آشنایی با زبان بوسنیایی

در آغاز دههء 1990 میلادی مردم ایران با شنیدن اخبار هر روزه از جنگ وحشیانه ای که در سرزمین بوسنی و هرزگوین درگرفته بود با نام این سرزمین آشنا شدند.

بزرگترین گروه جمعیّتی مردم بوسنی و هرزگوین مسلمانان هستند که از آنان با نام "قوم مسلمان" در کنار دو قوم بزرگ دیگر این سرزمین (صربها و کرواتها) یاد می شود. امّا نگاهی دقیقتر به هویّت نژادی و قومی مردم این سرزمین نشان می دهد که تفاوت این سه قومیّت عمدتاً در اعتقادات دینی آنهاست نه در نژاد و زبانشان. در واقع هر سه گروه به یک زبان مشترک سخن می گویند که پیشتر بنام زبان صربو-خرواتی (صربو-کرواتی) آن را می شناختیم و امروزه با سه نام جداگانه شناخته می شود. صربها آن را زبان صربی، کرواتها آن را زبان کرواتی و مسلمانان بوسنی آن را زبان بوسنیایی می نامند.

واژگان و دستور زبان این باصطلاح سه زبان(!) یکی است و تنها اندک تفاوتهایی در لهجهء این سه قوم دیده می شود. مهمترین تفاوت در الفبای مورد استفاده است. بوسنیاییها(مسلمانها) و کرواتها از الفبای لاتین استفاده می کنند و صربها با الفبای کریلیک(مشابه حروف روسی) می نویسند. یعنی یک کلمه را مسلمانها و کرواتها با حروف لاتین(مثلاً بشکل: Knjiga) می نویسند و صربها عین همان واژه را با حروف کریلیک(књига) می نویسند.

زبان بوسنیایی یک زبان اسلاوی است یعنی با بعضی از زبانهای اروپای شرقی مانند روسی و بلغاری شباهت و همریشگی دارد.

الفبای بوسنیایی

الفبای بوسنیایی شامل 30 حرف است که 5 حرف آن صدادار هستند.

در زبان بوسنیایی هر واژه با ترکیبی از حروف صدادار و بی صدا نوشته می شود.

مانند Abadan (آبادان)

گاهی واژه ها ابتدا بساکن هستند؛ یعنی با دو یا بیش از دو حرف بی صدا آغاز می شوند.

مانند sto (صد)

گاهی در واژه های بوسنیایی چند حرف(حتی  تا پنج حرف) بی صدا پشت سر هم قرار می گیرند که دقیقاً به همین شکل باید تلفّظ شوند.

مانند čvrst (محکم)

در زیر شکل حروف بوسنیایی را با الفبای لاتین و الفبای کریلیک می توانید ببینید.

صداهای حروف در زبان بوسنیایی

A آ (در واژه های بوسنیایی صدای فتحه نداریم و فقط آ داریم)

B ب

C ت+س (صدای این حرف مانند یک "ت" و یک "س" پشت سر هم است.)

Č چ (در زبان بوسنیایی دو جور "چ" داریم که صدایشان کمی با هم فرق دارد.)

Ć چ

D د

Dž ج (در زبان بوسنیایی دو جور "ج" داریم که صدایشان کمی با هم فرق دارد.)

Đ ج

E حرف صدادار برای صدای کسره

F ف

G گ

H ه

I حرف صدادار برای صدای ای (مانند سیب Sib)

J ی

K ک

L ل

Lj ل+ی (یک جور "ل" نرم که از ترکیب صدای "ل" و صدای "ی" ساخته می شود.)

M م

N ن

Nj ن+ی (یک جور "ن" نرم که از ترکیب صدای "ن" و صدای "ی" ساخته می شود.)

O حرف صدادار برای صدای ضمّه (مانند محسن Mohsen)

P پ

R ر

S س

Š ش

T ت

U حرف صدادار برای صدای او (مانند توپ Tup)

V و (مانند وحید Vahid)

Z ز

Ž ژ

جنسیت اسمها در زبان بوسنیایی

در زبان بوسنیایی واژه هایی که اسم باشند، مذکّر(muški) یا مؤنّث(ženski) یا خنثی(srednji) هستند.

جنسیت اسامی برای بکار بردن صفت مناسب و اِعمال نحو مناسب مهم است. جنسیت اسامی بخش مهمی از دستور زبان بوسنیایی است.

مثلاً واژهء Knjiga (کتاب) مؤنّث است و با صفتهایی که بشکل مؤنّث در آمده اند همراه می شود.

کتاب سفید= Bjela knjiga

گوزن سفید=Bjeli jelen

دگمهء سفید=Bijelo Dugme

(تفاوت در حرف پایانی واژهء "سفید" برای تطبیق جنسیتی صفت و موصوف است.)

نقش واژه ها در جمله

در زبان بوسنیایی هر اسم یا ضمیری بسته به این که در کجای جمله(در چه نقشی) قرار دارد، به یکی از هفت حالت زیر استفاده می شود:

Nominativ

Genitive

Dativ

Akuzativ

Vokativ

Instrumental

Lokativ

یعنی هر اسم یا ضمیر وقتی در جمله قرار می گیرد، بر حسب جنسیت(مذکّر/مژنّث/خنثی) و تعداد(مفرد/جمع) و نقشش(یکی از نقشهای هفتگانهء بالا) به شکلی در می آید.

در زبان فارسی ما چنین چیزی نداریم ولی مثلاً در زبان عربی سه حالت مرفوع و منصوب و مجرور برای اسامی و ضمائر داریم که با توجّه به قواعد نحو عربی آنها را بکار می بریم.

نحو بوسنیایی از این لحاظ کمی مفصّلتر و پیچیده تر از نحو عربی است.

برای شروع، می توانید خودتان را زیاد درگیر نحو نکنید و با یادگرفتن جمله ها و اصطلاحات ساده و اضافه کردن به دایرهء واژگانتان، کم کم با این زبان آشنا شوید.

یک مثال از حالتگیری اسمها در جمله:

واژهء ìzvor (چشمه)

مفرد:

N: ìzvor

G: ìzvora

D: ìzvoru

A: ìzvor

V: ìzvore

I: ìzvorom

L: ìzvoru

جمع:

N: ìzvori

G: ȉzvōra

D: ìzvorima

A: ìzvore

V: ìzvori

I: ìzvorima

L: ìzvorima

سلام و احوالپرسی در بوسنی

در بوسنی و هرزگوین تنوّع قومیتی و چالشهایی که در میان این اقوام هست، حتّی بر نوع تعارفات افراد هم اثر گذاشته است.

برای سلام کردن مسلمانان در میان خودشان از اصطلاح معروف "سلام علیکم!" استفاده می کنند که بنوعی نشانهء مسلمانی هم هست! البته همین جا این نکته را هم یادآوری می کنم که در واژه های بوسنیایی صدای فتحه(_َ_) نداریم و بجای آن از کسره یا آ استفاده می شود. در این مورد کسره بجای فتحه می نشیند:

Selam Aleikum!

در پاسخ تقریباً همیشه "علیکم السلام!" گفته می شود.

اصطلاح رایج دیگر برای سلام کردن واژه ایست که از زبان ایتالیایی آمده و بیشتر میان افرادی رایج است که مسلمان نیستند یا نمی خواهند مسلمان بودن خود را ابراز یا تأکید کنند:

Ćao!

این واژه هم برای سلام و هم برای خداحافظی گفته می شود.

واژهء اصیلتری هم در زبان بوسنیایی هست:

Zdravo!

که معادل "درود" است.

 

بعد از سلام، پرکاربردترین جمله در محاورهء بوسنیایی این است:

Šta ima?

که معادل همان "چه خبر؟" خودمان است. جوابش هم تقریباً همیشه این است:

Nema ništa.

یعنی هیچی!

(همین دو تا را یاد بگیرید می تونید دستکم نیم ساعت با یک بوسنیایی حرف بزنید!!)

 

برای احوالپرسی می توانید بگویید:

Kako ste?  (چطورید؟)

یا

Kako si? (چطوری؟)

(واضح است که دومی فقط برای افرادی که با آنها خیلی خودمانی هستید کاربرد دارد.)

در جوابش هم می شود گفت:

Dobro sam!   (خوبم!)

 

چند اصطلاح دیگر:

خوب!

Dobro!

شب بخیر!

Dobro veče!

خوش آمدید!

Dobrodošli!

ممنون!

Hvala!

خواهش می کنم!

Molim!

برای خداحافظی در زبان بوسنیایی می گویند:

Allah imanet!

عددها در زبان بوسنیایی

1 jedan

2 dva

3 tri

4 četiri

5 pet

6 šest

7 sedam

8 osam

9 devet

10 deset

11 jedanaest

12 dvanaest

13 trinaest

14 četrnaest

15 petnaest

16 šesnaest

17 sedamnaest

18 osamnaest

19 devetnaest

20 dvadeset

21 dvadeset jedan

30 trideset

40 četrdeset

50 pedeset

60 šezdeset

70 sedamdeset

80 osamdeset

90 devedeset

100 sto

200 dvjesto

300 tristo

400 četrsto

500 petsto

600 šesto

700 sedamsto

800 osamsto

900 devetsto

1000 hiljada

1000000 milijuna

صرف فعل در زبان بوسنیایی

مصدر فعلها در زبان بوسنیایی معمولاً به –ti یا –ći ختم می شود. مانند govoriti(حرف زدن) و ići(رفتن)

صرف فعلها برای جنسیتهای مختلف(مذکّر/مؤنّث/خنثی) فرق دارد.

برای مثال فعل biti(بودن) را در زمان گذشتهء ساده صرف می کنیم. ضمناً می توانید ضمائر مختلف را هم در این مثال یاد بگیرید:

Ja sam bio/bila/bilo ovdje.    من اینجا بودم.

Ti si bio/bila/bilo ovdje.    تو (مذکر/مونث/خنثی) اینجا بودی.

On je bio ovdje.    او(مذکر) اینجا بود.

Ona je bila ovdje.    او(مونث) اینجا بود.

Ono je bilo.    او(خنثی) اینجا بود.

 

Mi smo bili ovdje.    ما اینجا بودیم.

Vi ste bili ovdje.    شما اینجا بودید.

Oni/one/ona su bili ovdje.    آنها(مذکر/مونث/خنثی) اینجا بودند.

 

جمع بستن اسمها در زبان بوسنیایی

اسمها یا مفرد هستند یا جمع(Množina)

برای جمع بستن یک اسم در زبان بوسنیایی چندین قاعده هست که هر کدام در مورد بعضی از اسمها کاربرد دارد.

مثلاً اسمهای مذکّر خیلی وقتها با اضافه کردن پسوند –ovi جمع بسته می شوند.

اسمهای مؤنث خیلی وقتها به –a ختم می شوند و جمعشان با تبدیل –a به –e شکل می گیرد.

بعضی از اسمها با افزودن –i به آخرشان جمع بسته می شوند.

گاهی هم قانون خاصّی وجود ندارد. مثلاً جمع čovjek (مرد) می شود ljudi (مردها/مردم) که دو معنا دارد!

روش کلی این است که هر واژه(اسم) تازه ای یاد می گیرید، جنسیت و جمع آن را هم یاد بگیرید و همچنین حالتهای هفتگانهء آنها در جمله را هم سعی کنید کم کم یاد بگیرید.

مثالهایی از اسمها در حالت مفرد و جمع:

کتاب من         moja knjiga

کتابهای من     mojih knjiga

دختر ما          naša kćer

دخترهای ما    naše kćeri

سردم است     Ja sam hladna

سردمان است  mi smo hladni

مرغهای او(مذکر)  mu kokoši

مرغ آنها              njihov piletine

 

تمساح          aligator

تمساحها      aligatori

خرس           medvjed

خرسها        medvjeda

پرنده            ptica

پرنده ها        ptice

گاو نر            bik

گاوهای نر bikova

گربه             mačka

گربه ها         mačke

ماده گاو        krava

ماده گاوها     krava

گوزن            jelen

چندین گوزن mnogi jelena

سگ            pas

سگها           psi

الاغ              magarac

الاغها          magarci

عقاب           orao

عقابها       orlova

فیل             slon

فیلها       slonovi

زرّافه        žirafa

زرّافه ها    žirafe

بز            koza

بزها         koza

اسب     konj

اسبها  konje

شیر        lav

شیرها   lava

میمون       majmun

میمونها     majmuni

موش        miš

موشها miševa

خرگوش        zec

خرگوشها   kunići

مار      zmija

مارها   zmije

ببر       tigar

ببرها tigrovi

گرگ         vuk

گرگها    vukovi

صرف فعل بودن (Biti)

 

Ja sam

Ti si

On/ona/ono je

 

Mi smo

Vi ste

Oni/one/ona su

 

این فعل معمولاً بتنهایی بکار نمی رود و همیشه اجزاء دیگری هم در جمله هست؛ ولی ما اینجا فقط شکل صرف این فعل را نوشتیم.

 

مثالهایی از کاربرد فعل بودن:

-Kako si?

-چطوری؟

:Dobro sam.

:خوبم.

-Kako ste gospodine?

-حال شما چطور است آقا؟

:Dobro sam, kako ste vi?

:خوبم؟ شما چطورید؟

Ona je ma sestra.

او خواهر من است.

Oni su moji braći.

آنها برادران من هستند.

Ovdje je Kazem iz Irana.

من کاظم هستم از ایران.(در گفت و گوی تلفنی)

در مثال آخر، شکل فعل سوم شخص است ولی در فارسی بصورت اوّل شخص بکار می رود. ترجمهء تحت اللفظی آن می شود: اینجا کاظم از ایران است. یعنی این طرف خط کاظم از ایران حرف می زند.

 

صرف فعل ići (رفتن)

یک نمونه فعل را در زمان حال ساده صرف می کنیم. به شناسه های آخر فعلها توجّه کنید:

 

Ja idem

Ti idesh

On/ona/ono ide

 

Mi idemo

Vi idete

Oni/one/ona idu

 

به همین ترتیب بسیاری از فعلها صرف می شوند؛ ولی گاهی شکل صرف فعلها در موارد خاصّی متفاوت است.

منفی کردن فعل

برای ساختن فعل منفی کافی است واژهء Ne را پیش از آن بیاوریم.

مثال:

Ja znam.  می دانم.

Ne znam. نمی دانم.

 

Sve se može kad se hoće!   خواستن توانستن است!

Ne može!    نمی شود!

صرف فعل خواستن (hoćeti)

Hoć   u   

Hoć   e     š   

Hoć  e  

 

Hoć  e   mo  

Hoć e te 

Hoće

آشنایی با صرف این فعل برای ساختن جمله های زمان آینده ضروری است.

دقّت داشته باشید که حروف شناسهء آخر فعل برای اوّل شخص مفرد و سوم شخص جمع در فعل hoćeti با سایر افعال معمول فرق دارد.

یک بار دیگر به صرف فعل دانستن(znati) دقّت کنید:

Ja znam

Ti znaš

On/ona/ono zna

 

Mi znamo

Vi znate

Oni/one/ona znaju

زمان آینده

برای ساختن جملاتی که زمان آینده را بیان می کنند از مصدر+صرف فعل خواستن استفاده می کنیم.

نکته: در بسیاری از موارد شکل کوتاه شدهء صرف فعل خواستن استفاده می شود.

مثال: فعل رفتن(ići) در زمان آینده:

Ja ću ići.

Ti hoćeš ići.

On/ona/ono će ići.

 

Mi ćemo ići.

Vi ćete ići.

Oni/one/ona će ići.

رنگها در زبان بوسنیایی

رنگ

Boja

رنگ کردن

Obojiti / ofarbati

سفید

bijel

سیاه

crn

سبز

zelen

زرد

žut

 سرخ 

crven

آبی

plav

بنفش

ljubičica

نارنجی

narandža

قهوه ای

braon

دقّت داشته باشید که وقتی رنگها را بصورت صفت استفاده می کنیم باید از نظر جنسیّت(مذکّر/مؤنّث/خنثی) و همچنین تعداد(مفرد/جمع) با موصوفشان مطابقت داشته باشند. مثال:

Zeleni Papir

کاغذ سبز

 

crne planine

کوههای سیاه

 

Bijelo Dugme

دگمهء سفید