فهرست آثار پزشکی به زبان شعر
اشاره
1- «الادویة المفردة» (ردیف 13)، به فارسی، قرن 10.
2- «ارجوزه فی الطب» (ردیف 15)، به عربی، قرن 13.
3- «ارجوزه فی المجربات» (ردیف 16)، به عربی، قرن 5.
4- «ارجوزه فی فضائل الرمان» (ردیف 17)، به عربی، قرن 13.
5- «امساکی» (ردیف 50)، قرن 8.
6- «ترویح الارواح» (ردیف 115).
7- «التعلیقات الطبیة» (ردیف 127)، به عربی، قرن 5؟
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 235
8- «جامع الفوائد» (ردیف 145)، به فارسی، قرن 10.
9- «چوب چینی» (ردیف 163)، به فارسی، قرن 11.
10- «الرزق الحسن» (ردیف 224)، قرن 14.
11- «رسالة فی الادویة المفردة للعین» (ردیف 252)، به فارسی، قرن 14.
12- «سته ضروریة» (ردیف 303)، به فارسی، قرن 10.
13- «الشافیة» (ردیف 311)، قرن 14.
14- «شافیة الامراض» (ردیف 313)، به عربی، قرن 14.
15- «شفاء المرض» یا «شفاء المرضا» یا «شفاء الرجال» (ردیف 354)، قرن 8.
16- «طب الائمة» (ردیف 372)، قرن 13.
17- «الطب المروی» (ردیف 383)، قرن 13.
18- «طب منظوم» (ردیف 391)، قرن 13؟
19- «طب منظوم» (ردیف 392)، به فارسی، قرن 14؟
20- «فرهنگ هندی به فارسی» (ردیف 437)، به فارسی و هندی، قرن 10.
21- «فوائد الانسان» (ردیف 458)، به فارسی، قرن 11.
22- «فوائد یوسفیه» (ردیف 470)، به فارسی، قرن 10.
23- «قصیدة حفظ الصحة» (ردیف 497)، به فارسی، قرن 10.
24- «قصیدة فی اسماء الادویة المفردة» (ردیف 498)، قرن 10.
25- «کتاب الابدال» (ردیف 521)، به عربی، قرن 4.
26- «کلیات الطب» (ردیف 573)، قرن 11.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 236
27- «کلیات طب» (ردیف 574)، به فارسی، قرن 13.
28- «کنز الاشتها» (ردیف 583)، به فارسی، قرن 9.
29- «مأکول و مشروب» (ردیف 607)، به فارسی، قرن 10.
30- «مثنوی حفظ الصحة» (ردیف 613)، ترجمه به فارسی، تحریر قرن 13.
31- «مثنوی درّ منظوم در اشرف علوم» (ردیف 614)، به فارسی، تحریر قرن 10.
32- «مثنوی ده باب» (ردیف 615)، به فارسی، قرن 14.
33- «مثنوی شفاء المریض» (ردیف 616)، به فارسی، قرن 8.
34- «مثنوی طب لقمانی» (ردیف 617)، به فارسی.
35- «مثنوی طب منظوم» (ردیف 618)، قرن 14؟
36- «مثنوی طب منظوم» (ردیف 619)، به فارسی، تحریر قرن 12.
37- «مثنوی طب منظوم» (ردیف 620)، به فارسی.
38- «مثنوی طب منظوم» (ردیف 621)، به فارسی، تحریر قرن 11.
39- «مثنوی طب منظوم» (ردیف 622)، به فارسی، تحریر قرن 13.
40- «مثنوی طب منظوم» (ردیف 623)، به فارسی، تحریر قرن 13.
41- «مثنوی طب نامه» (ردیف 624)، به فارسی، تحریر قرن 8.
42- «مثنوی طبیة» (ردیف 625)، تحریر قرن 9.
43- «مثنوی عنوان» (ردیف 626)، به فارسی، قرن 14.
44- «مثنوی فی اختلاجات الاعضاء» (ردیف 627)، قرن 7.
45- «مجموعة الادعیة و الادویة المجربة و مجالس منبریه و غیرها» (ردیف 648)، به فارسی، قرن 14.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 237
46- «مفرح القوام» یا «المرح القوامیة» (ردیف 730)، قرن 12.
47- «مقالة فی معالجة الاطفال» (ردیف 751)، قرن 5.
48- «منظومه باهنامه» (ردیف 772)، به فارسی، قرن 6.
49- «منظومه برزونامه» (ردیف 773)، به فارسی، تحریر قرن 12.
50- «منظومه تجربهنامه» (ردیف 774)، به فارسی، قرن 10.
51- «منظومه جواهر المقال» (ردیف 775)، به فارسی، قرن 12.
52- «منظومه در تشریح» یا «تشریح خجندی» (ردیف 776)، به فارسی، تحریر قرن 9.
53- «منظومه زبدة العلاج» (ردیف 777)، به فارسی، قرن 10.
54- «منظومه صدیق» (ردیف 778)، به فارسی، قرن 11.
55- «منظومه فی التشریح» (ردیف 779).
56- «منظومه فی الطب» (ردیف 780)، به فارسی، قرن 6.
57- «منظومه فی الطب» (ردیف 781)، به فارسی، قرن 13؟
58- «منظومه فی الطب» (ردیف 782)، به فارسی، تحریر قرن 12.
59- «منظومه فی الطب» (ردیف 783)، به عربی، قرن 13.
60- «منظومه فی الطب» (ردیف 784)، قرن 14.
61- «منظومه فی الطب» (ردیف 785)، قرن 10.
62- «منظومه فی معرفة الجنین و تکوین الانسان» (ردیف 786)، تحریر قرن 9.
63- «منظومه کفایة المرتاض فی علم الابوال و الانباض» (ردیف 787)، ترجمه به فارسی، تحریر قرن 12.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 238
64- «منظومه متمم» (ردیف 788)، تحریر قرن 11.
65- «منظومه نظام صحت» (ردیف 789)، به عربی، قرن 9.
66- «منفعت و مضرت مأکولات» (ردیف 790)، به فارسی، تحریر قرن 10.
67- «النبضیة» (ردیف 815)، به فارسی.
68- «نصائح طبیة» (ردیف 826)، به عربی، قرن 5.
69- «نظام صحت» (ردیف 827)، قرن 9.
70- «الوبائیة» (ردیف 836)، به فارسی، قرن 14.
71- «یوسفیة» (ردیف 850)، به فارسی، قرن 10.
تحلیل (6)
اشاره
با بررسی متون پزشکی به زبان شعر نکات مختلفی قابل استنتاج و توجه میباشد که بهطور خلاصه در زیر به آن اشاره میگردد:
جدول 3. بررسی متون از دید گرایش شعری
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 239
بدینترتیب، موضوعات این متون بهطور کلی به ترتیب ذیل میباشد:
1- داروها: 8 عنوان
2- بهداشت: 4 عنوان
3- طب معصومین (ع) و روائی: 2 عنوان
4- تشریح: 2 عنوان
5- آمیزشی: 1 عنوان
6- اصطلاحات پزشکی: 1 عنوان
7- اوصاف پزشکان: 1 عنوان
8- توصیف وبای عمومی: 1 عنوان
9- پزشکی بهطور کلی: 51 عنوان
(جمع کل: 71 عنوان)
توضیحات
1- برای متونی که تاریخ دقیق آنها مشخص نیست، از آنجا که اکثرا تحریر قرن 11، 12، 13 هستند، میتوان نتیجه گرفت که عموما مربوط به همین سه قرن میباشند.
2- همانطور که قبلا دیده شد که نگارش متون طبی به فارسی در عصر صفویه رو به فزونی نهاده، در اینجا نیز مشخص میشود که در همین عصر تعداد کتابهای پزشکی به زبان شعر نیز بیشتر شده تا راحتتر به ذهن سپرده گردد و مورد استفاده عامتری پیدا کند، و در ضمن این مطلب مبیّن ذوق و قریحه این پزشکان نیز هست.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 240
3- حد اقل 5 عنوان از 71 عنوان متون شعری مذکور در هند سروده شده است که 4 عنوان به فارسی و 1 عنوان از نظر زبان نامشخص است، که البته این تعداد به احتمال زیاد باید بیشتر باشد.
7- متونی که توسط پزشکان بعدی شرح شدهاند
از خصوصیات دیگر آثار طبی شیعه، برجستگی و بیمانندی برخی از متون آن است. قبلا راجع به جایگاه مهم و بسیار تأثیرگذار روایات معصومین (ع) در مورد بهداشت و پزشکی و تشویق به علم و دانش، در بهوجود آمدن طب اسلامی اشاره گردید، دربارهی گستردگی و استفاده وسیع از این روایات کافی است که بدانیم علاوه بر متون حدیثی بسیاری از قبیل: بحار الانوار، حلیة المتقین، مکارم اخلاق طبرسی و ... که به ذکر احادیث بهداشتی و پزشکی از پیامبر خدا (ص) و ائمه طاهرین (ع) پرداختهاند، در کتابشناسی الذریعه نیز به تنهایی نام و نشان 53 تألیف مستقل در این زمینه بیان شده، که یا با نام: «طب النبی (ص)»، «طب الصّادق»، «ذهبیّه» و غیره تألیف گردیدهاند، و یا شرح و ترجمه این متون میباشند.
53 اثر مذکور، به ترتیب شماره ردیف آنها در کتابشناسی، عبارتند از:
1- «الاربعون حدیثا» (ردیف 14)، برخی احادیث درباره پزشکی و همراه با شرح، قرن 12.
2- «الاطعمة و الاشربة» (ردیف 35)، درباره برخی احادیث پزشکی و غیره، قرن 12؟
3- «تحفة سلیمانیة عباسیة فی شرح الذهبیة الرضویة الطبیة» (ردیف 90)، شرح «طب الرضا (ع)»، قرن 11.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 241
4- «ترجمة الذهبیة» (ردیف 100)، ترجمه «طب الرضا (ع)»، قرن 11.[387]
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی ؛ ص241
«ترجمة الذهبیة الرضویة» (ردیف 101)، ترجمه «طب الرضا (ع)»، قرن 12.
6- «ترجمة الذهبیة الرضویة» (ردیف 102)، ترجمه «طب الرضا (ع)»، قرن 11.
7- «الترجمة العلوی» (ردیف 103)، شرح «طب الرضا (ع)»، قرن 6.
8- «ترجمة الموسوی فی الطب الرضوی»، (ردیف 105)، ترجمه «طب الرضا (ع)»، و «طب النّبی (ص)»، قرن 14.
9- «ترجمة طب الائمة علیهم السّلام» (ردیف 111)، ترجمه، قرن 11.
10- «حافظ الابدان» (ردیف 168)، ترجمه و شرح تعدادی حدیث پزشکی از امامان (ع)، قرن 12.
11- «الذهبیة الطبیبة» (ردیف 217)، مشهور به «طب الرضا (ع)»، قرن 2.
12- «الذهبیة فی اسرار العلوم الطبیة» (ردیف 218)، ترجمه «طب الرضا (ع)»، به اردو در هند.
13- «رسالة فی الطب» (ردیف 262)، منسوب به امام رضا (ع)، قرن 2.
14- «رسالة فی طریق علاج الداء المروی عن ائمة الهدی» (ردیف 282).
15- «شرح الذهبیة» (ردیف 319)، ترجمه و شرح «طب الرضا (ع)».
16- «شرح طب الائمة» (ردیف 327)، شرح، قرن 12.
17- «شرح طب الرضا (ع)» (ردیف 328)، ترجمه و شرح، قرن 11.
18- «شرح طب الرضا (ع)» (ردیف 329)، شرح، قرن 13.
19- «شرح طب الرضا (ع)» (ردیف 330)، ترجمه و شرح، قرن 13.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 242
20- «شرح طب الرضا (ع)» (ردیف 331)، ترجمه و شرح.
21- «شرح طب الرضا (ع)» (ردیف 332)، شرح، قرن 12.
22- «شرح طب الرضا (ع)» (ردیف 333)، شرح.
23- «شرح طب النّبی (ص)» (ردیف 334)، شرح، قرن 12.
24- «طب الاحمدی» (ردیف 367)، درباره روایات پزشکی، قرن 12.
25- «طب الامام الصادق جعفر بن محمد (ع)» (ردیف 370)، قرن 14.
26- «طب الائمه (ع)»، (ردیف 371).
27- «طب الائمه (ع)»، (ردیف 372)، قرن 13.
28- «طب الائمه (ع)»، (ردیف 373).
29- «طب الرضا (ع)»، (ردیف 374).
30- «الطب الرضوی»، (ردیف 375)، قرن 14.
31- «الطب الرضوی»، (ردیف 376)، قرن 6.
32- «الطب المروی»، (ردیف 383)، قرن 13.
33- «طب النّبی (ص)»، (ردیف 384)، قرن 5.
34- «الطب النّبی (ص)»، (ردیف 385)، قرن 5.
35- «الطب النّبی (ص)»، (ردیف 386)، تحریر سال 1070. (این غیر از ردیف 384 میباشد).
36- «طب اهل البیت (ع)»، (ردیف 388)، قرن 5.
37- «علاج الاسقام و دفاع الآلام بعون اللّه الملک العلام» (ردیف 401)، ترجمه احادیث.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 243
38- «الفوائد البدنیة» (ردیف 460)، ترجمه احادیث.
39- «الفوائد الرضویه» (ردیف 463)، شرح «طب الرضا (ع)»، قرن 13.
40- «فوائد الموائد» (ردیف 468)، احادیث مربوطه، قرن 14.
41- «کامل العلائی» (ردیف 520)، ترجمه برخی از روایات پزشکی از معصومین (ع)، تحریر سال 1212.
42- «کشف الاخطار فی طب الائمة الاطهار» (ردیف 564)، قرن 11.
43- «کنز الذهب» (ردیف 586)، ترجمه «طب الرضا (ع)».
44- «کنز الذهب» (ردیف 587)، ترجمه و شرح «طب الرضا (ع)»، قرن 13.
45- «کنز الطبیب» (ردیف 590)، برگرفته از «طب النّبی (ص)»، «طب الرضا (ع)» و «برء الساعة» رازی، قرن 14.
46- «گل جعفری» (ردیف 595)، ترجمه طب معصومین (ع)، قرن 13.
47- «محمودیه» (ردیف 656)، ترجمه و شرح «طب الرضا (ع)»، قرن 13.
48- «مختصر الفصول المهمة فی اصول الائمة» (ردیف 661)، بخشی از آن در مورد «طب الرضا (ع)» قرن 11.
49- «مفتاح الشفاء» (ردیف 724)، ترجمه «طب الائمه (ع)»، قرن 11.
50- «منافع افضلیة» (ردیف 753)، پزشکی و ترجمه طب معصومین (ع)، قرن 11.
51- «نامه احمدی» یا «الاسلام و حفظ الصحة» (ردیف 814)، قرن 14.
52- «وسیلة الشفاء» (ردیف 839)، برخی از روایات پزشکی، قرن 11.
53- «هدیه سلیمانی» (ردیف 844)، ترجمه «طب الرضا (ع)»، قرن 11.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 244
بعد از متون حدیثی- از نظر اهمیت و تأثیرگذاری- متون طبی شیعیان قرار دارد. این آثار نیز مورد استقبال و استفاده وسیع آیندگان قرار گرفت. بهعنوان یک نمونه کافی است که در اینجا به «قانون» اشاره نماییم. کتاب «قانون» بو علی سینا در طب، در طی قرنهای متمادی در مجامع پزشکی تمام دنیا بیرقیب و یکهتاز بوده است. به همین دلیل پزشکان بسیاری تلاش کردهاند بتوانند مطالب علمی سطح بالای «قانون» را ابتدا خود درست بفهمند، و آنگاه با شرحهایی که بر آن نوشتهاند، یا در مواردی با خلاصهنویسی مطالب گسترده آن، استفاده بیشتر از این اثر مهم پزشکی را همگانی نموده و امکانپذیر سازند.
در کتابشناسی الذریعه 37 عنوان از منابعی که درباره «قانون» به نگارش درآمده، به ترتیب زیر معرفی شده است:
1- «الامالی العراقیة» (ردیف 44)، شرح بر قانون بو علی، قرن 6.
2- «الایلاقی» (ردیف 57)، مختصر قانون بو علی، قرن 5.
3- «الایماقی فی شرح الایلاقی» (ردیف 58)، قرن 8.
4- «تحفة الغریب و نخبة الطبیب» (ردیف 86)، شرح قانونچه، قرن 12.
5- حاشیه بر قانون بو علی «الحاشیة علیه» (ردیف 165)، قرن 8.
6- حاشیه بر قانون بو علی «الحاشیة علیه» (ردیف 166)، قرن 7.
7- حاشیه بر قانون بو علی «الحاشیة علیه» (ردیف 167)، قرن 14.
8- «الحواشی علی الکتب الطبیة» (ردیف 185)، حاشیه بر کتابهای پزشکی مثل شفا و قانون بو علی و غیره، قرن 12.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 245
9- «شرح الفصول الایلاقیة» (ردیف 320)، قرن 8 (فصول ایلاقیه خلاصه قانون بو علی است).
10- «شرح القانون» (ردیف 321)، قرن 8.
11- «شرح القانون» (ردیف 322)، قرن 8.
12- «شرح القانون» (ردیف 323)، تألیف در هند، قرن 11.
13- «شرح القانون» (ردیف 324)، قرن 8.
14- «شرح قانونچه» (ردیف 336)، تحریر 1082.
15- «شرح قانونچه» (ردیف 337)، قرن 9.
16- «شرح کلیات القانون» (ردیف 339)، قرن 11.
17- «شرح کلیات القانون» (ردیف 340)، قرن 8.
18- «شرح لغز القانون» (ردیف 341).
19- «شرح لغز القانون» (ردیف 342)، چاپ قرن 13.
20- «شرح مختصر القانون» (ردیف 343)، قرن 8.
21- «شرح مشکلات القانون» (ردیف 344)، قرن 12.
22- «شرح موجز القانون» (ردیف 345)، قرن 9.
23- «شرح موجز القانون» (ردیف 346)، قرن 9.
24- «شرح نظم القانون» (ردیف 347)، قرن 10.
25- «غایة المفهوم فی تدبیر المهموم» (ردیف 412)، شرحی بر بخش «تبها» از قانون بو علی، تألیف در هند، قرن 12.
26- «قانونچه» (ردیف 474)، براساس قانون نوشته شده است.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 246
27- «کاشف الرموز» (ردیف 518)، شرح مختصر قانون، تألیف در هند، چاپ 1905 میلادی.
28- «کنز الرموز» (ردیف 588)، شرح قانون، تألیف در هند، چاپ 1905 میلادی.
29- «لغز القانون»، (ردیف 602)، قرن 11.
30- «مختصر القانون» (ردیف 662)، قرن 10.
31- «مختصر القانون» یا «الفصول الایلاقیة» یا «الایلاقی» (ردیف 663)، قرن 5.
32- «المغنی فی شرح الموجز» یا «موجز القانون»، (ردیف 716)، قرن 8.
33- «مفرح القلوب» (ردیف 729)، ترجمه و شرح قانونچه، تألیف در هند، قرن 12.
34- «مقالة فی قول ابی علی سینا: ان الحرارة الرطب سوادا و فی ضده بیاضا و البرودة بالعکس» (ردیف 750)، قرن 7.
35- «الموجز فی الطب» (ردیف 801)، مختصر قانون بو علی، قرن 7.
36- «الموجز فی شرح القانون الملغز» یعنی «لغز القانون بهائی» (ردیف 803)، قرن 13.
37- «الوافیة» (ردیف 833)، شرح فارسی قانونچه.
8- اولین کتابهای غربی که به زبان فارسی ترجمه شده است
بیتوجهی به طب سنتی، که بعد از دوره صفویه و همزمان با نفوذ پزشکان خارجی در دربار و تغییر در اوضاع اجتماعی و فرهنگی کشور به تدریج شروع گردید و سپس به اوج خود رسید، و بهطور کلی دانش پزشکی اسلامی- ایرانی را از صحنه خارج نمود، سبب گردید که از قرن 13 هجری قمری کتابهایی از زبانهای اروپایی در زمینه
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 247
پزشکی به فارسی ترجمه شود و روز به روز به تعداد آنها افزوده گردد. در اینجا فهرستی از این نوع کتابها معرفی میشود که عموما مربوط به قرن 13 و اوائل قرن 14 هجری قمری میباشد:
1- «امراض العصبانیة» (ردیف 48)، ترجمه از فرانسوی، قرن 13.
2- «ترجمه علم الامراض» (ردیف 112)، ترجمه از فرانسوی، قرن 13.
3- «جواهر التشریح» (ردیف 156)، ترجمه از فرانسوی، قرن 13.
4- «تعلیمنامه» (ردیف 129)، ترجمه از انگلیسی، قرن 13.
5- «کحالی» (ردیف 561)، از دکتر پولاک اطریشی و ترجمه به فارسی، قرن 13.
6- «ضیاء العیون» (ردیف 361)، برگرفته از کتابهای اروپائی، قرن 13.
7- «مفتاح الامان» (ردیف 720)، از دندانپزشک خارجی ناصر الدین شاه و ترجمه به فارسی، قرن 13.
8- «قواعد الامراض» یا «کلیات طب فرنگی» (ردیف 500)، از شلمیر فلمینکی و ترجمه به فارسی، قرن 13.
9- «منتخب الشفائیة» (ردیف 760)، از شلمیر فلمینکی و ترجمه به فارسی، قرن 13.
10- «معالجه با آب» (ردیف 697)، ترجمه از زبانهای اروپائی، قرن 14.
11- «معرفة السل» (ردیف 705)، ترجمه از زبانهای اروپائی، قرن 14.
12- «ضیاء الناظرین» (ردیف 362)، ترجمه از زبانهای اروپائی، قرن 14.
13- «التشریح» (ردیف 120)، ترجمه از زبانهای اروپائی، قرن 14؟
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 248
9- اولین تألیفاتی که متأثر از پزشکی غرب میباشد
علاوه بر ترجمه کتابهای پزشکی از زبانهای اروپائی به فارسی که از قرن سیزدهم آغاز گشت، تألیف کتابهایی که متأثر از طب اروپایی بود نیز از همین زمان شروع گردید که در زیر به فهرستی از متون اولیه در این زمینه اشاره میشود:
1- «انوار الحکمة الناصریة» (ردیف 54)، قرن 13.
2- «التشریح» (ردیف 121)، قرن 13.
3- «جواهر الحکمة ناصری» (ردیف 157)، قرن 13.
4- «زبدة الحکمة» (ردیف 297)، قرن 13.
5- «علاج الاسقام» (ردیف 400)، قرن 13.
6- «کوفت» [سیفیلیس (ردیف 591)، قرن 13.
7- «مجمع الحکمتین» (ردیف 645)، قرن 13.
8- «بدائع الحکمة الناصری» (ردیف 64)، قرن 14.
9- «پزشکنامه» (ردیف 78)، قرن 14.
10- «ترکیب الادویة الجدیدة» (ردیف 114)، قرن 14.
11- «جواهر العلاج» (ردیف 158)، قرن 14.
12- «حفظ الصحة» (ردیف 175)، قرن 14.
13- «رسالة انفلونزا» (ردیف 241)، قرن 14.
14- «فیزیولجی» (ردیف 472)، قرن 14.
15- «کلیات طب فرنگی» (ردیف 575)، قرن 14.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 249
16- «طب تازه کیمیائی» (ردیف 389).
17- «مفتاح الادویة ناصری» (ردیف 719)، قرن 14.
10- تألیفات برگرفتهشده از طب یونانی یا هندی
همان گونه که در فصول پیش اشاره گردید، تبلیغات بسیار شدید مترجمین و پزشکان مسیحی قرون اولیه برای طب یونانی در بین مسلمانان سبب گردید که حتی پس از پیدایش طبیبان بزرگ مسلمان همچون: رازی، بو علی، جرجانی و ...، توجه به طب یونانی هنوز در اعصار بعدی (هرچند خیلی کمتر از گذشته) دیده شود، که فهرست عناوین زیر این نکته را مشخص میکند.
قابل توجه است که در این فهرست دو کتاب نیز در رابطه با تأثیر طب هندی به چشم میخورد:
1- «المعالجات البقراطیه» (ردیف 693)، قرن 4.
2- «الفصول» (ردیف 447)، درمانهای بقراطی، قرن 5.
3- «الحاشیة علیه»- حاشیه بر فصول ابقراط- (ردیف 164) با نام: «تعلیقات فصول ابقراط»، قرن 6.
4- «اوفر الشروح» (ردیف 55)، شرح فصول ابقراط.
5- «فصول بقراط» (ردیف 453).
6- «منتخب فصول بقراط» (ردیف 767).
7- «ناموس طب» (ردیف 813)، اصل از بقراط، ترجمه فارسی همراه با ترجمه سفارش بقراط و شرح حال او.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 250
8- «وصیتنامه بقراط» (ردیف 840).
9- «فصول بقراط» (ردیف 451)، تحریر سال 1305 ه. ق.
10- «فصول بقراط» (ردیف 452)، قرن 14.
11- «معدن الشفاء» یا «طب اسکندری» (ردیف 700)، مطابقت طب یونانی با هندی، قرن 10 (هند).
12- «دستور الاطباء» معروف به «اختیارات قاسمی» (ردیف 205)، تألیف در هند و مستند بر منابع هندی.
11- متون طب سنتی که به چاپ رسیده است
اشاره
بخشی از آثار پزشکی اسلامی از قرن سیزدهم هجری قمری، که ایران صاحب دستگاههای چاپ گردید، بهتدریج به چاپ رسیده است که از آن میان تعداد قابل توجهی نیز چاپ هند میباشند. اینکه دقیقا چه متونی تاکنون در هند و ایران در این زمینه چاپ شده است مشخص نیست و نیاز به بررسی مستقل و گستردهای دارد، اما در فهرست زیر کوشش شده است تا براساس اطلاعات داده شده در «الذریعه» و برخی مآخذ دیگر حتیالامکان این آثار چاپ شده معرفی گردد. اضافه میشود که این فهرست شامل کتابهایی که در دهههای اخیر چاپ شده نمیباشد.
گرچه تعداد آثار چاپشده طب سنتی نسبتا قابل توجه است اما متأسفانه به دو دلیل زیر همینها نیز چندان قابل بهرهبرداری نیست:
1- خیلی از این منابع چاپهای قدیمی ایران و یا منتشرشده در هندوستان هستند و در
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 251
نتیجه عموما در ایران نایاب و یا بسیار کمیابند.
2- تعدادی از منابع طبی که در دهههای اخیر چاپ شدهاند، چه بهصورت عکسبرداری از نسخه خطی و چه بهصورت چاپ به شکل نثر اصلی، برای عموم علاقهمندان به طب سنتی به دلیل نامأنوس بودن نحوه تحریر قدیمی آن و یا زبان عربی و یا حد اقل نثر فنّی فارسی آن- که امروزه فارسیزبانان با آن بیگانه شدهاند- قابل استفاده نیست. و اگر هم بهندرت مورد استفاده قرار گرفته است بیشتر توسط اساتید زبان و ادبیات فارسی و برای تحقیقات ادبی بوده است تا بهرهبرداری از اطلاعات علمی آن.
بدین جهت، فهرست این منابع چاپی نیز برای احیای دانش پزشکی سنتی نمیتواند چندان امیدوارکننده باشد، مگر آنکه:
1- چاپ منابع مهم طب سنتی دوباره و با وسعت آغاز گردد.
2- متون طبی به زبان عربی و یا نثر قدیم فارسی به زبان فارسی امروز برگردانده شود.
3- اصطلاحات پزشکی سنتی دوباره رایج شود و فارسیزبانان امروز مجددا با آن آشنا گردند- که این مسئله بسیار حائز اهمیت است و برای بهرهبرداری از میراث عظیم علمی گذشته خود در تمام زمینههای علوم ناچار به احیاء زبان علمی فارسی و رواج گسترده آن هستیم، که خود یک کار محوری، و فرهنگی علمی، و ضدّ تهاجم فرهنگی میباشد.
4- همراه با ترجمه یا تغییر نثر متون طبی قدیمی، شرحهای لازم در مورد موضوعات آن توسط صاحبنظران در موضوع نوشته شود.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 252
فهرستی از متون طب سنتی چاپشده، به ترتیب شماره ردیفها در کتابشناسی
1- «آب زندگانی» (ردیف 1)، فارسی، چاپ قرن 14.
2- «آداب النکاح» (ردیف 3)، فارسی، تألیف قرن 10.
3- «الادویة القلبیة» (ردیف 9)، عربی، تألیف قرن 5، چاپ قرن 14.
4- «الاسباب و العلامات» (ردیف 21)، عربی، تألیف قرن 7.
5- «اسرار الاطباء» (ردیف 23)، فارسی، تألیف قرن 10 در هند و چاپ هند.
6- «الاسهالیة» (ردیف 26)، فارسی، تألیف قرن 13.
7- «اضرار التدخین» (ردیف 31)، عربی، تألیف و چاپ قرن 14 در بغداد.
8- «الفاظ الادویة» (ردیف 41)، فارسی، تألیف قرن 10 در هند، چاپ قرن 13 در هند.
9- «انتخاب علاج الامراض» (ردیف 52)، فارسی، تألیف قرن 13؟
10- «انوار الحکمة الناصریة» (ردیف 54)، فارسی، تألیف قرن 13.
11- «بحر الجواهر» (ردیف 60)، فارسی و عربی، تألیف قرن 10، چاپ ایران و هند.
12- «بحر الحیاة» (ردیف 61).
13- «البحرانیة» (ردیف 62)، تألیف قرن 13.
14- «بخیه مرتضی قلی» (ردیف 63)، فارسی، تألیف قرن 11.
15- «برء الساعة»- ترجمه به فارسی- (ردیف 68)، ترجمه و چاپ قرن 13.
16- «پزشکنامه» (ردیف 78)، تألیف و چاپ قرن 14.
17- «تجربیات اکملی» (ردیف 79)، فارسی، تألیف قرن 13؟
18- «التحفه» (ردیف 80)، فارسی، تألیف قرن 11، چاپ ایران و هند.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 253
19- «ترجمة القانون» (ردیف 104)، ترجمه به اردو و چاپ قرن 14 در هند.
20- «ترجمة علم الامراض» (ردیف 112)، ترجمه قرن 13 از فرانسوی به فارسی 388]
21- «تسهیل العلاج» (ردیف 117)، فارسی، تألیف و چاپ قرن 13.
22- «التشریح» (ردیف 120)، ترجمه قرن 14؟ از فرنگی به فارسی.
23- «التشریح» (ردیف 122)، تألیف قرن 13.
24- «تشریح الا بدان ناصری» (ردیف 125)، فارسی، تألیف قرن 13.
25- «تعلیمنامه» (ردیف 129)، ترجمه قرن 13 از انگلیسی به فارسی، چاپ قرن 14.
26- «الجامع الشفائیه» (ردیف 142).
27- «جامع الفوائد» (ردیف 145)، فارسی، تألیف قرن 10، چاپ هند.
28- «جامع المفردات» (ردیف 146)، فارسی، تألیف هند.
29- «جنة واقیة» (ردیف 151)، فارسی.
30- «جنگ فی الادویة» (ردیف 153)، فارسی.
31- «جواهر التشریح» (ردیف 156)، فارسی، تألیف قرن 13.
32- «جواهر الحکمه ناصری» (ردیف 157)، فارسی، تألیف قرن 13.
33- «الحاوی» (ردیف 170)، عربی، تألیف قرن 4، چاپ قرن 14 در هند.
34- «حفظ الصحه» (ردیف 175)، فارسی، تألیف و چاپ قرن 14.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 254
35- «حفظ الصحه» (ردیف 179)، تألیف قرن 13.
36- «حفظ الصحة الناصری» (ردیف 180)، تألیف قرن 13؟، چاپ قرن 14.
37- «خلاصة التجارب» (ردیف 187)، فارسی، تألیف قرن 10، چاپ هند.
38- «دستور العلاج» (ردیف 207)، فارسی.
39- «دستور العلاج» (ردیف 208)، فارسی، تألیف قرن 10، چاپ هند.
40- «دستور مادران جوان» (ردیف 212)، فارسی، تألیف قرن 14، چاپ قرن 14 در مصر.
41- «دقایق العلاج» (ردیف 213)، تألیف قرن 13، چاپ قرن 14 در هند.
42- «الذهبیة فی اسرار العلوم الطبیه» (ردیف 218)، ترجمه به اردو و چاپ هند.
43- «الرسالة الاسهالیة» (ردیف 225)، فارسی، تألیف و چاپ قرن 13.
44- «الرسالة البحرانیة» (ردیف 228)، تألیف قرن 13.
45- «رسالة الجدری» (ردیف 229)، فارسی، تألیف و چاپ قرن 14.
46- «رسالة الجدری» (ردیف 231)، تألیف و چاپ قرن 14.
47- «رسالة الجودیة» (ردیف 232)، عربی، تألیف قرن 5، چاپ قرن 14.
48- «الرسالة الوبائیة الصغری» (ردیف 239)، فارسی، تألیف قرن 13.
49- «الرسالة الوبائیة الکبری» (ردیف 240)، فارسی، تألیف قرن 13.
50- «رسالة فی الطاعون و علاجه» (ردیف 261)، تألیف و چاپ قرن 13.
51- «الرسائل الطبیة» (ردیف 289)، عربی، تألیف قرن 5، چاپ مصر.
52- «زاد المسافرین» (ردیف 295)، فارسی، تألیف قرن 12؟
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 255
53- «زاد غریب» (ردیف 296)، فارسی، تألیف قرن 14، چاپ قرن 14 در هند.
54- «زبدة الحکمة» (ردیف 297)، فارسی، تألیف قرن 13.
55- «زبدة الحکمة ناصری» (ردیف 298)، فارسی، تألیف و چاپ قرن 13.
56- «سته ضروریه» (ردیف 303)، تألیف قرن 10، چاپ هند.
57- «شرح احمدی» (ردیف 315)، تألیف و چاپ قرن 14 در هند؟
58- «شرح البحرانیة المطبقیة» (ردیف 318)، تألیف قرن 13.
59- «شرح طب الرضا (ع)» (ردیف 330)، فارسی، شرح قرن 13.
60- «شرح فصول ابقراط» (ردیف 335)، تألیف قرن 7.
61- «شرح لغز القانون» (ردیف 342)، عربی، تألیف و چاپ قرن 13.
62- «شفاء الابدان» (ردیف 350)، تألیف قرن 12 در هند، چاپ قرن 14 در هند.
63- «الشهابیة» (ردیف 356)، فارسی، تألیف قرن 13.
64- «ضیاء الابصار» (ردیف 360)، فارسی، تألیف و چاپ هند.
65- «ضیاء العیون» (ردیف 361)، فارسی، تألیف قرن 13، چاپ قرن 14.
66- «ضیاء الناظرین» (ردیف 362)، تألیف و چاپ قرن 14.
67- «طب اکبری» (ردیف 365)، فارسی، تألیف قرن 11.
68- «طب اکبری» یا «طب الاکبر» (ردیف 366)، فارسی، تألیف قرن 12 در هند، چاپ قرن 13 در هند.
69- «طب الامام الصادق جعفر بن محمد (ع)» (ردیف 370)، تدوین و چاپ قرن 14.
70- «طب الائمه (ع)» (ردیف 371)، چاپ هند.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 256
71- «طب الرضا (ع)» (ردیف 374)، چاپ هند.
72- «طریقة النجاة» (ردیف 395)، تألیف قرن 13.
73- «عجالة نافعه» (ردیف 398)، فارسی، تألیف و چاپ هند، قرن 13؟.
74- «علاج الاسقام» (ردیف 400)، فارسی، تألیف قرن 13.
75- «غایة الشفاء» (ردیف 410)، فارسی، تألیف و چاپ قرن 14 در هند.
76- «فرسنامه» یا «علاج الخیل» (ردیف 433)، تألیف و چاپ قرن 14.
77- «فرهنگ نصیری» (ردیف 436)، فارسی، چاپ قرن 14 در هند.
78- «الفصول المهمة فی اصول الائمة» (ردیف 450)، تألیف قرن 11، چاپ قرن 14.
79- «قانون العلاج» (ردیف 473)، فارسی، تألیف قرن 13.
80- «قانونچه» (ردیف 474)، فارسی، شرح فارسی قرن 12 در هند، چاپ قرن 14 در هند.
81- «قانون علاج» (ردیف 476)، فارسی، چاپ قرن 13 در هند.
82- «القانون فی الطب» (ردیف 477)، عربی، تألیف قرن 5، چاپ ایران، هند، مصر، اروپا و ...
83- «قرابادین اعظم و اکمل» (ردیف 483)، فارسی، تألیف در هند، چاپ قرن 14 در هند.
84- «قرابادین جلالی» (ردیف 484)، فارسی، چاپ قرن 14 در هند.
85- «قرابادین ذکائی» (ردیف 486)، تألیف در هند، چاپ قرن 14 در هند.
86- «قرابادین سلطانی» (ردیف 487)، تألیف در هند، چاپ قرن 14 در هند، فارسی.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 257
87- «قرابادین شفائی» (ردیف 488)، فارسی، تألیف قرن 10، چاپ قرن 14 در هند.
88- «قرابادین صالحی» (ردیف 489)، چاپ قرن 13.
89- «قرابادین عظیم» (ردیف 490)، فارسی، تألیف در هند، چاپ قرن 13 در هند و نیز چاپ قرن 14.
90- «قرابادین قادری» (ردیف 491)، فارسی، تألیف قرن 12 در هند، چاپ قرن 13 در هند.
91- «قرابادین مجمع الجوامع و ذخائر التراکیب» (ردیف 492)، فارسی، تألیف قرن 12 در هند، چاپ قرن 13 در هند.
92- «قصیده حفظ الصحه» (ردیف 497)، فارسی، تألیف قرن 10.
93- «قواعد الامراض»، یا «کلیات طب فرنگی» (ردیف 500)، فارسی، تألیف و چاپ قرن 13.
94- «قوانین الشفائیة لعلاج حمی الوبائیة»، (ردیف 505)، فارسی، چاپ هند.
95- «کاشف الرموز»، (ردیف 518)، عربی، چاپ قرن 14 در هند.
96- «الکافوریه»، (ردیف 519)، تألیف و چاپ قرن 13.
97- «کحالی»، (ردیف 561)، فارسی، تألیف و چاپ قرن 13.
98- «کشاف العیون»، (ردیف 562)، فارسی، چاپ قرن 14 در هند.
99- «کشتزاد»، (ردیف 563)، فارسی، تألیف در هند، چاپ قرن 14 در هند.
100- «کشکول»، (ردیف 566)، فارسی، تألیف و چاپ قرن 14.
101- «کفایة منصوری» یا «کفایة مجاهدیه»، (ردیف 571)، فارسی، تألیف قرن 8، چاپ قرن 14 در هند.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 258
102- «کفایه وبائیه»، (ردیف 572)، فارسی، تألیف و چاپ قرن 14.
103- «کلیات طب فرنگی»، (ردیف 575)، فارسی، تألیف و چاپ قرن 14.
104- «کلید اسرار»، (ردیف 576)، فارسی، تألیف قرن 14، چاپ قرن 14 در هند.
105- «کنز الاختصاص و درة الغواص»، (ردیف 580)، تألیف قرن 8، چاپ قرن 14 در هند.
106- «کنز الاسرار»، (ردیف 582)، فارسی، تألیف قرن 12؟ در هند، چاپ قرن 13 در هند.
107- «کنز الاشتها»، (ردیف 583)، فارسی، تألیف قرن 9، چاپ قرن 14 در اسلامبول.
108- «کنز الذهب»، (ردیف 587)، تألیف قرن 13.
109- «کنز الرموز»، (ردیف 588)، فارسی، تألیف و چاپ قرن 14 در هند.
110- «کوفت» [سیفیلیس ، (ردیف 591)، تألیف قرن 13.
111- «اللوامع الشبریة فی الامراض البشریة»، (ردیف 604)، فارسی.
112- «مبادی الطب» ردیف 612، چاپ نجف.
113- «مجربات»، (ردیف 628)، تألیف قرن 11، چاپ در هند.
114- «مجربات اکملی»، (ردیف 634)، فارسی، تألیف قرن 13؟ در هند؟، چاپ قرن 13 در هند.
115- «مجربات رضائی»، (ردیف 639)، چاپ هند.
116- «مجربات سلیمانی»، (ردیف 640)، تألیف در هند، چاپ قرن 14 در هند.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 259
117- «مجربات ضیائی»، (ردیف 641)، فارسی، چاپ قرن 13 در هند.
118- «مجمع الادویه ناصری»، (ردیف 643)، تألیف قرن 14، چاپ قرن 14.
119- «مخازن التعلیم»، (ردیف 658)، فارسی، تألیف قرن 13؟ در هند.
120- «المرقاة»، (ردیف 676)، عربی به فارسی، تألیف قرن 5.
121- «مسکن الفؤاد من خوف سرایة الطاعون بالاشتداد»، (ردیف 681)، فارسی، تألیف و چاپ قرن 13.
122- «المطب»، (ردیف 687)، فارسی، چاپ هند.
123- «مطب السؤال»، (ردیف 688)، فارسی، تألیف قرن 13.
124- «مطب علوی خان»، (ردیف 689)، تألیف قرن 14، چاپ هند.
125- «مطلع الطب ناصری»، (ردیف 691)، فارسی، تألیف قرن 13، چاپ قرن 14.
126- «المعالجات المؤدبة بالنسخ المجربة»، (ردیف 694)، چاپ در هند.
127- «معجم ادباء الاطباء»، (ردیف 699)، عربی، تألیف و چاپ قرن 14.
128- «معدن الشفاء» یا «طب اسکندری»، (ردیف 700)، تألیف قرن 10 در هند، چاپ قرن 13 در هند.
129- «معرفة السل»، (ردیف 705)، فارسی، چاپ قرن 14.
130- «معرفة السموم»، (ردیف 707)، فارسی، تألیف و چاپ قرن 14.
131- «معرفة الهیضه و الوباء»، (ردیف 709)، فارسی، تألیف و چاپ قرن 13.
132- «معرفت نبض» یا «نبضیّه» یا «رگشناسی» یا «دانش رگ»، (ردیف 711)، فارسی، تألیف قرن 5.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 260
133- «مفتاح الادویه ناصری»، (ردیف 719)، تألیف و چاپ قرن 14.
134- «مفرح القلوب»، (ردیف 729)، تألیف قرن 12 در هند.
135- «مفردات ناصری»، (ردیف 736)، فارسی، تألیف در هند.
136- «المفرق بین الهیضة و الوباء»، (ردیف 739)، فارسی، تألیف و چاپ قرن 13.
137- «مقاصد حکمیة»، (ردیف 744)، فارسی، تألیف در هند.
138- «مقالة فی علاج الحزن»، (ردیف 749)، عربی، تألیف قرن 5، چاپ قرن 14 در بیروت.
139- «منتخب الشفائیة»، (ردیف 760)، فارسی، تألیف و چاپ قرن 13.
140- «موجز عظیم النفع»، (ردیف 800)، فارسی، چاپ هند.
141- «میزان الطب»، (ردیف 808)، فارسی، تألیف قرن 12 در هند، چاپ هند و غیره.
142- «ناصر المعالجین»، (ردیف 811)، فارسی، تألیف و چاپ در هند.
143- «ناصر الملوک»، (ردیف 812)، تألیف قرن 14.
144- «نامه احمدی» یا «الاسلام و حفظ الصحة»، (ردیف 814)، فارسی، تألیف و چاپ قرن 14.
145- «النبضیة»، (ردیف 815)، فارسی، تألیف قرن 10.
146- «النزهة المبهجة فی تشحیذ الاذهان و تعدیل الافرجة»، (ردیف 822)، عربی، تألیف قرن 10، چاپ قرن 13 در مصر.
147- «الوبائیة»، (ردیف 836)، تألیف و چاپ قرن 14.
148- «الوبائیة»، (ردیف 837)، فارسی، چاپ قرن 13.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 261
149- «الوجیزة النیریة»، (ردیف 837)، چاپ قرن 14 در مشهد.
150- «هدیة الاطباء»، (ردیف 842)، چاپ قرن 13 در هند.
151- «یادگار رضائی» یا «تذکرة الهند»، (ردیف 846)، تألیف و چاپ قرن 13 در هند.