0

مفهوم و پیدایش تشیع

 
shirdel2
shirdel2
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : مهر 1393 
تعداد پست ها : 5508
محل سکونت : یزد

مفهوم و پیدایش تشیع

مفهوم و پیدایش تشیع

بنام خدا

مفهوم و پیدایش تشیع

شیعه و تشیع مفهوم شناسی ، ماهیت و خاستگاه (بخش اول)

چکیده

"این مقاله ابتدا به مفهوم و کاربرد لغوی و اصطلاحی «شیعه» و «تشیّع» اشاره کرده، به دنبال آن، به گزارش تعاریف گوناگون این واژه می‏پردازد. بررسی دیدگاه‏های متفاوت درباره چیستی، خاستگاه و مصادیق فرقه‏ ای دو اصطلاح «رافضه» و «امامیه»، که به عنوان دو اصطلاح مشهور و گاهی مترادف با «شیعه» شناخته شده ‏اند، از مباحث اصلی این مقاله است. "

متن

شناخت جامع و دقیق تاریخ و اندیشه هر یک از فِرق آن‏گاه میسّر می‏شود که از یک سو، مفاهیم و اصطلاحات و القاب مربوط به آن فرقه‏ ها را به روشنی دریابیم و از سوی دیگر، از خاستگاه تاریخی آن فرقه آگاهی کاملی به دست آوریم. پژوهشگران در بررسی تاریخ ظهور و شکل‏ گیری بیشتر فرقه ‏های اصلی و بزرگ و یا کوچک اسلامی، با مشکل تفاوت دیدگاه‏ها در علل نام‏گذاری، خاستگاه و آغاز پیدایش آن‏ها و به تبع آن، خلط اصطلاحات فرقه ‏ای و احیانا ابهام در مفهوم و مراد برخی عناوین و القابِ فرق روبرو هستند. یکی از نتایج این ابهام مشکل تطبیق فروع و شاخه‏ های هر فرقه بر عنوان کلی آن فرقه است. این پدیده درباره شیعه و تشیّع، به ویژه با توجه به برخورداری این گروه از تنوّع جریان‏های فکری و دسته‏ بندی‏ها از یک سو، و آمیختگی گزارش‏ها و تحلیل‏ها با حبّ و بغض‏های افراطی از سوی دیگر، نمود بیشتری پیدا کرده است. از این‏رو، سخن‏ها و دیدگاه‏های مختلف و احیانا متضاد درباره چیستی، چگونگی و تاریخ ظهور و رواج این جریان فکری و گونه‏ های متفاوت آن، در مقایسه با دیگر فرقه‏ های اسلامی رایج‏تر بوده است.

نوشتار حاضر تلاش کرده است تا از موضوعات مورد اشاره، تنها نگاه‏های متفاوت به مفهوم «شیعه» و برخی اصطلاحات مرتبط با آن را گزارش کند و به تحلیل مختصری از داده‏ های پژوهشگران در این‏باره بپردازد.گزارش و بررسی اختلاف پژوهشگران در باب عوامل و خاستگاه مذهبی، تاریخی و سیاسی شکل‏ گیری تفکر شیعی و مراتب گونه ‏های فرقه ‏ای آن نیز اگرچه بایسته است و پیوند وثیقی با مبحث مورد اشاره دارد، اما در وسع این نوشتار مختصر نیست؛ مجالی دیگر می‏طلبد.

کاربرد لغوی «شیعه» و «تشیّع»

ارباب لغت برای واژه «شیعه» معانی همسویی همچون فرقه، حزب، گروه، امّت، پیروان، یاران، هواداران، همراهان، همکاران، دوستان، اشاعه ‏دهندگان و تقویت کنندگان یاد کرده ‏اند. این واژه اگرچه خود مفرد است و جمع آن «شیع» و «اشیاع» است، اما بر تثنیه و جمع و مفرد و مذکر نیز کاربرد یکسانی دارد.(1)

______________________________

1. گردآوری این معانی را نک. در: زبیدی، تاج العروس، ج 5، ص 405 ـ 407 / ابن منظور، لسان العرب، ذیل واژه «شیعه». و نیز نک: محمّد جاودان، «مدخل شیعه»، مجله هفت آسمان، ش 15، ص 269 / ابو حاتم رازی (م 322) در کتاب الزینه فی الکلمات الاسلامیه العربیه، معانی لغوی این واژه را چنین بیان می‏کند: شیعه در لغت، به معنای دسته و گروه است. خداوند ـ عزّوجل ـ در قرآن می‏فرماید: «انّ الّذین فرّقوا دینهم و کانوا شیعا» (انعام: 159)؛ کسانی که دینشان را پاره پاره کردند و گروه گروه شدند. ابوعبیده در تفسیر این آیه گفته است: یعنی به فرقه‏ ها و احزاب تبدیل شدند. «کلُّ حزبٍ بما لَدیهم فرحونَ» (مؤمنون: 53)؛ هر گروهی به آنچه دارند دل‏خوش‏ند. «هر حزبی» یعنی: هر شیعه و فرقه ‏ای. اگر خبری در میان مردم پخش و پراکنده شود، می‏گویند: شاع الخبرُ فِی الناس.
______________________________

بعضی گفته ‏اند: شیعه یعنی: امّت. مجاهد در تفسیر آیه «مِن کلِّ شیعةٍ» (مریم: 69) گفته است: یعنی از هر امّتی. هنگامی که گفته می‏شود: آن شخص از شیعیان فلانی است، یعنی همراه او راه می‏رود. بعضی نیز گفته‏ اند: «شیعة فلان» یعنی فرقه‏ ای که پیرو فلانی است. کسائی گفته است: «تشایع» به معنای تعاون است و «شیعه» در آیه «مِن کلِّ شیعةٍ»، به معنای هر یک از متشایعان و کمک کنندگان و «تشایعوا» به معنای «تعاونوا» است. ابوعبیده گفته است: از همین باب است که به مرد شجاع می‏گویند: «مشیّع».

گاهی نیز «تشیّع» به معنای پراکنده کردن است و از همین باب است معنای این حدیث که از ابن مسعود یا از سعد پرسیدند :چه چیز تو را از چنین و چنان کاری باز می‏دارد؟ پاسخ داد: من ناخوش دارم که پیش رسول خدا بیایم و او به من بگوید: «شیّعتَ بین امّتی»؛ امت من را پراکنده کردی. «شیعا» در آیه «کانوا شیعا» هم از همین قبیل و به معنای «فرقا» می‏باشد. به گفته وی، این فرموده خدا: «ثمَّ لننزعنَّ مِن کلِّ شیعةٍ» یعنی: از تمام کسانی که همراهی و کمک کرده ‏اند؛ زیرا «متشایع» یعنی یاور و کمک کار...

ابو عبیده درباره آیه «شیع الاوّلین» (حجر: 10) گفته است: «شیع» به معنای امّت‏های پیشین و مفرد آن «شیعه» است. دوستان نیز «شیَع» هستند. وی درباره آیه «و جَعَل اَهلَها شیعا»(قصص: 4) گفته: شیع یعنی: فرقه‏ ها. شیعه علی را از آن‏رو به این نام خوانده ‏اند که آنان فرقه ‏ای بودند که از او پی‏روی و آن حضرت را کمک کردند. نیز گفته ‏اند: به یاران علی، «شیعه» و به یاران معاویه، «احزاب» می‏گفتند.

بنابراین، واژه «شیعه» به دو صورت معرفه و نکره به کار می‏رود. می‏گویند: "هؤلاء الشیعة" هر گاه مراد، شیعه علی و گروه معروف به تشیّع باشد. اگر شخصی خاص از مردم منظور باشد، می‏گویند: هؤلاء شیعة فلان که با اضافه، معرفه می‏گردد. (ابوحاتم رازی، الزینه فی الکلمات الاسلامیه العربیه، بخش سوم، تصحیح عبداللّه سلوم سامرائی، چاپ شده به همراه کتاب الغلو والفرق الغالیه فی الحضارة الاسلامیه و نیز نک: ترجمه این اثر با عنوان گرایش‏ها و مذاهب اسلامی در سه قرن نخست هجری، ص 260 ـ 261.)

واژه «تشیّع» نیز از این ریشه و مصدر باب تفعّل و از نظر لغوی، به معنای یاری کردن و پیروی نمودن جماعتی از یک شخص خاص است. به هر تقدیر، محور واژه «شیعه» و «تشیّع» گرد معانی نزدیک به هم همچون پی‏روی، یاوری، هم‏رأیی، دوستی و اجتماع بر امری خاص می‏باشد. البته شیخ مفید با استناد به آیه «فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِی مِن شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّه»(قصص: 15) و با توجه به مقابله واژه «شیعه» و «عدو»، قید «پی‏روی خالصانه» را در مفهوم شیعه گنجانده است.(1) در مقابل، ابن قیّم الجوزیه، از عالمان ضد شیعی، بر آن است که در کاربردهای قرآنی، از این واژه و مترادف‏های آن غالبا معانی ناپسند اراده شده است؛ چراکه در این واژه، مفهوم «شیاع» و «اشاعه»، که ضد ائتلاف و اجتماع است، نهفته و بدین منظور، کاربرد آن ویژه فرقه‏ های گم‏راه و اختلاف ‏افکن می‏باشد.(2)

مطلب ادامه دارد.......


1. شیخ مفید، اوائل المقالات، تهران، دانشگاه تهران، 1413، ص 1.

2. ناصر بن عبدالله بن علی قفاری، اصول مذهب الشیعه، ج 1، ص 34 به نقل از: ابی عبدالله محمد بن ابی بکر الدمشقی، بدائع الفوائد، ج 1، ص 155.

جمعه 22 مرداد 1400  1:12 PM
تشکرات از این پست
aftabm
دسترسی سریع به انجمن ها