات محصولات زراعي ، باغي و دامي استان را به خود اختصاص داده است.

عمده ترين قابليت ها وتواناييهاي شهرستان كبودراهنگ در بخش كشاورزي عبارتند از:

1- وجود اراضي وسيع با درجه حاصلخيزي نسبتا بالا درسطح شهرستان به مساحت 241165 هكتار؛

2- وجود بيش از 100000 هكتار از اراضي شهرستان به صورت آيش در طول سال؛

3- وجود مراتع وسيع به مساحت 126374 هكتار؛

4- پتانسيل بالاي توليد گندم و جو به ترتيب بيش از 180 هزار تن و 50 هزار تن در سال؛

5- پتانسيل بالاي توليد يونجه آبي با 95 هزار تن در سال؛

6- پتانسيل بالاي توليد انواع سيب زميني بذري وخوراكي بالغ بر 120 هزار تن در سال (شامل 10 هزار تن سيب زميني بذري و 110 هزار تن سيب زميني خوراكي)؛                                                                              

7- زيستگاه اصلي گوسفند نژاد مهربان: شهرستان با جمعيت دامي بيش از 358 هزار رأس دام سبك و 34 هزار رأس دام سنگين و 67 واحد صنعتي دامپروري به عنوان يكي از قطبهاي مهم دامپروري استان مطرح مي باشد؛

8- منابع آبي شهرستان: 2370 حلقه چاه عميق ونيمه عميق (بدون احتساب چاههاي غيرمجاز) 200 رشته قنات، 820 دهنه چشمه به دليل بروز خشكسالي هاي متوالي در چند سال اخير متأسفانه تعدادي از آنها خشك   شده اند؛

9- فراهم شدن بستر مناسب جهت ترويج وگسترش كشتهاي گلخانه اي و توليد قارچ در شهرستان بانگرش به كمبود منابع آبي ودر راستاي افزايش بهره وري از منابع توليد؛

 

10- وجود مناطق ومكانهاي مناسب جهت اجراي پروژه هاي آبي وخاكي از قبيل سد و بند، آب بندان، آبخوانداري، عمليات آبخيزداري، تغذيه مصنوعي, تجهيز ونوسازي اراضي

 

11- اجراي انواع طرحهاي آبياري تحت فشار با توجه به بحران شديد آب در شهرستان( تاكنون 18500هكتار از اراضي آبي شهرستان تحت پوشش طرحهاي آبياري تحت فشار قرار گرفته است( رتبه دوم استان)؛

 12- وجود پتانسيل وبستر لازم جهت احداث صنايع تبديلي وجانبي در سطح شهرستان به ويژه درحوزه عمل شركتهاي تعاوني توليد كشاورزي؛

13- پتانسيل بالاي توليد خيار با 40 هزار تن در سال (رتبه اول استان)؛

14- زمينه مستعد براي تشكيل شركتهاي تعاوني توليد در روستاهاي بزرگ تابعه شهرستان؛

15- وجود چهار واحد توليد خوراك دام و طيور به ظرفيت حدود 100 هزار تن در سال؛

16- توليد بيش از 50 درصد از نياز جوجه مرغ مادر گوشتي استان در شهرستان؛

17- وجود سيلوي غلات، انبارهاي سرد و چند منظوره با ظرفيت حدود 200 هزار تن در شهرستان؛

18- محل توليد و تكثير سيب زميني بذري وارداتي با مساحت 20 هكتار؛

19- وجود 4300 دستگاه تراكتور و 130 دستگاه كمباين در سطح شهرستان؛

20- وجو د 4 كلينيك، 1 آزمايشگاه دامپزشكي و يك آزمايشگاه خاكشناسي در سطح شهرستان؛

21- استعداد پرورش ماهيان گرمابي و سردابي در استخرهاي دومنظوره و اختصاصي و منابع آبي شهرستان؛

22- فعاليت 5 شركت خدمات مكانيزاسيون در سطح شهرستان

بخش گردشگري:

شهرستان کبودراهنگ در بخش گردشگري از پتانسيل ها و ظرفيتهاي بسيار بالايي برخوردار است. وجود غارعليصدر به عنوان يکي از بزرگترين غارهاي آبي قابل قايقراني در جهان در اين شهرستان باعث شده است که شهرستان کبودراهنگ به قطب گردشگري استان همدان تبديل شود.ساليانه به طور ميانگين حدود يک ميلون نفر از اين غار بازديد مي کنند که بيش از 20 هزار نفر آنان از گردشگران خارجي هستند.با توجه به جذابيت هاي فوق العاده اين غار براي بازديدکنندگان و وجود مناظر طبيعي بسيار زيباي آن در کنار علاقه بازديدکنندگان به اسکان و اقامت چندروزه در سکونتگاههاي روستايي اطراف آن ، ظرفيتهاي لازم جهت ايجاد مجتمع هاي سياحتي ، تفريحي، ورزشي ، ساخت سوئيت و... در حد بسيار مناسبي وجود دارد که با تصويب تبديل مجتمع سياحتي و گردشگري عليصدر بعنوان سايت گردشگري بين المللي در دور اول سفر رياست محترم جمهور و هيأت دولت به استان همدان اميد مي رود با ايجاد بسترهاي لازم براي سرمايه گذاري توسط بخش خصوصي، اين مجتمع تبديل به محور توسعه شهرستان کبودراهنگ شود.تفرجگاههاي طبيعي کوهستان قلي آباد ، تفرجگاه حاشيه سد خاکي مبارک آباد ، تفرجگاه حاشيه سد خاکي شيرين سو ، حمام و قلعه تاريخي باشقورتران منتسب به دوران ساساني و پل تاريخي کوريجان متعلق به دوره صفويه از ديگر جاذبه هاي گردشگري شهرستان کبودراهنگ محسوب مي شوند.

 

بخش فرهنگ و آموزش عالي:

در بخش آموزش عالي ، شهرستان کبودراهنگ با دارا بودن 3 واحد دانشگاهي شامل دانشگاه پيام نور ، دانشکده فني و مهندسي وابسته به دانشگاه بوعلي سينا و دانشگاه آزاد اسلامي از وضعيت نسبتاً خوبي برخوردار است ، هرچند براي رسيدن به نقطه مطلوب و شايسته مردم فرهنگ دوست اين شهرستان راه طولاني در پيش است.دانشگاه پيام نور کبودراهنگ که در سال 1374 تأسيس گرديده است ، داراي 31 رشته تحصيلي است و تعداد 5029 دانشجو شامل 2269 دانشجوي بومي و 2760 دانشجوي غيربومي در رشته هاي مختلف اين واحد دانشگاهي به تحصيل اشتغال دارند.ديگر پايه مهم آموزش عالي دراين شهرستان وجود دانشگاه آزاد اسلامي است که در سال 1386 با پيگيري مسئولان شهرستان تأسيس شد.در اين واحد دانشگاهي در حال حاضر 14 رشته تحصيلي داير مي باشد و 555 دانشجو در رشته هاي مختلف آن مشغول به تحصيل هستند و تاکنون 290 نفر هم  از آن فارغ التحصيل شده اند.همچنين با پيگيري هاي بعمل آمده ، دانشکده فني و مهندسي وابسته به دانشگاه بوعلي سينا در سالجاري (1389) در شهرستان تأسيس گرديد.اين دانشکده فعاليت خودش را با جذب 33 دانشجو در رشته مهندسي عمران آغاز کرده و اميد مي رود با نظر مساعد مسئولان دانشگاه بوعلي سينا و وجود پتانسيل هاي لازم در شهرستان کبودراهنگ  به ويژه در حوزه فني و مهندسي با گسترش رشته هاي تحصيلي ، اين دانشکده در آينده نزديک به دانشگاه تبديل شود.

 

تأسيس مرکز رشد وابسته به پارک علم و فناوري استان همدان در مرکز اين شهرستان از ديگر محورهاي آموزش عالي در شهرستان کبودراهنگ به شمار مي رود.تأسيس اين مرکز به عنوان حلقه واسط بين دانشگاه و صنعت مي تواند نقش موثري در توسعه صنعتي وکشاورزي شهرستان ايفاء نمايد.همچنين در راستاي پاسخگويي به مطالبات مردمي و با توجه به وجود ظرفيت هاي بالقوه فراوان مخصوصاً در بخش هاي کشاورزي و دامداري اقدامات اوليه جهت تأسيس دانشگاه علمي – کاربردي در مرکز شهرستان و مراکز بخشهاي گل تپه و شيرين سو آغاز شده است. با راه اندازي اين مرکز دانشگاهي در مراکز بخشهاي سه گانه اين شهرستان ، حلقه توسعه آموزش عالي اين شهرستان به نقطه کمال خود نزديک خواهد شد.

 

در حوزه آموزش و پرورش نيز که بعنوان اصلي ترين زيرساخت در زمينه توسعه پايدار در بخشهاي مختلف فرهنگي ، اجتماعي ، اقتصادي ، صنعتي و ... مطرح است پيشرفت هاي چشمگيري در سالهاي اخير به دست آمده است.سرانه فضاي آموزشي به ازاي هر دانش آموز با 31 درصد افزايش نسبت به سال 1384 از 63/1 مترمربع به 15/2 متر مربع رسيده است.وجود 162 مدرسه ابتدائي با 10491 دانش آموز ، 76 مدرسه راهنمايي با 6452 نفر دانش آموز و 31 دبيرستان با 4222 دانش آموز و 9 مرکز کار و دانش از جمله ظرفيت هاي آموزش و پرورش شهرستان کبودراهنگ مي باشد.وجود 8 واحد کتابخانه عمومي و پيگيري احداث کتابخانه در روستاهاي با جمعيت بالاي 300 خانوار ، کسب رتبه اول کشوري در ساخت خانه عالم روستايي در سال 87 ، وجود 21 واحد خانه قرآن روستايي  و 18 واحد کانون فرهنگي – تبليغي از جمله شاخصه هاي فرهنگي اين شهرستان است.همچنين در راستاي تعميق فرهنگ ديني و مذهبي ، عمليات اجرايي حوزه علميه برادران در مرکز اين شهرستان آغاز گرديده است که با اختصاص مبلغ 5000 ميليون ريال اعتبار اوليه تاکنون 25درصد پيشرفت فيزيکي داشته است.

فامنین

شهرستان فامنين با وسعت حدود 1287کيلومتر مربع معادل 6/6 درصد مساحت استان را به خود اختصاص داده است.اين شهرستان از سمت شمال به شهرستان رزن، از سمت جنوب به شهرستان همدان، از سمتشرق به استان مرکزي و از سمت غرب به شهرستان کبودرآهنگ محدود شده‌ است.

اين شهرستان داراي 1 مركز شهري، 2 بخش، 4 دهستان و 63 آبادي داراي سكنه است.

دشت فامنين يکي ازدشت‌هاي نه گانه استان همدان است که توليد محصولات کشاورزي آن نقش عمده‌اي دراقتصاد شهرستان و نهايتاً استان دارد.ارتفاع اين شهرستان از سطح دريا برابر با 1628 متر مي‌باشد.شهرستان فامنين به عنوان دروازه ورودي به استان همدان از طرف شمال شرق جايگاه ويژه اي دارد که با برنامه‌ها و پروژه‌هاي تدوين شده، در حال اجرا و به بهره برداري رسيده افق بسيار روشني را پيش رو دارد.

شهرستان فامنين داراي اقليم كوهستاني مي‌باشد.ميانگين بارش سالانه در اين شهرستان حدود 4/303 ميلي‌متر و متوسط دماي آن 5/12 درجه سانتي‌گراد در تغيير است.

مهمترين جاذبه‌هاي گردشگري و آثار تاريخي اين شهرستان عبارتند از:

 غار قلعه جوق، امامزاده عين و غين، کاروانسراي يارم قيه، آتشکده قره‌تپه، پل تاريخي جهان آباد، برج گلشن و مسجد باستاني روستاي خوش‌آباد و حمام تاريخي شهر فامنين.

جمعيت اين شهرستان بر اساس سرشماري عمومي نفوس و مسكن سال 1390 برابر با 42485 نفر بوده است كه تعداد 14478 نفر در مناطق شهري و 28007 نفر در مناطق روستايي ساكن بوده‌اند.در واقع حدود 9/65 درصد از جمعيت اين شهرستان در مناطق روستايي ساكن هستند.

 

رزن

شهر رزن مرکز شهرستان رزن و بزرگترین شهر آن می باشد که در دشتی هموار با زمین های حاصلخیز و مناظر طبیعی در مسیر جاده اصلی همدان به تهران قرار گرفته . علاوه بر شهر رزن دو شهر قروه درجزین و دمق و ۳ بخش : مرکزی، سردرود و قروه در جزین در مجموعه ی شهرستان رزن قرار دارند. شهر رزن تقریبآ در مرکز شهرستان قرار دارد که از ناحیه شمال و شمال غربی به استان قزوین از جنوب به شهرستان همدان از مشرق به استان مرکزی و از مغرب به شهرستان کبودرآهنگ محدود می باشد. در شمال شرقی این شهرستان رشته کوه خرقان قرار گرفته که بلندترین نقطه آن در محدوده شهرستان رزن دارای ارتفاع ۲۶۳۰ متر از سطح دریاست. به لحاظ اینکه رزن در شمالی ترین نقطه استان واقع شده است، هوای آن نسبتا سردتر از سایر نقاط استان است و در تابستانها از آب و هوای معتدلی برخوردار است.

وجه تسميه
در مورد چگونگي نام‌گذاري و پيشينه تاريخي رزن دو روايت نقل شده است: اول آن‌كه رزن از كلمه رايزن گرفته شده كه در اصطلاح رايزن به معني مهمان‌دار بوده است. در شرح اين مطلب آمده كه رزن بر سر راه اصفهان – زنجان و قزوين – همدان بنا شده است و بناي اوليه آن جنبه كاروان‌سرا داشته كه مسافران بعد از استراحت در كاروان سراي شاه عباسي واقع در آوج، منزل بعدي را رزن مي دانستند و به مرور زمان رايزن به رزن تبديل شده است. در روايت دوم درباره رزن آمده كه به علت وجود باغ هاي انگور (رز) اين منطقه به رزان معروف شده كه به مرور زمان به رزن تغيير يافته است.  

جغرافیا  
موقعيت شهر رزن نا همواری ها 
رزن در دشتی قرار گرفته است که اطراف آن را کوه هایی از رشته کوه های زاگرس در بر گرفته اند. از رودخانه‌های مهم آن می‌توان به رودخانه خمیگان اشاره کرد. رزن شهری است زیبا با چشمه های آب معدنی که مشهور ترین چشمه ی آب معدنی آن قینرجه می باشد که در ۱کیلومتری شهر رزن قرار گرفته است.

آب و هوا 
آب و هوای رزن سردسیر می باشد و نسبت به شهرهای دیگر استان هوای سرد تری دارد. لیکن در تابستانها از آب و هوای معتدلی برخوردار است و میانگین درجه حرارت سالیانه آن به طور متوسط ۱۱ درجه سانتی گراد است. متوسط بارندگی سالیانه این شهرستان نیز حدود ۳۰۰ میلیمتر محاسبه شده است و در مجموع با توجه به تقسیم بندی آب و هوایی آب و هوای شهرستان رزن سردو معتدل کوهستانی محسوب می شود.

ترابری 
رزن در مسیر جاده ی همدان - تهران قرار دارد و آزاد راه همدان - قزوین از این شهر گذشته و به اتوبان قزوین - تهران متصل می شود، از این رو رزن به عنوان یکی از شهر هایی که در مسیر مواصلاتی غرب کشور قرار گرفته از اهمیت بالایی برخوردار است.

مردم 
جمعیت 
طبق آخرین سرشماری نفوس و مسکن جمعیت شهر رزن ۲۰۸۹۳ نفر بوده است که نسبت تراکم جمعیت ۷/۶ نفر بر کیلومتر مربع می باشد.

زبان و گویش 
مردمان شهر رزن به زبان ترکی سخن می گویند ولی زبان فارسی نیز در بین آنها رایج است و اهالی این شهر با زبان فارسی نیز صحبت می کنند.

مشاهیر 
۱. ...
۲. آیت الله آخوند ملا حسین قلی شوندی درجزینی همدانی
۳. آیت الله حاج حسین نوری همدانی (مرجع تقلید شیعیان)
۴. آیت الله دکتر محمد مفتح
۵. آیت الله آخوند ملا علی معصومی وفسی همدانی
۶. آیت الله میرزا یوسف احدی قروه در جزینی
۷. آیت الله ثابتی
۹. آیت الله میرزا محمود انواری
۱۰. آیت الله شیخ العراقین
۱۱. خواجه رشید الدین فضل الله همدانی
۱۲- قوام الدین ابوالقاسم درگزینی
۱۳. جلال الدین درگزینی
۱۴. مصطفی رحماندوست
۱۵. محمد مهدی مفتح
۱۶. صدیقه وسمقی
۱۷. محمد پیران
۱۸. شهاب الدین طاهری
19. مجتبی رحماندوست (مشاور رییس جمهوردرامور ایثارگران)

از دیگرمشاهیر می توان به خواجه نظام‌الدین عبیدالله زاکانی معروف به عبید زاکانی شاعر و نویسندهٔ طنزپرداز فارسی‌ زبان قرن هشتم هجری (اهل روستای زاکان) اشاره کرد.

جاذبه های تاریخی و گردشگری 
بناي تاريخي امام زاده اظهر: برج‌ و آرامگاه‌، معروف‌ به‌ امام‌زاده‌ اظهر بن‌ علی‌(ع‌)، واقع‌ در درگزین‌ در فاصلة ۵ کیلومتری‌ شرق‌ شهر رزن‌ و به‌ فاصلة ۸۵ کیلومتری‌ شمال‌ شرق‌ همدان‌ قرار دارد. بنای امام زاده عبارت از برجی استوانه شکل که ۲۰ متر ارتفاع و ۱۹ ترک دارد. هشت متر از ارتفاع برج را ساختمان و بنای امام‌زاده تشکیل می‌دهد که بقعه گنبد این بنا، مخروطی شکل است.این بنا در تاریخ ۲/۱۲/۱۳۲۷ به شماره ۳۶۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امام زاده هود: این امامزاده در ینگی قلعه و در ۳ کیلومتری شرق شهر رزن قرار دارد و از بناهای دوران مغول و قرن هشتم به شمار می آید . پلان نما دوازده ضلعی و از آجر ساخته شده است .
مجموعه ی بوستان و پارک جنگلی ملت

دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی
۱. دانشگاه آزاد اسلامی واحد رزن
۲. دانشگاه پیام نور واحد رزن

صنایع و معادن 
شهرستان رزن با دارا بودن دو کارخانه ی سیمان هگمتان و اکباتان بزرگترین شهرستان در تولید سیمان کشور می باشد. همچنین معادن فراوانی از جمله معدن سنگ گرانیت، پودر سنگ و آهک در این شهرستان وجود دارند که محصولات معدنی قابل توجهی از آنها بهره برداری می شود.
شهرک صنعتی رزن یکی از بزرگترین شهرک های صنعتی در استان همدان است که کارخانجات و واحد های تولیدی فراوانی در آن مشغول به فعالیت هستند. یکی از بزرگترین کارخانجات این شهرک صنعتی کارخانه ی ارکان لوله همدان می باشد، همچنین چندین کارخانه از جمله بزرگترین کارخانه تولید سیلیفون کشور به زودی در این مجموعه شروع به کار خواهد کرد.
شهرستان رزن با دارا بودن کارخانه رزن یدک یکی از بزرگترین تولید کنندگان لوازم یدکی خودرو سازان داخلی است.
شهرستان رزن دارای ۳۳۲ کارگاه هنرهای سنتی و صنایع‌دستی در رشته های گلیم بافی، سراجی سنتی و معرق چوب است. قالی بافی یکی از مهمترین صنایع دستی شهرستان رزن می باشد که سهم قابل توجهی از تولیدات دستی در این شهرستان را به خود اختصاص داده است.

کشاورزی و دامپروری 
شهرستان رزن سهم قابل توجهی در تولیدات کشاورزی در استان همدان را دارد، این شهرستان با تولید ۷۰۷ هزار تن انواع محصول کشاورزی رتبه نخست تولیدهای این بخش را در استان همدان از آن خود کرده است. انواع تولیدات کشاورزی این شهرستان شامل گندم، جو، سیب زمینی، دانه روغنی، یونجه، سیفیجات و غیره می باشد.
شهر رزن و مجموعه ی شهرستان دارای انواع باغ ها ی میوه بخصوص باغات انگور می باشد که محصولات جانبی فراوانی از جمله شیره و کشمش از آنها تولید می شوند.
مزرعه پرورش اسب دیمور شهرستان رزن بزرگترین مرکز پرورش اسب غرب کشور است و بیش از دو هکتار وسعت دارد و سالانه ۱۵ کره اسب اصیل عرب در این مرکز متولد می شوند. در حال حاضر اسبهای اصیل ایرانی که در این مزرعه پرورش می یابند به شهرهای کرمان، یزد، اصفهان و رامهرمز فرستاده می شوند. همچنین این مزرعه اسب اصیل عرب را برای مسابقات کورس، زیبایی و استقامت پرورش می دهد.
در این شهرستان چندین مزرعه تولیدی گوشت طیور از جمله مزرعه پرورش شتر مرغ، بوقلعمون، بلدرچین، وتعداد زیادی واحد مرغ داری و گاوداری وجود دارند که سهم عمده ای در تولید گوشت استان و کشور را به خود اختصاص داده اند. در زمینه آبزی پروری نیز انواع استخر ها و مزرعه های پرورش ماهی بخصوص ماهی غزل آلا در سطح شهرستان مشغول به کار هستند.
طبق آمار رسمی یک مجتمع دامپروری، ۶۱ مزرعه آبزی پروری ، ۷ واحد صنایع تبدیلی، بیشتر از ۱۴ هزار کلنی زنبور عسل، ۱۲ ایستگاه جمع آوری شیر و یک کشتارگاه نیز در شهرستان فعال است. سالانه ۳۱۰ هزار تن TDN (ماده غذایی خالص مورد نیاز دام) در این شهرستان تولید می شود که ۱۸۶ هزارتن آن مازاد بر نیاز است.

نهاوند

نهاوند در موقعیت جغرافیایی 48درجه و 24 دقیقه طول شرقی و 23 درجه و 22 دقیقه عرض شمالی از نصف النهار گرینویچ قرار دارد، اختلاف ساعت آن با تهران 13 دقیقه و 28 ثانیه است. این شهرستان از شمال به شهرهای تویسرکان و همدان از خاور به ملایر، از باختر به استان کرمانشاه و از سمت جنوب به استان لرستان محدود است. شهر نهاوند بی شک یکی از شهرهای قدیمی و تاریخی ایران است، اکتشفات تپه گیان که قدمتی برابر با 37 قرن قبل از میلاد دارد و همچنین قرارگیری در سر راه فرعی ابریشم به نهاوند و از نهاوند به بروجرد و از آنجا به اصفهان و فارس، نشان از موقعیت سوق الجیشی منطقه در گذشته داشته است. 

از گذشته شهر در دوره ماد و هخامنشیان اطلاعات دقیقی در دست نیست اما با توجه به نزدیکی نهاوند به همدان به عنوان مرکز حکومت ماد و قرابت نهاوند باجاده های دوره هخامنشیان، مطالعه تاریخی بیشتری در مورد این کهن شهر نیاز است تا بتوان در مورد تاریخ این چند دوره، قضاوت کرد. اما با توجه به کتبیه مکشوفه دوره سلوکیان و وجود معبد سلوکی در نهاوند، تاریخ و ساختار شهر را از دوره سلوکیان می توان حدس زد. کتیبه مذکور به خظ یونانی در 32 سطر بر روی قطعه سنگی به ابعاد 46*85 سانتی متر توسط انتی کوس شاه سلوکی به تاریخ 193 قبل از میلاد نوشته شده است. در این دوره ساختار شهر بر اساس شهر نظامی و محوریت قلعه شکل گرفته و طرح آنها بر اساس طرحهای منتظم هندسی بوده است. این فرم شهرها سازمانی شبیه شهرهای یونانی داشتند. در نتیجه قلعه یا کهندژ در مرکز قرار می گرفته و در نهاوند قلعه نظامی شهر به علت قرار گیری در راس شیب طبیعی شهر، در آن زمان هسته اولیه شهر بوده و دیگر فضاهای شهر مانند معبد و فضاهای عمومی شهر در اطراف آن شکل می گرفتند.

در دوره اشکانیان نهاوند دارای اهمیت بود چراکه یکی از هفت خاندان مهم اشکانی به نام کارن در این شهر زندگی می کردند. فرم و ساختار شهر در این دوره نسبت به دوره قبل زیاد متحول نشد. حتی در دوره اشکانیان فرم دایره را حفظ کردند. ساختار شهر نهاوند نیز زیاد در این دوره متحول نشد و محوریت شهر قلعه نظامی آن بود.در دوره ساسانیان دژ نهاوند به عنوان مقر تابستانی یزگرد سوم مورد استفاده قرار گرفت و قلعه و شهر در این دوره مرمت و ساماندهی شد. بازار در این دوره شکل می گیرد که البته محل آن راسته بازار کنونی نبوده و در مرکز بافت و در کنار مسجد جامع قدیمی شهر نزدیک به میدان قیصریه و در محل بازار چهار سوق فعلی شهر بوده که اکنون تخریب شده است. نظام طبقاتی این دوره تاریخی، شهری با طبقات مختلف اجتماعی بوجود آورد که شامل کهندژ با دیوارهای بلند، به عنوان بخش نظامی، شارستان، به عنوان قسمت اصلی شهر که بازار و محله های اصلی شهر در آن شکل می گرفت و در گرداگرد آن سواد که شامل طبقه اجتماعی پیشه وران و روستائیان می شد.در جنگی که بین سپاه ایران و مسلمین در شهر نهاوند به وقوع پیوست نیروه های ایران از سپاه مسلمین شکست خوردند. پس از فتح شهر نهاوند مسلمین توانستند به راحتی دیگر مناطق ایران خصوصا مناطق جنوبی را به تسخیر خود در آوردند. در این دوره ساختار شهر متحول می شود و سواد به ربض تغییر نام می دهد و نظام طبقاتی شهر متحول می شود و مسجد جامع شهر بر روی پایه های قدیمی آتشگاه استوار می شود. بازار در این دوره در محل بازار قدیمی شهر رونقی دوباره می گیرد و در واقع حصار اولیه شهر، حصار قلعه نظامی، را به حصار دوم شهر، حصار شارستان، متصل می کند. در زمان عباسیان شهر نهاوند دست به دست بین سران و حاکمان این سلسله تعویض می شود. در زمان سامانیان در اختلافی که بین این سلسله و پادشاه آل بویه بوجود آمد سامانیان توانستند همدان، نهاوند و دینور را به تصرف خود در آورده و بساط آل بویه را بر چینند. 
در زمان شاه عباس اول شهر نهاوند مورد تاخت و تاز عثمانیان قرار گرفت و سپاه عثمانی شهرهای همدان و نهاوند را به تصرف خود در آوردند و قلعه ای در نهاوند بنا کردند. بعد از سال 1011 ه.ق. جنگهای داخلی که در کشور عثمانی به وقوع پیوست، باعث شد تا شاه عباس نهاوند را از تصرف عثمانیان خارج کند و دستور داد تا قلعه نهاوند را تخریب کنند. 

در زمان فتحعلی شاه، محمود میرزا پسر پانزدهم فتحعلی شاه در سال 1238 ه.ق. حاکم شهر نهاوند شد و در شهر قلعه ای مستحکم بنا کرد. در مدت 20 ساله حکومت محمود میرزا در نهاوند تلاش فراوانی برای رونق و شکوفایی شهر انجام شد. در این دوره راسته بازار تاریخی فعلی شهر شکل می گیرد و بازار پلی برای ارتباط دروازه و حصار شهر به مرکز شهر و مسجد جامع می شود و بازار قدیمی و میدان قیصریه هسته مرکزی شهر را تشکیل می دهد. سرانجام در دوره ناصریه بعد از سفر ناصرالدین شاه به نهاوند دستور تخریب قلعه نهاوند صادر می شود. بعد از این دوره معماری و شهرسازی نهاوند رو به افول می گذارد و بازار نیز از این قاعده مستثنی نبوده است و در امتداد راسته بازار شهر به طرف دروازه شهر که همان در سرداب امروزی است معماری بازار که ویژگی ها و ارزشهای خود را از دست داده ادامه می یابد.همانگونه که در توضیح موقعیت تاریخی شهر نهاوند آمد، بافت تاریخی نهاوند به لحاظ توجیح مسائل دفاعی و امنیتی شهر، بر روی یک تپه طبیعی قرار گرفته است و در مرکز تپه، کهندژ اصلی و گرداگرد آن لایه ها و طبقات مختلف اجتماعی شهر قرار داشته اند.اما در دوره های متاخر تاریخی اتفاقی که باعث تخریب و نابودی بافت شد و زمان آن تا به 30-20 سال اخیر نیز می رسد، این بود که مهاجرت ساکنین قدیمی شهر از مرکز بافت و اطراف کهندژ به اطراف محدوده بافت که شامل بخشهای تازه ساز وجدید با خیابانها کشی های عریض (در زمان خودش) و دارای خدمات مطلوب شهری جدید بود، صورت پذیرفت و نهایتا مشکلات کالبدی وساختاری محلات قدیمی به لحاظ مطلوب نبودن خدمات شهری این محلات را به محلات ارزان و پست شهر تبدیل کرد.محل قلعه قدیمی شهر کهندژ) و ویرانه های آن نیز بستری مناسب ایجاد کرد تا خانه ها و کوچه هایی بی هویت، به لحاظ معماری، بوجود آید تا دیگر تمام شرایط لازم برای تخریب بنیادین بافت بوجود آید و اوضاع نابسامان بافت روز به روز دچار وخامت بیشتر شود. تا به امروز که در واقع تشخیص خطوط اصلی و ارزشهای بافت قدیم کار بسیار ظریف و کارشناسانه ای است.
به طور کل عوامل تخریب هسته مرکزی بافت را با تاخر زمانی می توان به تخریب کهن‌دژ در مرکزیت بافت (دوره قاجار)، زمین خالی و ویرانه های کهن‌دژ و مصالح حاصل از تخریب آن بستر مناسب ساخت و ساز بدون ضابطه را در مرکز بافت تاریخی ایجاد کرد (اوایل دوره پهلوی)،‌ مهاجرت ساکنین اصلی و قدیمی شهر از مرکز بافت تاریخی به حاشیه و محلات جدید (دوره پهلوی تا به امروز)، ارزانی زمین و رکود اقتصادی مالکیتها در مرکز بافت تاریخی (تا به امروز)، مهاجرت و تملک بدون سند برخی از روستائیان مهاجر و اقشار ضعیف جامعه به مرکز بافت تاریخی، نبود تاسیسات و خدمات مناسب شهری به لحاظ نبود مدیریت صحیح و همچنین ساختار زمین منطقه به لحاظ سفتی و شیب فراوان مرکز بافت تاریخی، دوره جنگ 8 ساله با عراق و بمباران های مکرر و تخریب بناهای زیبا و ساختار کالبدی در مرکز بافت، اعتیاد و نابهنجاری های اجتماعی به علت نرخ بالای بیکاری و اشکالات موجود در طرحهای هادی، تفصیلی و جامع به لحاظ بومی نبودن طرح ها و عدم کنکاش و مطالعه صحیح در لایه های مختلف اجتماعی، فرهنگی و تاریخی شهر دسته بندی کرد. 

تقسیمات‌ سیاسی 
از نظر تقسیمات‌ کشوری‌ منطقه‌ی‌ نهاوند طی‌ دوره‌های‌ مختلف‌ تغییراتی‌ داشته‌ است‌. در تقسیمات‌ مربوط‌ به ‌سال‌ 1329 این‌ شهرستان‌ جزء استان‌ کردستان‌، در سال‌ 1335 جزء استان‌ کرمانشاهان‌، در سال‌ 1345 جزء فرمانداری‌ کل‌ همدان‌ و از سال‌ 1355 به‌ بعد در محدوده‌ی‌ سیاسی‌ استان‌ همدان‌ قرار گرفته‌ است‌. از آن‌ تاریخ‌ به‌بعد تغییری‌ نداشته‌، تا این‌ که‌ در سال‌ 1369، دهستان‌ خزل‌ غربی‌ از بخش‌ خزل‌ شهرستان‌ جدا و به‌ شهرستان‌ کنگاور الحاق گردید 
شهرستان‌ نهاوند در حال‌ حاضر از نظر تقسیمات‌ کشوری‌ همان‌ طوری‌ که‌ گفته‌ شد در حوزه‌ی‌ سیاسی‌ استان‌ همدان‌ واقع‌ شده‌ است‌. این‌ شهرستان‌ به‌ دو بخش‌ مرکزی‌ و خزل‌ با مرکزیت‌ نهاوند و فیروزان‌ تقسیم‌ می‌ شوند.بخش‌ مرکزی‌ شامل‌ پنج‌ دهستان‌ : طریق‌ الاسلام‌، فضل‌، کیان‌، شعبان‌ و گاماسیاب‌ با 115 روستای‌ دارای‌ سکنه‌ و7 روستای‌ بدون‌ سکنه‌ و بخش‌ خزل‌ با مرکزیت‌ فیروزان‌، شامل‌ دو دهستان‌: خزل‌ شرقی‌ و سلگی‌ با روستای ‌دارای‌ سکنه‌ و روستای‌ بدون‌ سکنه‌ است‌.
جمعیت‌
براساس‌ نتایج‌ سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ ‌ 18411375، این‌ شهرستان‌ دارای‌ جمعیتی‌ معادل60 نفربوده‌ است‌ که‌ از این‌ تعداد 67579 نفر (نزدیک‌ به‌ 7/36 درصد) در مناطق‌ شهری‌ نهاوند و فیروزان‌ سکونت ‌داشته‌اند و 116581 نفر مابقی‌ (یعنی‌ 3/63 درصد) در مناطق‌ روستایی‌ این‌ شهرستان‌ شامل‌ 183 آبادی‌ دارای‌سکنه‌ در دو بخش‌ و7 دهستان‌ زندگی‌ می‌ کرده‌اند 
ساکنان‌ شهر نهاوند به‌ گویش‌ نهاوندی‌، روستاهای‌ تابعه‌ به‌ زبان‌ لری‌ و معمولاً ساکنان‌ بخش‌ خزل‌ به‌ زبان‌ لکی ‌سخن‌ می‌ گویند. با توجه‌ به‌ این ‌که‌ ساکنان‌ منطقه‌ غالباً از اقوام‌ لر می‌ باشند، لذا با فرهنگ‌ و آداب‌ و رسوم‌ و سنن‌ خاص‌ این‌ قوم ‌زندگی‌ می‌ کنند 

نوع‌ زندگی‌
الف‌ - زندگی‌ عشایری‌ شهرستان‌ نهاوند خود فاقد عشایر کوچ‌ رو است‌، ولی‌ عشایر استان‌های‌ هم‌ جوار از جمله‌ لرستان‌ و کرمانشاهان‌ ازارتفاعات‌ و مراتع‌ ییلاقی‌ منطقه‌، استفاده‌ می‌ کنند. آن‌ها غالباً دامدارند و به‌ پرورش‌ بز و گوسفند می‌ پردازند 
ب‌ - زندگی‌ روستایی‌ همان‌طور که‌ قبلاً توضیح‌ داده‌ شد منطقه‌ دارای‌ 183 روستای‌ دارای‌ سکنه‌ در قالب‌ 7 دهستان‌ و 2 بخش‌ است‌.اکثر قریب‌ به‌اتفاق این‌ روستاها در نواحی‌ دشتی‌ پراکنده‌اند و توزیع‌ آن‌ها از نحوه‌ی‌ پراکندگی‌ منابع‌ آب ‌‌و ‌خاک‌ تبعیت‌ می‌‌کند 
در مبحث‌ جمعیت‌ آمده‌است‌ که‌ در حدود 3/63 درصد جمعیت‌ شهرستان‌ نهاوند در مناطق‌ روستایی‌ زندگی‌می‌ کنند. بنابراین‌ می‌ توان‌ گفت‌ که‌ زندگی‌ روستایی‌، چهره‌ی‌ غالب‌ زندگی‌ در سطح‌ منطقه‌ است‌ نوع‌ معیشت‌روستائیان‌ منطقه‌ بر دو پایه‌ کشاورزی‌ و دامداری‌ استوار است‌. البته‌ کشاورزی‌ دارای‌ اهمیت‌ بیشتری‌ است‌، به‌ طوری ‌که‌ دیگر فعالیت‌ها را تحت‌الشعاع‌ خود قرار داده‌ است‌
هوای‌ مناسب، آب‌‌ کافی‌ و حاصل ‌خیزی‌ خاک‌، دشت‌ نهاوند را مناسب‌ کشت‌ محصولات‌ مختلف‌ زراعی ‌نموده‌ است‌. چنان ‌که‌ بیشترین‌ فعالیت‌ اقتصادی‌ مردم‌ منطقه‌ در این‌ بخش‌ متمرکز می‌ باشد. مهم‌ترین‌ محصولات ‌زراعی‌ منطقه‌ عبارت‌اند از : گندم‌، جو، نباتات‌ علوفه‌ای‌، حبوبات‌، چغندرقند و... و مهم‌ترین‌ محصولات‌ باغی‌ آن‌عبارت‌اند از : سیب‌، انگور، نباتات‌ هسته‌دار، گردو و... 
بعد از کشاورزی‌ شغل‌ دوم‌ روستائیان‌ منطقه‌ دامداری‌ است‌. در اکثر روستاهای‌ منطقه‌ مردم‌ در کنار فعالیت ‌زراعی‌ به‌ دامداری‌ نیز مشغول‌ می‌ باشند و به‌ پرورش‌ گاو، گوسفند، بز و انواع‌ طیور می‌ پردازند. 

ج - زندگی‌ شهری‌ 

همان‌طور که‌ در مباحث‌ قبل‌ توضیح‌ داده‌ شد، شهرستان‌ نهاوند دارای‌ دو منطقه‌ شهری‌ نهاوند و فیروزان‌ می‌ باشند. شهر نهاوند یکی‌ از قدیمی‌ترین‌ و کهن‌ترین‌ شهرهای‌ کشور است‌ که‌ دارای‌ قدمت‌ چندین‌ هزارساله‌ است‌ 
سیمای‌ این‌ شهر همانند اکثر شهرهای‌ کشور دوگانه‌ است‌. قسمتی‌ دارای‌ بافت‌ قدیمی‌ و سنتی‌ و قسمت‌ دیگر دارای ‌بافت‌ و چهره‌ی‌ جدید است.
در مبحث‌ جمعیت‌ آمده‌ است‌ که‌ در حدود 7/36 درصد جمعیت‌ شهرستان‌ در دو منطقه‌ی‌ شهری‌ نهاوند وفیروزان‌ سکونت‌ دارند. سکنه‌ی‌ نقاط‌ شهری‌ غالباً در بخش‌ خدمات‌ و سپس‌ در بخش‌هایی‌ که‌ به‌ صورت‌ غیرمستقیم‌ با بخش‌ کشاورزی‌ و دامداری‌ مرتبط‌ هستند، فعالیّت‌ دارند. فعالیت‌ در بخش‌های‌ صنعت‌ و معدن‌ با توجه‌ به‌توان‌ ضعیف‌ معدنی‌ منطقه‌ و عدم‌ سرمایه‌گذاری‌ در این‌ بخش‌ها بسیار ضعیف‌ است‌. برابر نتایج‌ مقدماتی‌ سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ شهرستان‌ نهاوند در سال‌ 1375 توزیع‌ جمعیت‌ شاغل‌ در گروه‌های‌ عمده‌ی‌ شغلی‌ به‌ ترتیب‌ به‌ شرح‌ ذیل‌ است‌.