براي رفع جنون مفيدم. بخور من دندان درد را تسكين مي‏دهد. براي معتادان وسيله خوبي جهت ترك اعتياد هستم. سينه را نرم مي‏كنم و براي تصفيه خون مرا تجويز كنيد. دود من حساسيت را از بين مي‏برد. اگر طبق دستور عمل نماييد تنگ نفس را علاج مي‏كنم.
فارسي من اسفند است، به من اسپند و سپند هم مي‏گويند. عربي من «حرمل» مي‏باشد. من همان دانه‏هاي سياه هستم كه در خنچه عقد مي‏نشينم و براي رفع چشم زخم مرا در آتش مي‏ريزند تا چشم حسود را تركانده باشند.
من در تمام زمينهاي باير و حاشيه كوير ايران راه تهران، ساوه راه تهران، قم‏راه اصفهان و كاشان جاده قزوين رستم آباد رود بار اطراف كرج ازنابوشهر - تفرش و نواحي ديگر مي‏رويم.دانه‏هاي من خواب آور - معرق - ضد كرم و قاعده آور است. من نرم كننده سينه و ريه، بادشكن امعا، زياد كننده شير و ادرار بوده، مسهل سودا و بلغم و ضد كرم كدو مي‏باشم. خوردن دانه‏هاي من جهت صرع (هيستري) - فلج - جنون و ساير امراض دماغي و عصبي مفيد مي‏باشد. براي رفع استسقا - سياتيك سود دارم، خوردن خيسانده دانه‏هاي من جهت تحليل مواد سوداوي و تصفيه خون و نرم داشتن سينه نافع است، چون 37 گرم دانه مرا با چهار برابر آب بجوشانند و بعد صاف كنند و با صد گرم عسل و هفتاد گرم روغن كنجد مخلوط كرده، به تدريج يك ماه بخورند، براي تنگ نفس مفيد است و سرفه خشك و رطوبي را درمان مي‏كند. چون يك مقدار در سي برابر آب انگور ريخته بجوشانند تا يك چهارم شود، و سي روز، روزي 10 گرم آن را بنوشد، جهت هيستري اثر غير قابل انكار دارد، و چون سه روز متوالي زني كه سابقه آبستن شود. چنانكه مبتلايان به سياتيك پانزده روز متوالي روزي يك مثقال و نيم كوفته مرا تناول نمايند، رو به بهبودي خواهند رفت، دانه‏هاي من همراه با تخم كتان و عسل جهت تنگ نفس تجويز شده است، معتادان به ترياك و مواد مخدر مي‏توانند دانه‏هاي مرا بو داده و بعد كوبيده با عسل مخلوط كرده ميل نمايند تا رفع اعتياد آنها شود. دود من حساسيت است، به اين جهت براي رفع چشم زخم كه نوعي حساسيت به اشخاص مي‏باشد، اثري نيكو دارد. بخور من براي تسكين درد دندان توصيه شده است، مقدار خوراك من يك مثقال تا دو مثقال است، و زياده برآن سمي است، براي جلوگيري از احتلام، داروئي مفيدتر از من نيست.
زيره دشتي
گياه من شبيه به اسفند و دانه‏هاي من شبيه زيره است، به اين جهت در فارسي به من زيره دشتي يا كمون دشتي گويند، عربي من عذبه است. من در اطراف تهران و شمال ايران، مخصوصا گيلان و آذربايجان و همچنين‏اطراف اصفهان و استانهاي خراسان و بلوچستان بطور خودرو به عمل مي‏آيم، هنديها به من كالي زيري گويند و در كتب قديم به اين نام آمده‏ام.
دانه‏هاي من داراي اثر مسهلي بوده، وضد كرم است. خوردن من جهت دفع بلغم و اقسام كرم معده و روده و كرم كدو مفيد است، ضماد دانه‏هاي من جهت تسكين درد ورمهاي سخت مفيد مي‏باشد، ضماد شاخ و برگ من نيز همين خاصيت را دارد، و چون دانه‏هاي من اثر سمي دارند، در معالجه انساني كمتر از آن استفاده مي‏شود، و برعكس در دامپزشكي زياد تجويز مي‏گردد.
خار خاسك
من نيز از خانواده اسفند بوده، نام خارخاسك خارسك سه كومك و شكر فنج معروف مي‏باشم، عربي من حسك و «خرس العجوز» است. گياه من بياباني است و مانند بوته هنداونه در روي زمين مي‏خوابد و داراي خارهاي سه پهلو است. من در اطراف قم شمال بندر پهلوي و خوي مي‏رويم. در اطراف شيراز به من خارسوهوك و در اطراف اصفهان هرواد گويند.
جوشانده من پيشاب آور قوي است، مخصوصا وقتي آن را بادم گيلاس و كاكل ذرت مخلوط كرده باشند، براي داءالفيل (چاقي زياد) و درد مثانه و سنگ كليه و مثانه تجويز مي‏شوم.
خيسانده تيغ من در شراب پارزهر سموم گياهي و غذايي است. عصاره برگ و ريشه و ميوه من جهت زخم مجاري ادرار مخصوصا سوزاك مفيد است. عصاره گياه من جهت تقويت باء و سختي ادرار و قولنج كليوي توصيه شده است. پاشيدن آب جوشانده گياه من حشرات، مخصوصا كك را از بين مي‏برد. مضمضه عصاره من باعسل جهت جوش دهان و درد لثه و ورم گلو نافع است. چنانچه نخود را در آب جوشانده من پرورده نمايند در تقويت شهوت دارويي بي نظير است. مقدار خوراك من نيم سير است. تخم گياه من به حسك دانه معروف است و چنانچه آن را سه مرتبه با شير بجوشانند تا خشك شود، جهت تقويت شهوت مفيد مي‏باشد تخم گياه من در همه افعال شبيه به عصاره و گياه من بوده، و مقدار خوراك آن هفت مثقال است و چون آب گياه مرا گرفته، با روغن كنجد بجوشاند روغني به دست مي‏آيد كه خوردن و ماليدن آن جهت درد مفاصل و نيكو كردن رنگ رخسار و درد كمر و سختي ادرار نافع است.
برگ گياه من و شبنم و گرد سفيدي كه بر روي آن مي‏نشيند، ترش و بوده و در بعضي از شهرهاي ايران مخصوصا يزد آن را گرفته و به نام گردنخود چاشني غذا مي‏نمايند و براي آن خواص زياد قائلند. خوردن آن براي مبتلايان به سنگ كليه و مثانه نافع است.
زبان پس قفا
فارسي من گل زبان پس قفاست. به من زبان در قفا و گل هزار رنگ هم مي‏گويند. عربي من «رجل القبره» است. در قاعده گل من مقداري انگين وجود دارد كه حشرات را به سوي خود جلب مي‏كند. من يك گياه خودرو هستم كه به علت زيبايي كه دارم مرا به عنوان يك گل زينتي در باغچه‏ها مي‏كارند. برگ و گل من ضد كرم و پيشاب آور بوده، اشتها را باز مي‏نمايد. دمكرده رقيق برگ و گل من ضد نقرس و درمان سنگ كليه است. دانه‏هاي من سمي است، گرد كوبيده و جوشانده آن از خارج معالج كچلي و ضد شپش است، و چنانكه گل و گياه مرا پخته و بطور ضماد زير شكم بگذارند، ادرار را باز مي‏نمايد. اسعمال دانه‏هاي من به علت سمي بودن از راه داخل جايز نيست.
زبان خوراكيها جلد دوم دكتر غياث الدين جزايرى