200
فصل نهم: نکاتی درباره متون طب شیعه
بررسیهای مهم و قابل توجه در مورد خود متون
اشاره
پس از نگرشی به جایگاه تاریخی پزشکان شیعه و متون طبی آنان، در این بخش خود متون مذکور مورد بررسیهای مختلف آماری، تطبیقی و تجزیه و تحلیل بیشتر قرار میگیرد و نتایج بدست آمده در دوازده قسمت ارائه میگردد:
1- تعداد، زبان و کشور متون طبی شیعه
اشاره
همانطور که قبلا اشاره گردید، کتابشناسی «الذریعه» جمعا حدود 850 عنوان متن طبی در این رابطه معرفی نموده که مبنای کار این تحقیق قرار گرفته است. اما اطلاعات کافی در مورد همه کتب و رسالات پزشکی در «الذریعه» نیامده است، و هر چند کوشش به عمل آمد تا با استفاده از منابع قابل دسترس دیگر، اطلاعات لازم فراهم آید، ولی به علت مشکل عدم امکان دستیابی به خود متون، این اطلاعات جامع نیست و در مواردی نارسایی دارد که در جای خود به آنها اشاره خواهد گردید. از
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 201
جمله، تاریخ تألیف یا زبان و یا کشور بخشی از متون فوقالذکر مشخص نگردید و به ناچار نتیجهگیری، بیشتر براساس متونی که دارای اطلاعات کاملی است صورت گرفته است. بههرحال، در این قسمت ابتدا کتابها به تفکیک قرن معرفی میگردد و سپس بررسیها و استنتاجهای بعدی به دنبال میآید، اما جهت خلاصه کردن مطالب و جلوگیری از افزایش غیر ضروری حجم نوشتهها، بهجای نوشتن نام کامل کتابها و رسالات پزشکی به ذکر شماره ردیف آنها در کتابشناسی آخر این تحقیق، اکتفا شده است. بنابراین برای اطلاع از نام کتابی میتوان براساس شماره ردیف دادهشده آن، به کتابشناسی مذکور در پایان این پژوهشنامه مراجع نمود.
تعداد تألیفات براساس قرن نگارش آنها
اشاره
تألیفات قرن 2: 72- 257- 262- 525.
قرن 3: 527- 535- 542.
قرن 4: 4- 32- 59- 66- 149- 170- 221- 222- 223- 271- 281- 377- 387- 440- 521- 522- 523- 524- 526- 534- 537- 555- 557- 558- 578- 579- 605- 673- 693- 741- 747- 754- 771- 791- 830.
قرن 5: 9- 16- 27- 38- 51- 57- 93- 95- 127- 134- 174- 193- 203- 211- 232- 233- 255- 258- 270- 272- 276- 277- 289- 338- 349- 364- 384- 385- 388- 445- 448-
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 202
455- 464- 477- 517- 5/ 525- 552- 663- 676- 678- 679- 706- 711- 748- 749- 751- 794- 826- 828- 831.
قرن 6: 37- 44- 75- 103- 130- 131- 135- 164- 215- 269- 299- 357- 376- 419- 478- 504- 510- 569- 603- 665- 764- 772- 780- 845.
قرن 7: 5- 12- 21- 30- 33- 34- 36- 166- 171- 194- 335- 359- 381- 481- 506- 508- 627- 635- 655- 670- 750- 756- 763- 798- 801- 819- 823- 829.
قرن 8: 7- 25- 50- 58- 88- 118- 124- 126- 165- 214- 238- 320- 321- 322- 324- 340- 343- 354- 415- 431- 570- 571- 580- 608- 616- 624- 716- 722.
قرن 9: 28- 53- 204- 300- 301- 317- 337- 345- 346- 507- 553- 583- 672- 757- 789- 825- 827.
قرن 10: 3- 11- 13- 22- 23- 39- 41- 60- 70- 73- 76- 87- 92- 98- 116- 145- 154- 161- 187- 188- 191- 197- 202- 208- 226- 242- 246- 247- 250- 256- 303- 304- 310- 312- 347- 351- 358- 369- 378- 396- 405- 413- 437- 443- 469- 470- 488- 497- 498- 503- 540- 548- 565- 593- 600- 607- 610- 630- 638- 662- 677- 682-
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 203
698- 700- 708- 732- 733- 742- 768- 774- 777- 785- 815- 821- 822- 848- 849- 850.
قرن 11: 10- 24- 29- 43- 63- 80- 83- 90- 100- 102- 108- 111- 132- 137- 138- 148- 160- 163- 172- 186- 198- 199- 205- 265- 266- 286- 287- 290- 307- 323- 328- 339- 353- 363- 365- 393- 428- 432- 438- 449- 450- 457- 458- 479- 494- 495- 529- 530- 531- 532- 550- 551- 554- 556- 564- 573- 596- 602- 606- 609- 628- 651- 654- 684- 692- 696- 724- 731- 735- 738- 743- 753- 778- 797- 806- 809- 810- 818- 824- 839- 844.
قرن 12: 8- 14- 20- 35- 49- 56- 85- 86- 101- 140- 141- 168- 185- 190- 192- 210- 217- 248- 263- 268- 291- 327- 332- 334- 344- 350- 366- 367- 368- 408- 412- 465- 471- 474- 475- 480- 491- 492- 582- 633- 668- 669- 680- 695- 701- 715- 718- 729- 730- 734- 775- 799- 808.
قرن 13: 15- 17- 26- 48- 52- 54- 62- 64- 68- 79- 89- 99- 112- 117- 119- 121- 122- 123- 125- 129- 150- 155- 156- 157- 162- 169- 179- 180- 182- 189- 195- 196-
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 204
206- 209- 213- 225- 228- 239- 240- 243- 244- 260- 261- 274- 280- 283- 284- 297- 298- 318- 325- 326- 329- 330- 342- 356- 361- 372- 383- 390- 395- 398- 400- 404- 407- 411- 454- 463- 473- 490- 500- 519- 539- 549- 561- 574- 587- 591- 592- 595- 597- 601- 634- 637- 644- 645- 646- 656- 667- 671- 674- 681- 688- 691- 709- 720- 728- 739- 746- 760- 783- 802- 803- 817- 841- 846.
قرن 14: 1- 19- 31- 45- 46- 74- 78- 82- 84- 97- 104- 105- 107- 110- 113- 114- 120- 144- 147- 152- 158- 159- 167- 175- 176- 177- 178- 181- 201- 212- 216- 224- 227- 229- 230- 231- 234- 237- 241- 252- 253- 264- 285- 293- 296- 302- 308- 309- 311- 313- 314- 315- 362- 370- 375- 379- 382- 394- 399- 402- 403- 406- 410- 433- 452- 456- 466- 467- 468- 472- 501- 502- 509- 538- 545- 560- 566- 572- 575- 576- 577- 581- 588- 590- 598- 611- 615- 626- 631- 643- 648- 666- 685- 689- 697- 699- 702- 705- 707- 717- 719- 721- 723- 726- 745- 770- 784- 805- 812- 814- 816- 835- 836.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 205
متونی که تاریخ تألیف آنها مشخص نشد: 2- 65- 67- 69- 71- 91- 94- 106- 109- 128- 133- 139- 146- 151- 153- 200- 207- 218- 219- 220- 245- 249- 259- 267- 273- 279- 282- 294- 295- 305- 319- 331- 341- 348- 352- 360- 386- 389- 392- 398- 401- 409- 416- 417- 418- 420- 421- 422- 423- 424- 425- 426- 427- 429- 430- 434- 435- 436- 439- 441- 442- 444- 446- 451- 453- 459- 460- 462- 476- 482- 483- 484- 486- 487- 499- 505- 511- 512- 513- 514- 515- 518- 520- 559- 562- 563- 567- 584- 586- 589- 594- 599- 604- 613- 614- 617- 619- 620- 621- 622- 623- 641- 642- 650- 652- 653- 658- 660- 664- 675- 683- 686- 687- 704- 710- 712- 713- 714- 725- 727- 736- 737- 740- 744- 755- 759- 762- 766- 769- 773- 776- 781- 782- 787- 790- 795- 796- 800- 807- 811- 813- 820- 833- 837- 840- 842- 843- 847.
تحلیل (1)
اشاره
تعداد تألیفات پزشکی شیعه با توجه به قرن و زبان این متون و نیز آنها که اختصاصا در شبه قاره هندوستان تألیف شدهاند به ترتیب زیر میباشد. لازم به تذکر است که غیر از متونی که در هند نوشته شده بقیه کتابها عموما در ایران تألیف شده است. البته تعدادی
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 206
کم و تا حدودی نامشخص در کشورهائی مثل عراق و مصر و غیره به نگارش درآمدهاند، که چون تعداد آنها زیاد نیست در اینجا به تفکیک ذکر نشد:
قرن 2: 4 تألیف به زبان عربی
قرن 3: 3 تألیف به زبان عربی
قرن 4: 35 تألیف (به زبان عربی 27 عنوان، زبان 8 عنوان نیز مشخص نشد). ضمنا 24 عنوان از این 35 کتاب تألیف رازی است.
قرن 5: 50 تألیف (به زبان عربی 34 عنوان، به فارسی 5، به فارسی و عربی 1، نامشخص 10). در ضمن 28 عنوان از 50 کتاب مذکور تألیف بو علی سینا است.
قرن 6: 24 تألیف (به زبان عربی 3 عنوان، به فارسی 5، به فارسی و عربی 2، نامشخص 14).
قرن 7: 28 تألیف (به زبان عربی 17 عنوان، به فارسی 4، نامشخص 7).
قرن 8: 28 تألیف (به زبان عربی 5 عنوان، به فارسی 11، نامشخص 12).
قرن 9: 17 تألیف (به زبان عربی 2 عنوان، به فارسی 6، به ترکی 1، نامشخص 8).
قرن 10: 78 تألیف (به زبان عربی 16 عنوان، به فارسی 41، به فارسی و عربی 1، به فارسی و اردو 2، به فارسی و هندی 1، نامشخص 17).
در میان کتب قرن 10 که مذکور شد، 8 عنوان در هندوستان تألیف شده که زبان آنها بدینگونه است:
(به زبان فارسی 4 عنوان، به فارسی و اردو 2، به فارسی و هندی 1، نامشخص 1).
و نیز 15 عنوان دیگر در مصر نگاشته شده که همه به زبان عربی است.
قرن 11: 81 تألیف (به زبان عربی 9 عنوان، به فارسی 45، نامشخص 27).
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 207
در میان کتب قرن 11، 16 عنوان در هندوستان تألیف شده که به ترتیب: (به زبان عربی 1 عنوان، به فارسی 5، نامشخص 10) میباشد.
قرن 12: 53 تألیف (به زبان عربی 5 عنوان، به فارسی 20، نامشخص 28).
در میان کتب قرن 12، 23 عنوان و به ترتیب ذیل در هندوستان تألیف شده است: (به زبان فارسی 13 عنوان، نامشخص 10).
قرن 13: 106 تألیف (به زبان عربی 8 عنوان، به فارسی 64، به فارسی و عربی 1، نامشخص 33).
در میان کتب قرن 13، 6 عنوان در هندوستان تألیف شده که به ترتیب: (به زبان فارسی 5 عنوان، نامشخص 1) میباشد.
قرن 14: 113 تألیف (به زبان عربی 9 عنوان، به فارسی 52، به اردو 2، نامشخص 50).
در میان کتب قرن 14، 7 عنوان در هندوستان نوشته شده که: (به زبان فارسی 1 عنوان، به اردو 2، نامشخص 4) میباشد. ضمنا 1 کتاب نیز در مصر به فارسی چاپ شده است.
توضیح (1):
جمع تألیفات فوق دقیقا 620 عنوان میشود، که با توجه به تعداد عناوین کتابشناسی طب سنتی شیعه- یعنی 850 عنوان- 230 عنوان بقیه که ذکر نشد از نظر زمان تألیف نامشخص بودهاند. اما از بین 230 عنوان، زبان 148 مورد آن به ترتیب زیر مشخص شده است:
(به زبان عربی 13 عنوان، به فارسی 128، به فارسی و عربی 1، به ترکی 1، به اردو 1،
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 208
نامشخص 4)[378].
در میان 148 مورد فوقالذکر، 15 عنوان در هندوستان تألیف شده که:
(به زبان فارسی 10 عنوان، به اردو 1، نامشخص 4) میباشد. در ضمن 1 عنوان در ترکیه و به زبان ترکی و فارسی نوشته شده است.
توضیح (2):
همانطور که قبلا اشاره گردید، متون طبی شیعه که در طول تاریخ به زبانهای فارسی و عربی و غیره نوشته شده است قطعا بسیار بیشتر از 850 عنوان مذکور در این پژوهش میباشد که از دوره کتاب «الذریعه» استخراج گردیده است. تکمیل این مجموعه نیز مستلزم کوشش مستمر و درازمدت کتابشناسان و محققان علاقهمند و سختکوش است تا بتوانند در آینده سهم دقیق تألیفات شیعیان را در زمینه دانش پزشکی (و نیز سایر علوم) به جهانیان بشناسانند.
تحلیل (2)
بررسی این 850 عنوان تألیف پزشکی نشان میدهد که:
1- تعداد کتابهایی که تاریخ تألیف آنها معلوم است 620، و آنها که زمان تألیفشان پیدا نشد 230 عنوان میباشد، که بهنظر میرسد اکثر این 230 عنوان از تألیفات قرن دهم به بعد باشند.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 209
2- تعداد کتابهایی که تاریخ تألیفشان نامشخص، اما فقط زبان یا کشورشان معلوم بوده 148 عنوان.
3- تعداد کتابهایی که تاریخ تألیف، زبان یا کشورشان، هیچکدام مشخص نبوده 82 عنوان.
4- آنها که مشخص شد در شبهقاره هند تألیف شده است 75 عنوان.
5- آنها که مشخص شد در مصر تألیف شده است 16 عنوان.
6- آنها که مشخص شد در ترکیه تألیف شده است 1 عنوان.
7- آنها که مشخص شد به زبان عربی است 155 عنوان.
8- آنها که مشخص شد به زبان فارسی است 381 عنوان.
9- آنها که مشخص شد به زبان عربی و فارسی است 6 عنوان.
10- آنها که مشخص شد به زبان اردو است 3 عنوان.
11- آنها که مشخص شد به زبان فارسی و اردو است 2 عنوان.
12- آنها که مشخص شد به زبان فارسی و هندی است 1 عنوان.
13- آنها که مشخص شد به زبان ترکی است 1 عنوان.
14- آنها که مشخص شد به زبان ترکی و فارسی است 1 عنوان.
بنابراین، از کل 850 عنوان فقط 550 عنوان از نظر زبان مشخص شدهاند، و 300 عنوان نامشخص است. ضمنا:
الف) از 75 عنوان کتابی که مشخص گردیده در هند تألیف شده است:
1- به زبان عربی 1 عنوان 7- تعداد در قرن 10 8 عنوان
2- به زبان فارسی 38 عنوان 8- تعداد در قرن 11 16 عنوان
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 210
3- به زبان اردو 3 عنوان 9- تعداد در قرن 12 23 عنوان
4- به زبان اردو و فارسی 2 عنوان 10- تعداد در قرن 13 6 عنوان
5- به زبان هندی و فارسی 1 عنوان 11- تعداد در قرن 14 7 عنوان
6- زبان نامشخص 30 عنوان 12- زمان تألیف نامشخص 15 عنوان
ب) از 16 عنوان کتابی که مشخص گردید در مصر تألیف یا چاپ شده: 15 کتاب به زبان عربی میباشد و 1 کتاب نیز به فارسی چاپ شده است.
ج) 1 عنوان کتاب در ترکیه به دو زبان فارسی و ترکی تألیف گردیده است.
د) اگر از کتابهایی که در هندوستان، مصر، ترکیه (و تعداد کمی نیز در عراق و غیره) تألیف شدهاند بگذریم- که البته تعداد دقیق آنها معلوم نیست- بقیه در ایران نوشته شدهاند و اکثریت مطلق هم مربوط به ایران است.
ه) تألیفات پزشکی در هند دقیقا از قرن دهم (یعنی همزمان با روی کار آمدن صفویه در ایران) آغاز میشود و گرچه اکثر آنها مربوط به سه قرن دهم تا دوازدهم (دوران صفویه) میباشد، اما تا قرن چهاردهم نیز تداوم یافته است و به روشنی معلوم است که 15 عنوان تألیفی نیز که زمان آنها نامشخص میباشد مربوط به قرن دهم به بعد است.
و) تألیف کتاب به زبان اردو در هندوستان یک بار در آغاز کار و هنگام پا گرفتن زبان فارسی (بهعنوان زبان علم پزشکی) یعنی در قرن دهم دیده میشود، و بار دوم در قرن چهاردهم است که ظاهرا نشاندهنده کاسته شدن اهمیت زبان فارسی و توجه بیشتر به زبان بومی در آن منطقه (شبه قاره هند) میباشد.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 211
تحلیل (3)
1- تألیف کتابهای پزشکی توسط دانشمندان شیعه از همان قرن دوم هجری آغاز شده و ادامه یافته است.
2- قرن 4 و 5 و 6 در واقع قرن سه پزشک بزرگ شیعه: رازی، بوعلی و سید اسمعیل جرجانی است، و باارزشترین تألیفات (و در مجموع بیش از نیمی از کلّ متون پزشکی این سه قرن) از آنها است، بهطوریکه از 109 عنوان که «الذریعه» در مورد این سه قرن معرفی نموده، به ترتیب تعداد: 24 عنوان از رازی، 28 عنوان از بو علی سینا، و 5 عنوان از جرجانی است.
3- تألیف کتابهای پزشکی در قرن 3، و بهخصوص قرن 4 بهیکباره افزایش چشمگیری نسبت به قرون قبل پیدا میکند و اتفاقا بخش مهمی از این دو قرن، یعنی از 320 تا 440 ه. ق. همزمان با دولت سلاطین شیعه آل بویه میباشد که در عهد آنان دانشمندان مورد تشویق قرار گرفته و علوم اسلامی ارتقاء فراوان مییابد.
4- بعد از آل بویه، و مقارن با روی کار آمدن فرمانروایان غیر شیعی در ایران و کشورهای همجوار، سیر نزولی تألیفات پزشکی به ناگهان شروع میشود و تا آخر قرن نهم ادامه مییابد.
5- قرن دهم با سلسله شیعه صفویه (از 907 ه. ق.) شروع میشود و دوباره علم و دانش پزشکی به سرعت رشد و ترقی نموده و در این قرن تألیفات طبی به حدود پنج برابر قرن قبل افزایش مییابد و این روند در قرن یازده نیز ادامه دارد.
6- قرن دوازدهم که فقط ثلث اول آن همزمان با اواخر صفویه است (تا سال 1135)،
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 212
تألیفات پزشکی هنوز قابل توجه است، اما چون حدود 3/ 2 این قرن مصادف با دوران بعد از صفویه و از بین رفتن قدرت شیعیان میشود سیر نزولی مجددا شروع میگردد.
7- قرن 13 و 14 که مصادف با دوران قاجار و استیلای مجدد شاهان شیعی است، و از طرف دیگر آشنایی ایران با علوم غربی و تأسیس چاپخانه در ایران، مجددا نگارش و انتشار کتابهای پزشکی رونق تازهای میگیرد.
8- شروع تألیف کتابهای علمی پزشکی در هند همزمان با شروع دوره صفویه در ایران و بهبود مناسبات سیاسی بین ایران و هند و تشویق پادشاهان مسلمان هند از دانشمندان ایرانی است که نتیجه آن انتقال علوم اسلامی و زبان فارسی و فرهنگ شیعه به شبه قاره هندوستان (هند و پاکستان و کشمیر و بنگلادش) میباشد، که این خدمات نیز مدیون شیعیان و نیز حکومت شیعه صفویه است.
9- به دلیل فوقالذکر، متون پزشکی اسلامی که از قرن دهم در هندوستان نگارش آن آغاز میگردد اکثرا به زبان فارسی است. در قرن یازده تعداد آن دو برابر و در قرن دوازده سه برابر میشود اما بعد از دوره صفویه تألیفات پزشکی حتی در هند هم کاهش مییابد و بهیکباره در قرن 13 تا 4/ 1 قرن قبل کاسته میشود- گرچه به رغم پدیدار شدن شرایط نامساعد، بهخصوص سلطه دولت استعماری انگلیس در هند تعداد آن کم میشود- اما همچنان ادامه پیدا میکند.
10- با توجه به آمارهای مربوط به دوران سلاطین شیعی: آل بویه، صفویه و قاجاریه- نسبت به ادوار دیگر- نقش آنان در کمک به پیشبرد علوم و ارتقاء تمدن اسلامی روشن میشود.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 213
زیرا که در قرن 4 و 5 (دوران آل بویه) تعداد 85 تألیف پزشکی، در قرن 10 و 11 و 12 (دوران صفویه) تعداد 212 تألیف پزشکی و در قرن 13 و 14 (دوران قاجاریه) تعداد 219 تألیف پزشکی دیده میشود؛ اما در دو قرن 2 و 3 تعداد 7 تألیف و در چهار قرن 6 و 7 و 8 و 9 (یعنی زمان حکومت غیر شیعه) فقط 97 تألیف انجام میگیرد.
یعنی بهطور خلاصه در زمان سلطه غیر شیعه و بهوجود آمدن جوّ فشار و اختناق بر علیه شیعیان، در طی 6 قرن فوقالذکر جمعا 104 تألیف صورت میگیرد درحالیکه در دوران حکومت فرمانروایان شیعه در طی حدود 7 قرن مذکور، تعداد 516 عنوان کتاب (از کل 620 عنوان که تاریخ آنها مشخص شده) تألیف شده است.
11- کتابهای پزشکی در قرنهای 2 و 3 و حتی 4 به زبان عربی است و مشخص نشد که آیا کتابی به فارسی در این قرنها تألیف شده یا نه. اما نوشتن کتابهای پزشکی به فارسی از قرن پنجم به بعد قطعی است و این روند با افزایش نهچندان زیاد در قرنهای پس از آن نیز ادامه مییابد، اما از شروع دوران صفویه به بعد نوشتن کتابهای پزشکی به فارسی با سرعت چشمگیری بیشتر میشود.
12- تألیفات پزشکی که در قرنهای 2 و 3 و 4 به زبان عربی است و در قرن پنجم نیز در اکثریت میباشد، از قرن ششم به بعد (بهاستثنای قرن 7) سیر نزولی پیدا میکند و نسبت به تألیفات فارسی در اقلیت قرار میگیرد و از دوره صفویه به بعد این کاهش بسیار بیشتر میشود.
13- کلیه کتابهایی که مشخص شد در هند و مصر و ترکیه تألیف شده است تعداد 92 عنوان میباشد و علاوه برآن تعدادی نیز در کشورهای مسلمان دیگر مثل عراق و ...
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 214
نوشته شدهاند، اما به خوبی روشن است که کتابهای تألیف شده در ایران به تنهایی بسیار بیشتر از کلیه کتابهایی است که در بقیه کشورها تألیف شده است.
14- با وجود آنکه تألیفات پزشکی در هندوستان از قرن دهم به بعد شروع میشود، از آنجا که این مؤلفین نیز شیعه و ایرانی هستند، بعد از ایران در میان تمام کشورهای مسلمان دیگر از نظر تعداد تألیفات بالاترین مقدار را دارند.
2- موضوعات متون طب شیعه به ترتیب قرن
اشاره
موضوعات کتابهایی که در تحلیل 1 به ترتیب قرن معرفی شدند عبارت است از:
قرن 2: طب معصومین (ع) 1 عنوان، سموم 1، ادرار 1، دیگر 1.
قرن 3: پزشکی بهطور کلی 3 عنوان.
قرن 4: داروها 3 عنوان، بیماریها 1، آبله 1، قولنج 1، آمیزشی 1، فصد 1، ادرار 1، جراحی 1، چشمپزشکی 1، بهداشت 1، غذای بیمار 1، اغذیه 1، پزشک خود باشید 1، فوریتهای پزشکی 1، هوای زیرزمینها 1، طب روحانی 1، پزشکی کلی 16.
قرن 5: داروها 4 عنوان، بیماریها 1، قولنج 1، آمیزشی 2، فصد 1، چشمپزشکی 1، پزشکی معصومین (ع) 3، بهداشت 1، پزشکی کودکان 1، روح و نفس 3، حزن 2، نبض 3، سموم 1، مسهلها 1، زیان شراب 1، مواد مخدر 1، کاسنی 2، زنجبیل 1، نوشیدنیها 1، نجوم و پزشکی 1، غذای بیمار 1، شرح حال پزشکان 1، فرهنگ پزشکی 1، پزشکی کلّی 15.
قرن 6: طب معصومین (ع) 2 عنوان، داروها 2، آمیزشی 3، فصد 1، بهداشت 1،
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 215
پزشکی کلی 15.
قرن 7: داروها 5 عنوان، بیماریها 1، درد مفاصل 1، غذای بیمار 1، غذا و نوشیدنی تندرستان 2، غذاها و نوشیدنیها 3، پزشکی کلی 16.
قرن 8: داروها 3 عنوان، آمیزشی 1، تشریح 3، دامپزشکی (اسب) 1، غذاها و نوشیدنیها 1، پزشکی کلی 19.
قرن 9: داروها 1 عنوان، تشریح 1، بهداشت 1، کماشتهایی 1، فراموشی 1، اصطلاحات دارویی 1، پزشکی کلی 11.
قرن 10: داروها 15 عنوان، اصطلاحات دارویی 1، اصطلاحات پزشکی 1، آمیزشی 1، بیماریها 1، فرهنگ پزشکی هندی فارسی 1، مطابقت طب هندی و یونانی 1، بهداشت 2، بهداشت پیران 1، غذاها و نوشیدنیها 2، پزشکان بزرگ 1، سته ضروریه 2، مسهل کردن 1، فصد 2، سموم 1، نبض 2، چوب چینی 3، تریاک 1، مواد مخدر 1، ادرار 1، پزشکی و ریاضی 1، پزشکی کلی 39.
ضمنا، از میان متون فوق، 8 عنوان در هند تألیف شده که موضوع آنها بهطور مجزا نیز عبارتست از:
الفاظ داروها 1، بیماریها 1، فرهنگ هندی فارسی 1، مطابقت طب یونانی و هندی 1، چوب چینی 1، نبض 1، ادرار 1، پزشکی کلی 1.
قرن 11: داروها 14 عنوان، طب معصومین (ع) 9، دعا برای مریض 4، فقه و پزشکی 1، مقدارهای پزشکی و شرعی 1، بیماریها 1، آمیزشی 4، پزشکی زنان 1، پزشکی کودکان 1، دامپزشکی کلی 1، دامپزشکی (اسب) 2، فوریتهای پزشکی 1،
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 216
بهداشت 1، غذاها 1، سبزیجات و حبوبات در حدیث 1، درمان 2، تنباکو 4، چوب چینی 2، اصطلاحات پزشکی 1، منی و نطفه 2، مومیایی 1، پزشکی کلی 34.
در ضمن، از متون فوق 17 عنوان در هند تألیف شده که موضوع آنها بهطور مجزا نیز عبارتست از داروها 1 عنوان، درمان 1، فوریتهای پزشکی 1، مومیایی 1، پزشکی کلی 13.
قرن 12: داروها 7 عنوان، داروها و دعاها 2، طب معصومین (ع) 8، بیماریها 1، تب 1، آمیزشی 1، امراض مجاری ادرار و کلیه 1، حکم فرار از وبا و طاعون 1، بهداشت 1، غذاها و نوشیدنیها 1، پزشکی و نجوم 2، فراست 1، پزشکی کلی 25.
از متون فوق 23 عنوان در هند تألیف شده که موضوع آنها بهطور مجزا نیز عبارتست از:
داروها 5 عنوان، بیماریها و تب 2، بیماریهای مجاری ادراری و کلیه 1، پزشکی کلی 15.
قرن 13: داروها 2 عنوان، پزشکی معصومین (ع) 8، انار 1، چوب چینی 1، قهوه 1، گنهگنه 1، کافور 1، بیماریها 3، بیماریهای داخلی 1، آبله 2، حصبه 1، کوفت (سیفیلیس) 1، آبله و مایهکوبی 1، بیماری اسهال 3، بیماری اعصاب 1، طاعون 3، فرار از وبا و طاعون 1، بحران 2، وبا و دعا 1، درمان وبا 6، درمان بیماریها 3، چشمپزشکی 1، پزشکی زنان 1، دندانپزشکی 1، فوریتهای پزشکی 1، تشریح 8، بهداشت 3، نطفه و پزشکی زنان 1، پزشکی جدید 4، مجاری آبها 1، پزشکی کلی 42.
در میان متون فوق 9 عنوان در هند تألیف شده که موضوع آنها بهطور مجزا نیز عبارتست از:
داروها 1 عنوان، درمان 1، تشریح 1، پزشکی کلی 6.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 217
قرن 14: داروها 12 عنوان، پزشکی معصومین (ع) 6، دعاها در پزشکی 4، طب الهی 1، فقه پزشکی 1، بیماریها و درمان 1، درمان 7، آبله 3، وبا و طاعون 5، آنفلونزا 2، زکام 1، جذام 1، بیماریهای پوستی 1، سل 1، چشمپزشکی 6، پزشکی کودکان 4، پزشکی زنان 1، مامایی 1، پاتولوژی 1، فیزیولوژی 1، بهداشت 8، آمیزشی 1، نبض 1، مواد مخدر 1، دخانیات 1، خوابدرمانی 1، معالجه با آب 1، غذاها 1، سموم 1، تشریح 1، تاریخ پزشکی 1، زندگینامه پزشکان 1، اصطلاحات پزشکی 1، اوصاف پزشکان 1، پزشکان شاعر 1، پزشکی جدید 1، پزشکی فقراء 1، گوناگون 3، دامپزشکی (اسب) 1، پزشکی کلی 49.
ضمنا در میان متون فوق 7 عنوان در هند تألیف شده که موضوع آنها بهطور مجزا نیز عبارتست از:
داروها 1 عنوان، پزشکی کلی 6.
زمان تألیف نامشخص
اشاره
پزشکی معصومین (ع) 13 عنوان، دعا و پزشکی 4، داروها 23، بیماریها 5، بیماریهای معده 1، بیماری پوست 1، وبا و طاعون 3، ورمها و علاج آن 1، آمیزشی 13، کودکان 1، پزشکی زنان 3، تبها 1، سموم 3، فصد 4، نبض 6، قهوه 1، مومیائی 1، چشمپزشکی 1، بهداشت 4، نوشیدنیها و خوردنیها 2، راهنمای مسافران 2، ادرار 1، دامپزشکی (عموما اسب) 12، پزشکی و نجوم 1، موسیقی و پزشکی 1، پزشکی فلسفی 1، فرهنگ و اصطلاحات پزشکی 2، شرح حال پزشکان 1، پزشک
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 218
خود باشید 1، تشریح 2، جنینشناسی 2، فوریتهای پزشکی 2، پادزهر 3، طب شیمیائی 3، ضرر شراب 1، مغناطیس حیوانی 1، گوناگون 4، پزشکی کلی 107.
در میان متون فوق 16 عنوان در هند تألیف شده که موضوع آنها بهطور مجزا نیز عبارتست از:
پزشکی معصومین (ع) 1 عنوان، داروها 6، نبض و ادرار و بیماریها 1، پزشکی کلی 8.
توضیح:
الف- چون موضوع برخی از متون مشخص نبود، به شکل «پزشکی کلی» معرفی شدهاند.
ب- اگر موضوع کتابی مشخصا در مورد یک بیماری خاص بوده، اسم همان بیماری، والا عنوان کلّی «بیماریها»، برای آن انتخاب شده، و همین ترتیب برای برخی موضوعات دیگر نیز بهکاررفتهاست.
ج- بعضی از کتابها مثلا دارای دو موضوع بوده و درنتیجه دو بار و زیر نام هر دو موضوع ذکر شده است و به این سبب در برخی قرنها، تعداد و موضوعات معرفیشده بیشتر از تعداد کتابهای نوشته شده میباشد.
د- برخی از کتابها که دارای چندین موضوع مختلف پزشکی بودهاند، زیر موضوع «پزشکی کلّی» ذکر شدهاند.
ه- از قرن دهم که تألیف کتابهای طب اسلامی در هند آغاز میشود، موضوع کتابهای مربوط به هند در دو جا ذکر شده است: یک بار در کنار کتابهای دیگر همان قرن، و بار دوم بهطور مجزا.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 219
تحلیل (4)
با توجه به موضوعات یاد شده در هر قرن، ابتدا تعدادی از آنها که دارای پراکندگی کمتر و قابل ارائه در جدول میباشد بهطور نمونه و براساس قرن تألیفشان در جدول زیر مورد مقایسه قرار میگیرد.
جدول 1- بررسی متون از دید گرایش موضوعی در هر قرن
(جمع کل کتابهایی که بهعنوان نمونه در تمام جدول فوق آمده: 269 عنوان)
تحلیل (5)
با توجه به جدول (1) دیده میشود که:
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 220
1- طب معصومین (ع) از همان قرن دوم منتشر میگردد و تا قرن 13 جمعا به 50 عنوان میرسد (البته از بین 269 عنوان فوق)، که اگر متون پزشکی دیگری نیز که با حدیث، فقه، دعا و امثال آن ارتباط پیدا میکند و حدود 22 عنوان میباشد به آن اضافه گردد جمعا به 72 عنوان بالغ میگردد.
2- توجه به طب معصومین (ع) از دوره صفویه به بعد بیشتر شده است.
3- موضوعاتی که با حدیث، دعا و فقه ارتباط دارد عموما از قرن 11 به بعد دیده میشود.
4- موضوعاتی مثل: داروها، آمیزشی و چشمپزشکی به شکل تألیف مستقل در طبقه دوم از نظر قدمت تألیف قرار دارند و همگی از قرن چهارم به بعد در جدول دیده میشوند.
5- فرهنگ پزشکینویسی، مواد مخدر و شرح حال پزشکان بهطور مستقل از قرن 5 نوشته میشود.
6- تشریح و دامپزشکی به شکل تألیف مستقل از قرن 8 به بعد انجام میگیرد.
7- در جدول (1)، موضوعات از نظر تعداد به ترتیب زیر قرار دارند:
داروها، طب معصومین (ع)، آمیزشی، موضوعات پزشکی که با حدیث، فقه و دعا ارتباط دارند، دامپزشکی تشریح، مواد مخدر، چشمپزشکی، فرهنگ پزشکی، شرح حال پزشکان.
بنابراین توجه بسیار زیاد به داروشناسی در طب اسلامی به خوبی روشن میگردد.
8- در میان موضوعاتی که تاریخ تألیف آنها مشخص نشده، به ترتیب:
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 221
طب معصومین (ع)، داروشناسی، دامپزشکی و آمیزشی در اکثریت است.
9- از موضوعاتی که بهطور مستقل در هند برای آنها کتاب تألیف شده، از همه بیشتر از نظر تعداد، موضوع داروها میباشد که میزان فراوانی آن به ترتیب قرن در جدول زیر دیده میشود.
جدول 2- فراوانی متون دارویی از قرن دهم به بعد در هند
که در مجموع تعداد تألیفات در عصر صفویه بیشتر از دورههای بعدی است.
و بالأخره:
10- از قرن چهارده است که عناوین خارجی مثل «انفلونزا» «پاتولوژی» و «فیزیولوژی» دیده میشود.
11- برای موضوعاتی مثل مواد مخدر بهطور کلی و نیز زیان شراب در قرن پنجم تألیفاتی دیده میشود و سپس در قرن دهم مجددا کتابی مستقل در مورد مواد مخدر و نیز یک تألیف در مورد تریاک وجود دارد. در قرن یازدهم 4 رساله در مورد تنباکو است که البته 3 رساله از آن میان شرح یا ترجمه اولی است. و بالأخره در قرن 14 برای مواد مخدر 1 عنوان و برای دخانیات نیز 1 عنوان تألیف انجام شده است.
12- تعداد برخی از عناوین قابل توجه که بهطور نمونه به آن اشاره میگردد عبارتست از:
«پزشک خود باشید»، 1 تألیف در قرن 4، و تألیف دیگری بدون تاریخ مشخص.
«راهنمای مسافران»، 2 تألیف بدون مشخص بودن زمان آن.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 222
«فوریتهای پزشکی»، 1 تألیف در قرن 4، 1 تألیف در قرن 11، 1 عنوان در قرن 13 و 2 تألیف بدون تاریخ مشخص.
«بهداشت پیران»، 1 تألیف در قرن 10.
«پزشکی فقراء»، 1 تألیف در قرن 14.
3- موضوعات یا نکات جالب
همانطور که در بخش گذشته اشاره گردید، کتابهای پزشکی سنّتی دارای موضوعات یا نکات جالبی نیز هستند که مواردی از آنها به اختصار معرفی میشود:
1- «الابدال» (ردیف 4 کتابشناسی)، یا «ابدال الادویه» (ردیف 5) در مورد: داروهای مشابه، و یا جانشین داروها است، که کتاب اول در قرن چهارم و دومی در قرن هفتم تألیف شده است.
2- کتابهایی که در واقع جمع بین استفاده از علم پزشکی و نیز دعا را برای درمان نموده است، مثل «الادعیة و الادویة» (ردیف 8) که در قرن 12 در هند تألیف شده و درباره دعا و دارو است.
3- کتابهایی که به فارسی قدیم نوشته شده، مثل: «الابنیة عن حقایق الادویه» (ردیف 51) مربوط به قرن پنجم.
4- موضوعاتی که برای اولینبار در طب اسلامی مطرح شدهاند، مثل صحبت راجع به توتون و تنباکو، چوب چینی، قهوه و غیره، مانند «التنباکیه» (ردیف 137) و نیز ترجمه و شرح آن تحت ردیفهای 286 و 287، که در مورد فوائد و ضرر تنباکو نوشته شده
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 223
است؛ و یا سه رساله که در قرن دهم در مورد چوب چینی تألیف گردیده است (ردیفهای: 161، 247 و 469).
5- برخی تألیفات پزشکی توسط علمای مذهبی است، برای نمونه: «آداب النکاح» (ردیف 3) که دارای رهنمودهای پزشکی نیز هست تألیف شیخ الاسلام هرات در قرن دهم میباشد که در ضمن پزشک و منجم نیز بوده است. و یا «اضرار التدخین» (ردیف 31) در مورد دخانیات از نظر پزشکی و دین در قرن 14 و توسط آقای سید هبة الدین شهرستانی تألیف شده است. «چوب چینی» (ردیف 160) در قرن 11 توسط شیخ الاسلام اصفهان، و «الفصول المهمة فی اصول الائمة» (ردیف 450) از حرّ عاملی و در مورد فقه و پزشکی در قرن 11، و یا «نوادر الطب» (ردیف 830) از شیخ صدوق تألیف قرن چهارم، «الادویة المفرده» (ردیف 11) از مؤلّفی است که دارای اجازه از مجتهد کرکی (در قرن 10) بوده است.
6- تعیین نام کتاب با استخاره از قرآن، مثل «شفاء المؤمنین» (ردیف 355).
7- انتخاب اسم کتاب بهطوریکه نام آن از نظر حروف ابجد تاریخی است و عدد آن مطابق سال تألیفش میباشد، مانند: «الفاظ الادویة» (ردیف 41) تألیف قرن دهم در هند.
8- کتابهایی که داروهای پیشپاافتاده و ارزان، یا روشهای درمانی کمخرج را معرفی نموده است، از قبیل: «خیر التجارب» (ردیف 199) تألیف قرن 11 در هند که به زبان فارسی است و داروهای پیشپاافتاده و ارزان با فایدههای بسیار و مجرّب را نشان میدهد، و یا «طب الفقراء» (ردیف 379) از آقای سید هبة الدین شهرستانی در قرن 14 در مورد درمان بعضی بیماریها با داروهای ارزانقیمت و براساس تجربیات صحیح سخن میگوید.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 224
9- کتابهایی که در موقع عدم دسترسی به پزشک مورد استفاده قرار میگیرد، همانند: «من لا یحضره الطبیب» (ردیف 791)، و یا «من لا یحضره المتطبب» (ردیف 792). و یا آنکه درباره درمانهای فوری و اورژانس میباشد، از قبیل «برء الساعة» (ردیفهای 66، 67، 68)، و یا «الشفاء العاجل» (ردیف 353)، که مؤلفش آن را در قبال «برء الساعة» رازی نوشته است.
10- تألیفاتی که به درمان برخی مسائل روانی پرداخته است، مثل: «مقالة فی علاج الحزن» (ردیف 749)، یا «رسالة الحزن و منشائه و علاجه» (ردیف 233)، که هر دو تألیف قرن پنجم است. همچنین از کتابهائی که جنبه روانشناسی دارد، چون:
«نسیان و اسباب و علامات و علاج آن»، (ردیف 825) که در قرن نهم به فارسی و در مورد فراموشی از نظر پزشکی تألیف گردیده است. یا «النفس»- یا «رسالة فی الطب»- (ردیف 828)، در قرن پنجم در مورد شناخت نفس از نظر پزشکی.
11- کتابهایی که در مقابل طب جسم نوشته شده، از قبیل «طب الروحانی» (ردیف 377)، که آن را رازی در مقابل کتاب منصوری خویش که درباره طب جسم است نوشته، تا هر دو مکمل هم باشند. و یا «طب النفوس» (ردیف 387) از مسعودی.
12- کتابهای مختلفی که درباره خوردنیها و نوشیدنیها چه برای افراد مریض و چه افراد سالم نوشته شده، مثل: «اطعمة المرضی» (ردیف 32 و 34)، «الاطعمه للاصحاء» (ردیف 33)، «الاغذیه و الاشربة للاصحاء» (ردیف 36).
13- کتابهایی که به نحوی رابطه بین پزشکی و علم نجوم را مطرح میسازد، از قبیل:
«الطب الفلسفی» (ردیف 380) که پزشکی براساس ستارهشناسی است، یا
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 225
«مفاخرة الطبیب و المنجم» (ردیف 718) در مورد مناظره منجم و پزشک و پیروز شدن پزشک.
14- کتابی که دستورالعمل شرعی و فقهی برای پزشکان است، مثل «فقه الاطباء» (ردیف 456).
15- کتابهایی که به شکلهای خاصی تدوین شدهاند، چون «منتخب ذخیره خوارزمشاهی» (ردیف 764). که «خفی علایی» یا «خفیه علایی» نیز نامیده شده و تألیف پزشک مشهور سید اسمعیل جرجانی در سال 507 ه ق. میباشد. ازاینجهت آن را «خفیه علایی» نامیدهاند که در دو جلد بر روی اوراق باریک و بلندی نوشته شده است تا اطباء بتوانند به هنگام سوار شدن بر اسب آن را در چکمههای خود جا بدهند.
(طب در دوره صفویه، ص هشت دیباچه).
16- کتابهایی که دارای اصطلاحات ابداعی و تازه است، مانند «بخیه مرتضی قلی» (ردیف 63)، که بخشهای این کتاب دارای 8 «خرقه» (ردیف 186) و 30 بخیه است و مربوط به قرن یازده و به زبان فارسی میباشد و از اصطلاحات خیاطان در تدوین این کتاب استفاده شده است.
17- و بالأخره ورود اصطلاحات خارجی پزشکی در زبان فارسی از حدود یک قرن پیش و استفاده ناهنجار از این کلمات، و یا به کار بردن عناوین عربی برای تألیفات فارسی، مثل «رسالة الجدری» (ردیف 229) به زبان فارسی در مورد آبله (قرن 14)، و در همین قرن «رسالة انفلونزا» (ردیف 241) و یا «فیزیولجی» (ردیف 472)؛ و یا «تعلیمنامه» (ردیف 129)- که این یکی مربوط به قرن 13 است- در مورد آبله و مایهکوبی.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 226
4- متونی که براساس حروف الفبا تنظیم شده، اصطلاحات پزشکی و شرح حال پزشکان
اشاره
برخی از کتابهای دارویی بهخصوص، در بین متون طب سنتی دارای تنظیم الفبایی هستند که خود روشی ابداعی برای ساده کردن استفاده از آنها میباشد. برخی متون نیز به معرفی اصطلاحات و واژههای پزشکی پرداخته و یا شرح زندگانی پزشکان را به نگارش درآوردهاند، که اینگونه منابع اکثرا میتوانند برای تهیه تألیفاتی در زمینه «فرهنگ واژههای طب سنتی» و یا «زندگینامه پزشکان قدیم مسلمان»، مورد استفاده قرار گیرند، و اکنون در زیر به تعدادی از این سه دسته اشاره میگردد:
الف- فرهنگها و اصطلاحات پزشکی
1- «المرقاة» یا «الصحائف». فرهنگ عربی به فارسی درباره پزشکی و غیره، قرن پنجم.
(ردیف 676)
2- «اصحاح الادویة». به زبان فارسی در مورد شکل صحیح اسامی داروها، قرن نهم.
(ردیف 28)
3- «بحر الجواهر». به زبان فارسی و عربی، نام داروها و بعضی از غذاهای بیماران و واژههای پزشکی و اصطلاحات پزشکان و سرگذشت مشاهیر، به ترتیب الفبایی، قرن دهم (ردیف 60)
4- «فرهنگ هندی به فارسی». به دو زبان فارسی و هندی. درباره اصطلاحات پزشکی و به شعر، قرن دهم. (ردیف 437)
5- «قصیدة فی اسماء الادویة المفردة». قصیدهای است درباره نام داروهای ساده، قرن دهم (ردیف 498)
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 227
6- «اصطلاحات الطبیة». اصطلاحات پزشکی به شکل الفبایی، قرن یازدهم. (ردیف 29)
7- «فوائد الحکمة». به زبان فارسی. نام داروها و اصطلاحات پزشکی، تحریر سال 1121. (ردیف 462)
8- «حقایق اسرار الطب» یا «حقایق اسرار الاطباء». لغات و اصطلاحات طبی، قرن چهاردهم (ردیف 181)
9- «مفتاح الادویة ناصری». داروهای یونانی و اروپائی، چاپ قرن چهاردهم.
(ردیف 719)
10- «فرهنگ پزشکی». به زبان فارسی، الفبایی، خطی. (ردیف 435)
ب- شرح حال پزشکان
1- «المحیط بصناعة الطب». دارای شرح حال عدهای از پزشکان، قرن پنجم؟ (ردیف 657)
2- «بحر الجواهر». به زبان فارسی و عربی. نام داروها و بعضی از غذاهای بیماران و واژههای پزشکی و اصلاحات پزشکان و سرگذشت مشاهیر، الفبایی، قرن دهم. (ردیف 60)
3- «مختصر التذکره». به نقل از حدود چهارصد حکیم یونانی و مسلمان (نام عدهای از آنها را در آخر کتاب آورده است)، تحریر قرن دوازدهم. (ردیف 659)
4- «مطارح الانظار». به زبان فارسی. زندگینامه پزشکان، چاپ تبریز، قرن چهاردهم.
(ردیف 685).
5- «معجم ادباء الاطباء». به زبان عربی. زندگینامه پزشکان ادیب، چاپ شده، قرن چهاردهم. (ردیف 699).
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 228
ج- کتابهای دارویی الفبایی شده
1- «قرابادین شفائی». قرن دهم به زبان فارسی. الفبایی، چاپ 1302 در هند. (ردیف 488).
2- «کتاب المعاجین و الادویة المرکبة». قرن یازدهم. به زبان فارسی. نام داروها به ترتیب الفبایی. (ردیف 554).
3- «قرابا دین مجمع الجوامع و ذخائر التراکیب». قرن دوازدهم. به زبان فارسی. الفبایی، در هند، چاپ هند و ایران در قرن 13. (ردیف 492).
4- «قرابا دین صالحی». تحریر سال 1204، الفبایی، چاپ 1284. (ردیف 489).
5- «قرابا دین اعظم و اکمل». قرن چهاردهم. به زبان فارسی. فهرست الفبایی داروها، تألیف و چاپ هند، (ردیف 483).
6- «مجمع الادویة ناصری». قرن چهاردهم. الفبایی چاپ 1309. (ردیف 643).
لازم به تذکر است که حد اقل 6 عنوان از متون یاد شده در این بخش در هند تألیف شده است.
5- چگونگی شروع یا ختم متون طب سنّتی
از نکات قابل توجهی که در این متون دیده میشود نحوه آغاز کردن یا پایان دادن به کتاب میباشد، که تحت تأثیر عقاید اسلامی و شیعی عموما با نام و حمد خداوند شروع و به همین ترتیب، و یا با درود بر پیامبر (ص) و آل و اهل بیت او (ع)، ختم میشود. در اینجا تعدادی از این موارد بهعنوان نمونه و به ترتیب قرن نشان داده میشود:
1- «من لا یحضره الطبیب» (ردیف 791)، قرن 4. ابتدای آن: «الحمد للّه هدانا و ما کنّا لنهتدی لو لا ان هدینا اللّه ...».
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 229
2- «الفصول الایلاقیة» (ردیف 448)، قرن 5. ابتدای آن: «الحمد للّه الغنی الحمید و الصلاة علی خیر خلقه محمّد و آله ...».
3- «رسالة فی النبض» (ردیف 277)، قرن 5. ابتدای آن: «سپاس مر آفریدگاری را و ستایش مر او را ...».
4- «الایلاقی» (ردیف 57)، قرن 5. ابتدای آن: «الحمد للّه الغنی الحمید و الصلاة علی خیر خلقه محمد و آله ...».
5- «کفایة الطب» (ردیف 569)، قرن 6. ابتدای آن: «به نام خداوندی که آفریدگار هر دو جهان است و دارنده زمین و آسمانست ...».
6- «تقویة الباه» (ردیف 131)، قرن 6. ابتدای آن: «الحمد للّه رب العالمین و طوبی للعارفین ...».
7- «الاطعمة المرضی» (ردیف 34)، قرن 7. ابتدای آن: «الحمد للّه رب العالمین» و آخر آن: «و باعمالنا الی احسن الاعمال انه المسدد و الحمد للّه رب العالمین».
8- «الاغذیة و الاشربة للاصحاء» (ردیف 36)، قرن 7. ابتدای آن: «الحمد للّه رب العالمین و صلواته علی خیر خلقه محمد و آله اجمعین».
9- «تشریح الابدان» (ردیف 124)، قرن 8. ابتدای آن: «شکر و سپاس پادشاهی را سزد و حمد و ثنای بیقیاس خالقی را رسد، که در خلقت انسانی دقایق حکمتش بیپایان است».
10- «التصریح فی شرح التلویح الی اسرار التنقیح» (ردیف 126)، قرن 8. آخر کتاب: «و صلّی اللّه علی محمّد و آله الطاهرین».
11- «کنز الاشتها» (ردیف 583)، قرن 9. ابتدای آن:
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 230
«هرچه از خوان شریعت در کلامم پخته نیستزان پشیمان گشتهام استغفر اللّه العظیم»
12- «جوامع الادویة» (ردیف 154)، قرن 10. آخر کتاب: «و صلّی اللّه علی محمّد و آله اجمعین الطیبین».
13- «فوائد الاغذیه» (ردیف 457)، قرن 11؟. ابتدای آن: «الحمد للّه رب العالمین.
و الصلاة و السّلام علی رسوله محمد و آله الطّیّبین الطّاهرین.»
14- «مجموعه حکیم الملک». (ردیف 654)، قرن 11. ابتدای آن: «شکر و سپاس بیقیاس مر صانعی را که به قوت عقل و تمیز انسان را از سایر حیوانات امتیاز داد».
15- «ام العلاج» (ردیف 43)، قرن 11. ابتدای آن: «جان داوری ... شکر حکیمی است که ...» و بعد از ستایش و درود کامل بر نبیّ (ص) در خطبهای رسا، از آل او بدینگونه یاد کرده است:
«املای کمال اطبای آل عبا و انشای جلال حکمای عترت والا است که تریاق محبت آن دودمان مجد و نوشداروی اخلاص آن خاندان قدس ...».
16- «مجربات اکبری» (ردیف 633)، قرن 12. ابتدای آن: «الحمد للّه الّذی هدانا الی صراط المستقیم ...». 17- «شرح المنظومة» (ردیف 325)، قرن 13. ابتدای آن:
«الحمد للّه الطبیب الشافیالواهب الصحة و المعافی»
18- «ارجوزة فی فضائل الرمان» (ردیف 17)، قرن 13. ابتدای آن:
«یا طالبا فضائل الرماناتل لذاک سورة الرحمن»
19- «حفظ الصحة الناصری» (ردیف 180)، قرن 14. ابتدای آن: «سبحانک اللّهم یا
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 231
قدوس یا طبیب النفوس اسالک الشفاء من الشقاء».
20- «تذکرة الکحالین» (ردیف 97)، قرن 14. ابتدای آن: «الحمد للّه الّذی نور ابصار قلوبنا بمعرفته، و علمنا ما لم نعلم بحسن صنع هدایته».
6- متون پزشکی به زبان شعر
اشاره
از ویژگیهای دیگر طب سنتی استفاده از شعر در بعضی از متون آن برای یادگیری سریعتر و استفاده بیشتر عموم مردم از آن میباشد. زیرا طب سنتی، علمی مردمی و برای همه طبقات از دانشمندان طراز اول تا مردم کوچه و بازار است و مخصوص طبقه خاصی (آنچنانکه در دوره خلفا بود) نیست. «اشعار کتب مزبور، بهطور کلی به قدری ساده هستند که خیلی راحت و سریع میتوان آنها را به خاطر سپرد و حفظ کرد و هر خوانندهای با مطالعه آنها فورا یک سری اطلاعات سطحی از بیماریهای مختلف پیدا میکند، و هرکس میتواند در یکی از آنها شعری را بیابد که مضمون آن بیشوکم منطبق با حال و احوال خودش باشد. در آخر یک چنین اشعاری چند دستور درمانی نیز داده شده است و خواننده میتواند پس از مطالعه آن به عطاری سرگذر مراجعه کرده و با داروهای گفته شده در کتاب مراجعه کند. این کتب برای مردم دوره صفویه درست نظیر کتابهایی میباشند که امروزه تحت عناوینی نظیر «پزشک خانواده» و «هرکس میتواند پزشک خود باشد» و غیره چاپ و منتشر میشوند».[379] اصولا عصر صفویه عصر تحوّلات مثبت زیادی است. با از بین رفتن جو اختناق و تعصب شدید بر علیه
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 232
شیعیان در این دوران، نه تنها علوم بسیاری در ایران- و حتی در هند که تحت تأثیر ایران قرار داشت- رونق و تجدید حیات مییابد و از انحصار طبقهای خاص خارج میشود، بلکه دانشمندان شیعه کوشش میکنند که علم خود را در دسترس همه اقشار جامعه و عموم مردم قرار دهند. به همین سبب است که دیده میشود زبان فارسی و زبان ساده شعر که از مهمترین ابزار انتقال دانش در بین مردم عادی و اکثریت ایرانیها است مورد توجه قرار میگیرد، و علمای بزرگ همچون علامه مجلسی کتابهای بسیار مهم و ارزندهای درباره دین اسلام و معارف شیعه به زبان فارسی بسیار ساده و روان مینویسند و نوشتن کتابهای علمی دیگر، مثل متون پزشکی، نیز رواج فراوان مییابد. دکتر براون در مورد این پزشکان شاعر میگوید: «اکثر پزشکان نامدار دوره صفویه افراد فوقالعاده تحصیلکردهای بودند. جای تعجب نیست وقتی میبینیم که اغلب ایشان شاعر نیز بودهاند و اگر بخواهیم تحت عنوان کلی پزشکان شاعر مطلبی بنویسیم باید همه آنها را نام ببریم».[380]
بهطور کلی: «دانشمندان اسلامی برای آسانی در یادگیری، و سهولت در حفظ، علوم مختلف را به نظم درآوردهاند که معروفترین آنها الفیه ابن مالک در علم نحو است، بحر رجز را برای این امر برمیگزیدند که روانتر است برای یادگیری و حفظ و نقل. و از این روی است که این منظومههای علمی را ارجوزه میخواندند. مشهورترین اثر منظوم در علم پزشکی ارجوزه ابن سینا است».[381] «در شعر فارسی نیز منظومههای متعددی در
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 233
علم پزشکی نوشته شده که کهنترین و مهمترین آنها همین دانشنامه میسری است».[382]
«میسری دانشنامه را در سال 370 هجری به پایان برده و به چهل و شش سالگی خود اشاره کرده است».[383]
نه تنها تعداد زیادی از پزشکان شیعه چون میسری و بو علی شاعر نیز بوده و آثار پزشکی بسیاری از آنان به زبان فارسی یا عربی به یادگار مانده است، بلکه اصولا شیعیان با هر نوع تخصصی در علوم مختلف، عموما به ادب شهرت داشتهاند. بهطوریکه مرحوم آقا بزرگ تهرانی در کتابشناسی ارزشمند خود «الذریعه» در این مورد مطلبی آورده است که در اینجا به ترجمه فارسی آن بسنده میکنیم. او مینویسد:
«مثل رایج تا قرن چهارم این بود: «آیا ادیبی غیر شیعی دیدهای؟». و در قرن هفتم ابن خلکان در شرح حال علی بن جهم (1: 386) میگوید: «با وجود اهل سنت بودنش، دارای طبع و توان شعر سرودن است، و این بدان معنا است که امثال علی بن جهم اندک هستند».[384]
گرچه براون در مورد متون پزشکی به زبان شعر، مینویسد: «متأسفانه تعداد قابل ملاحظهای از کتبی که به این صورت تدوین شده بودند از بین رفته است».[385] و گرچه «معجم ادباء الاطباء»[386] که در دو جلد و به زبان عربی به شرح زندگی و آثار حدود 231 شاعر عرب و ایرانی، که به زبان عربی شعر سروده و پزشک بوده و یا تألیف پزشکی آنان به شعر است، پرداخته و آنها را معرفی کرده است، اما شاید تا این زمان فهرست
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 234
کامل آن تعداد از متون بهجایمانده طبی به زبان شعر نیز هنوز گردآوری و منتشر نشده باشد. بدین جهت در تحقیق حاضر با بررسی که در آثار پزشکی شیعیان به عمل آمد، حدود 71 عنوان آنکه مشخص شد به شعر میباشد استخراج گردید که فهرست آنها در اینجا ارائه میگردد. هرچند تعداد واقعی این آثار نیز قطعا بیشتر است.
بااینحال، جای تأسف فراوان است که بهرغم وجود چنین زبان علمی بسیار پرمایه در زمینه پزشکی، که قرنها مورد استفاده فارسیزبانان ایران و هند و برخی کشورهای همجوار بوده است، و یا پزشکان بسیاری که حتی از شعر فارسی برای بیان مطالب علمی خود بهره بردهاند، کتابهای پزشکی امروز وارثین همان زبان و پزشکان، آکنده از واژههای غیر فارسی و بیگانه است که همچون سیلی از غرب سرازیر گشته و مشغول انهدام زبان فارسی و فرهنگ ماست.»
فهرست آثار پزشکی به زبان شعر