اشتها را تحريك مي‏كنم و اختلالات معدي را از بين مي‏برم. براي درمان كاببوس، لقوه و بي حسي اعضا مفيدم. دوست صميمي كبد هستم.
فارسي من «خارگوش» و «مروه» است، ولي در داروخانه‏ها و عطاريها به من «افسنتين» مي‏گويند. در كتب قديم «كشوتا» و «شيخ رومي» به من لقب داده‏اند، عربي من «فترق» است و در مصر به يك نوع من «دسيسه» و كوهي مرا «ربل» گويند. تركي من «قوت اوذي» است، گياه من بين بوته و درخت بوده و گل آن شبيه گل با بونه گاو چشم است. من داراي انواع و اقسام خراساني، نبطي، رومي، سويسي، بلژيكي و فرانسوي هستم. يك نوع من كه در سواحل درياي مازندران از گيلان تا آستارا مي‏رويد، در اطراف رشت به آن «واش» و «گنداوش» گويند و گيلانيان جوشانده آن را به مقدار كم براي رفع اختلالات معدي و زياد شدن اشتها و درمان يبوست مي‏نوشند. من داراي طعمي تلخ بوده، و ايرانيان تلخي مرا شبيه تلخي «صبر» مي‏دانند و در كتاب مقدس انجيل تلخي حقيقت را به تلخي من تشبيه كرده‏اند. وقتي گياه من گل كرد، بايستي ان را چيد و در سايه و جاي خنك آويزان كرد تا خشك شود. نوع وحشي من مفيدتر از انواع پرورش يافته است.
پزشكان و داروسازان سنتي ايران مرا داروي ضد كرم و مقوي معده و اشتها ا ور مي‏دانستند. من مسهل صفرا و با اسطو خودوس و افتيمون مسهل سودا بوده، براي سردرد، لقوه، فلج، و بي حسي اعضا مفيد مي‏باشم. براي درمان كابوس، سرگيجه، ماليخونا نيز سودمندم. دوست كبد و درمان ورم طحال و رحم مي‏باشم و مرا براي درد اعصاب و بواسير و ورم چشم تجويز مي‏كنند.
من با اينكه قاعده آور نيستم، براي دختراني كه به علت ضعف دچار يائسگي پيشرش شده‏اند، مفيد بوده و عادت ماهانه زنان را منظم مي‏كنم. چون مرا ساييده، در پارچه كتان بسته و آن را در آب جوش فرو برده روي پلك چشم بگذارند، لكه‏هاي قرمز چشم را كه در اثر ضربه پيدا شده باشد، برطرف مي‏كنم. زيرا من خون را به سوي خود جذب مي‏كنم، ضماد پخته من براي درد چشم پيدا مي‏شود نافع است.
چون برگ بوته مرا در آب يا الكل و يا روغن بجوشانند، و با آن گوش را بخور دهند، درد آن را ساكت مي‏كنم و ورم بناگوش را التيام مي‏دهم و چرك و عفونت گوش را از بين مي‏برم. چكاندن جوشانده من براي سنگيني و عفونت گوش كه در اثر آب رفتن در آن پيدا شده باشد نافع است.
من ضد عفوني كننده و كرمكش قوي و ضد حشره مي‏باشم. گذاشتن من در صندوق و كمد مانع بيد زدن لباس مي‏شود، و چنانچه مرابا مركب مخلوط كرده، و با آن كتاب بنويسند، مانع تغيير رنگ آن شده و اوراق آن را از شر حشرات و موش محفوظ مي‏دارم. اگر مرا با روغن مخلوط كرده، بربدن بماليد پشه و مگس به شما نزديك نخواهد شد.
در گذشته كه پني سيلينم و داروهاي ميكروبكش كشف نشده بود، من بهترين داروي ضد ميكروب بوده و در مواقع شيوع امراض مسري مانند طاعون مرا تجويز مي‏كردند. من تب بر و ضد يرقان بوده و براي جلوگيري از آب آوردن نسوج به كار مي‏روم. من در درمان اسهال مزمن معجزه مي‏كنم و ضد نفخ مي‏باشم و براي امراض نوبه‏اي سود فراوان دارم، ضماد پخته نمك زده من در روي زخمهاي عفوني و گنده تاول، اثر ضد عفوني كننده و التام دارد. براي اين كار نيز مي‏توان از تنتور من استفاده كرد. من سرعت جريان خون را زياد مي‏كنم و خون را به سوي خود جذب مي‏نمايم، براي رفع ترشحات زنانه مي‏توانيد از من استفاده كنيد. ممكن است بعضيها به من حساسيت داشته يا از خوردن من ناراحت شوند، اين اشخاص و بيماران عصبي و مبتلايان به خونريزي بايستي از خورن من پرهيز نمايند روي هم رفته مصرف من به طور مداوم جايز نيست و بايستي با فاصله انجام گيرد.
قسمت مورد استفاده من برگ و سر شاخه‏هاي گدلار من است، مقدار خوراك آنها نيم تا دو گرم به عنوان مقوي معده، دو تا سه گرم براي دفع كرم، به مدت پنج روز متوالي است.
دمكرده 5 تا ده گرم من در يك ليتر آب بدون قند، به عنوان تب بر به كار مي‏رود. قند از تأثير من مي‏كاهد. خيسانده 30 تا 100 گرم من در هزار، بهتر از دمكرده آن است. در موقع تب و لرز موقعي كه گنه و داروهاي ديگر مؤثر واقع نشوند، شراب من اثر آنها را زياد مي‏كند.
من در اطراف تهران ارتفاعات دماوند در آذربايجان، خراسان، ييلاق عمار لو بين چرم كش و شورين نيز مي‏رويم.
افسنتين دريايي‏
گياه شناسان جديد مرا «افسنتين دريايي» ناميده‏اند. عربي من شيخ البحر است. من در شمال غربي ايران، مخصوصا سواحل درياچه رضائيه و اطراف شاهپور تا ميانه در كنار مردابها و شوره‏زارها و همچنين در بلوچستان بطور خودرو به عمل مي‏آيم. خواص من بين درمنه تركي و افسنتين است. سرشاخه‏هاي گلدار و برگ من مقوي معده، ضد كرم، درمان مرض قند و ضد صرع است.براي دفع كرم بايستي چهار تا هشت گرم سر شاخه گلدار و برگ مرا جوشانده، و صبح نا شتا پس از شيرين كردن نوشيد، و براي دفع كرمك مي‏توان اين جوشانده را تنقيه كرد. مقدار خوراك سر شاخه‏هاي خشك و برگ من چهار تا هشت گرم براي اشخاص بالغ و يك تا دو گرم براي اطفال است كه بطور گرد كوبيده جوشانده و تنقيه مصرف مي‏شود. ماده عامله من شبيه سنتونين است و چون داراي اثر سمي است، نبايستي زياد مصرف، شود. وجود من در اطراف درياچه حوض سلطان چندان قطعي نيست.
زبان خوراكيها جلد دوم دكتر غياث الدين جزايرى