از غارت پهلوی تا واقعیت امروز؛ فساد سیستماتیک و چرخش انقلابی
خداوند در سوره نساء میفرماید:﴿إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا وَ إِذَا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ﴾ (۱۰) «خدا قاطعانه به شما فرمان میدهد که امانتها را به صاحبانش بازگردانید و هنگامی که میان مردم داوری میکنید، به عدالت داوری کنید.»
🔹 فساد ساختاری پهلوی؛ غارت نهادینه شده با حمایت استعمار
طبق آمارهای بینالمللی کتاب «صعود چهل ساله»، فساد در دوران پهلوی سیستماتیک و نهادینه شده بود. فرار شاه از ایران با خروج ۳۱ میلیارد دلار ارز (بزرگترین سرقت مالی تاریخ ایران) و رانتخواری مطلقه از طریق «بنیاد پهلوی» که کنترل ارتش و صنایع بزرگ را برای سود شخصی در دست داشت، اثبات این مدعاست.
بر اساس گزارشهای جهانی، ایران آن زمان در شاخص فساد، یکی از بدترین رتبهها را حتی میان کشورهای در حال توسعه داشت. در آن دوران، امانتهای الهی (از جمله ثروت ملی، منابع نفت و گاز، و سرنوشت مردم) به دست نااهلان سپرده شده بود.
خدا در آیه مذکور به صراحت میفرماید که امانتها باید به «اهلش» (صاحبان اصلی و افراد لایق و امین) سپرده شود. در دوران پهلوی، نه تنها امانتها به اهلش سپرده نشد، بلکه خائنترین افراد بر سر کار آمدند. شاه و درباریان، اموال و منابع کشور را غارت کردند و مردم را به فقر و عقبماندگی کشاندند.
این مصداق بارز «خیانت در امانت» بود که در روایات به عنوان علامت نفاق معرفی شده است. امانتدارى و رفتار عادلانه و دور از تبعیض، از نشانههاى مهم ایمان است، چنانکه خیانت به امانت، علامت نفاق است (۱۱). رژیم پهلوی که خود را سلطنتی ۲۵۰۰ ساله معرفی میکرد، عملاً یک رژیم وابسته و غارتگر بود که با حمایت آمریکا، ثروت ایران را چپاول میکرد.
🔹 چرخش راهبردی انقلاب اسلامی؛ دادگاههای بیتعارف
انقلاب اسلامی این غارت نهادینه را متوقف کرد. برخلاف گذشته که دربار پناهگاه مفسدان بود، امروز ابزارهای نظارتی و دادگاههای علنی بدون خط قرمز فعال شدهاند. محاکمه دانهدرشتها در سالهای اخیر (از معاون اول قوه و برادران رؤسای جمهور تا سلاطین سکه و ارز و یقه سفیدها) همراه با کشف رانتهای چند ده هزار میلیاردی توسط سامانههای هوشمند بانکی، نشاندهنده ارتقای قدرت کشف و اراده برخورد نظام است؛ چیزی که در دوران شاه حتی تصور آن برای یک شاهزاده ممکن نبود.
در دوران پهلوی، امانتها به افراد نالایق و خائن سپرده میشد. در روایات آمده است که حضرت امیر علیه السلام فرمود: «هر کس خود را در جامعه بر دیگران مقدّم بدارد و پیشوا شود در حالی که بداند افراد لایقتر از او هستند، قطعاً او به خدا و پیامبر و مؤمنان خیانت کرده است» (۱۲).
امروز نظام جمهوری اسلامی با تکیه بر این آموزه قرآنی و روایی، تلاش میکند که مسئولیتها را به افراد لایق و امین بسپارد. اگرچه هنوز تا وضعیت مطلوب فاصله داریم، اما چرخش از غارت نهادینه شده پهلوی به برخورد با مفسدان در تراز انقلاب، یک تحول تاریخی و ارزشمند است.
قوه قضائیه در سالهای اخیر با قدرت و بدون ملاحظه، با مفسدان بزرگ اقتصادی برخورد کرده و بسیاری از آنان را به مجازاتهای سنگین محکوم کرده است. این برخوردها اگرچه دیرهنگام بوده، اما نشان میدهد که نظام اراده جدی برای مبارزه با فساد دارد.
🔹 شکاف تلخِ تا مطلوب؛ فاصله انقلاب تا آرمانها
با این حال، پیشرفت تاریخی به معنای رضایت نیست. هنوز افشای اختلاسهای کلان، رانتهای ارز ترجیحی و حقوقهای نجومی کام جامعه را تلخ میکند. ریشه این مفاسد، تعلل در هوشمندسازی کامل فرآیندهای مالی و وجود منافذ قانونی است.
وجود حتی یک پرونده فساد در تراز انقلاب اسلامی، غیرقابل قبول است و تا ریشهکنی گلوگاهها فاصله داریم. آ در سوره نساء فقط به سپردن امانت به اهلش اشاره نمیکند، بلکه میفرماید: «وَ إِذَا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ» (۱3). یعنی در داوری میان مردم نیز باید عدالت را رعایت کرد. گاهی مشکل اصلی، سپردن مسئولیت به افراد نالایق نیست، بلکه قوانین و مقرراتی است که منافذ فساد را باز میگذارد. این منافذ باید شناسایی و بسته شود.
در روایات، امانت سه گونه شمرده شده است: امانت میان انسان و خدا (وظایف و واجبات)، امانت میان انسان و دیگران (اموال یا اسرار دیگران)، و امانت میان انسان و خودش (مانند علم و عمر و قدرت که در دست ما امانت است) (۱4).
در بحث فساد اقتصادی، هر سه نوع امانت نقض میشود: مسئولان امانت الهی (قدرت و ثروت مردم) را خیانت میکنند، به مردم ظلم میشود، و خود نیز سرمایه عمر را در راه حرام مصرف میکنند. هنوز برخی مدیران نمیدانند که مسئولیت، یک امانت الهی است، نه طعمهای برای زراندوزی. اینجاست که فاصله میان واقعیت امروز و آرمان انقلاب کاملاً مشهود میشود.
🔹 افق پساجنگ؛ پیشگیری هوشمند و شفافیت کامل
در افق پساجنگ، مطالبه اصلی مردم صبور ایران، تغییر رویکرد از «برخورد پسینی با مفسد» به «پیشگیری پیشینی از فساد» است. پیشرفت ما قطعی است، اما گام نهایی، شفافیت کامل تراکنشها، بستن منافذ رانت و نظارت هوشمند مردمی است تا این فاصله باقیمانده تا عدالت تراز اسلامی طی شود
. در همین آیه سوره نساء به ما یادآوری میکند که خداوند «سمیعاً بصیراً» است؛ شنوا و بینا (۱5). اگر مردم هم خیانت در امانت یا ستم در قضاوت را نفهمند، خدا میبیند و میشنود و به موقع مجازات میکند.
راهکارهای پیشگیری هوشمند از فساد اقتصادی
۱. شفافیت کامل مالی و بانکی
تا هیچ تراکنش مشکوکی پنهان نماند و همه نقل و انتقالات مالی قابل رهگیری و نظارت باشد.
۲. هوشمندسازی فرآیندهای نظارتی
با استفاده از فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی، بلاکچین و سامانههای یکپارچه بانکی و مالی.
۳. تقویت سامانههای کشف فساد
مانند سامانههایی که در سالهای اخیر رانتهای چند ده هزار میلیاردی را کشف کردند. این سامانهها باید روزآمد و به روزرسانی شوند.
۴. مردمیسازی نظارت
با ایجاد سامانههای گزارش فساد (مثل سامانه ۱۱۲) و حمایت قانونی و امنیتی از گزارشگران فساد (whistleblowers).
۵. اصلاح قوانین مبهم و غیرشفاف
بستن منافذ رانت و حذف قوانینی که امکان سوءاستفاده را فراهم میکنند.
۶. الکترونیکی شدن فرآیندهای اداری و مالی
کاهش تعاملات انسانی و حذف امضاهای طلایی که محل نفوذ مفسدان است.
۷. شفافیت دارایی مسئولان
راهاندازی سامانه ثبت دارایی مسئولان و قضات و امکان دسترسی عمومی به آن (با رعایت حریم خصوصی).
۸. نظارت بر ترک تشریفات
ایجاد سامانههای نظارت بر موارد معافیت از مناقصه و مزایده که یکی از مهمترین منافذ فساد است.
همچنین باید قوانین را به گونهای اصلاح کرد که منافذ فساد به طور کامل بسته شود. تا وقتی قوانین مبهم و غیرشفاف باشند، مفسدان راه نفوذ پیدا میکنند. انقلاب اسلامی در ۴۷ سال گذشته گامهای بلندی در مبارزه با فساد برداشته، اما راه طولانی باقی است و این مطالبه به حق مردم است.
پی نوشت
(۱۰) سوره نساء، آیه ۵۸
(۱۱) اصول کافی، جلد ۲، صفحه ۱۰۵
(۱۲) کتاب الغدیر، جلد ۸
(۱3) سوره نساء، آیه ۵۸
(۱4) تفسیر مجمع البیان، ذیل آیه ۵۸ سوره نساء
(۱5) سوره نساء، آیه ۵۸
نویسنده:: قربان منتظمی
