قصاید قاآنی

ماه من دارد ز سیم ساده یک خرمن سرین

من به‌ گرد خرمنش همچون‌ گدایان خوشه چین

یک طبق بلور را ماندکه بشکافد ز هم

نیمی افتد بر یسار و نیمی افتد بر یمین

درشب تاریک چون مه خانه را روشن ‌کند

کس نمی‌پرسد تو آخر قرص ماهی یا سرین

خسرو پرویز اگر خود زرّ دست‌افشار داشت

سیم دست افشار دارد آن نگار نازنین

گنج باد آورد گنجی بود کش آورد باد

گنج بادآور شنیدی ‌گنج بادآور ببین

در شب مهتاب از شلوار چون افتد برون

یک بغل برف از هوا باریده گفتی بر زمین

هیچ جفتی را نشاید بی‌قرین خواندن به دهر

جز سرین او که جفتست و به خوبی بی‌قرین

گنج سیمست آن سرین دزددل و دل دزد او

گنج چون خود دزد باشد دزدکی گردد امین

چرب و شیرینست چندانی که چون نامش برم

از زبان من گهی روغن چکد گه انگبین‌

آن سرین کاو چون پری پنهان بود از چشم خلق

چون من از هر سو دو صد دیوانه دارد در کمین

ای ‌دریغا کاش افسون پری دانستمی

تا پری را دیدمی بی‌گاه و گه صبح و پسین

آن پری را نیست افسونی به غیر از سیم و من

مانده‌ام بی‌سیم از آن با من نگردد همنشین

نی‌ که او سیمست و من همچون‌ گدا در پیش او

بهر سیم آرم برون دست طمع از آستین

نام‌او شعر مرا ماندکه چون آری به لب

آبت آید در دهن بی‌خود نمایی آفرین

آن سرین کان ماه دارد من اگر می‌داشتم

دادمی‌ کز من نباشد هیچ ‌کس اندوهگین

وقف رندان قلندر کردمی چون خانقاه

تا شوند آنجا پی‌ دفع منی عزلت‌ گزین

دی به من گفتا کسی وصف سرین کردن به دست

گفتم آری بد بود مبرود را سرکنگبین

گر ز لفظ زشت افتد معنی زیبا به دست

ننگ‌گوهر نیست‌‌ گر جوید کسی از پارگین

قهوه بس تلخست‌ کش نوشند مردم صبح و شام

لیک بس شیرین شود چون گشت با شکر عجین

از سرین گفتن مرا در دل مرادی دیگرست

فهم معنی‌ گر توانی حجتی دارم متین

چیست دانی خواهش دل خواهش دل ‌کیست عشق

عش چبود شور حق حق ‌کیست رب‌العالمین

آدمی را میل هست و شهوتی اندر نهاد

کافریدست از ازل در جان او جان‌آفرین

گرچه زان شهوت مراد ابن شهوت مشهور نیست

لیک ازین خواهش ‌بدان خواهش ترا گردد معین

زانکه لفظ شهوت‌انگیز آورد دل را بشور

تاکند گم ‌کردهٔ خود را سراغ از آن و این

تشنگی باید که خیزد تشنه در تحصل آب

تا سراب از آب بشناسد سداب از یاسمین

مقصد و مقصود جانها رنگ و تاب آب هست

پس در اول حال عطشان آب می‌داند یقین

در شراب ار آب نبود رنگ و تاب آب هست

پس ‌در اول حال عطشان آب می‌داند یقین

مرد بخرد را به دل سودا ز جای دیگرست

کش گهی از خال جوید گه ‌ز خط‌ گه از جبین

راستی عشاق را سوز و نوای دیگرست

گه ز چنگ عندلبب و گه ز چنگ رامتین

بوی پیراهن چنان یعقوب را بینا کند

بوی یوسف فرق کن از بوی یوسف آفرین

گر به تنها طیب چشم‌ کور را کردی بصر

هیچ نابینا نبودی در تمام ملک چین

تین و زیتونی که یزدان خورده در قرآن قسم

فهم‌ آن زاوّل‌ که قصدش چیست زین زیتون و تین

در همین زیتون و تین خواهد یقین شد آنکه هست

طعم آن شیرینی مطلق بهر چیزی ضمین

مقصد حق شور عشق تست و شرح حسن خویش

از حدیث حور و غلمان و جمال حور عین

شرب مطلق نیست مقصودش که قرب مطلقست

اینکه فرماید به قرآن لذهٔ للشاربین

باری ار هزلی فتد گاهی بنادر در سخن

حکمتی دارد که داند نکته یاب دوربین

هزل و طیبت طینت افسرده را آرد به وجد

آنچنان کز تلخ می خوش خوش به وجد آید حزین

همچو ملح اندر طعامست این مزاح اندر کلام

این سخن فرمود آنکو بد نبی را جانشین

گفت روزی مصطفی ناید عجوز اندر بهشت

یک عجوزک بود حاضر شد ز گفت شه غمین

مادح شاهست قاآنی به هرجایی که هست

گر ز اصحاب شمال و گر ز اصحاب یمین

دو چشم باز و دوگوشم فراز مانده به راه

که‌کی بشارت فتح آید از معسکر شاه

ندانم از چه به راه اندرون بشیر بماند

گمان برم که به شیری دوچار شد ناگاه

و یا ز پویه سم بارگیش کوفته شد

پیاده ماند و نبودش پیاده طاقت راه

و یا ز شدت باران و برف و برد هوا

به نیمه راه به جایی بماند خواه مخواه

و یا چو روی منش دست و پا پر آبله شد

ز بسکه بوسه زدندش زمان زمان به شفاه

چه شد چرا سفرش این قدر دراز کشید

مگر نه عمر سفر بود غالباً کوتاه

علی‌الله از چه سبب دور ماند و دیر آمد

مگر شکار بتی‌گشت شوخ و خاطرخواه

چرا نیامد یارب‌کجا اقامت‌کرد

به حیرتم‌ که چه شد لا اله الا الله

همین دم آمده ور نامدست می‌آید

خدای را ز قدوم ویم‌ کنید آگاه

همی معاینه بینم ‌که مژده را بت من

دوان دوان خوش و خرم درآید از درگاه

به جهد رانده ز تک مانده تنگ بسته‌کمر

نفس‌ گسیخته خوی ‌کرده ‌کج نهاده ‌کلاه

عرق نشسته به رویش چو بر سمن باران

غبار مانده به چهرش چو بر ثواب‌گناه

سپید گرد رهش برد و زلف غالیه‌گون

بسان سودهٔ‌ کافور تر به مشک سیاه

خطش به چهرهٔ رنگین چو مشک بر شنجرف

تنش به جامهٔ فاخر چو نقره در دیباه

چو پشت گردون در سجدهٔ خدیو جهان

به پیش رویش آن زلف‌ کرده پشت دوتاه

به غیر خط سیاهش برآن سپید رخان

ز مشک سوده ندیدم حصار خرمن ماه

نشسته از بریکران باد پای چو برق

دو اسبه تاخته ناگه دمان رسد از راه

بشارت آرد کآمد بشیر و برّه زدند

به گردش از دو طرف جوق جوق بنده و داه

ز بس به روی بشیر از در نیاز عیون

ز بس به راه برید از در نماز جباه

تمام جبهه بود هرکجا نهند قدم

تمام دیده بود هر کجا کنند نگاه

لبش پر آبله‌گردیده چون سپهر به شب

ز بس که بومه زدندش ز هرطرف به شفاه

یکیش ساغر می داده‌ کای بشیر بنوش

یکیش نقد روان بر ده‌ کای برید بخواه

ز هر کرانه‌ گروهی‌ گرفته دامن او

که ای بشیر چه داری خبر ز فتح هراه

به روزگار زمستان‌که آبها همه سنگ

چسان ز آب هری رود عبره‌ کرد سپاه

به فصل دی که ز سردی بنیم راه سخن

به سمع‌ کس نتواند رسیدن از افواه

ز بس برودت در طبع روزگار حرون

که منجمد شده قوهٔ نما به طبع‌گیاه

هرات راکه سپهری است بر فراز زمین

چسان ‌گرفت شهنشاه آسمان خرگاه

به مان آذر وکانون ‌که شعله درکانون

چنان فسرده نماید که شاخ سرخ ‌گیاه

هرات را که جهانیست در میان جهان

چسان ‌گشود مهین شهریار ملک پناه

به وقت بهمن‌ کز تیره جرم ابر مطیر

سپهر نیلی در بر کند پرند سیاه

هرات راکه بود قلعهٔ ستاره‌گرای

چسان نمود مسخر شه ستاره سپاه

بشیرگوید ای قوم تا نبیند کس

خبر فسانه شمارد به صدهزار گواه

مگر نه خسرو گیتی‌ستان محمدشاه

به سرش تاج سعادت بود ز فر آله

شکوه شاه همین بس ‌که از مهابت او

ز سومنات به عیوق رفت بانگ صلوه

نبرد شاه همین بس‌ که از صلابت او

فغان افغان بررفت تا به طارم ماه

نه شاه عرضهٔ شطرنج بود شاه هری

که می ز جای بجنبد ز بانگ شاهاشاه

چه مایه رنج و خطر برد شاه تا آورد

بر اوج تختهٔ دارش ز شیب تختهٔ‌ گاه

به مال و جاه عدو غره‌‌ گشت و غافل ازین

که مال او همه مارست و جاه او همه چاه

بلی چو بخت قرین نیست مال‌ گردد مار

بلی چو چرخ معین نیست جاه‌ گردد چاه

غریو توپ دژ آشوب از محال هری

گمان برم که فراتر شد از دیار فراه

نهیب شاه چنان تنگ‌کرد سینهٔ خصم

که می‌نداشت ز تنگی مجال‌گفتن آه

ز بس‌که بهر تماشای رزم خم شد چرخ

چو چرخ چاچی شاهش‌ نماند پشت دوتاه

همی به فرق ملک خود آهنین گفتی

فکنده سایه بلند آسمان به خرمن ماه

ستاره‌گریان از بیم مرگ هایاهای

زمانه خندان بر کار خصم قاهاقاه

عدو ز مرگ دل آسوده بود و غافل ازین

که نوک نیزهٔ شه مرگ را بود بنگاه

مجال جنبش از هیچ سو نداشت نسیم

ز بس هوا متراکم ز بانگ واویلاه

ز بیم شاه پر از نقش شاه بود جهان

به چشم خصم ولی بود در جهان یکتاه

چنان ز بیم ملک زردگشت چهر عدو

که‌کهرباش نیارست فرق‌کرد ازکاه

ز گرز شاه شد آشفته مغز خصم چنانک

نسیم ناخوش او مغز چرخ‌ کرد تباه

عجبترآنکه ز مغزش به خاک تخمی‌کاشت

که تا قیامت مجنون دمد به جای‌ گیاه

خدنگ شاه چنان خود دوخت بر سر خصم

که‌ گفتی آنکه به فرقش شدست پوست‌ کلاه

ز بس‌که تندی شمشیر شاه جسم عدو

دوپاره‌‌گشت به یک ضرب و می نبود آگاه

مصاف بس که در آن پهنه ‌‌گرم بود نداشت

همی خبر پدر از پور و همره از همراه

سپاهیان ملک بر عدو چنان چیره

که شرزه شیردژ آگه به حمله بر روباه

ز تیر شاه‌که ده ده به یکدگر می‌دوخت

کسی نیافت‌ که پنجست خصم یا پنجاه

سپهر قلزم خوناب‌گشت و تیر ملک

در او به قوت بازو همی نمود شناه

چنان نهیب ملک‌کار تنگ‌کرد به خصم

که جز به سایهٔ تیغ اجل نیافت پناه

ز تیغ شاه مکافات یافت خصم آری

گناه را نه مگر دوزخست باد افراه

بلی به دوزخ تفتیده می‌بسوزد مرد

چو بنگریش جری بر به ارتکاب‌ گناه

ز چیره دستی شه خیره مرزبان هری

چنانکه غیرامانش نه روی ماند و نه راه

زمان زمان پی پوزش به بارگاه ملک

دوان دوان زهری صف به صف سپید و سیاه

وزیر شه بدل اسب داد پیل دمان

به هر بیاده ‌که آورد رخ به درگه شاه

جهانستان ملکا بدسگال سوز شها

تویی‌که پشت فلک در سجود تست دوتاه

هزار شکر خدا راکه از عنایت تو

جهانیان همه انباز راحتند و رفاه

به ویژه فارس که گویی بهشت را ماند

از آنکه راه ندارد به هیچ دل اکراه

یکی منم‌ که به میدان مدح‌گوی سخن

به صولجان بلاغت ربودم از اشباه

سوارگشته سرانگشت من به پشت قلم

بدان مثابه ‌که رویینه تن بر اسب سیاه

اگر نه خامهٔ من بود نظم عنین بود

هم او بسان سقنقور بر فزودش باه

شها جدا ز جنابت به حیرتم‌که مرا

چگونه روز شود هفته هفته ‌گردد ماه

چنان سپاه محن بر دلم هجوم آرد

که‌ گم شود تنم اندر میانه ‌گاه بگاه

ثنای شاه نیاری نمود قاآنی

به هرزه باد مپیما به خیره عمر مکاه

به هر بهار الا تا همی به قوت طبع

چو خون روان شود اندر عروق شاخ میاه

قوام بخت تو چندانکه در بسیط زمین

کهین غلام تو بر آسمان زند خرگاه

دوش چون‌گشت‌جهان از سپه‌زنگ سیاه

از درم آن بت زنگی به در آمد ناگاه

با رخی غیرت مه‌ لیک به هنگام خسوف

خنده بر لب چو درخشی که جهد ز ابر سیاه

بینیش چون الف اما بسرهای دهن

ابرویش همچو یکی مد که نهی بر سر آه

همچو نرگس که به‌ نیمی شکفد در دل شب

چشم افکنده به صد شرم همی‌کرد نگاه

دو لبش آب خضر کرده نهان در ظلمات

غبغب او ز دل سوخته انباشته چاه

لب چو انگشت ول نیمه ی آنگشت آتس

مو چو سرطانش ولی چون شب سرطان کوتاه

مژه و ابرویش آمیخته بر دشنه و تیغ

سپه زنگ توگفتی شده عاصی بر شاه

چون یکی شب که دو روزش به میان درگیرد

می‌خرامید وز آصف دو غلامش همراه

ایستاد از طرفی روی‌کشیده درهم

راست چون چین به‌سر زلف نگارد دلخواه

گفتم ای از رخ تو گشته شب من شب قدر

روی به زلفین تو آورده شب قدر پناه

ای تو با بخت من سوخته توأم زاده

زی برادر به شب تیره که بنمودت راه

زان دوام گفت یکی تحفهٔ سردارست این

سر احرار پرستار شه و پشت سپاه

زان غلام این‌ چو شنید اشک روان کرد برو

کاه جرمم چه‌ که این گشت مرا بادافراه

هر زمان بر من و بر کلبهٔ من می‌نگریست

آه می‌زد که به دوزخ شده‌ام واویلاه

حجرهٔ خانهٔ او هفت و درونش هفتاد

گردهٔ سفرهٔ او پنج و به ‌گردش پنجاه

مطبخی دید بمانند یکی بیضه سپید

روزنش دید ز دود دل اطفال سیاه

کف به‌ کف سود که دیدی به چه روز افتادم

این بلا تا به من آمد به جزای چه‌ گناه

جامه‌عریانی و بسترحجر و غصه‌خورش

کس مبادا چو من خسته بدین حال تباه

کرد باید چو سگان پاس و ندید آش و طعام

برد باید چو خران بار و نخورد آب و گیاه

من به صد چرب زبانی و به شیرین سخنی

که به این چربی و شیرینیت آرم در راه

اهل و فرزند درآویخته چون سگ در من

کای به افسونگری و حیله فزون از روباه

با خداوند چه نیرنگ دگر کردستی

کت چنین هدیه فرستاد مکافات گناه

هیچ در خانه نهادی‌ که ‌گرفتی خادم

هیچ بر سفره فزودی که فزودی نانخواه

لطف حق بود که آن جاریه مرغوب نبود

ورنه چون روی ویم روز همی گ‌‌شت سیاه

آن یکش ‌گفت بی آرد بزن نان به تنور

وین یکش گفت ‌که بی‌دلو بکش آب از چاه

آن یکش گفت بزن وصله بر آن کهنه حصیر

وب‌ یکش گفت بکن بخیه بر این پاره‌کلاه

خواست دست آس یکی ‌گفت ‌که بر بام فلک

جست‌ گندم دگری‌ گفت‌ که در خرمن ماه

آن یکی جست همی از این کاین تحفهٔ زنگ

به‌کدامین هنر و مایه بود مرتبه خواه

جز شپش جمله به مساحی جبب و بغلش

گو چه آورده‌یی از خانهٔ آصف همراه

آن‌کنیز آن همه می‌دید و به من می‌خندید

من مسکین به زمین دوخته از شرم نگاه

از من و خانهٔ من شد همه نومید چو دید

که همه چیز ضعیفست مرا حتی الباه

عاقبت‌ گفت چه گویی چه کنم با همه طعن

گفتمش از کرم صدر جهان جوی پناه

خواجهٔ عالم عادل‌که ز ابر کف او

ازگل شوره بروید گل و از خار گیاه

آنکه از جودویت این غم جانکاه رسید

خواهدت باز رهانید ز طعن جانکاه

زبدهٔ زمرهٔ دانش و سر ارباب‌ کرم

آنکه بارکرمش پشت فلک‌کرده دوتاه

آنکه زان سیل‌که از ابر نوالش خیزد

نگذرد گر همه چرخست شناور به شناه

فلکش بندگی جاه‌ کند با رفعت

خردش پیروی رای‌کند بی‌اکراه

آن‌که وصف دل او شد بضیا نور قلوب

آنکه خاک در او شد ز شرف زیب جباه

خنده بر باغ بهشتش زند از نکهت خلق

طعنه بر اوج سپهرش زند از رفعت جاه

بویی از خلق وی افزود تبت رارتبت

حشوی از جاه وی افراخت فلک را خرگاه

ای که بگذاشته دعوی بر جود تو سحاب

اینک این دست در افشانت براین نکته‌ گواه

اندر آن بزم که قدر تو بود صدرنشین

چرخ را جای نشستن نبود جز درگاه

انوری دید به خواب آنکه جلال الوزرا

چل درم داد سپیدش پی هندوی سیاه

خواب نادیده و ناگفته به ‌من لطف تو داد

آن‌کنیزی‌که شبیهش نبود از اشباه

شکوه‌یی ‌گر به زبان رفت در آغاز سخن

بر زبان این سخنان نیز رود گاه به ‌گاه

با من ار چرخ به‌کینست تویی بر سر مهر

کم مباد از سر من لطف تو و سایهٔ شاه

سرورا حاسدم از رشک به حسرت‌گوید

به سخن در نسرشتست‌ کسی مهرگیاه

شعر چندان و نه چندانکه تو خواهی زر و سیم

این چه جادوست که برخاست از ایران ناگاه

این نه جادوست خداوندا کاین شاعری است

کس چنین در نتوان سفت مرا زین چه‌‌ گناه

شفقت شاه فزاینده و انصاف توام

حاسدم‌ گو تن ازین درد به بیهوده بکاه

بهر اثبات خداوند و پی نفی شریک

لااله است همی تا بسر الاالله

دست این حادثه از دامن اقبال تو دور

داردت از همه آفات خداوند نگاه

تا ‌جز افواه سخن را نبود جای عبور

به جز از ذکر جمیلت نبود درافواه

ماه من در جمع تا چون شمع چهر افروخته

یک جهان ‌بروانه را از سوز غیرت سوخته

سوزن مژگان او با رشتهٔ مشکین زلف

دیدهٔ ما را به روی او ز حیرت دوخته

چند از این‌خامان دلا جو‌یی علاج ‌سوز عشق

چارهٔ این آتش سوزان بجو از سوخته

در دل من سوز عشق و برزخ من داغ مهر

او چو شمع و لاله دارد رخ چرا افروخته

آب‌ آتش را کند خاموش اینک آب چشم

در دل من آتشی از عشق یار افروخته

غمزهٔ‌ او بی‌سبب‌ خونخواره و دلدوز نیست

غالباً این شیوه از تیر امیر آموخته

معتمد آن اعتماد دولت شه‌کآسمان

خاک راهش را به صد ملک جهان نفروخته

آصف دیوان ملک جم‌که مور تیغ او

روز هیجا با هزاران اهرمن ‌کین توخته

عالمی ‌در دولت ‌او سیم و زر اندوختند

غیر قاآنی‌ که‌ گنج و شکر و صبر اندوخته