روند اجرای کودتای 28 مرداد

 
mohammad_43
mohammad_43
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : فروردین 1388 
تعداد پست ها : 37006
محل سکونت : اصفهان

روند اجرای کودتای 28 مرداد

 

دکترمحمد مصدق بدون تردید یکی ازچهره های سیاسی قرن بیستم درتاریخ معاصرجهان به شمارمی رود وبا نقش فعالی که درملی شدن نفت ایران بازمی کرد ، برای حل این مسئله به مقام نخست وزیری انتخاب شد . مشکل بزرگ مصدق این بود که احساساتی را برانگیخته بود که قادر به کنترل آن نبود و انتظاراتی بوجود آورده بود که نمی توانست آن را برآورده سازد .


 

28 مرداد-کودتا

در اردیبهشت ماه 1330 ، مصدق به نخست وزیری رسید و نهضت ملی شدن صنعت نفت وارد مرحله جدیدی شد و علیرغم پیروزی هایی که درابتدای کاربه دست آمد واوج آن درقیام30 تیر1331 به ظهور رسید ، به تدریج نهضت ملی دچار اختلافاتی شد واین اختلافات روزافزون مردم را دچارسردرگمی کرد . درشرایطی که رهبران نهضت ملی دچار اختلاف بودند ، عوامل آمریکا و انگلیس زمینه را برای برکناری دولت ملی و تشکیل دولت دست نشانده فراهم می کردند .

پس ازآن که انگلیس امیدش را به توافق با دولت مصدق ازدست داد ، وزارت امورخارجه این کشور وارد مطالعه طرح سرنگونی دولت مصدق با یک اقدام نظامی شد . سفارت انگلیس درایران با ماموران مخفی MI6 انگلیس دوباره امکان چنین اقدامی باتوجه به شبکه جاسوسی انگلیس درایران را مورد بررسی قراردادند . اما قطع رابطه ایران و انگلیس و اخراج کارمندان سفارت درآبان 1331 از ایران ، ادامه کار را برای انگلیس مشکل کرد . تمام امید انگلیسی ها در ایران به برادران رشیدیان بود که برای ملاقات باید به خارج از ایران می آمدند ، لذا توان برادران رشیدیان برای اجرای یک کودتا مورد تردید قرارگرفت . وایدن وزیر امورخارجه انگلستان ، اظهارنظرکرد که چنین عملیاتی بدون کمک آمریکا موفقیت آمیزنخواهد بود .

روزشنبه 24 مرداد 1332 ، سرلشکر فضل الله زاهدی ، فرمان نخست وزیری خود را که به امضای شاه رسیده بود ، به برخی امرای ارتش که آماده همکاری بودند نشان داد و سرهنگ نصیری فرمانده گارد ، فرمانده عملیات اجرایی کودتا شد .

انگلیس ها از این به بعد وارد مذاکره با آمریکایی ها شدند . درابتدای کار آمریکایی ها معتقد به کودتا نبودند واعتقاد داشتند باید مصدق را حفظ نمود و با کمک او کمونیست ها را سرکوب کرد . سرانجام ، تلاش انگلیس ها به نتیجه رسید و آمریکایی ها نیز برای سرنگونی مصدق ، متقاعد شدند . 

باپیروزی آیزنهاور در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا ، جان فاستردالس وزیرامورخارجه وبرادرش آلن دالس رئیس سازمان سیا شد و تغییرات عمده ای در سیاست خارجی آمریکا پدید آمد ، کرمیت روزولت ، رئیس اداره خاور نزدیک سازمان سیا به فرماندهی عملیات انتخاب شد و آمریکا و انگلیس ، ستاد مشترکی را در ایستگاه اطلاعاتی انگلیس ، درنیکوزیا ( قبرس ) تشکیل دادند . ماموران MI6 وسازمان CIA  فعالانه مشغول تهیه طرح و مطالعه امکانات گردیدند .

28 مرداد-کودتا

روزشنبه 24 مرداد 1332 ، سرلشکر فضل الله زاهدی ، فرمان نخست وزیری خود را که به امضای شاه رسیده بود ، به برخی امرای ارتش که آماده همکاری بودند نشان داد و سرهنگ نصیری فرمانده گارد ، فرمانده عملیات اجرایی کودتا شد .

اقدامات عملی کودتا به قطع برق و تلفن جنوب شهرشروع شده و در ادامه دکتر فاطمی وزیرامور خارجه ، مهندس حق شناس وزیر راه و مهندس زیرک زاده را توقیف کردند ، اما در بازداشت سرتیپ ریاحی رئیس ستاد ارتش ناکام ماندند ، نصیری با چهار کامیون نظامی ، دو جیپ و یک زره پوش به قصد اشغال خانه نخست وزیر حرکت کرد ولی محافظان خانه بلافاصله او را دستگیر کردند و بدین ترتیب ، توطئه کودتای نظامی که از نیمه شب آغاز شده بود ، درساعت 5 صبح بی اثر ماند.

با ناکام ماندن این کودتا ، شاه از کشورخارج شد و به بغداد فرارکرد و تعداد زیادی از افسران  کودتاچی هم بازداشت شدند . دکترفاطمی پس از آزادی بلافاصله به سفرا وکارداران ایران اعلام کرد که شاه ازسلطنت خلع شده است. این وقایع بروز واکنش ها و تحولاتی را درسطح کشورسبب شد ، ازجمله عکس های شاه و ثریا از اداره ها جمع آوری گردید و مجسمه های شاه وپدرش درتهران و شهرستان ها پایین کشیده شد ؛ لشکرگارد خلع سلاح گردید وتعدادی از مخالفین از جمله تعدادی از نمایندگان مجلس بازداشت شدند ، همچنین دکترفاطمی و حزب توده خواستار لغو نظام سلطنتی شدند. کودتا شکست خورد ، اما تشنج فرو نشست ، زاهدی از مخفی گاه خود با خبرنگاران مصاحبه کرد وخود را نخست وزیر قانونی ایران نامید .

دو روز بعد یعنی 26 مرداد ، هرج ومرج درسراسر تهران حکمفرما شد و مراکز توطئه نیز دوباره سازماندهی شدند ، اما در عوض سران جبهه ملی سرمست از پیروزی خود ، اقدامی برای بسیج مردم نکردند ، البته شاید درست تر این باشد که بگوییم آنها دیگر قدرت بسیج مردم را نداشتند ، زیرا با کناره گیری آیت الله کاشانی و تهمت هایی که به ایشان زده بودند ، درعمل اکثریت جامعه متدینین ازهمکاری با نهضت ملی و ورود به سیاست دل زده شده بودند. حزب توده با ایجاد تظاهرات آشوب گرایانه و پخش شعارهای تند ، بیشترمردم را از خود دور می ساخت و به انگلستان و آمریکا فرصت می داد که مصدق و هواداران او را نیز توده ای بنامد.

دراین هنگام آیت الله کاشانی دوباره دست به کارشد وعلی رغم برخوردهای زننده ای که مصدق و طرفداران وی با او کرده بودند ، برای نجات نهضت پا به میان گذارد وطی نامه ای خطاب مصدق ، آمادگی خودرا برای نجات نهضت از بن بست به وجود آمده اعلام کرد اما جواب مصدق کوتاه و مایوس کننده بود : « مرقومه حضرت آقا ، وسیله آقا حسن سالمی زیارت شد . اینجانب مستظهر به پشتیبانی ملت ایران هستم . والسلام ، دکتر محمد مصدق»

دراین هنگام آیت الله کاشانی دوباره دست به کارشد وعلی رغم برخوردهای زننده ای که مصدق و طرفداران وی با او کرده بودند ، برای نجات نهضت پا به میان گذارد وطی نامه ای خطاب مصدق ، آمادگی خودرا برای نجات نهضت از بن بست به وجود آمده اعلام کرد اما جواب مصدق کوتاه و مایوس کننده بود : « مرقومه حضرت آقا ، وسیله آقا حسن سالمی زیارت شد . اینجانب مستظهر به پشتیبانی ملت ایران هستم . والسلام ، دکتر محمد مصدق »

طی سه روز از25 تا 28 مرداد تظاهرات خیابانی احزاب و گروههای مختلف کم و بیش برله مصدق ادامه داشت . بعد ازظهر روز 27 مرداد 1332 که فرمانداری نظامی ختم تظاهرات را اعلام داشته بود ، عده ای که از قبل سازماندهی شده بودند به خیابانها ریختند و با کمک ارتشی ها که لباس شخصی پوشیده بودند به تظاهرات به نفع شاه پرداختند .

28 مرداد-کودتا

در روز چهارشنبه 28 مرداد 1332 ، گروهی اوباش به سرکردگی شعبان بی مخ ، تظاهراتی به نفع شاه به راه انداختند وبا  همکاری معدودی نظامی علیه مصدق کودتا کردند .این واقعه آن چنان به سادگی صورت یافت که حیرت همگان را برانگیخت . البته اسناد موجود بیانگر آگاهی مصدق از وقوع کودتا بود ، اما وی با توجه سیاست معاشات خود ، هیچ گونه اقدامی برای جلوگیری ازآن به عمل نیاورد . مصدق حتی به وسیله رادیو مردم را برای دفاع ازدولت خود فرا نخواند وبه تقاضای یاران و مشاوران خود نیز وقعی ننهاد .

خاطراتی که ازواقعه روز 28 مرداد از نزدیکان مصدق به جای مانده ، گویای این واقعیت است که وی درآن روزها بسیارخسته بوده و آمادگی مقابله با کودتاچیان را نداشت .

 

مقارن ظهر همان روز تهران چهره دیگری به خود گرفت . ادارات دولتی یکی پس ازدیگری به تصرف تظاهرکنندگان درآمد . ساعت 30/3 بعدازظهر 28 مرداد 1332 زاهدی سقوط مصدق و انتصاب خود را به نخست وزیری اعلام کرد . عصرهمان روز فقط در اطراف خانه مصدق مقاومت هایی دربرابر حکومت جدید صورت یافت و آن هم درساعت 30/7 بعدازظهر با تسلیم نیروهای وفادار مصدق پایان یافت . دیوارهای اطراف خانه به وسیله آتش تانک و توپ خراب شد و به خانه حمله شد و مصدق ازراه بام گریخت وی روزهای بعد تسلیم نیروهای زاهدی شد و به بازداشتگاه رفت.

بدین ترتیب نهضت ملی با کودتای 28 مرداد شکست خورد و شاه به ایران بازگشت . دکترمصدق محاکمه و زندانی شد و تا پایان عمر درملک شخصی خود در احمد آباد در تبعید به سر برد و در14 اسفند 1345 درگذشت .

فهرست منابع :

1 – باری روبین ، جنگ قدرت ها درایران ، ترجمه محمود مشرقی ، تهران : آشتیانی ، 1363.

2- کویستوفر مانتاگیو و ودهاوس ، عملیات چکمه ، ترجمه فرحناز شکوری ، تهران : نشرنور، 1367.

3 – محمد ترکمان ، نامه های دکترمصدق ، تهران : هزاران ، 1374.

4 – مارک گازیوروسکی ، سیاست خارجی آمریکا و شاه ، ترجمه فریدون فاطمی ، تهران : مرکز ، 1371.

5- علیرضا امینی ، تحولات سیاسی و اجتماعی ایران دردوران پهلوی ، ج 2 ، تهران : صدای معاصر، 1386

 

بخش تاریخ ایران و جهان تبیان

دوشنبه 28 مرداد 1398  9:27 AM
تشکرات از این پست
دسترسی سریع به انجمن ها