فارسي من كتان است. در بلوچستان به زبان محلي به من «آلسي» گويند. عربي من فارق و ملسج است، ولي اعراب بيشتر به من كتان با تشديدتا مي‏گويند، از الياف من مانند الياف كنف پارچه‏اي مي‏بافند كه به پارچه‏اي كتاني معروف است، و بهترين پوشاك تابستاني است، زيرا به تن نمي‏چسبد و رطوبت و عرق بدن را جذب مي‏كند. مخصوصا نو و نشسته آن. پوشيدن لباس كتاني براي لاغر شدن و همچنين درمان امراض جلدي سودمند مي‏باشد.
بخور الياف گياه من دماغ را باز مي‏كند و براي زكام مفيد است. پاشيدن گرد سوخته آن خون و چرك جراحات را جمع مي‏كند، مخصوصا اگر جوف زخم را از پارچه كتاني پر نمايند. براي زخم بندي پارچه‏هاي كتاني بهتر از پارچه‏هاي پنبه‏اي و پشمي است، و به همين جهت توصيه مي‏شود كه باند و گاز با آن تهيه نمايند.
برگ من به صورت سرنيزه و گلهاي من خوشه‏اي به رنگهاي زرد، آبي و سفيد است، و گل من صبح زود باز مي‏شود و بعدازظهر بسته مي‏شود، بوييدن گل من مفرح و مقوي قلب مي‏باشد.
من انواع و اقسام زيادي دارم، كتان معمولي گلش سفيد و كتان زينتي گلش قرمز است، من در اكثر نقاط ايران كشت مي‏شوم، و زادگاه اوليه من قفقاز و كناره‏هاي بحر خزر مي‏باشد.
تخم كتان
من دانه‏هاي ميوه كتان هستم، به من بزرك و برزك هم مي‏گويند. خوردن من با عسل جهت سرفه و يك مثقال آن به تنهايي يا با ادويه مناسب جهت پاك كردن سينه و نفخ و تحليل ورمهاي داخلي توصيه شده است. بو داده من قابض بوده، و جهت بند آوردن خونريزي سينه و سرفه خوني نافع است. خوردن مرتب دانه‏هاي من هر روز نيم مثقال جهت تسكين درد روده، زياد شدن ادرار، عرق و حيض و نرم كردن مزاج و زخم كليه است سودمند مي‏باشد. چون يك مثقال مرا در آب جوشانده و لعاب آن را با تخم آن بنوشند براي ريزاندن سنگ كليه مجرب مي‏باشد. با عسل جهت ورم اسپرز و با كمي فلفل و عسل جهت تحريك شهوت مايوسان امتحان خوبي داده است. تنقيه جوشانده من جهت اخراج فضولات و چسبندگي روده نافع مي‏باشد، نشستن در جوشانده دانه‏هاي من و دود آن مصلح حال رحم مي‏باشد، ضماد دانه‏هاي من جهت ورمها و زخمهاي سخت و با انجير جهت كك و مك و با عسل جهت ترك ناخن و با بوره و خاكستر جهت زگيل و با روغن كنجد جهت زخمهاي جلدي مفيد مي‏باشد. پاشيدن سوخته دانه‏هاي من جهت بهبود جراحات و تسكين درد سودمند مي‏باشد. جوشانده غليظ من جهت قولنج انساني و حيواني هر دو تجويز شده است. دانه‏هاي من بهترين دانه براي پرندگان خوش الحان مخصوصا قناري است، و لعاب فراوان دانه‏هاي من خلطآور بوده و براي نرم كردن سينه و درمان سرفه مفيد است، و آواز را صاف مي‏نمايد.
مقدار خوراك دانه‏هاي من به صورت دمكرده 20 در هزار دو فنجان در روز است. خيسانده يك قاشق دانه‏هاي من را در نصف ليوان آب سرد، با كمي قند صبح ناشتا مي‏توان نوشيد، براي درمان ورم روده مي‏توان 15 گرم دانه مرا همراه با هشت گرم گرد شيرين بيان در نيم ليتر آب جوش دمكرده، پس از صاف كردن با كمي عسل نوشيد.
بذر من به علت دارا بودن فسفر غذاي خوبي براي اطفال و پرندگان است، همچنين مي‏توان جوشانده پنجاه در هزار آن را تنقيه كرد. آرد دانه‏هاي مرا مي‏توان به صورت خمير در آورد و پس از گرم كردن آن را در روي پارچه‏اي گذاشته و روي پوست قرار داد تا التهاب آن از بين برود، ضماد من ضد عفوني كننده پوستي است. ضماد من با آب سرد جهت صداع و جوشهاي جلدي و التهابات پوستي نافع است و با اسفرزه جهت تسكين درد مفاصل و سياتيك و نقرس تجويز مي‏شود. گرد دانه‏هاي مرا بايد تازه به كار برد. زيرا زود فاسد مي‏شود.
كتان مسهلي‏
فارسي من كتان مسهلي است، اعراب به من كتان المسهل گويند. من در اطراف تهران، ارتفاعات البرز، شمال لوشان، ارتفاعات دماوند، شهرستانك، توچال، پلور، پس قلعه، دربند، كوههاي خشك بروجرد، كوههاي لرستان و ارتفاعات الوند بطور خودرو به عمل مي‏آيم، و اكثرا مرا در قسمت سايه جنگلها، كنار رودخانه‏ها و پاي ديوارها مي‏توان يافت. گلهاي من كوچك سفيد رنگ، كمي خميده يا آويخته مي‏باشد. كليه قسمتهاي گياه من مسهل، ملين و پيشاب‏آور است، و براي درمان استسقا تجويز مي‏شود. قسمتهاي مختلف گياه من داراي يك ماده تلخ، يك رزين و يك ماده رنگي زرد است. از برگ تازه من چهار تا هشت گرم به عنوان مسهل مي‏توان استفاده كرد. مقدار خوراك برگ خشك من چهار گرم است، از دمكرده 15 در هزار برگ من مي‏توان يك فنجان نوشيد.
روغن بزرك
به روغن دانه‏هاي من روغن بزرك مي‏گويند. روغن من زود خشك مي‏شود، و با آن روغن جلا مي‏سازند كه در نقاشي زياد مصرف دارد، براي تهيه روغن استكاتيف كه معني روغن خشك شونده است، روغن بزرك را آنقدر حرارت مي‏دهند كه آتش بگيرد و بعد آن را خاموش مي‏نمايند. روغن باقيمانده روغن اسكاتيف است، از روغن بزرك مي‏توان براي نرم كردن شكم از راه تنقيه استفاده كرد. از بعضي نژادهاي تخم كتان تا 46 درصد روغن به مي‏آيد.
براي نرم كردن سينه و شكم مي‏توان دانه كتان رانجويده با كمي آب بلعيد، و يا در آب خيس كرد و لعاب آن را نوشيد، روغن بزرك مانند روغنهاي گردو، تخم توتون و روغن دانه‏هاي انگور داراي خواص ويتامين (اف) مي‏باشد و به همين جهت است كه براي رفع التهابات جلدي موثر مي‏باشد و براي معالجه مرض قند و رفع يبوست به كار برد.
زبان خوراكيها جلد سوم دكتر غياث الدين جزايرى