در مورد دماي بدن چيزي كه همه مي‌دانيم و به كودكان نيز آموزش مي‌‌دهيم اين است كه دماي طبيعي بدن 37 درجه سانتي‌گراد است. اما مانند همه انواع اندازه‌گيري، طبيعي بودن شامل يك محدوده است. با تكنولوژي فعلي نبايد تعجب كنيد اگر دماي واقعي بدنتان به ندرت 37 درجه است. علت اين است كه دماي طبيعي براساس ميانگين دماي اندازه‌گيري شده دهاني هزاران نفر توسط دماسنج جيوه‌اي پايه‌گذاري شده است. همچنين بايد دانست دماي بدن در طول روز ثابت نيست و تغيير مي‌كند و به علاوه، دماي بدن افراد مختلف نيز مي‌تواند با همديگر تفاوت داشته باشد.

 

بعضي از مردم فقط دماي 37 درجه سانتي‌گراد را طبيعي مي‌دانند و هر مقدار افزايش از اين دما را تب تلقي مي‌كنند. اما بهتر است اين تصور و ساير تصورات اشتباه در مورد دماي بدن را اصلاح كنيم و توصيه مي‌كنيم كه محدوده دماي طبيعي بدن را به خاطر بسپاريد نه يك دماي خاص.


دماي طبيعي بدن چقدر است؟


براساس مطالعاتي كه دماي بدن هزاران فرد سالم را اندازه‌گيري كرده‌اند، دماي طبيعي بدن به روش دهاني (قرار دادن دماسنج زير زبان)‌ بين 4/36 تا 2/37 متغير است.


البته به نظر مي‌رسد دماي بدن يك نفر از هر 20 نفر كمي از اين محدوده بيشتر يا كمتر باشد.


دماي بدن در طول روز تغيير مي‌كند. در 4 2 بامداد پايين و 12 ساعت بعد افزايش مي‌يابد. ساير تغييرات طبيعي دماي بدن در طي يك سيكل ماهيانه (دماي كمتر براي يك يا دو هفته پس از عادت ماهيانه و افزايش آن پس از تخمك‌گذاري)‌ يا در بارداري (دماي بالاتر در طول سه ماهه اول)‌ ديده مي‌شود. در اين ميان سالمندان دماي پايين‌تري دارند كه علت آن احتمالا آهسته شدن متابوليسم همراه با افزايش سن مي‌باشد.




دماي بدن در طول روز ثابت نيست و تغيير مي‌كند و به علاوه، دماي بدن افراد مختلف نيز مي‌تواند با همديگر تفاوت داشته باشد


به خاطر داشته باشيد كه اندازه‌گيري دما از طريق دهان ساده‌ترين راه است، اما آنچه اهميت دارد دماي مركزي بدن (دماي واقعي درون بدن)‌ است. دماي مركزي كمي بالاتر از دماي دهاني است و با اندازه‌گيري دما از راه راست روده يا پرده صماخ گوش تعيين مي‌شود. اندازه‌گيري دما از طريق زير‌‌بغل كمترين دقت را دارد و دماي كمتري نسبت به دهان را نشان مي‌دهد. در شيرخواران زير 3 ماه اندازه‌گيري دماي زير بغل روش مناسبي است ولي اگر دماي به دست آمده بيشتر از 2/37 بود دماي داخل راست روده بايد مورد ارزيابي قرار گيرد.


اهميت توجه به دماي بدن


دماي بدن يكي از علائم حياتي بدن را به همراه فشارخون، تعداد نبض يا ضربان قلب و تعداد تنفس تشكيل مي‌دهد. اين نشانگرها در هنگام بيماري اهميت ويژه‌اي دارند. اگر يكي از آنها غيرطبيعي باشد علت بايد جستجو شود و تلاش براي بازگرداندن آن به وضعيت طبيعي آغاز شود، در غير اين صورت ممكن است وضعيت پيش آمده منجر به مرگ فرد شود. افزايش يا كاهش شديد دماي بدن مي‌توانند باعث آسيب‌هاي دائمي به ارگان‌هاي بدن شوند.


شايع‌ترين علت افزايش دماي بدن كه ما آن را در اصطلاح تب مي‌ناميم، عفونت است.


گرمازدگي و واكنش نسبت به داروها نيز مي‌توانند باعث افزايش دماي بدن شوند. مثالي كه اهميت تب را در ارزيابي بيماري افراد نشان مي‌دهد، نقش آن در كمردرد است.


كمردرد يكي از مشكلات شايع است و 80‌‌درصد بزرگسالان در يك دوره از زندگي با آن روبه‌رو مي‌شوند. بيشتر موارد آن خطر جدي براي سلامتي ندارند. اما در صورتي كه كمردرد با تب همراه باشد، بيماري‌هاي مهمي چون عفونت كليه‌ها، عفونت استخوان، مفاصل يا ديسك و تومور را در ذهن ما تداعي مي‌كند. به همين علت است كه در معاينات پزشكي اغلب دماي بدن اندازه‌گيري مي‌شود.


مكانيسم دفاعي بدن در برابر عوامل بيماري‌زا


بدن ما خود به دماسنج داخلي مجهز است و در صورت افزايش يا كاهش دما سعي مي‌كند آن را به حالت عادي بازگرداند. براي مثال وقتي ورزش مي‌كنيد فعاليت ماهيچه‌ها باعث گرم شدن بدن مي‌شود، هيپوتالاموس، غده‌اي كه در مغز قرار دارد، پيامي به رگ‌هاي خوني مي‌فرستد تا گشاد شوند و همچنين به غدد عرق دستور مي‌دهد تا عرق توليد كنند و باعث خنك شدن بدن شود. اگر برعكس اين حالت اتفاق بيفتد و شما در محيط سردي قرار بگيريد، عروق خوني منقبض مي‌شوند تا دماي بدن را نگه دارند، شما مي‌لرزيد تا گرماي بيشتري توليد كنيد. البته گاهي اوقات اين مكانيسم به درستي كار نمي‌كنند و بدن توانايي ثابت نگه داشتن دماي بدن در محيط‌هاي مختلف را از دست مي‌‌دهد. اين حالت در نوزادان طبيعي وجود دارد، بنابراين مهم است كه به نوزاد لباس كافي بپوشانيم.


با وجود اين مكانيسم‌ها، بازهم دماي بدن در حضور عوامل عفوني مانند باكتري‌ها كه موجب آزادسازي مواد شيميايي مي‌شوند بالا مي‌رود. كاهش دماي بدن در مواجهه با هواي سرد، فشار خون پايين (كه در عفونت شديد رخ مي‌دهد)‌، بعضي از داروها، كم‌كاري تيروئيد و كاهش قند‌خون رخ مي‌دهد. كاهش دماي بدن يك مكانيسم سازگاري با بيماري‌هاي شديد است، با كاهش دماي بدن متابوليسم كند مي‌شود و انرژي ذخيره مي‌شود تا وقتي كه بدن سلامتي خود را بازيابد.


بايد دانست كه تب نيز يك مكانيسم دفاعي است زيرا باعث عملكرد بهتر بعضي از سلول‌هاي ايمني و اختلال در كار باكتري‌ها مي‌شود. اما مساله اين است كه گاهي تب آنقدر بالا مي‌رود كه در كار آنزيم‌هاي حياتي بدن نيز اختلال ايجاد مي‌كند و به همين جهت بايد جلوي آن گرفته شود.


دماي بدن خود را بدانيد


همان‌طور كه گفتيم دماي بدن افراد مختلف با يكديگر متفاوت است و دمايي كه در يك فرد، تب محسوب مي‌شود ممكن است در فرد ديگري طبيعي باشد. اين به شرايطي كه فرد در آن قرار دارد و دماي پايه بدن او در حالت عادي، بستگي دارد. به هر حال به خاطر داشته باشيد كه دماي بدن از علايم حياتي مهم است و كاهش و افزايش آن نشان از يك وضعيت غيرطبيعي دارد. البته اين بدين معني نيست كه همه بيماري‌ها موجب تغيير دماي بدن مي‌شوند. دماي بدن به طور معمول توسط دماسنج و از طريق دهان اندازه‌گيري مي‌شود، ولي بايد دانست كه اين مقدار از دماي مركزي بدن كمتر است. دماي مركزي بدن از طريق راست روده اندازه‌گيري مي‌شود و معمولا 5/0 درجه بيشتر از دماي دهان است.


بد نيست خودتان نيز وقتي بيمار مي‌شويد دماي بدن خود را اندازه بگيريد تا در صورت تب اقدامات جدي‌تري انجام دهيد. البته براي تفسير درست دماي اندازه‌گيري شده محدوده طبيعي و تغيير طبيعي دماي بدن در طول روز را از ياد نبريد.


 


دكتر امير شيرواني