حدیث شماره 18: «جهاد اکبر»

برخي از راههاي مقابله با نفس:

1. تفكر: شرط اول مجاهده با نفس و حركت به سوي خداوند تفكر است يعني انسان هر روز مقداري تفكر كند در اينكه آيا خداوند متعال كه او را در اين دنيا آورده و تمام اسباب آسايش او را فراهم آورده، وظيفه ما در مقابل اين همه لطف چيست؟ آيا تمام اين الطاف براي شهوات و هواهاي نفساني ما است يا مقصود ديگري در كار است؟ اگر انسان عاقل، لحظه اي فكر كند مقصود خداوند را مي فهمد كه همان تزكيه و تهذيب نفس انسان مي باشد.

اولين مرحله و مهمترين مرحله فكر كردن است. انسان  بايد هرشب به اعمال خود بيانديشد و فكر كند آيا درست بوده اند كارهايي كه انجام داده ام! آيا مي توانستم در مقابل فلان دروغ مقاومت بيشتري كنم و راستش را بگويم! زيرا در زندگي روزمره موقعيت هاي گناه فراوان پيش مي آيد.  پس با فكر كردن مي شود بسياري از امور را اصلاح كرد.

2. عزم: يعني تصميم بر ترك گناهان و انجام واجبات بگيري تصميم و اراده اي قاطع و سخت چرا كه قدم در راهي نهادي كه داراي مشكلات و سختي هاي زيادي مي باشد كه بدون صبر و عزم نمي توان به مقابله با آنها برخواست و سالك و مجاهد بايست به حول و قوه خداوند چنان عزمي داشته باشد كه در مقابل همه مشكلات بايستد و بر آنها فائق آيد. حضرت امام خميني (ره) دراهميت عزم از استاد خويش نقل كرده اند كه ايشان عزم را جوهره انسانيت و ميزان امتياز انسان دانسته اند و فرموده اند بيشتر از هر چيز گوش دادن به موسيقي، ‌عزم و اراده را ضعيف مي كند.

گاهي بايد تصميم ما محكم و قطعي باشد زيرا تا تصميم محكم نباشد دوباره حلاوت و شيريني گناه ما را به سمتش مي كشد مثلا با يك دروغ كوچك چه راحت پاسخگوي مشگل شدم پس دوباره دروغ مي گويم و اين دروغ كوچك به جايي بر نمي خورد! هرروز بايد با خود پيمان ببنديم و هرروز پيمان را تكرار كنيم.

3. مشارطه، مراقبه، محاسبه و مواخذه: اين چهار عمل از اهميت حياتي برخوردار بوده و از لوازم سير الي الله مي باشد و از حضرت امام موسي ـ عليه السلام ـ نيز نقل شده كه فرموده اند: هركس كه هر روز يك بار اعمال خود را محاسبه نكند از ما نيست
مشارطه آن است كه در اول روز شرط كند كه امروز گناهي انجام نخواهد داد و اين مطلب را تصميم بگيرد و معلوم است كه يك روز گناه نكردن كاري است آسان و سهل و مي توان به راحتي از عهده اش بر آمد. پس از مشارطه بايد وارد مراقبه شوي يعني در تمام مدت متوجه عمل به شرط خود باشي و پيوسته مراقب اعمال و احوال خود باشي تا مرتكب گناهي نشوي و اگر در دلت افتاد كه مرتكب خلاف شوي بدان كه اين از شيطان است پس به آن لعنت كن و به خداوند متعال پناه ببر.
و به همين حال مراقب باشي تا موقع محاسبه كه آخر شب وقتي اختصاص دهي و در آن وقت كه به تمام كارهاي شبانه روز خود رسيدگي نمايي و حساب نفس را بكني كه در اين روز مرتكب گناه شده يا نه. اگر گناهي مرتكب نشده باشد شكر خدا كن و بدان كه يك قدم پيش رفتي و منظور نظر الهي شدي و اميد است كار براي تو سهل و آسان شود و آن وقت است كه اطاعت خداوند و ترك معاصي برايت شيرين خواهد شد و اگر مرتكب گناه شده باشد بايد خود را مواخذه كني و از خداوند بخواهي و بنا بگذاري كه فردا مردانه عمل كني و بهمين حال باشي تا خداي تعالي ابواب توفيق و سعادت را بر روي تو باز كند.

گاهي خود آگاه به اعمالمان نيستيم و فكر نمي كنيم گناه است عواقب دارد و غيره. انسان بايد مطالعه كند و مراقبه كند و سعي كند خود را به سمت متعالي بودن سوق دهد. انشاله.

4. معالجه مفاسد اخلاقي: بهترين علاج ها كه علما اخلاق و اهل سلوك براي معالجه مفاسد اخلاقي فرموده اند اين است كه هر يك از اخلاق هاي زشت را كه در خود مي بينيم در نظر بگيريم و بر خلاف آن تا مدتي مردانه اقدام كنيم .و بر ضد آن رذيله رفتار كنيم و از خداي تعالي در هر حال توفيق طلب كنيم مسلماً بعد از مدتي آن خُلق زشت رفع خواهد شد.
مثلا بدخلقي با ديگران را در نظر بگيريم و در صدد برآئيم هر وقت ناملايمي پيش آمد و آتش غضب شعله ور شد برخلاف نفس اقدام كرده عاقبت و نتيجه اين خلق را متذكر شويم و در باطن شيطان را لعن كنيم و ملايم

گاهي بايد محيط را عوض كرد و اين دوستان و محيط هستند كه ما را به گناه وادار مي كنند ميبينيم كه ديگري چه راحت گناه مي كند و با خود مي انديشيم ما هم يكبار انجام دهيم چه مي شود! اما همنشيني با دوست خوب و نرفتن به محيط پرگناه باعث مي شود نفس محكمتر شود و بعد حتي در محيط گناه هم ميلي به اين امر نداشته باشد.

اقسام جهاد

جهاد از نظر ارزش و اهمیت به دو دسته اصغر و اکبر، تقسیم میشود:

جهاد اكبر و جهاد اصغر

دشـمـن انـسـان يـا درونـى اسـت و يـا بـيـرونـى ، دشمن درونى عبارت است از شيطان كه وجودش نـامـرئى بـوده و در نـفس انسان وسوسه مى كند و با يارى گرفتن از قواى نفسانى بر قواى رحـمـانـى و عـقلانى مى تازد و با شكست دادن آنها، انسان را به بردگى و بندگى مى گيرد. جهاد با شيطان و قواى نفسانى را (جهاد نفس ) يا (جهاد اكبر) ناميده اند.

در مـقـابـل ، دشـمـن بـيـرونـى اسـت ؛ يـعـنـى شيطان هاى انسان نمايى كه سدّ كننده راه خدايند و تجاوزگر به حقوق انسانها؛ جهاد در مقابل اينان را (جهاد اصغر) گويند.

چرا جهاد اكبر؟

اصـطـلاح (جـهـاد اكـبـر) را بـراى (جـهـاد بـا نـفـس ) شـخـص رسـول خـدا(ص ) ايـشان خطاب به گروهى از رزمندگان كه فاتحانه از ميدان مبارزه با دشمن خارجى باز مى گشتند، فرمود:

(مَرْحَبا بِقَوُمٍ قَضَوْا الْجِهاَد الاَصْغَرَ وَ بَقِىَ عَلَيْهِم الْجِهْاُد الاَكْبَرُ)

آفرين به قومى كه جهاد كوچكتر را انجام دادند و جهاد بزرگتر هنوز بر عهده آنان باقى است .

رزمندگان پرسيدند: اى رسول خدا؛ جهاد اكبر چيست ؟

پيامبر فرمود: جِهادُ النَّفْسِ (مبارزه با نفس شيطانى ).

دقت در ميان گهربار رسول خدا(ص ) روشن مى سازد كه جهاد با نفس ، از نظر زمان هم مقّدم بر جهاد با دشمن خارجى است زيرا مبارزه با دشمن خارجى در صورتى تحت عنوان جهاد اصغر قرار مـى گـيـرد كـه بـراى كـسـب رضـاى خـدا و سـركوبى ستمگران و ظالمانى مى باشد كه دين و فـرمـان خـدا را نـاديـده گرفته اند و چنين جهاد اصغرى خود جهاد اكبر است .

مجاهد، در اين مبارزه براى رضاى خدا سختى ها را تحمل مى كند و جان خود را در معرض خطر قرار مى دهد و از دنيا و دلبستگى هايش دل مى كند و اينها همه مصاديق جهاد اكبر است .

بنابراين يك مجاهد قبل از اينكه وارد ميدان جهاد اصغر شود، وارد ميدان جهاد اكبر شده است . تنها تـفـاوت در ايـن اسـت كـه جـهاد اصغر يك جهاد موقتى است و تا زمانى كه دشمن خارجى سركوب نـشـده ، ادامـه دارد و با منكوب شدن دشمن خارجى تمام مى شود، ولى جهاد اكبر يك جهاد دائمى و لحـظـه بـه لحـظـه اسـت و در ايـن مـيدان ، دشمن تا آخر عمر داراى حالت تهاجمى است لحظه اى غافل نشده انسان را به حال خود نمى گذارد.

رسول خدا(ص ) نيز فرمود:

مقایسه جهاد اکبر و جهاد اصغر

هشدار

مـجـاهـدانـى كه شاهد عرصه نبرد بوده و توفيق شهادت را نصيب خود كردند، اينان جهاد اكبر و جـهـاد اصـغـر خـويـش را بـا نـور عـظـيـم شهادت به پايان بردند و كارنامه خويش را به مهر درخـشـان شـهـادت حـتم كردند، امّا مجاهدانى كه سرافراز از ميدان جهاد اصغر بيرون آمدند، بايد بـدانند كه بر كارنامه خويش سطرهايى از افتخار و عظمت نگاشته اند اما بايد اين افتخار را پاس بدارند و از گزند دستبرد دشمن غدّار و حيله گر در كمين نشسته ، حفظ كنند و بدانند اگر لحـظـه اى غـافل شوند، سرمايه گرانبهايشان به تاراج رفته و چه بسا خداى ناخواسته با مهر مردودى و شقاوت پرورنده اعمالشان حتم گردد.

عـلامـه طـبـاطـبـايـى درباره آيـه 74 سـوره نـسـاء، یعنی:

(آن كـس كـه در راه خـدا قـتـال كـنـد پـس كـشته شود يا پيروز گردد، به زودى پاداش عظيمى نصيبش ‍ خواهيم كرد)

مى نويسد:

آيـه فـوق بـيـان مـى كـنـد كـه دو عاقبت نيكو و پسنديده در انتظار مجاهد مسلمان است ، شهادت يا پـيـروزى بـر دشـمن و از آن رو كه فرار در قاموس مسلمان مجاهد نيست ، شقّ سوم يعنى فرار را ذكـر نـكـرده است .

در بين اين دو عاقبت نيكو، اول شهادت را نام برد؛ زيرا مجاهد مسلمان به مجرد شـهـادت بـه وعـده نـيـكـوى الهى مى رسد و هيچ چيزى نمى تواند بين او و لقاى پروردگار و نـعـمـتـهـاى چـشـم روشن كنِ بهشت برزخى و پس از آن بهشت جاويد مانع گردد و براى او پس از شـهـادت ديـگـر خـوب و خـطـرى نـيست ؛ ولكن مجاهد پيروزى گر چه ثواب جهاد و فتح در نامه عـمـلش ثـبـت شـده و استحقاق پاداش يافته است ولى اين استحقاق هميشه در خطر حبط و نابودى است ممكن است با مرتكب شدن بعضى گناهان بزرگ اين استحقاق را از دست بدهد.

پس او تا آخر بايد اين استحقاق را مراعات كرده و حفظ كند تا بعد از مرگش به پاداش برسد.

یه نتیجه کلی از این پُستهایی که زدم اینه که، جهاد با نفس، اکبر نامیده شده؛ چون:

1. سخت تره؛ نفس و شیطان از دشمن بیرونی ما که از جنس آدمیزاد  هستند، قوی تر و مکارتره. و با یه نقشه جلو نمیاد. 

2. دائمی و همیشگی است؛ نفس و شیطان لحظه به لحظه با ماست و به دنبال فرصت میگرده تا به ما ضربه بزنه. مقطعی نیست که از بین ببریمش و راحت بشیم.

3. شناختش دشوارتره؛ دشمن رو راحت تر میشه شناخت؛ اما چه بسا صفت و رذیله اخلاقی که سالها با ما باشد و ما متوجه آن نشویم و شاید فکر کنیم که چیز خوبی هم هست.  

4. در جنگ با دشمن بیرونی، معمولاً دیگران هم به ما کمک میکنن اما در جنگ با دشمن درونی، ما تنها هستیم و چه بسا دیگران هم با کارهایشان، حرکت ما را در این راه کندتر کنن.

5. اسباب جنگ با دشمن بیرونی، بیشترش فیزیکیه و میشه بره بخری؛ اما برای جنگ با دشمن درونی، اسبابش رو خودمون باید بسازیم؛ ابزارها برای  افراد مختلف هم متفاوتند.

6. از دست دشمن بیرونی میشه فرار کرد اما از دست نفس خودمون، کجا میریم بریم؟! 

فکر کنم همینها برای اثبات اکبر بودن جنگ با نفس، کافی باشن.

یا علی.

ضمن عرض سلام و ادب و تشکّر ویژه از دوستانی که ما را همراهی نمودند.

امتیازات مشارکت‌کنندگان در این بحث به شرح زیر می‌باشد: