بنى مُدْلِج : از قبايل عدنانى

 موقعيت، ويژگيهاو آداب جاهلى :

 بنى‌‌مدلج در عصر رسول خدا(صلى الله عليه وآله):

 بنى‌‌مدلج پس از رسول خدا:

منابع

بنى جَذيمَه : از قبايل عدنانى

 موقعيت جغرافيايى و اخبار عصر جاهلى

 بنى جذيمه در عصر رسول خدا:(صلى الله عليه وآله)

منابع

بنى مغيره : تيره اصلى بنى‌‌مخزوم و از قبايل بزرگ قريش

 بنى‌‌مغيره و اسلام:

 مشركان بنى‌‌مغيره:

 پس از پيامبر(صلى الله عليه وآله):

منابع

بنى اسرائيل: نوادگان و نسل يعقوب، قوم يهود

 تاريخ بنى‌‌اسرائيل:

 1. مهاجرت به مصر:

 2. خروج از مصر:

 3. سرگردانى در وادى تيه:

 4. تشكيل حكومت در سرزمين مقدس:

 5. بنى اسرائيل در جزيرة العرب:

 دستورات خدا به بنى‌‌اسرائيل:

 1. وفاى به عهد:

 2. ترس از خدا:

 3. ايمان به وحى:

 4. عدم خلط حق و باطل و كتمان حق:

 5. اقامه نماز و اداى زكات:

 6. عبادت خدا، احسان به والدين و دستگيرى از يتيمان و بينوايان:

 7. گفتار نيكو:

 8. پرهيز از كفران نعمت:

 نعمتهاى خداوند بر بنى اسرائيل:

 1. رهايى از دست فرعونيان:

 2. اعطاى حكم، نبوت و كتاب:

 3. بهره‌‌مندى از روزى پاك:

 4. سايه افكندن ابر و جارى شدن چشمه:

 5. برترى بر عالميان :

 6. اسكان در سرزمين مقدس:

 7. نشان دادن معجزات الهى:

 عوامل سرزنش بنى اسرائيل در قرآن:

 1. پيمان‌‌شكنى:

 2. گمراهى، با وجود آيات فراوان:

 3. نافرمانى پيامبران:

 4. انكار و تكذيب انبيا:

 5. عمل نكردن به كتاب آسمانى:

 6. اسراف:

 7. شرك:

 8. آزار و اذيت و كشتن انبيا:

 9. فسادانگيزى:

 10. امر به نيكى و ترك آن:

 11. ترك نهى از منكر:

 12. بهانه‌‌گيرى:

 13. دنيا گرايى:

 14. جنگ و خونريزى:

 عذابهاى بنى اسرائيل:

 1. كشتن همديگر:

 2. عذاب صاعقه:

 3. سرگردانى در بيابان:

 4. لعن الهى و سنگدلى:

 5. رسوايى دنيا و عذاب آخرت:

 6. مسخ شدن:

 7. ذلت و زندگى فقيرانه:

منابع

بنى حارث : از قبايل خزرجى يثرب در عهد پيامبر(صلى الله عليه وآله)

 بنى‌‌حارث در شأن نزول:

منابع

بنى حارثه : از قبايل اوسى يثرب

 موقعيت و پيشينه تاريخى بنى حارثه:

 بنى‌‌حارثه و پيامبر(صلى الله عليه وآله):

منابع

بنى سَلِمَه : از قبايل خزرجى يثرب

منابع

  عنوان مقاله : تحليل علمي قصص قرآن

آل‌عمران

آل‌عمران چه كسانى‌اند؟

نسبت آل‌عمران و آل‌ابراهيم:

چرا آل‌عمران برگزيده شدند؟

چرا قرآن به فضايل آل‌عمران پرداخته است؟

منابع:

للقرآن الکریم فی تجارة قریش فی رحلتی الشتاء و الصیف، آیة باهرة من آیاته التی لاتنفد علی توالی الایام، و نظرة خالف فیها نظرة الشعر الذی کان لسان العرب، وله من المنزلة ما کان له بینهم.
و کان لقریش قبل الاسلام رحلتان تجاریتان، رحلة بالشتاء الی الیمن، لان الیمن أدفأ، و رحلة بالصیف الی الشام، و قد ذکر عطاء عن ابن عباس أن السبب فی الرحلتین أن قریشاً کانت اذا أصابها مخمصة خرج الواحد منها هو و عیاله اذا اشتدت علیهم الی موضع خارج مکة، فضربوا خباء علی أنفسهم حتی یموتوا، الی أن جاء هاشم بن عبد مناف من أجداد النبی صلی الله علیه و سلم و کان سید قومه، و کان له ابن یقال له أسد، و کان له ترب من بنی مخزوم یحبه و یلعب معه، فشکا الیه الضر و المجاعة، فدخل أسد علی أمه یبکی، و أخبرها بأمر ربه من مخزوم و أسرته، فأرسلت الیهم بدقیق و شحم، ثم أتی ترب أسد الیه مرة أخری و شکا الیه من الجوع فأرسلت الیهم مثل ما أرسلت أولا فلمّا علم أبوه هاشم بذلک قام بقریش خطیباً، فقال: ((انکم أجدبتم جدباً تقلون فیه و تذلون، و أنتم أهل حرم الله و أشراف ولد آدم، و الناس لکم تبع)) .
فقالوا له: نحن تبع لک، فلیس علیک منا خلاف.
فجمع کل بنی أب علی الرحلتین، فی الشتاء الی الیمن، و فی الصیف الی الشام، فیذهبون الیهما للتجارات، فما ربح الغنی قسمه بینه و بین الفقیر، حتی صار فقیرهم کغنیهم، فجاء الاسلام و هم علی ذلک، حتی انه لم یکن فی العرب أکثر مالا، و لا أعز من قریش، و لهذا قال الشاعر فیهم:
الخالطین فقیرهم بغنیهم *** حتی یکون فقیرهم کالکافی
و قد کانت مکة خالیة من الزرع و الضرع، لانها کانت بواد غیر ذی زرع، فکان أشرافها یرتحلون للتجارة هاتین الرحلتین، و یأتون لانفسهم و لاهل بلدهم ما یحتاجون الیه من الاطعمة و الثیاب، و هم انما کانوا یربحون فی أسفارهم، لان ملوک النواحی و رؤساء القبائل کانوا یعظمونهم، و یقولون هم جیران بیت الله وسکان حرمه، وولاة الکعبة، حتی أنهم کانوا یسمّون اهل مکة اهل الله، فامتازوا بهذا علی غیرهم من العرب، لانهم کانوا یتخطفون من کل جانب، و یتعرض لهم فی نفوسهم و أموالهم، فلما نزل القرآن الکریم نوه بشأن هذه التجارة، و امتن علی قریش بهاتین الرحلتین، و لم یغض من شأنها حین انصرفت الیهما قبل الاسلام، و لم تعتمد علی الکسب الحرام الذی کانت العرب تعتمد علیه حین یغیر بعضها علی بعض للسلب و النهب، فیأکل القوی الضعیف و یستحل ماله و نفسه.
و کان تنویه القرآن بشأن هذه التجارة فی سورة خاصة بها، سماها سورة قریش، و هی من قصار السور، و فیها یقول جل شأنه:
((لایلاف قریش، ایلافهم رحلة الشتاء و الصیف، فلیعبدوا رب هذا البیت، الذی أطعمهم من جوع و آمنهم من خوف)) .
فامتن علیهم فی هذه السورة بایلافهم هذه التجارة، و قد کرر الایلاف مرتین اهتماماً به، فأطلقه أولا، ثم جعل المقید بدلا من ذلک المطلق، تفخیماً لامر ذلک الایلاف، و تذکیراً لعظیم المنة فیه، و الاقرب أن یکون قوله ((لایلاف قریش)) عاماً یجمع کل مؤانسة و موافقة کان بینهم، فیدخل فیه مقامهم و سیرهم و جمیع أحوالهم، ثم خص ایلاف الرحلتین بالذکر، لانه قوام معاشهم، و قد نبه بالایلاف الی أن من شرط السفر المؤانسة و الالفة، لانه أحوج الی مکارم الاخلاق من الاقامة.
و ما کان للقرآن الکریم أن ینظر الی اشتغال قریش بهذه التجارة غیر هذه النظرة، لانه حاء بدین ینهض بها و بالعرب جمیعاً، و ینقلهم من البداوة الی الحضارة، و من الامیة الی العلم و الحکمة، و من الفوضی الی النظام و الدولة و التجارة من أهم أرکان الحضارة، و لا غنی عنها فی قیام الدولة.
و أین من هذه النظرة الکریمة، نظرة الشعر الی هذه التجارة، حین ضاق شاعر قرشی من اشتغال قومه بها، و انصرافهم عن الاشتغال بالحروب التی کانت العرب تشتغل بها، فترفع من ذکر أبطال الحروب، و تبنی لهم ما تبنی من المجد، و لیس للتجارة مثل هذا الشأن.
و هذا الشاعر هو عبدالله بن الزّبعری من شعراء مکة، فقد هجا قومه قریشاً لاشتغالهم بهذه التجارة، فأصبح الناس یوماً بمکة، و علی باب الندوة مکتوب:
ألهی قصیّاً عن المجد الاساطیر *** و رشوة مثلها ترشی السفاسیر
و أکلها اللحم بحتاً لا خلیط له *** و قولها رحلت عیرٌ أتت عیر
فأنکر الناس ذلک، و قالوا: ما قالها الا ابن الزبعری، و أجمع علی ذلک رأیهم، فمشوا الی قومه بنی سهم، و هم بطن من قریش، و کان مما تنکر قریش و تعاقب علیه أن یهجو بعضها بعضاً، فقالوا لبنی سهم: ادفعوه الینا نحکم فیه بحکمنا قالوا: و ما الحکم فیه؟
قالوا: قطع لسانه.
قالوا: فشأنکم، و اعلموا و الله لا یهجونا رجل منکم الا فعلنا فیه مثل ذلک.
فأجمعوا علی تخلیته فخلوه، فقال له الناس و حملوه علی قومه: أسلمک قومک و لم یمنعوک، و لو شاءوا منعوک.
فقال:
لعمرک ما جاءت بنکر عشیرتی *** و ان صالحت اخوآنهالا ألومها
یودّ جناة الغیّ أن سیوفنا *** بأیماننا مسلولة لا نشیمها
و مذهب عبدالله بن الزبعری فی نظره الی اشتغال قومه بالتجارة هذه النظرة، وفی تمجید تلک البطولة الزائفة التی یکتسبها العرب فی اغارة بعضهم علی بعض من أجل السلب و النهب، کان مذهب غیره من شعراء العرب، و لقد غلوا فی ذلک الی أن مجدوا أعمال صعالیکهم، و لم یکونوا الا لصوصاً لا عمل لهم الا قطع الطریق، و نشر الخوف و الذعر بین الناس، و نهب أموالهم بالظلم و العدوان، و مما جاء من الشعر فی تمجید بطولتهم قول حاتم الطائی:
و لله صعلوک یساور همه *** و یمضی علی الاحداث و الدهر مقدماً
فتی طلبات لا یری الخمص ترحة *** و لا شبعة ان نالها عد مغنما
اذا ما رأی یوماً مکارم أعرضت *** تیمم کبراهن ثمّت صمّما
یری رمحه و نیله و مجنه *** و ذا شطب عضب الضریبة مخذما
و أحناء سرج فاتر و لجامه *** عتاد أخی هیجا و طرفاً مسوما
فذلک ان یهلک فحسنی ثناؤه *** و انعاش لم یقعد ضعیفاً مذمما
و کان من أمثل أولئک الصعالیک عروة بن الورد العبسی، و کان یقال له:
عروة الصعالیک، لجمعه ایاهم، و قیامه بأمرهم اذا أخفقوا فی غزواتهم، و لم یکن لهم معاش و لا مغزی، و کان عروة شاعراً من شعراء الجاهلیة، و فارساً من فرسانها و صعلوکاً من صعالیکها المعدودین المقدمین الاجواد، و هو القائل:
لحی الله صعلوکاً إذا جن لیله *** مضی فی المشاش آلفاً کل مجزر
یعد الغنی من دهره کل لیلة *** أصاب قراها من صدیق میسر(1) و لله صعلوک صفیحة وجهه *** کضوء شهاب القابس المتنور
و قد روی الاخفش عن ثعلب عن ابن الاعرابی قال: حدثنی أبو فقعس قال: کان عروة بن الورداذا أصابت الناس سنة شدیدة ترکوا فی دارهم المریض و الکبیر و الضعیف، و کان عروة بن الورد یجمع أشباه هؤلاء من دون الناس من عشیرته فی الشدة، ثم یحفر لهم الاسراب، و یکنف علیهم الکنف، و یکسیهم، و من قوی منهم - اما مریض یبرأ من مرضه أو ضعیف تئوب قوته - خرج، به معه فأغار، و جعل لاصحابه الباقین فی ذلک نصیباً، حتی اذا أخصب الناس و ألینوا و ذهبت السنة ألحق کل انسان بأهله، و قسم له نصیبه من غنیمة ان کانوا غنموها، قربما أتی الانسان منهم أهله و قد استغنی، و ضاقت حال عروة فی بعض السنین فقال:
لعل ارتیادی فی البلاد و بغیتی *** و شدی حیازیم المطیة بالرحل
سیدفعنی یوماً الی رب هجمة(1) *** یدافع عنها بالعقوق و بالبخل
فزعموا أن الله قیض له فی شتاء شدید ناقتین دهماوین، فنحر لعشیرته احداهما، و حمل متاعهم و ضعفاءهم علی الاخری، و جعل یتنقل بهم من مکان الی مکان، الی أن نزل بهم بموضع یقال له ماوان، فقیض الله له رجلا صاحب مائة من الابل، قد فر بها من حقوق قومه، و ذلک أول ما ألین الناس، فقتله و أخذ ابله و امرأته، و کانت من أحسن النساء، فأتی بالابل أصحاب الکنیف فحلبها لهم، و حملهم علیها، حتی اذا دنوا من عشیرتهم أقبل یقسمها بینهم، و أخذ مثل نصیب أحدهم.
و انه لجمیل من عروة أن یعنی بالمریض و الکبیر و الضعیف، و أن یسعی لهم فیما یقوم بحاجاتهم، ولکنه لا یحمد له أن یکون سعیه لهم بالتلصص و السطو علی أموال الناس، فمثل هذا هو الذی أضعف أمر العرب قبل الاسلام، و نشر الجوع و الخوف بینهم، فقل ما لهم، و انتشر الفقر بینهم، لانهم لم یهتدوا الی طرق الکسب الحلال، و هی الطرق التی تزید فی ثروتهم، و تنشر الغنی بین أفرادهم.
و اذا کان لعروة و أمثاله بطولة فی ذلک الغزو و النهب، فهی بطولة زائفة لا قیمة لها، و لا یصح أن تعد بطولة ترفع من قیمة صاحبها، ولکن جهل العرب بمقاییس البطولة الصحیحة قبل الاسلام، هو الذی أوقعهم فی الاعتداد بتلک البطولة الزائفة، و جلعهم یشیدون فی شعرهم بذلک المجد الزائف، حتی کان من عبدالله بن الزبعری أن عاب علی قومه قریش اشتغالهم بالتجارة، و هی طریق من طرق الکسب الحلال، و رکن من أرکان الحضارة بین الامم المتمدینة، و لم یحمله علی هذا الا أن التجارة جعلتهم یؤثرون حیاة السلم، و یجعلون حرمهم مکان أمن، فلم یکن بینهم أبطال رائفون مثل أبطال القبائل التی اعتمدت علی الغزو فی کسب العیش، لتخرب و لا تعمر، و تهدم و لا تبنی، و تنشر الفساد فی البر و البحر، و لیس وراء ذلک الا الهلاک المستأصل، و الخراب الذی لایبقی و لا یذر.
و اذا کانت تلک البطولة الزائفة قد وجدت کثیراً من الناس یعجبون بها بعد الاسلام، حتی روی أن ابن معاویة قال: لو کان لعروة بن الورد ولد لاحببت أن أتزوج الیهم، فانه لیعد من آیات القرآن أن یسلک - فیما امتازت به قریش علی غیرها - الطریق الصحیح، فینوه بتجارتها ذلک التنویة، بینما کان العرب من أقصی الجزیرة الی أدناها ینأون عنها، و یعتمدون فی الکسب علی وسائل غیرها تلائم طبیعتهم، المخیفة، و تناسب صحراءهم الموحشة، ولکنه کتاب الله الذی لا یأتیه الباطل من بین یدیه و لا من خلفه تنزیل من حکیم حمید.

قرآن، سبأ، يمن، مأرب، سيل عرم ،بلقيس، سليمان، هدهد
"سَبأَ" در لغت عرب به معنی خریدن و در اصطلاح  نام مردی است که قبائل یمن همه از نسل او هستند و او "سَبَأ بن یشحب" است.[1]
گفته شده ده قبیله از قبائل عرب از ده فرزند او پدیده گشتهاند،[2] بنابراین تمام فرزندان و قوم سبأ به نام جدّشان نامیده شدهاند و بعد از این نامش به سرزمین آنها نیز منتقل شده است.[3]

یمن در ناحیه جنوب غربی عربستان است، سرزمین قوم سبا در قسمت شرقی صنعاء (پایتخت یمن) قرار دارد و نام شهر پایتخت قوم سبأ "مأرب" بوده است. و این محدوده در زمانهای گذشته با تغییر دولتها، متغیر بوده؛ شاهان تبابعه و اصحاب اخدود از جمله این دولتها بودند.[4]
مردم باهوش این سرزمین در نقاط حساس، سدهای زیادی ساخته بودند که از همه مهمتر "سد مأرب" بود و مجاری مختلف در آن ایجاد کرده بودند که در اثر آن باغهای زیبا و کشتزارهای پر برکت در دو طرف مسیر رودخانه ایجاد شده بود.[5] سبائيان يا قوم سبأ و دو قوم ديگر (معينيان وحميريان) در تاريخ عربستان نقش مهمي داشتهاند، آنان نخستين قوم عربستان جنوبي بودند كه به آستانه تمدن گام نهادند.[6]

این کلمه تنها دو بار در قرآن آمده ( یکی در سورۀ سبأ که به سرزمین و نعمات و ناسپاسی و... قوم میپردازد و دیگری در سورۀ نمل که داستان حضرت سلیمان و هدهد و ملکه سبأ است):
« لَقَدْ كاَنَ لِسَبَإٍ فىِ مَسْكَنِهِمْ ءَايَةٌ  جَنَّتَانِ عَن يَمِينٍ وَ شِمَالٍ  كلُُواْ مِن رِّزْقِ رَبِّكُمْ وَ اشْكُرُواْ لَهُ  بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُور »[7]
« برای قوم سبأ در محل سکونتشان نشانهای (از قدرت الهی) بود، دو باغ (بزرگ و گسترده) از راست و چپ ( رودخانۀ عظیم و میوههای فراوان به آنها گفتیم ) بخورید و شکر او را به جا آورید شهری است پاک و پاکیزه و پروردگاری آمرزنده و مهربان.»
اين باغهاى به هم پيوسته كه در دو طرف نهر به وجود آورده بودند، به قدرى پر بركت بود كه‏ در تواريخ آمده اگر كسى سبدى بر روى سر مى‏گذاشت و در فصل ميوه از زير درختان عبور مى‏كرد آن قدر ميوه در آن مى‏ريخت كه بعد از مدت كوتاهى سبد پر مى‏شد! نشانه بزرگی که در این آیات به آن اشاره شده است تبدیل شدن سیلها به عنوان عامل ویرانی، به مهمترین عامل عمران و آبادانی است.[8]
وفور نعمت آميخته با امنيت محيطى بسيار مرفه براى زندگى پاك، آماده ساخته بود، محيطى مهيا براى اطاعت پروردگار، و تكامل در جنبه‏هاى معنوى، اما آنها قدر اين همه نعمت را ندانستند، خدا را به دست فراموشى سپردند و به كفران نعمت مشغول شدند، به فخر فروشى پرداختند و به اختلافات طبقاتى دامن زدند.[9]
«فَقَالُواْ رَبَّنَا بَاعِدْ بَين أَسْفَارِنَا وَ ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ
فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَ مَزَّقْنَاهُمْ كلُ‏َّ مُمَزَّقٍ
إِنَّ فىِ ذَالِكَ لَآيَاتٍٍ لِّكل‏ِّ صَبَّارٍ شَكُور »[10]
« ولی گفتند: پروردگارا میان سفرهای ما دور بیفکن (تا بینوایان نتوانند دوش به دوش اغنیا سفر کنند و به این طریق) آنها به خویشتن ستم کردند و ما آنان را داستانهایی برای عبرت دیگران قرار دادیم و جمعیتشان را متلاشی ساختیم.»
اين درخواست احمقانه نشانه تنگ نظري اغنياء نسبت به فقراء بود آنها نميخواستند افراد كم درآمد مانند ثروتمندان با آسايش و بدون زاد و توشه سفر كنند.
«إِنَّ فىِ ذَالِكَ لَآيَاتٍٍ لِّكل صَبَّارٍ شَكُور» يعنى در اين داستانها كه از قوم سبا نقل كرديم، اندرزها و آيت‏ها است، براى هر كسى كه در راه خدا صبر بسيار داشته باشد، و شكرش در برابر نعمتهاى بى شمار خدا نيز زياد باشد، و از شنيدن و خواندن اين آيات استدلال كند بر اينكه بر انسان واجب است كه پروردگار خود را از در شكر، عبادت كند، و نيز بر اينكه در ماوراى اين زندگى، روز بعثى هست، كه در آن روز زنده مى‏شود و به خاطر اعمالش مجازات مى‏شود.[11]

ناسپاسي و حسادت اين قوم مرفه باعث شد تا گرفتار عذاب الهي شوند.
آنچه باعث انحطاط تمدن عربستان جنوبی گردید، شکسته شدن سد مشهور "مأرب" بود که باعث جاری شدن آب زیاد آن به سرزمین سبأ شد. آباديها و باغها و قصرها را ويران نمود و سرزمين آباد آنها تبديل به بياباني خشك و بي آب و علف گرديد و تنها چند درخت "اراك" و "شوره گز" و "سدر" به جاي ماند.[12]
قرآن از این سیل به «سیل عَرِِِم» یاد می کند:
«فَأَعْرَضُواْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيهِْمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْنَاهُم بجَِنَّتَيهِْمْ جَنَّتَينْ‏ِ ذَوَاتىَ‏ْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شىَ‏ْءٍ مِّن سِدْرٍ قَلِيلٍ. ذَالِكَ جَزَيْنَاهُم بِمَا كَفَرُواْ  وَ هَلْ نجازِى إِلَّا الْكَفُور »[13]
«و ما سیل ویرانگر را بر آنان فرستادیم و دو باغ پر برکتشان را به دو باغ بی ارزش با میوه های تلخ و درختان شوره گز و اندکی درخت سدر مبدل ساختیم این کیفر را به خاطر کفرانشان به آنها دادیم.»
«عَرِم» به معنى خشونت و كج خلقى و سختگيرى است، و توصيف سيلاب به آن اشاره به شدت خشونت و ويرانگرى آن است.[14]‏
برای این لفظ معانی دیگری نیز ذکر شده است از جمله:
1.    «عرم» سيل بنيان كنى است كه قابل تحمّل و طاقت نيست.[15]
2.    موشهایی که سد را سوراخ کردند و باعث ویران شدن آن شدند.
3.     اسم سد
4.    اسم مكان
5.    باران شديد[16] و...
به هر حال در اثر ويرانی اين سيل شديد قبیلههای سبأ به مکانهای دیگری مهاجرت کردند و این پراکندگی در میان اعراب ضرب المثل شد.
* * * *
واقعهای دیگر، قسمتی از داستان مربوط به حضرت سلیمان و ملکه سبأ است که در سورۀ نمل بیان شده، از این آیات بدست میآید که این قوم دارای حکومت بودهاند و زنی بر آنها سلطنت داشته است، قرآن از زبان هدهد چنین میگوید :
« إِنىّ‏ِ وَجَدتُّ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَ أُوتِيَتْ
مِن كُلّ‏ِ شَى‏ْءٍ وَ لهََا عَرْشٌ عَظِيم‏ »[17]
«من زنى را ديدم كه بر آنان حكومت مى‏كند، و همه چيز در اختيار دارد، و (به خصوص) تخت عظيمى دارد »
نام ملکه سبأ را "بلقیس بنت شراحيل" ‏ذکر کردهاند.[18] بلقیس دارایی عظیمی داشته است و به نقل قرآن او و قومش آفتاب پرست بودهاند:
« وَجَدتُّهَا وَ قَوْمَهَا يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِن دُونِ اللَّهِ وَ زَيَّن لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ فَهُمْ لَا يَهْتَدُون »‏[19]
«او و قومش را ديدم كه براى غير خدا( خورشيد) سجده مى‏كنند و شيطان اعمالشان را در نظرشان جلوه داده و آنها را از راه بازداشته و از اين رو هدايت نمى‏شوند!»
حضرت سلیمان(ع) بر او پیامی میفرستد و او را به تسلیم شدن فرا می خواند،[20] بلقیس بعد از مشورت با اشراف و بزرگان،[21] ابتدا برای آزمودن سليمان(ع) هدایایی میفرستد تا پیامبر بودن او برایش آشکار شود،[22] سليمان(ع) به جای پذیرفتن هدایا، آنها را تهديد به فشار نظامى مى‏كند.[23]
ادامه داستان آوردن تخت بلقیس نزد سلیمان،[24] سپس حضور ملکه سبأ در قصر پیامبر خدا و به خدا ایمان آوردن ملكه سبأ است.[25]

آنچه در قرآن مجيد پيرامون ملكه سبأ آمده همان مقدار است كه در بالا خوانديم، سرانجام ايمان آورد و به خيل صالحان پيوست، اما اينكه بعد از ايمان به كشور خود بازگشت و به حكومت خود از طرف سليمان ادامه داد، يا نزد سليمان ماند و با او ازدواج كرد، يا به توصيه سليمان با يكى از ملوك يمن كه به عنوان "تبع" مشهور بودند پيمان زناشويى بست، در قرآن اشاره‏اى به اينها نشده است.[26]
آنچه در تواریخ نقل شده این است که سلیمان(ع) وارد سرزمین سبأ می شود و با بلقیس ازدواج میکند.[27] و سرزمین تحت سلطه سلیمان(ع) از حجاز تا یمن و محدوده سبأ و مأرب گسترش مییابد.[28]

"از آنجائیکه هر پیامبر علاوه بر دعوت به خداشناسی و زدون شرک‏ برای هدایت افکار محیط و مبارزه با آلودگی خاص مردم آن ناحیه‏ نیز مبعوث می‏شد.تا با انذار و تهدید انحراف اخلاقی و اجتماعی و سیاسی محیط را نیز همانند انحراف فکری و اعتقادی و عبادی،بزدایند
و اینک داستان قوم عاد و پیامبرشان را بررسی می‏کنیم

بهترین راه بررسی زندگانی پیامبران و محکمترین سند تاریخی آن،بررسی‏ آیات قرآن درباره آنان است.
از قرآن چنین می‏فهمیم که محل سکوت‏"قوم عاد"در سرزمین‏"احقاف‏" بوده است و در آنجا در ناز و نعمت و ثروت در کمال قدرت،زندگی می‏کردند.چنانکه‏ قرآن می‏فرماید
"و اذکر اخا عادا اذا نذر قومه بالاحقاف‏"
1بیادآور(پیامبر)برادر قوم عاد را که در سرزمین احقاف قوم خویش را بیم می‏داد.
قرآن طبق روال همیشگی خود به کلیات می‏پردازد و جزئیات مکان زندگی آنان‏ را دقیقا تعیین نمی‏کند بلکه از روایات و تاریخ چنین برمی‏آید که احقاف در میان‏ "یمن‏"و"عمان‏"و"حضرموت‏"واقع بوده است.

قوم عاد همواره به عیش و نوش پرداخته و فساد و خوشگذرانی،و اسراف و پایمال‏کردن حقوق ضعیفان و الحاد و کفر توام با زراندوزی و به دست آوردن ثروت از راههای حرام،از ویژگیهای این قوم بود و آنان هرگز نمی‏خواستند دربارهء آفریدگار این همه نعمتها،فکری کنند و شکر و سپاس و نعمت‏ها و خالق آنها را بجا آورند!ولی‏ در عوض در برابر بتها و خرافه‏ها،تسلیم بودند و خضوع و خشوع می‏کردند!هنگام‏ نعمت به پیشگاه،بت،سجده می‏کردند و در گرفتاریها از بت‏ها مدد می‏خواستند..!!
کاخها و باغهای بهشت‏گونه می‏ساختند و می‏پنداشتند که برای همیشه،در زمین،جاویدان بود.
قرآن کریم می‏فرماید"آیا نمی‏بینی که خداوند با قوم عاد چه کرد آنان ارمها و کاخهائی با ستون محکم و...داشتند.2

قوم عاد خدایان متعددی را پرستش می‏کردند،و مشهورترین بتهای آنان را "صداء"،"صمود"،"هباء"نام برده‏اند3

علاوه بر فساد عقیده و انحراف فکری و اخلاقی،شکاف طبقاتی در میان این‏ مردم،فراوان مشاهده می‏شد و ستمکاران و جباران آنان همواره ضعفاء و مستضعفان را استعمار و استثمار می‏کردند.این فشار و شکاف فوق‏العاده بود.
قوم عاد دارای یازده قبیله بوده و نیز از دو طبقه تشکیل می‏شدند که به‏ "عاد اولی‏"و"عاد ثانیه‏"مشهور بودند.خداوند برای نجات طبقات محروم و ستمدیده این قوم و هدایت آنان و تهذیب و پاکسازی محیط از فساد و آلودگی و ساختن‏ انسانهای مومن و خداشناس،پیامبری را برای آنان مبعوث کرد.چنانکه می‏فرماید
"و الی عاد اخاهم هودا قال یا قوم اعبدوا الله،مالکم من اله غیره فلا تتقون‏"
4 جالب اینکه خداوند رمز رسالت پیامران را،دوستانه و برادرانه توصیف می‏کند و با تعبیر"اخاهم‏"راز و رمز مردمی بودن پیامبران را گوشزد می‏سازد و می‏رساند که‏ پیامبران برخاسته از متن توده‏ها و ملت‏های محروم بودند.از همان ملت و از همان‏ قوم بار رسالت رهبری را بدوش می‏کشیدند،چنانکه قرآن در این باره می‏فرماید
"هو الذی بعث فی الامیین رسولا منهم یتلوا علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم‏ الکتاب و الحکمه...
او(خداوند)کسی است که پیامبران را از مردم عادی مبعوث می‏کند تا آیات‏ الهی را برای آنان بخواند و آنانرا از آلودگی پاک و پیراسته سازد و به آنان کتاب و حکمت و دانش بیاموزد..."5
و این خود بزرگترین امتیاز رسولان الهی است.
حضرت هود ماموریت خویش را ابلاغ کرد.قرآن می‏فرماید"بیادآور(هود) برادر قوم عاد را هنگامی که قوم عاد در احقاف هشدار داد و انذار و تنبه پیامبران‏ گذشته را یادآور شد..."
او فرمود،"جز خدای یگانه را پرستش نکنید.من بر شما از عذاب بزرگی‏ می‏هراسم‏"(احقاف 21)
و نیز یادآور شد که‏"خدائی جز خدای یگانه نیست و اینکه بتها را خدا پنداشته‏اند.جز یک تهمت و افتراء چیزی نیست.(سوره هود آیه 5)
هود در نصایح و دلسوزی و هدایت و راهنمائی قوم،نهایت اخلاص را رعایت‏ کرد و زیان افکار و رفتار ناشایست آنان را گوشزد ساخت.ولی قوم عاد مثل همه مترفان و خوشگذرانها نه تنها گوش به ارشاد و راهنمائیش ندادند بلکه راه عناد و لجاج را پیش‏ گرفتند و او را دروغ‏گو و سفیه پنداشتند و با دروغ و تهمت مانع ایمان دیگران شدند "ملاء"3کافر گفتند ما جز سفاهت و بی‏خردی در تو نمی‏بینیم و ظن ما بر آن است که‏ تو دروغ می‏گوئی‏"آنحضرت فرمود من سفیه نیستم بلکه پیامبری هستم که از سوی خدا و پرودگار جهان به سوی‏ شما فرستاده شدم و رسالت و پیام پروردگارم را به شما ابلاغ می‏کنم و من برای شما ناصح‏ امین و دلسوز هستم..."6
داستان هود با این قوم لجوج بسیار طولانی است و قرآن در دهها آیه آنرا بگونه‏ای فشرده بازگو کرده است.
اما در هر حال قوم عاد که می‏گویند در حدود یازده قبیله نیرومند بودند، حاضر نشدند دست از افکار خرافی و عقاید پدران خویش بردارند و به آزار و اذیت‏ پیامبر دلسوز پرداختند و بر کفر و شرک خویش افزودند لیکن این پیامبر،بسان طبیب‏ دلسوزی می‏خواست به هر وسیله‏ای که باشد این بیماران مشرف به مرگ را نجات دهد ولی همین بیماران!!در پاسخ خدمات و راهنمائی پدرانه او به صورتش جنگ می‏انداختند و با آزار و اذیت او را از خود می‏راندند.
سرانجام هود از ترس عذاب الهی که عکس‏العمل رفتار زشت و ناشایست هر قوم‏ و ملتی است،آنان را به توبه فراخواند و گفت
"یا قوم استغفروا ربکم ثم توبوا الیه، یرسل السماء علیکم مدرارا"
(هود آیه 52)از خداوند طلب مغفرت کنید و به سوی خدا بازگردید.ولی لجاجت و عناد آنان زیادتر می‏شد تا آنجا که اصرار داشتند که نه‏تنها گفتار ترا نمی‏پذیرفتیم و از بت‏پرستی دست برنمی‏داریم بلکه اگر راست می‏گوئی آن‏ عذاب موعود را برما وارد سازد حضرت هود به ارشاد و راهنمائی ادامه داد چنانکه‏ قرآن می‏فرماید"...شما تعجب می‏کنید از اینکه از پروردگار شما رسالت(و ذکری)به فردی از شما نازل شود که شما را(از عذاب الهی)هشدار دهد!و بیادآورید که خداوند شما را پس از هلاکت قوم نوح،خلیفه و وارث زمین قرار داد و خلقت(و قدرت)شما را توسعه داد،نعمتهای الهی را بیادآورید،شاید رستگار شوید..."7

روزبروز بیدینی شدت می‏گرفت و بر آزار و اذیت هود افزوده می‏شد،تا روزی‏ که ابر غلیظی از دور مشاهده کردند پنداشتند باران نافعی برای کشت و زرع آنان خواهدآمد.ولی‏"هود"هشدار داد که این همان عذاب الهی است که در آمدنش شتاب‏ می‏کردید تا دیر نشده است بخدا بازگردید...
این پند نیز در آنان اثر نکرد و باد شدت گرفت وسایل زندگی و گله‏ها و احشام آنان را به هوا پرتاب کرد.
آنان بخانه‏هایشان که بسان دژهای مستحکم از سنگهای یکپارچه بود،پناه‏ بردند و درها را محکم بستند ولی هفت شبانه روز این عذاب(ریح صرصر)طوفان و باد بسیار سرد و شدید2ادامه داشت و تمام آثار آنان نابود شد و حضرت هود و پیروانش‏ به حضرموت بازگشتند و بقیه عمر را در آنجا زندگی می‏کرد.
از داستان هود پیامبر و قوم عاد،چنین می‏آموزیم‏
1-علاقه به ثروت و مال و غرور در اثر قدرت و توانائی جسمی و مادی سبب‏ عناد و لجاجت و فساد و آلودگی است و عامل مهم نابود و هلاکت اقوام و ملتهاست.
2-عبرت نگرفتن از سرگذشت شوم اقوام گذشته(مثل قوم نوح و...)و تکرار عوامل هلاکت آنان سبب نابودی قوم عاد شد.
3-پیامبران الگوی صبر و بردباری و متانت و اخلاق می‏باشند و با اینکه هود را دیوانه و سفیه خواندند و با اینکه خود شایسته سفاهت واقعی بود و گمراه‏ترین و سفیه‏ ترین مردم بود حضتر هود مقابله به مثل نکرد و در نهایت ادب و اخلاق فرمود"لیس بی‏سفاهه‏"(من سفیه نیستم)و این نمایانگر اخلاق عظیم او است که باید سرمشق قرار گیرد.
4-از گفتار قوم عاد می‏فهمیم تقلید کورکورانه از پدران،آزادی فکر و اندیشه را از آنان سلب کرده بود و حاضر به شنیدن گفتار حق و راهنمائی دلسوزانه هود نبودند!!
5-نابودی پناهگاه محکم و دژهای سنگی قوم عاد در برابر اداره الهی، می‏رساند که جز خداوند،پناهنگاه مطمئنی وجود ندارد
"ولا عاصم الیوم الا الله‏"
. و همه پناهگاهها حتی پناهگاه اتمی و...کافران،در برابر قدرت خدا،بسان خانهء عنکبوت است که به تعبیر قرآن سست‏ترین خانه‏ها است
فان اوهن البیوت لبیت‏ العنکبوت لو کانو یعلمون...

در شماره‌های قبل به سرگذشت قوم قدرتمند و استثنائی عاد پرداختیم و با طرح آیاتی از قرآن کریم با بخشی از مفاسد و ظلم و طغیانگری این قوم مغرور و سرکش آشنا شدیم و نیز قسمت‌هایی از نصایح پیامبر بزرگ خدا حضرت هود (علیه‌السلام) خطاب به عادیان را که بیانگر سنت‌های لایتغیر الهی در رابطه با امت‌ها و جوامع بود را مورد مطالعه قرار دادیم و در این رابطه ذیل (آیه 52) سوره مبارکه هود قسمتی از بیانات ارزشمند علامه طباطبائی (ره) در رابطه با تأثیرگذاری اجزاء عالم بر یکدیگر و رابطه تفاعلی و ارگانیزم بین آنها را مطرح نمودیم و به این نتیجه رسیدیم که امت‌ها از این قانون مستثنی نیستند و حوادث عالم بی‌ارتباط و بیگانه با اعمال آدمی نیست و بازتاب فساد یک امت طبق سنت الهی به خودش برمی‌گردد. سپس به عکس‌العمل شدید عادیان در مقابل نصایح دلسوزانه، حکیمانه و طبیبانه هود (ع) و نوع معجزه او پرداختیم و اکنون آخرین قسمت، که مربوط است به سرانجام شوم ودردناک این قوم را مطرح می‌نمائیم.
- (آیه 57) سوره مبارک هود آخرین سخن و اتمام حجت هود به عادیان مشرک است که معتقد بودند بین انسان و خدا رابطه مستقیمی نیست و این بت‌ها هستند که وسایط فیضند و در گرفتن و رساندن آن از خدا به انسان مستقلند «فان تولوا فقدابلغتکم ما ارسلت به الیکم»(1)

«شما اگر از توجیه روبرگردانید، من وظیفه‌ام را ایفا کردم، چون رسالتم این بود که پیام توحیدی خداوند را به طور مستدل، با شما در میان بگذارم و نیز از این جهت که داعیه رسالت دارم، برای شما معجزه‌ای اقامه کنم. کار من در هر دو مورد، تمام شد، یعنی حجت بالغه حق را ایفا کردم، و اگر شما بعد از تمامیت حجت برگردید، خداوند وسایل رفاهی را از شما گرفته، زمین را از لوث شما پاک خواهد کرد و عده‌ای دیگر را خلیفه و جانشین شما قرار خواهد داد و کاری هم از شما ساخته نیست تا مانع از بین رفتن خود یا راادع جایگزین شدن دیگران گردید، زیرا همه چیز تحت حفاظت حق است وچیزی نیست که مستقل از خدا یا متمرد در برابر او باشد و شما چگونه می‌توانید در برابر اراده خدا بایستید و آسیبی به اراده حق برسانید «ولا تضرونه شیئاً».(2)
همه سخنان انبیای عظام در باره معارف الهی مستدل است و هرگاه مطلبی در آیه‌ای ذکر می‌شود، در پایان همان آیه سند آن مطلب هم که اسمی از اسمای حسنای خدای سبحان است آورده می‌شود، که نشانه آن است که خداوند با آن اسماء، امور جهان را انجام می‌دهد و این کارها بر اثر ظهور آن اسمای خاصه است و برای هر اسمی مظهر خاصی است که اجرای مقتضای همان اسم را عهده‌دار است (انَّ ربی علی کل شیء حفیظ).(3) ویژگی حفیظ مطلق آن است که احدی قدرت آسیب رساندن به او یا دیگران را بدون اذن وی ندارد، یعنی هم در محفوظ ماندن خود به چیزی نیازمند نیست و هم در صیانت دیگران.(4)

عادیان نه تنها در برابر آخرین اتمام حجت‌های هود (ع) تمکین ننمودند بلکه با وقاهت تمام سخن گفتند که هر نوع امیدی از هدایت آن روح‌های فرو رفته در غرور و پلیدی ناامید می‌شد، آنها گفتند «فأتنا بما تعدنا ان کنت من الصادقین» «پس اگر راست می‌گوئی آنچه را (از بلا و عذاب الهی) به ما وعده می‌دهی بیاور»(5)
هنگامی که سخن به اینجا رسید و آخرین حرف خود را که نشانه امتناع کامل از قبول دعوت هود بود زدند و او به کلی از هدایت آنان مأیوس شد به آنها گفت: اکنون که چنین است بدانید عذاب و کیفر و خشم خدا بر شما مسلماً واقع خواهد شد (قال قد وقع علیکم من ربَّکم رجسٌ و غضب).(6 و7)
همانگونه که ملاحظه می‌شود در آیه مذکور خبر عذاب با فعل ماضی آمده «واقع شد» در حالیکه عذاب الهی در زمان آینده، بر عادیان واقع می‌شود و این حکایت از محقق الوقوع بودن آن دارد، چرا که «کلام خدای متعال مجرد از زمان ماضی، حال یا آینده است و هنگامیکه می‌گوید «وقع علیکم» گویا آن، فعلاً حادث شده چرا که احدی توان ممانعت از قضاء خدا را ندارد.»(8)

به هرحال، عذاب استیصال که یک سنت الهی است شامل حال عادیان شد و ما در سرانجام آنها شاهد تحقق این سنت الهی هستیم که آیاتی از قرآن همچون آیه 15 از سوره مبارکه اسراء اشاره به آن دارد «و ما کنا معذبین حتی نبعث رسولاً» «وما هرگز (قومی را) مجازات نخواهیم کرد، مگر آنکه پیامبری مبعوث کرده باشیم (تا وظایفشان را بیان کند)».(9)
سنت الهیه جاریه در امم گذشته بر این بوده که هیچ امتی را عذاب نمی‌کرده مگر بعد از آن که رسولی به سوی‌شان بفرستند و او ایشان را از عذاب خدا بترساند… خدا به رحمت واسعه و عنایت کامله‌اش یک عذاب را که همان عذاب استیصال دنیوی باشد مقید تقیدی کرده و آن این است که بعد از بعثت رسول و انذار او باشد، هر چند می‌توانست این قید را در کار نیاورد، ولکن به خاطر رحمت و رأفتش به زبان رسولش بندگانش را تا نهایت درجه موعظه نموده و حجت را بعد از تمام شدنش تمامتر می‌کند، آن وقت اگر باز هم به گمراهی خود ادامه دادند عذاب را می‌فرستد… .
بنابراین آیه شریفه، همانطور که ملاحظه می‌شود در مقام این نیست که حکم عقل را که می‌گوید: «عقاب بدون بیان جایز نیست» امضاء کند، بلکه کاشف از اقتضایی است که عنایت و رحمت خداوندی دارد، و آن این است که هیچ قومی را (هرچند مستحق عذاب باشند) به عذاب استیصال دچار نکند مگر بعد از آن که رسولی به سوی آنها گسیل بدارد تا حجت را برایشان موکد و تمامتر نموده و با بیابان‌های پی‌درپی گوشزدشان کند.(10)

سرانجام همانگونه که هود (ع) وعده تحقق عذاب خداوند را به عادیان سرکش داده بود این عذاب محقق شد. خداوند در چند سوره عذاب آن تبهکاران که به وسیله تندبادی توفنده، و وحشتزا صورت گرفت را تصویر نموده. در سوره هود آمده: «ولما جاء امرنا نجینا هوداً والذین امنوا معه برحمةٍ منا ونجیناهم من عذاب غلیظ» «هنگامیکه فرمان ما رسید (هود» و کسانی را که به او ایمان آورده بودند، به رحمت خود نجات دادیم، و آنها را از عذاب شدید رهایی بخشیدیم».(11)

در آیه فوق قبل از بیان و چگونگی عذاب قوم عاد نجات و رهایی و مصونیت هود و همه کسانی که به او ایمان آورده بودند مطرح می‌شود چرا که خداوند حکیم و عادل است و سنت او چنین است که در هنگام عذاب استیصال بی‌گناهان و مؤمنان را نجات دهد به گونه‌ای که کوچکترین آسیبی به آنان نرسد و نجات مؤمنان از عذاب استیصال بعضاً در دیگر امت‌های هالکه هم صریحاً بیان شده. چنانکه در داستان نوح (ع) می‌بینیم قبل از آنکه طوفان فرا رسد ایمان آورندگان به فرمان الهی سوار بر کشتی نجات می‌شوند و یا در داستان قوم لوط (ع) ساعاتی قبل از نزول عذاب فرمان حرکت و بیرون رفتن از شهر برای لوط و اهل او صادر می‌شود.

اما در سوره قمر ضمن چند آیه کوتاه، پرمعنا و عبرت‌انگیز سرانجام غمبار همان‌هایی که می‌گفتند «من اشدّ مَنّا قوه» بیان شده تا درسی برای همه انسان‌ها و جوامع در طول تاریخ باشد. در آیه 18 آمده:
«کذبت عادٌ فکیف کان عذابی و نذر» «قوم عاد (نیز پیامبر خود را) تکذیب کردند اکنون (ببینید) عذاب و انذارهای من چگونه بود؟»(12)
«ما تندباد و حشتناک و سردی را در یک روز شوم که استمرار و ادامه داشت بر آنها فرستادیم (انا ارسلنا علیهم ریحاً صرصراً فی یوم نحس مستمر)».(13)
صرصر از ماده صر (بر وزن شر) در اصل به معنی بستن و محکم کردن است و تکرار آن در واژه «صرصر» برای تأکید است، و از آنجا که این باد هم شدید بوده است و هم سرد، هم پرسوزش و هم پر سر و صدا، این واژه به آن اطلاق شده است….«مستمر» صفتی است برای یوم یا نحس، در صورت اول مفهومش این است که حوادث آن روز همچنان استمرار یافت، و چنانکه در آیه 7 سوره حاقه آمده است هفت شب و هشت روز این عذاب الهی به طور مداوم بر آنها مسلط بود تا همگی را در هم کوبید و کسی را زنده نگذاشت. و در صورت دوم معنایش این است که نحوست این روز ادامه یافت تا همگی را هلاک کرد.(14)

در سوره احقاف این‌طور آمده: «فلما رأوه عارضاً مستقبل اودیتهم قالوا هذا عارض ممطرنا».(15)
عادیان که مدّت‌ها بود به خشکسالی مبتلا بودند با دیدن این طوفان که به‌صورت ابرسیاه و گسترده‌ای در افق نمایان شد و به طرف دره‌ها و آبگیرهای آنان در حرکت بود بسیار خوشحال شدند و گفتند: «هذا عارض ممطرنا» «این ابری است باران زا» که بر ما خواهد بارید ولی به آنها گفته شد: «بل هو ما استعجلتم به، ریح فیها عذاب الیم» «این همان چیزی است که برآمدنش شتاب می‌کردید، تندبادی است (وحشتناک) که عذاب دردناکی در آن است».(16)
«تدمّر کل شیء بامر ربَّها» «همه چیز را به فرمان پروردگارش درهم می‌کوبد و نابود می‌کند».
در توصیف این تندباد در آیه 20 سوره مبارکه قمر آمده: مردم را همچون تنه‌های نخل ریشه‌کن شده از جا برمی‌کند و به هر سو پرتاب می‌نمود (تنزع الناس کانهم اعجاز نخل منقعر) «این تعبیر به خاطر آن است که قوم عاد اندامی قوی و هیکلی درشت داشتند، و چنانکه بعضی از مفسران گفته‌اند برای حفظ خود از تندباد گودال‌ها و پناهگاهی زیرزمینی ساخته بودند، اما قدرت تندباد در آن روز به حدی بود که آنها را از پناهگاه‌هایشان ریشه کن می‌کرد و به این طرف و آن طرف می‌افکند، حتی گفته‌اند آنها را چنان با سر به زمین می‌کوبید که سرهایشان از تن‌ها جدا می‌شد».(17)
و سرانجام آنها چنان شد که در سوره حاقه خداوند می‌فرماید:
اگر آنجا بودی می‌دیدی که آن قوم همچون تنه‌های پوسیده و توخالی درختان نخل به روی زمین افتاده بودند «فتری القوم فیها صرعی کانهم اعجاز نخل خاویه»(18)
و در آیه بعد آمده «فهل تری لهم من باقیه».(19)
این جمله کنایه است از اینکه عذاب تمامی آنان را فرا گرفت، می‌فرماید: «آیا هیچ نفسی از آنان را باقی مانده می‌بینی؟» یعنی حتی یک نفر را نمی‌بینی که زنده مانده باشد.

و در آخر آیه 25 از سوره احقاف و پس از جریان عذاب و هلاکت آنها آمده: «وکذلک نجزی القوم المجرمین». این جمله «ضابطه‌ای کلی در مجازات مجرمین به دست می‌دهد، و کلی این ضابطه را به یک فرد که آیه مشتمل بر آن بود تشبیه می‌کند، البته این تشبیه تنها از نظر شدت مجازات است، می‌خواهد بفرماید سنت ما در جزا دادن به مجرمین، به آن گونه که در این داستان دیدید شدید است».(20)
و این هشداری است به همه مجرمان و گنهکاران و کافران لجوج و خودخواه، شما نیز اگر همین مسیر را طی کنید سرنوشتی بهتر از آن نخواهید داشت، گاه بادهایی را که به گفته قرآن «مبشرات بین یدی رحمته» «پیش قراولان باران رحمت او هستند» و کار آنها زنده کردن زمین‌های مرده است، مأموریت مرگ‌آفرینی می‌دهد.
گاه زمین را که مهد آرامش انسان است با یک زلزله شدید تبدیل به گورستان او می‌کند. و گاه بارانی را که مایه حیات همه موجودات زنده است مبدل به سیلابی می‌گرداند و همه چیز را با آن غرق می‌کند.(21)

در پایان این داستان و داستان‌هایی که قبل از این بیان شد ذکر نکته‌ای لازم به نظر می‌رسد و آن اینکه عذاب‌های الهی بر جوامع را می‌توان به دو قسم تقسیم نموده یکی عذاب‌هایی که به فرمان تکوینی خداوند صورت می‌پذیرد و دیگری عذاب‌هایی که از درون سنت‌های تاریخ بیرون می‌آید، به عبارتی دیگر عذاب‌های الهی یا براساس اثر وضعی و طبیعی عملکرد انسان است و یا براساس اثر تکلیفی آن، این حقیقت را اگر بخواهیم در قالب مثال بیاوریم باید گفت نوع اول: «عقابی که خداوند در صورت مخالفت با رسولان و معاندت با آنها و… وعده داده است که این قبیل عقاب، مثل عقاب حکام است بر رعایائی که با احکام و قوانین جامعه مخالفت می‌کنند.
نوع دوم، عقابی است که اثر طبیعی جرایم می‌باشد، همانند عقابی که مریض در مخالفت اوامر پزشک برخود می‌خرد.»(22)
• نوع اول:
نوع اول یعنی اثر تکلیفی گناه که ما این نوع عذاب را در باره اقوامی همچون قوم نوح، عاد، ثمود و لوط در قرآن می‌بینیم که به وسیله فرشتگان عذاب یا جنود الهی به فرمان خداوند صورت می‌پذیرد. به عنوان مثال: در آیه 70 از سوره مبارکه هود می‌بینیم فرشتگانی که به صورت میهمان بر حضرت ابراهیم وارد شده بودند پس از آنکه دست به غذایی که او برای آنها آماده کرده بود نبردند و از این مسأله ابراهیم (ع) نگران شد، آنها خود را معرفی کردند و گفتند نترس که ما فرستادگان به سوی قوم لوط هستیم، یعنی فرشتگانی هستیم که مأمور عذاب آن قوم ستمگریم.

و نیز در ذیل آیه 18 و 19 سوره مبارکه قمر حدیثی از امام باقر (ع) آمده که مؤید این معناست:
«اذا اَرادالله عزّ ذِکره ان یعذب قوماً بنوع من العذاب اوحی الی الملک الموکل بذلک النوع من الریح التی یرید ان یعذبهم بها، قال: فیأمرها الملک فتهیج کما یهیج الاسد المغضب، قال: و لکل ریح منهم اسم، اما تسمع قوله عزو جل: کذبت عاد فکیف کان عذابی و نذر انا ارسلنا علیهم ریحاً صرصراً فی یوم نحس مستمر» «و هرگاه خداوند اراده کند که قومی را به عذابی تنبیه نماید به فرشته مسؤول آن نوع باد که می‌خواهد به وسیله آن مردم را عذاب نماید وحی کرده و امر به عذاب می‌کند، آن فرشته همچون شیری خشمگین به خروش می‌آید، فرمود: و از برای هر بادی اسمی مخصوص است، آیا نشنیده‌ای سخن خداوند را که فرمود: قوم عاد پیامبرشان (هود) را تکذیب کردند، پس (بنگرید) عذاب و تنبیه ما چگونه بود. ما بر آنان تندبادی در روزی نحس و پایدار فرستادیم».(23)
مثال نوع دوم:
و اما امثال نوع دوم: عذاب که اثر وضعی و طبیعی عملکرد آدمی با جوامع است همانند کسی که سمی مهلک بخورد یا بر دیوار پوسیده‌ای تکیه زند یا بر لبه لغزنده پرتگاهی به خواب رود که هلاکت او در همه این موارد عکس‌العمل طبیعی عمل اوست.
ولی آنچه مهم است به آن توجه داشته باشیم اینکه هر دو نوع عذاب چه به فرمان تکوینی خداوند و چه از ناحیه قوانین حاکم بر عالم و جامعه، فاعل آن خداوند است، چرا که همانگونه که در گذشته هم بیان کردیم خواص اشیاء و تأثیرگذاری اجزاء عالم در یکدیگر و قضا و قدر همه و همه از ناحیه خداوند است و دو نوع عذاب نتیجه عملکرد آزادانه انسان است. والسلام

ثَمود، نام قومی از اعراب باستان یا «اعراب بائده» که با انکار دعوت پيامبر خود، حضرت صالح(ع)، به عذاب الٰهی گرفتار آمدند. قصص قوم ثمود در قرآن کريم به کرات آمده، و از آنها به عنوان قومی مشرک ياد شده است. يافته‌های باستان‌شناسی نیز وجود چنين قومی را تأييد کرده، و برخی يادمانهای تاريخی از آنها به دست آمده است.
در قرآن کريم 26 بار از ثمود ياد شده است. بر اساس آيات قرآن کريم قوم ثمود شرک می‌ورزيدند و به پرستش بتها مشغول بودند (هود/11/68) تا آنکه خداوند از ميان ايشان پيامبر خود، صالح(ع) را برای هدايت آنها برگزيد (اعراف/7/73؛ هود/11/61؛ نمل/27/45). افراد قوم که قصدی برای خروج از آیین خود نداشتند، ضمن ياد آوری هم قوم بودن، از صالح آيتی برای حقانيت سخنانش طلب کردند (شعرا/26/141-154). پس صالح به خواست خدا از شتری خبر داد که با نوزادش از سنگ برون آيد. با بروز اين معجزۀ الٰهی، صالح قوم را امر کرد تا آن حيوان را آزاری نرسانند که چون جز آن کنند، به عذاب پروردگار گرفتار خواهند گشت. با دو دسته شدن قوم به موافق و مخالف، مخالفان برای از ميان بردن صالح نبی مکری انديشيدند، اما به توفيق نرسيدند؛ پس شتر را که معجزۀ الٰهی بود، بکشتند و خدا آنها را به عذاب گرفتار کرد (فصلت/41/13). در آيات الٰهی قرآن کريم به پندآموزی زيست ثمود اشارات فراوان شده است. فارغ از قصص قرآنی ثمود، برخی مفاهيم و نيز چينشهای قرآنی در اين قصص قابل توجه است. با هم آيی نام عاد و ثمود (عنکبوت/29/38؛ حاقه/69/4) و قرارگيری آنها پس از نام قوم نوح (توبه/9/70؛ ابراهيم/14/9؛ حج/22/42؛ غافر/40/31) ضمن هماهنگی با ديگر مواضع و قصص قرآنی، ترتيبی سنتی برای اين اقوام را نشان می‌دهد؛ اگرچه به هر روی نام فرعون در دو آیه، در میان نام عاد و ثمود قرار گرفته است (ص/38/12-13؛ بروج/85/18). همچنین تأکید قرآن بر برادری صالح با قوم خود (اعراف/7/73؛ هود/11/61؛ نمل/27/45) که از یک سو به نوعی بیانگر بالاترین میزان در امکان درک متقابل تواند بود و از سویی دیگر، تکرار سخن همیشگی آیات الٰهی در تقابل شرک و ایمان در مجموعه‌های فرهنگی یکسان است.
واژۀ ثمود را از نظر نحوی برخی منصرف و برخی غیر منصرف دانسته‌اند؛ بر همین اساس ابن سیده آن را اسم دانسته است و برخی با توجه به ریشۀ «ث م د» آن را به معنای کمی آب یاد کرده‌اند و اشاره‌ای به نوع محل زیست ایشان می‌دانند (ثعلبی، 57؛ قرطبی، 7/238، 9/55، 13/182). آنچه در قرآن کریم دربارۀ این قوم آمده، از دو جنبه قابل بررسی است: نخست پروراندن آیات الٰهی در روایات تفسیری، تاریخی و احادیث؛ دوم بررسی قوم ثمود در قالب واقعیتی تاریخی با بازخورد آن در یادمانهای کهن.
روایات: قصص قوم ثمود در قرآن کریم نسبت به برخی دیگر از قصص با تفصیل بیشتری آمده است؛ اما پرداختها در روایات تفسیری به هر روی بر تفصیل این قصص افزوده است. به طور طبیعی روایات همگام با آیات قرآن کریم از این قوم به شرک و بت پرستی یاد کرده‌اند. از زمان پیامبر اسلام (ص) پرسش دربارۀ کیستی قوم ثمود سؤالی جدی بوده، و بدان پرداخته می‌شده است (ابن اسحاق، 5/255). به عنوان پایه‌ای برای آغاز روایات اسلامی باید دانست که در راستای برخی اشارات الٰهی، ثمود ادامه و دنبالۀ قوم عاد و به عنوان اجداد اعراب دانسته شده است (ابن عیاش، 33؛ قرطبی، 7/238) که در منطقۀ حِجر میان مدینه و شام ساکن گشتند و خانه‌های خود را در میان صخره‌ها و کوهها بنا نهادند که بسیار استوار و محکم بود (ابن حبیب، 384، 385؛ مقدسی، 3/37؛ یاقوت، 2/221؛ نیز نک‍ : ه‍ د، حجر). نسب شناسان، نسب ایشان را به صورت ثمود بن عابر (یا عاثر یا عاد) بن اِرَم بن سام بن نوح و برادر جدیس یاد کرده‌اند که به سادگی باور به همبستگی ایشان با قوم عاد از این نسب قابل درک است (طبری، تفسیر، 8/224، تاریخ، 1/126، 128؛ ثعلبی، همانجا؛ مقدسی، 3/28؛ ابن کثیر، قصص...، 1/171).
پس از عاد نخستین (عاد الاولی) و هلاک ایشان (در زمان پادشاهی جمشید: مقدسی، 3/41)، ثمودیان در جهان زیستند و گسترش یافتند و قصرها بنا نهادند و در کوهها خانه‌هایی بس استوار ساختند (طبری، همان، 1/128)؛ اما پس از مدتی بر خدا شرک ورزیدند و جز او را پرستیدند و در زمین به فساد پرداختند. پروردگار نیز صالح را که از میان خود آنها بود و نسب همانها را داشت و البته افضل ایشان، به پیامبری برگزید (نیز قس: حاکم، 2/616، 617). در این میان نسبی که گاه برای صالح نبی آورده‌اند، یعنی صالح بن عبید بن (آسف بن) ماسح بن (عبید بن ) حاذر بن ثمود، در مقایسه با نسب یاد شده برای ثمود قابل تأمل است (طبری، همان، 1/138؛ ثعلبی، 58؛ مقدسی، 3/37؛ ابن کثیر، همانجا؛ برای نسب متفاوت: صالح بن تالح بن صادوق بن هود، نک‍ : یعقوبی، 1/22). مسیر قصص در روایات همان است که در قرآن آمده است و با دعوت صالح و نپذیرفتن قوم موضوع ادامه می‌یابد؛ تا آنکه برخی از کافران قوم از صالح می‌خواهند در یکی از روزهای عیدشان که برای ادای نذر و نیایش به همراه بتها به صحرا می‌روند، صالح آنها را همراهی کند و در آنجا برای ایشان آیتی از پروردگار بیاورد. روز موعود فرا رسید، پس بزرگ ایشان، جندع بن عمرو بن جواس از صالح خواست تا از میان صخره شتری به نشانۀ حقانیت دعوت الٰهی‌اش بیرون آورد. به خواست خدا این امر در قالب یک معجزه (قس: قرطبی، 7/62؛ مجلسی، 9/78) واقع شد و شتری با نوزادش از دل صخره خارج گشت؛ با این آیت پروردگار، تنها جندع و برخی از قوم ایمان آوردند (یعقوبی، ثعلبی، همانجاها؛ طبرسی، 3/319؛ ابن کثیر، قصص، 1/178، البدایة، 1/134). در وصف شتر و چگونگی بیرون آمدن آن از درون سنگ روایات فراوان گفته‌اند: او را بسیار متفاوت و بزرگ‌تر از دیگر شتران یاد کرده‌اند که بسیار آب می نوشید و به همان میزان، بسیار هم شیرده بود (ثعلبی، 58،59؛ مقدسی، 3/38؛ ابن حجر، 4/52؛ برای نگاه انتقادی و پاسخ به نقدها، نک‍ : مقدسی، 3/42). صالح قوم را گفت تا ضمن احترام گذاردن به آن شتر به عنوان آیتی الٰهی، استفاده از آب را میان خود و آن شتر به نوبت تقسیم کنند، روزی از آنِ مردم و روزی از آنِ شتر (طبری، همان، 1/139؛ طوسی،4/194؛ ابن کثیر، قصص، 1/179).
در وصف دشمنی با صالح و کشتن شتر روایات مختلفی آمده است، اما جالب توجه آن است که تقریباً در همۀ آنها از فریب‌کاری، مکر و جاذبه‌های زنانه و به طورکلی از عنصر «زن» استفاده شده است (قس: مفید، 1/259). مثلاً به روایتی در آن سرزمین زنی بود صاحب مال و مکنت به نام عنیزه دختر غنم بن مخلد که از مشاغل او فروش شیر نیز بوده است که با حضور آن شتر کسب وی کسادی یافته بود. او را دو دختر بود، به غایت زیبا. به خواست و پیشنهاد عنیزه، ایشان با حیلت، فریب و تحریکات زنانه، دو کس از شرورترین و بدترین مردم آن قوم، به نامهای قُدار بن سالف و مصدع بن مهرج (یا دهر) را با همراهی 7 تن از هم‌دستان آنها برای از میان بردن صالح و ناقه‌اش گسیل داشتند (ثعلبی، 59؛ مقدسی، 3/38؛ زمخشری، 2/121). شبیه همین داستان با نامهای دیگری برای زمان و اشاره به فریب دادن دلداده‌هاشان برای ارتکاب عمل خلاف، در روایاتی دیگر آمده است (طبری، تفسیر، 8/227-228؛ قرطبی، 7/241).
در روایتی به پیشینۀ برخی عداوتها که میان برخی از افراد قوم ثمود با صالح وجود داشته، اشاره شده است. مثلاً آمده است که به بیان الٰهی، صالح از شخصی ازرق و سرخ روی که سبب خطاکاری و هلاک قوم خواهد گشت (برای رواج به مثابۀ ضرب‌المثل، نک‍ : صفوت، 2/352)، خبر داشت و بر همین پایه هر نوزادی با این مشخصه را می‌کشتند تا آن اتفاق شوم رخ ندهد. اما یکی از 10 زاده این‌چنین جان به‌در برد و همو بود که چون بزرگ شد، قصد جان صالح و کشتن ناقه کرد (طبری، تاریخ، همانجا؛ حاکم، 2/618). در برخی روایات شریرانی که با قدار همراه گشتند، همه از خانوادۀ همان 9 کودک بوده‌اند. آمده است که ایشان برای کشتن صالح به غاری رفتند تا وقتی که صالح از آن مکان گذشت، بر او حمله برند و او را بکشند، اما به خواست خدا تخته سنگی سبب از میان رفتن آنها شد و نتوانستند به‌ خواست خود رسند (طبری، همان، 1/140؛ حاکم، همانجا؛ فخرالدین، 2/339). از سوی دیگر در دسته‌ای از روایات چنین می‌یابیم که قدار و مصدع به درخواست و فریب معشوقه‌هاشان، پشت درختی برای کشتن شتر پنهان گشتند و آنگاه که آن حیوان عظیم‌الجثه را دیدند بر او هجوم بردند و از پای درش آوردند. نوزاد شتر چون خطر را حس کرد، به خواست الٰهی به بالای کوهی رفت تا از دست ایشان در امان ماند. آمده است که او به 4 تن از آنها که ماده شتر را کشتند، حمله کرد و آنها را بکشت؛ در روایتی هم به گریۀ او اشاره شده است. در اندیشۀ اعراب، عملکرد احیمر یا همان قدار بن سالف به مثابۀ شقی‌ترین کس، در قالب ضرب‌المثل جای یافته است (مثلاً نک‍ : کتاب‌ سلیم...، 327؛ ابوهلال، 1/558) و در بسیاری موارد در مقام مقایسه قرار گرفته است (خصیبی، 321؛ الاختصاص، 180؛ هیثمی، 7/14). در ادامۀ داستان آمده است که آن مردان با کمک زنان، گوشت شتر را تکه تکه کردند و میان مردم شهر پخش کردند. صالح چون از موضوع خبردار شد، مردم را به یافتن نوزاد آن شتر گسیل کرد؛ شاید که از بروز عذاب جلوگیری شود، اما کوهی که آن بچه شتر از آن بالا رفته بود، به خواست خدا چنان اوج گرفته بود که پای هیچ کس بدان نمی‌رسید (طبری، همانجا، نیز تفسیر، 30/215؛ حاکم، همانجا؛ سیوطی، 3/493). پس صالح قوم را از 3 روز آرامش در خانه‌هاشان خبر داد که با تغییر رنگ چهره‌هاشان به زرد و سرخ و سیاه همراه بود و پس از آن عذاب الٰهی گریبان‌گیرشان گشت و جز صالح و مؤمنان قوم همه هلاک شدند (طبری، همان، 8/224؛ حاکم، همانجا؛ قس: مجاهد، 2/456). در روایات آمده است از میان مشرکان زنی ذریعه نام که از دشمن‌ترین کسان با صالح بود، زنده ماند و او خبر عذاب را به دیگر سرزمینها رساند و سپس بمرد. گویند پس از عذاب و هلاک قوم، صالح و یاران مؤمن او از شام به مکه رفتند و خدا را پرستش می‌کردند؛ تا آنکه وی در آن دیار در 58سالگی درگذشت (طبری، تاریخ، 1/141؛ ثعلبی، 62-63؛ ابن‌کثیر، البدایة، 1/136)؛ آمده است که پس از او قوم ثمود از هم پراکندند و برخی از گروههای آشنا در روایات بدیشان منسوب‌اند و به مثل برخی از آنها در جابرسا ساکن گشتند (طبری، تفسیر، 19/13؛ همدانی، 1/91؛ ابوالفرج، 4/298-299،301،302؛ قرطبی، 11/50، 13/33؛ قلقشندی، 1/397).
در روایات آمده است که چون غزوۀ تبوک شد و سپاه اسلام به قریۀ ثمودیان رسید، پیامبر(ص) یارانش را امر کرد که به این قریه وارد نشوید و هیچ‌کس از آب آن ننوشد (علی بن جعد،446، 458؛ طبری، تاریخ، همانجا؛ مسلم، 4/2286؛ احمد بن حنبل، 2/117؛ ثعلبی، 62). در همین راستا انبوهی روایات و یادکردها به ویژه در سخن از کراهت نوشیدن از آب آن سرزمین و حتى کشت و زرع در آن، در منابع دیده می‌شود (بخاری، 3/1236؛ ابن حبان، 14/79-80، 83؛ بیهقی، 2/451؛ هیثمی، 6/194). یادکردهای روایی از شخصیت فردی به نام ابورغال هم که او را از بازماندگان ثمود آورده‌اند، در ادامۀ همین دست اخبار قابل توجه است (مثلاً نک‍ : ابوالفرج، 4/76؛ ابوداوود، 3/464-465؛ صنعانی،11/454؛ فاکهی، 3/198؛ ابن حبان، 14/78).
برخی از موضوعات قصص قوم ثمود، در روایات بسیار مورد توجه واقع شده است که از مهم‌ترین آنها می‌توان به احیمر، عاقر ناقه (نک‍ : قرطبی، 7/240) و کشندۀ شتر اشاره کرد که در روایات به عنوان شقی‌ترین کس شناسانده شده است. در این رویکرد، بر پایۀ روایتی بسیار پراشتهار از پیامبر(ص) نقل است که ایشان در یک مقایسه دو تن از شقی‌ترین کسان را احیمر، کشندۀ شتر صالح، و ابن ملجم، قاتل حضرت علی(ع) دانسته است و این روایت در انبوهی از منابع فریقین (شیعه و سنی) تکرار شده است (نسایی، 5/153؛ قاضی نعمان، 2/451؛ ابن طاووس، 1/27؛ عبد بن حمید، 60؛ ابن ابی عاصم، 2/420)؛ بر همین اساس گاه به طعنه، نام ابن ملجم را به احیمر نزدیک کرده‌اند (مثلاً نک‍ : کتاب سلیم، همانجا) و نام قطام، فریبندۀ وی نیز در داستان قوم ثمود تکرار گشته است ( الاختصاص، همانجا؛ ابن شهرآشوب، 3/92-93). در کنار این روایت، که پیامبر(ص) از قصص صالح نبی برای مقایسه و بیان سخن دربارۀ حضرت علی (ع) بهره برده، با روایتی تکمیل می‌گردد که باری دیگر چنین بهره‌ای برده شده است. بر پایۀ این روایت، پیامبر(ص) در کنار نام خود و حمزه، به دو کس دیگر که در آخرالزمان بر مرکب خویش سوارند، یعنی صالح نبی وعلی (ع) اشاره کرده است (قاضی نعمان، 2/469).
برخی از شاخصه‌های قصص قوم ثمود همچون ناقۀ (ماده شتر) صالح، احیمر، پی کنندۀ ناقه، عذاب الٰهی بر ایشان، و قدمت و از میان رفتن آنها هر کدام به نوبۀ خود، موضوعی برای شاعران عرب و پارسی‌گوی شده است. شاعرانی چون امرؤالقیس، نابغۀ ذبیانی، امیة بن صلت، متنبی، فرزدق (مثلاً نک‍ : امیة بن صلت، 35؛ ابوالفـرج، 5/34، 10/385، 12/246، جم‍ ؛ ابن ابی الدنیا، 1/142)، ناصر خسرو (ص 452)، مولوی (ص 310، 371)، سعدی (ص 664)، حافظ (ص 398) و سنایی (ص 217، 511) در اشعار خود به یکی از مفاهیم پندآموز از قصص ثمود پرداخته‌اند.
یادمانهای تاریخی: فارغ از اطلاعات منابع اسلامی، برخی منابع کلاسیک لاتین در سده‌های 1ق‌م تا 2م، همچون دیودور صقلی، پلینی، بطلمیوس و اورانیوس به وصف قوم ثمود و محل زیست ایشان پرداخته‌اند. اما با شروع حرکت اروپاییان به سمت شرق، در قالب مفهوم کلی شرق‌شناسی، برخی یافته‌های باستان‌شناسی دریچه‌ای شد برای شناخت هر چه بیشتر این قوم تاریخی. واقعیت این است که ولستد و کارلس با سفر به شبه جزیرۀ عربستان و عکس‌برداری از برخی کتیبه‌ها که به نام کتیبه‌های ثمودی خوانده شده‌اند (ولستد، II/189) و در ادامه، شارل دوتی با سفرش در 1877م به آن منطقه و یافتن انبوهی سنگ نبشته، آغازندۀ این مسیر بودند که با یافته‌های پسینیان چون شارل هوبر (1882م)، ژوسان و ساوینیاک (1910م) و فیلبی (1936، 1951، 1953م)، این یافته‌ها که غالباً متعلق به سده های 4ق‌م تا 3م است، تکمیل گشت (آذرنوش، 37-38؛ علی، 1/328-329؛ براندن، 44). آنچه در سطور بعد خواهد آمد، حاصل یکی انگاری ثمود نام برده شده توسط مورخان و قرآن کریم با قومی است که پدیدآورندۀ کتیبه‌های نام‌گذاری شده به ثمودی هستند.
پس از خواندن متن این کتیبه‌ها و در نهایت یافتن واژۀ «ثمد» در آنها بود که لیتسبارسکی با توسع در نامبری، این سنگ‌نبشته‌ها را «کتیبه‌های ثمودی» نامید (مثلاً نک‍ : همو، 34).
از مجموعۀ داشته‌های گوناگون و کتیبه‌های به دست آمده از مناطق شمالی شبه جزیره (مثلاً ریکمانس، 8) و همچنین برخی بناهای برجای مانده از آن دوره می‌توان با رویکردی واقعی‌تر قوم ثمود را بازشناخت. با کنار هم گذاری اطلاعات منابع کلاسیک لاتین، می‌توان گفت قوم ثمود در شرق دریای سرخ، در مناطق داخلی شبه جزیره در مدین، وادی سرحان و در همسایگـی لحیانیها و در شهرهای حجر (مدائن صالح) و دومـة ـ الجندل می‌زیستند (روسان، 4-7؛ ریکمانس، 7). اختلاف گفته‌ها دربارۀ زیستگاه ایشان در منابع کلاسیک بیشتر به سبب جا‌به‌جاییهایی است که قوم ثمود طی صدها سال انجام داده، و البته این امر بی شک متأثر از اوضاع سیاسی منطقه بوده است. به نظر می‌رسد اگرچه مجموعۀ قبایل ثمود هرگز به حکومت واحدی دست نیافت، اما در طول زمان از سدۀ 2 ق‌م تا پایان سدۀ 2 م، ضمن تغییر مکان، سرزمین خود را گسترش داده، و عملاً قسمتهای وسیعی از شمال غربی شبه جزیره از حجاز و جوف و مرکز عربستان را زیستگاه خود ساخته بودند، گستره‌ای که عملاً تمام عربستان شمالی و مرکزی را در بر می‌گرفت (براندن، 30-31؛ اُلیری، 51).
کهن‌ترین مباحث تاریخی این قوم به حدود سدۀ 8 ق‌م بازمی‌گردد. براساس کتیبۀ سارگن دوم (حک‍ 722-705ق‌م) که به نام ثمود اشاره کرده، آشوریان طی نبردهایی، ایشان را به همراه برخی دیگر از اقوام منطقه منقاد خود ساخته بود؛ سارگن با پیروزی بر ثمودیان ایشان را به سامره تبعید می‌کند (براندن، 48).
می‌توان چنین انگاشت که این قوم بزرگ، سپس به بخشهای داخلی و شمالی‌تر متمایل شده است؛ در این راستا یافته‌های زبانی از کتیبه‌های به دست آمدۀ ثمودی نیز مؤید همین سخن است؛ چه، زبان این یادمانها ارتباط آن با زبان نبطی و آرامی در شمال را نشان می‌دهد (همانجا؛ عبدالحمید، 118).
به هر روی پس از پیروزی سارگن دوم، ظاهراً انقیاد ثمود در دراز مدت، مفهوم تأثیرپذیری یافته است. بر اساس یافته‌های سنگ‌نبشته‌ها از نام بتها و خدایان منطقه می‌توان دریافت که ایشان افزون بر نفوذ سیاسی، در مفاهیم اعتقادی و دینی نیز تحت نفوذ آشوریان جای یافته بودند (روسان، 4-5؛ الیری، همانجا). براندن این دست نامبری خدایان آشوری در کتیبه‌های ثمودی در سدۀ 5 ق‌م، یعنی یک سده پس از افول قدرت آشوریان در بابل و سقوط ایشان را به معنای جایگزینی و گسترش قدرت ثمود و چیرگی آنها بر منطقه می‌داند (ص 48؛ ریکمانس، 10). براندن به دو مورد توسعه طلبی دیگر از ثمودیان یکی به سمت قسمتهای شمالی و دیگری به سمت جنوب و در نزدیکی سرزمین سبا اشاره می‌کند (ص 49-50؛ نیز نک‍ : موسیل، 492-493).
به نظر می‌رسد که نداشتن حکومتی واحد اسباب آن را فراهم آورده بود تا ایشان غالباً تحت سیادت اقوام مقتدر جای یابند که در این میان بیشترین حمایتها را از سوی حکومت قدرتمند نبطیان که مستعمرۀ‌ رومیان بود، دریافت کرده‌اند. واقعیت این است که با جدا شدن شاخۀ لحیانی از ثمود در نیمۀ سدۀ 5 ق‌م و حرکت رو به ضعف ایشان، هم‌زمان با ورود و قدرت یافتن نبطیان در شمال غرب شبه جزیره، ثمود دیگر عملاً به حاشیه رانده شد و زیر نفوذ نبطیان قرار گرفت. این امر در طول زمان به حدی رسید که حتى در فرهنگ و زبان و ادبیات ایشان نیز اثر گذارد. نزدیکی زبان ثمودیان به نبطی و گاه بهره گیری ایشان از زبان نبطی، به ویژه بر اساس یافتۀ فیلبی در معبد رَوافه بیشتر خود می‌نماید (آذرنوش، 36؛ نیز نک‍ : ریکمانس، 7). دور نیست که ساخت معبد سنگی روافه (جنوب غربی تبوک) به سبک و سیاق معماری رومی برای پرستش خدایان و با نوشته‌هایی به دو زبان نبطی و یونانی، در قالب پیشکشی برای امپراتوران رومی، در راستای همین قیمومت ضمنی نبطیان بوده باشد (نک‍ : آذرنوش، 36، 40-41).
از آخرین اخباری که در اسناد موجود دربارۀ ثمود پیش از ورود اسلام می‌توان یافت، حضور دو سپاه از این قوم در لشکر رومیان است؛ یکی در مرزهای شمال شرقی مصر، و دیگری در فلسطین (براندن، 31؛ آذرنوش، 41؛ علی، 1/326)؛ حال آنکه پس از میلاد مسیح در برخی از یادمانهای ثمودیان همچون افزودۀ نقش صلیب و نام مسیح (ع) بر روی کتیبه‌ای بازمانده از 267م، نشانه‌هایی از تأثیر دین جدید رومیان بر قوم ثمود نیز آشکار است (علی، 1/328؛ برای گرایشهای مسیحی در آن زمان، نک‍ : موبرگ، مقدمه، 24-25).
به نظر می‌رسد که ثمودیان، قومی بازرگان بودند که به هر روی با هم‌زیستی با رومیان روزگار می‌گذراندند (علی، 1/330). تأکید روایات اسلامی بر مبحث شیردهی ناقه و سپس از رونق افتادن بازار کار دیگران که در قصص به جدال کفر و ایمان می‌انجامد، آشکارا سخن از اهمیت، تقابل و رویارویی اقتصاد دامپروری نزد ثمودیان دارد. آذرنوش طی پژوهش ارزنده‌ای بر تاریخ قوم ثمود بر آن است که بر پایۀ در نظر گرفتن وجود معابد و نیز با بهره‌گیری از برخی واژگان، باید ثمودیان را شهرنشین دانست (نک‍ : ص 42-43؛ نیز براندن، 33). افزون بر روافه، معبد قُرَیه و اماکن پیرامون آن مؤیدی بر این سخن است؛ حال آنکه در برخی کتیبه‌ها از توان ثمودیان در امر آبیاری سخن رفته است (قس: قرطبی، 13/127، 20/48). درکنار شهرنشینی، کشاورزی و دامپروری در زیست اقتصادی قوم ثمود حائز اهمیت فراوان بوده است؛ این امر را حتى برخی سنگ‌نگاشته‌ها هم تأیید می‌کند (براندن، 68).
قوم ثمود مانند دیگر اعراب منطقه اعتقاد به وجود مجموعه‌ای از خدایان داشتند که برخی دارای ارزش بیشتری بودند. معابد مهم آنها همچون روافه، قریه و رَم نمونه‌ای از جایگاه ارزشمند خدایان نزد آنها ست که فهرست مفصلی از آن را می‌توان در سنگ‌نبشته‌ها جست (همو، 97). گفتنی است که با توجه به برخی واژگان آمده در کتیبه‌ها بانو ـ خدا و اساساً کلمۀ تکرار شدۀ بانو جلب نظر می‌کند که نشان‌دهندۀ جایگاه زنان در جامعۀ ثمودی است (همو، 44-45)؛ بر همین اساس تأکید روایات اسلامی به عنصر زن در قصص ثمود بیشتر قابل درک می‌گردد.

آذرنوش، آذرتاش، «نگاهی به تاریخ قوم ثمود»، مقالات و بررسیها، تهران، 1351ش، شم‍ 9؛ ابن ابی الدنیا، عبدالله، قری الضیف، به کوشش عبدالله بن حمد منصور، ریاض، 1997م؛ ابن ابی عاصم، احمد، الآحاد و المثانی، به کوشش باسم فیصل احمد جوابره، ریاض، 1411ق/1991م؛ ابن اسحاق، محمد، سیرة، به کوشش محمد حمیدالله، معهد الدراسات و الابحاث؛ ابن حبان، محمد، صحیح، به کوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، 1414ق/1993م؛ ابن حبیب، محمد، المحبر، به کوشش ایلزه لیشتن اشتتر، حیدرآباد دکن، 1361ق/1942م؛ ابن حجر عسقلانی، احمد، لسان المیزان، حیدرآباد دکن، 1390ق/1970م؛ ابن شهرآشوب، محمد، مناقب آل ابی‌طالب، نجف، 1376ق؛ ابن طاووس، علی، اقبال الاعمال، به کوشش جواد قیومی اصفهانی، قم، 1414ق؛ ابن عیاش، احمد، مقتضب الاثر، قم، 1379ق/ 1959م؛ ابن کثیر، البدایة؛ همو، قصص الانبیاء، به کوشش عبدالقادر احمد عطا، بیروت، مکتبة الاسلامیه؛ ابوداوود سجستانی، سلیمان، سنن، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، 1369ق؛ ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، به کوشش سمیر جابر، بیروت، 1409ق/1989م؛ ابوهلال عسکری، احمد، جمهرة الامثال، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم و عبدالمجید قطامش، بیروت، 1988م؛ احمد بن حنبل، مسند، قاهره، 1313ق؛ الاختصاص، منسوب به شیخ مفید، به کوشش علی اکبر غفاری، قم، جماعة المدرسین؛ امیة بن صلت، دیوان، به کوشش بشیر بموت، بیروت، 1352ق/1934م؛ بخاری، محمد، صحیح، به کوشش مصطفى دیب البغا، بیروت، 1407ق/1986م؛ براندن، وان دن، تاریخ ثمود، ترجمۀ محمدحسن مرعشی، تهران، 1387ش؛ بیهقی، احمد، السنن الکبرى، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، مکه، 1414ق/1994م؛ ثعلبی، احمد، قصص الانبیاء، بیروت، مکتبة الثقافیه؛ حافظ، دیوان، به کوشش حسن ذوالفقاری و ابوالفضل علی محمدی، تهران، 1381ش؛ حاکم نیشابوری، محمد، المستدرک، به کوشش مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت، 1411ق/1990م؛ خصیبی، حسین، الهدایة الکبرى، بیروت، 1411ق/1991م؛ روسان، محمودمحمد، القبائل الثمودیة و الصفویة، ریاض، 1407ق/1987م؛ زمخشری، محمود، الکشاف، قاهره، 1366ق/1947م؛ سعدی، دیوان، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، 1383ش؛ سنایی، دیوان، به کوشش مدرس رضوی، تهران، ابن سینا؛ سیوطی، الدر المنثور، بیروت، 1993م؛ صفوت، احمدزکی، جمهرة خطب العرب، بیروت، مکتبة العلمیه؛ صنعانی، عبدالرزاق، المصنف، به کوشش عبدالرحمان اعظمی، بیروت، 1403ق؛ طبرسی، فضل، مجمع البیان، بیروت، 1415ق؛ طبری، تاریخ، بیروت، 1407ق؛ همو، تفسیر؛ طوسی، محمد، التبیان، به کوشش احمدحبیب قصیر عاملی، قم، 1409ق؛ عبد بن حمید، مسند، به کوشش صبحی بدری سامرایی و محمود محمد خلیل صعیدی، قاهره، 1408ق/1988م؛ عبدالحمید، سعد زغلول، فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت، 1976م؛ علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت، 1968م؛ علی بن جعد، مسند، به کوشش عامر احمد حیدر، بیروت، 1410ق/1990م؛ فاکهی، محمـد، اخبـار مکـة، به کـوشش عبـدالملک عبـدالله دهیـش، بیـروت، 1414ق؛ فخرالدین رازی، تفسیر، قاهره، 1313ق؛ قاضی نعمان، شرح الاخبار، به کوشش محمد حسینی جلالی، قم، مؤسسۀ نشر اسلامی؛ قرآن کریم؛ قرطبی، محمد، الجامع لاحکام القرآن، به کوشش احمد عبدالعلیم بردونی، قاهره، 1372ق؛ قلقشندی، احمد، صبح الاعشى، به کوشش یوسف علی طویل، دمشق، 1987م؛ کتاب سلیم بن قیس، به کوشش محمدباقر انصاری‌زنجانی، قم، 1415ق؛ مجاهد بن جبر، تفسیر، به کوشش عبدالرحمان طاهر محمد سورتی، بیروت، منشورات علمیه؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، 1403ق؛ مسلم بن حجاج نیشابوری، صحیح، به کوشش محمدفؤاد عبدالباقی، بیروت، دار احیاء التراث العربی؛ مفید، محمد، الارشاد، قم، موسسة آل البیت؛ مقدسی، مطهر، البدء و التاریخ، قاهره، مکتبه الثقافة الدینیه؛ مولوی، مثنوی، به کوشش نیکلسن، تهران، 1382ش؛ ناصر خسرو، دیوان، به کوشش جعفر شعار و کامل احمدنژاد، تهران، 1378ش؛ نسایی، احمد، سنن، به کوشش عبدالغفار سلیمان بنداری و سیدکسروی حسن، بیروت، 1411ق/1991م؛ همدانی، حسن، الاکلیل، به کوشش محمد بن علی اکوع حوالی، قاهره، 1383ق/1963م؛ هیثمی، علی، مجمع الزوائد، قاهره/ بیروت، 1407ق؛ یاقوت، بلدان؛ یعقوبی، احمد، تاریخ، بیروت، 1397ق/1960م؛ نیز:
Moberg, A., The Book of the Himyarites, London, 1924; Musil, A., Arabia Deserta, New York, 1927; O’Leary, L., Arabia Before Muhammad, London, 1927; Ryckmans, J., »Aspects nouveaux du problème Thamoudèen«, Studia Islamica, Paris, 1956, vol. V; Wellsted, J. R., Travels in Arabia, London, 1838.

قرآن، عاد، احقاف، هود (ع)، ارم، عماد، ريح عقيم
"عاد" از ریشۀ (ع و د) است که در لغت به معنی بازگشتن به چیزی است بعد از انصراف از آن.[1] و در اصطلاح نام قوم حضرت هود (ع) است.
نام قوم عاد در قرآن 24 بار آمده و محل زندگي آنها سرزمین «احقاف» بین عمان و یمن یا عمان و حضرموت بوده است.[2]
عاد، نام شخصی است که قبیله و قوم به نام او تسميه شدهاند.[3] شاید هم نام جد این قوم عاد بوده است.
برخی از مورخان معتقدند عاد بر دو قبیله اطلاق میشود یکی عاد اولی که لفظ آن در قرآن آمده (آنها احتمالاً قبل از تاریخ زندگی میکردهاند) و قبیلۀ دوم در دوران تاریخ بشر بوده است.[4]
اینکه قوم حضرت هود (ع) کدام قبیله بوده است در آن اختلاف است، چه بسا عاد اولی، همان قوم هود (ع) باشد.[5]

«وَ اذْكُرْ أَخَا عَادٍ إِذْ أَنذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقَافِ وَ قَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِن بَين‏ِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ أَلَّا تَعْبُدُواْ إِلَّا اللَّهَ إِنىّ‏ِ أَخَافُ عَلَيْكمُ‏ْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيم‏ »[6]
«(سرگذشت هود) برادر قوم عاد را ياد كن، آن زمان كه قومش را در سرزمين «احقاف» بيم داد در حالى كه پيامبران زيادى قبل از او در گذشته‏هاى دور و نزديك آمده بودند كه: جز خداى يگانه را نپرستيد! (و گفت:) من بر شما از عذاب روزى بزرگ مى‏ترسم.»
تعبير به « اخ » (برادر) براى بيان نهايت دلسوزى و صفاى اين پيامبر بزرگ نسبت به قوم خويش است، اين تعبير چنان كه مى‏دانيم در مورد عده‏اى از پيامبران بزرگ در قرآن مجيد آمده است، آنها برادرى دلسوز و مهربان براى اقوام خويش بودند كه از هيچ نوع فداكارى مضايقه نكردند. اين تعبير ممكن است در ضمن اشاره‏اى به ارتباط خويشاوندى ميان اين پيامبران و اقوامشان نيز باشد.[7]
از آیات قرآن بر میآید که قوم عاد، بلند قامت و نیرومند بودهاند به همین نسبت ساختمانهای محکم و بزرگ میساختند؛ آنها قومی مترقی و دارای شهرهای آباد و سرزمینهای حاصلخیز بودهاند و قرآن از آنها اینگونه یاد میکند:
«أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ. إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ. الَّتىِ لَمْ يخُْلَقْ مِثْلُهَا فىِ الْبِلَد »[8]
« آيا نديدى پروردگارت با قوم «عاد» چه كرد؟ و با آن شهر «ارَم» با عظمت، همان شهرى كه مانندش در شهرها آفريده نشده بود.»[9] 
در اينكه «ارم» نام شخص يا قبيله است، يا نام محل و شهرى، در ميان مفسران گفتگو است. ولى مناسب با آيه بعد، اين است كه  «ارم» نام شهر بى‏نظير آنها باشد.
«عماد» به معنى ستون و جمع آن « عُمُد» است.
بنا بر تفسير اول اشاره به اندام نيرومند و پيكرهاى ستون مانند قوم عاد است، و بنا بر تفسير دوم اشاره به ساختمانهاى با عظمت و كاخهاى رفيع و ستونهاى عظيمى است كه در اين كاخها به كار رفته بود، و در هر دو صورت اشاره‏اى است به قدرت و قوت قوم عاد.[10]
معناي «ذات العماد» آن است كه آنها قطعه سنگهاى بزرگى را به اندازه بلندى كوه، از كوهى مى‏بريدند و پايه مى‏ساختند، بعد اين ستونها را در هر كجا مى‏خواستند مى‏افراشتند، سپس در بالاى آن كاخهاى خود را مى‏ساختند بدين سبب آنها را «ذات العماد» گفتند.[11]

اين قوم كافر و بت پرست بودند و طاغيان مستكبر خود را اطاعت مي کردند:
«وَ تِلْكَ عادٌ جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنيد »[12]
«و اين قوم «عاد» بود كه آيات پروردگارشان را انكار كردند و پيامبران او را معصيت نمودند و از فرمان هر ستمگر دشمن حق، پيروى كردند.»
چون کشورشان وسعت یافت، سر بر طغیان و سرکشی برداشتند، تا اینکه هود(ع) بر ایشان مبعوث شد.[13] 

"هود" اين نام بدين جهت بر او نهاده شده كه از آنچه قومش بدان گمراه شده بودند هدايت يافت و به آن مبتلا نگرديد. سپس از طرف خداوند مبعوث شد تا آنان را از گمراهى رهانيده و به شاهراه هدايت برساند.[14]
« وَ إِلىَ‏ عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا  قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُواْ اللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَهٍ غَيرُْهُ  إِنْ أَنتُمْ إِلَّا مُفْترَُونَ »[15]
« (ما) به سوى (قوم) عاد، برادرشان «هود» را فرستاديم (به آنها) گفت: «اى قوم من! خدا را پرستش كنيد، كه معبودى جز او براى شما نيست. شما فقط تهمت مى‏زنيد (و بتها را شريك او مى‏خوانيد)»
نخستين دعوت هود(ع)، همان دعوت تمام انبيا بود، دعوت به سوى توحيد و نفى هر گونه شرك ،چه افترا و تهمتى از اين بالاتر كه براى بتهايي بى‏ارزش آن همه مقام قائل ميشدند.[16]
«وَ يَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُم مِّدْرَارًا وَ يَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلىَ‏ قُوَّتِكُمْ وَ لَا تَتَوَلَّوْا مجُْرِمِين »[17]
«و اى قوم من! از پروردگارتان طلب آمرزش كنيد، سپس به سوى او بازگرديد، تا (باران) آسمان را پى در پى بر شما بفرستد و نيرويى بر نيرويتان بيفزايد و گنهكارانه، روى (از حق)بر نتابيد!»
برخى گفته‏اند: قوم عاد دچار خشكسالى شده بودند و هود (با بيان اين جمله) به آنها وعده داد كه اگر توبه كنند، با آمدن باران سر زمينشان سر سبز و خرم و مزارعشان آباد گردد، و درخت‏ها بارور و ميوه‏ها فراوان شود.
«قوّت» در اينجا بمال و فرزند و نيرو تفسير شده و همه اينها چيزهايى است كه انسان بدانها نيرو گيرد.[18]
هود (ع) در اندرز ایشان نهایت سعی خود را کرد، اما آنان رسالت او را انکار کردند:
«قَالُواْ يَهُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ وَ مَا نحَْنُ بِتَارِكىِ ءَالِهَتِنَا عَن قَوْلِكَ وَ مَا نحَْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِين »‏[19]
« گفتند: «اى هود! تو دليل روشنى براى ما نياورده‏اى! و ما خدايان خود را بخاطر حرف تو رها نخواهيم كرد! و ما (اصلًا) به تو ايمان نمى‏آوريم.‏»
نسبت جنون به او دادند، جنونی که بر اثر خشم خدایان حاصل شده بود:
« إِن نَّقُولُ إِلَّا اعْترََئكَ بَعْضُ ءَالِهَتِنَا بِسُوءٍ »[20]
« ما (درباره تو) فقط مى‏گوييم: بعضى از خدايان ما، به تو زيان رسانده (و عقلت را ربوده اند!»
و این بهترین دلیل بر خرافه پرستی آنها بود. اما هود (ع) بیزاری خود را از بت ها اعلام داشت:
«قَالَ إِنىّ‏ِ أُشهِْدُ اللَّهَ وَ اشهَْدُواْ أَنىّ‏ِ بَرِى‏ءٌ مِّمَّا تُشْرِكُونَ »[21]
«(هود) گفت: من خدا را به شهادت مى‏طلبم، شما نيز گواه باشيد كه من بيزارم از آنچه شريك (خدا) قرار مى‏دهيد...»
و به آنها اخطار كرد: اگر حق را نپذیرید نابود خواهید شد و قوم دیگری، جانشین شما خواهد گردید:
«فَإِن تَوَلَّوْاْ فَقَدْ أَبْلَغْتُكمُ مَّا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكمُ‏ْ  وَ يَسْتَخْلِفُ رَبىّ‏ِ قَوْمًا غَيرَْكم‏...» [22]
«پس اگر روى برگردانيد، من رسالتى را كه مأمور بودم به شما رساندم و پروردگارم گروه ديگرى را جانشين شما مى‏كند...»

بعد از سه سال قحطی و توبه نکردن قوم خیره سر عاد، ابر سیاهی در آسمان ظاهر میشود گمان میکنند، میخواهد باران ببارد، ولی آن در حقیقت شروع عذاب بود:
« فَلَمَّا رَأَوْهُ عَارِضًا مُّسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتهِِمْ قَالُواْ هَذَا عَارِضٌ ممُّْطِرُنَا  بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُم بِهِ  رِيحٌ فِيهَا عَذَابٌ أَلِيم » ‏[23]
«هنگامى كه آن (عذاب الهى) را بصورت ابر گسترده‏اى ديدند كه بسوى درّه‏ها و آبگيرهاى آنان در حركت است (خوشحال شدند) گفتند: «اين ابرى است كه بر ما مى‏بارد» (ولى به آنها گفته شد:) اين همان چيزى است كه براى آمدنش شتاب مى‏كرديد، تندبادى است (وحشتناك) كه عذاب دردناكى در آن است.» 
این قوم بوسیلۀ بادی عجیب، عذاب شدند که با تعابیر مختلف در قرآن بیان شده است:
1-      « فَأَرْسَلْنَا عَلَيهِْمْ رِيحًا صَرْصَرا ...ً»[24]
«سرانجام تندبادى شديد و هول‏انگيز و سرد و سخت بر آنها فرستاديم‏...»
2-      « وَ أَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُواْ بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَة »
«و امّا قوم عاد با تند بادى طغيانگر و سرد و پرصدا به هلاكت رسيدند.»[25]
3-      «وَ فىِ عَادٍ إِذْ أَرْسَلْنَا عَلَيهِْمُ الرِّيحَ الْعَقِيم‏» [26]
« و (همچنين) در سرگذشت «عاد» (آيتى است) در آن هنگام كه تندبادى بى‏باران بر آنها فرستاديم.»
«ريح عقيم» بادى است كه نه ابر مي آورد و نه درخت را بارور مي سازد، توأم با عذاب و بى‏رحم است و خداوند آن را بر قوم عاد فرستاد تا نابودشان سازد، چنان كه مى‏دانيم بادهاى ديگر نطفه را به گياه تلقيح مى‏كنند، ولى اين باد عذاب را به آنها تلقيح كرد. يعنى رحمت از آن پديدار نمى‏گشت، مانند مردى كه صاحب فرزند نشود؛ پس همه كاخها و دژها و شهرها و هر بناى محكم و استوارى را كه در آنجا بود چنان خرد و نابود كرد و درهم كوبيد (چون گندمى زير سنگ آسياب) و همچون ماسه نرم روان شدند كه باد جابجايشان مى‏كرد. و به آسمان مى‏برد (هفت شب و هشت روز پى در پى آن تندباد عقيم برايشان وزيد.)[27] 
4-      « رِيحٌ فِيهَا عَذَابٌ أَلِيم » [28]
«تند بادی است وحشتناک که عذاب دردناکی در آن است »
البته اینکه این باد چه بادی بوده است، خالی از ابهام نیست؛ آیا تند بادی بوده پر قدرت که مردم را به این طرف و آن طرف میافکنده یا اینکه دارای سوزاندگی و مسمومیت خاصی بود که همه چیز را چون استخوان، پوسیده میکرده است؟[29] والله اعلم