157
فصل ششم: دوران افول طب اسلامی
دوران پس از صفویه
الف- انحطاط علم پزشکی در ایران (و کشورهای مسلمان دیگر)
با پایان عصر صفویه، دوران افول پزشکی در ایران آغاز میشود. و از آنجا که این کشور پیشتاز علوم، از جمله علم پزشکی، در بین کشورهای اسلامی بوده است باید گفت که دوران انحطاط علمی در تمدن اسلامی از این زمان شروع میگردد.
یکی از علل مهم این حادثه قطعا اوضاع نابسامان سیاسی و اجتماعی است که از زمان نادر شاه پدیدار میگردد. جنگها، لشکرکشیها، هرجومرجهای داخلی و ناامنی که در دورههای مختلف به وقوع میپیوندد نمیتواند زمینهای مناسب برای پیدایش دانشمندان تازهای باشد.
از عوامل اساسی دیگر هجوم ناگهانی فرهنگ غرب به وسیله ایادی خارجی آن میباشد که از زمان نادر فعالیت خود را در ایران میگستراند و بهعنوان کمپانی هند شرقی در این کشور مستقر میشود و کوششهای وسیع فراوانی در جهت به زیر سلطه
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 158
کشیدن ایران و وابسته نمودن آن صورت میگیرد. از آنجا که اروپا در این زمان از نظر علمی جان تازهای گرفته و به پیشرفتهایی در زمینه علوم و صنایع نظامی نائل آمده است سعی میکند تا از این ابزار جدید هرچه بیشتر در جهت مقهور کردن شرق و برتر نشان دادن خود استفاده کرده و حس اعتماد به نفس را در این کشورها تبدیل به احساس نیاز به اروپا نماید. بدینترتیب تبلیغات شدید غربیها در جهت تحقیر ملل شرق و الغاء باور عقبماندگی و عدم توانایی به آنان، و اینکه رفع مشکلات بدون کمک خارجی ممکن نیست، و بیارزش جلوه دادن تمدن و میراث علمی مسلمانان، به سرعت گسترش مییابد و در نهایت باعث خودباختگی این مردمان و بیتوجهی به ارزشهای خویش میشود، و به قول الگود: «آیا نیازی به این یادآوری احساس میشود که ملت یا فرقهای که معتقدات موروثی خود را ترک میکند و از شناختن تاریخ تحول آن سنن غفلت میورزد، با همین عمل خود محکوم به انحطاط میشود؟»[318]
شاید بتوان علت سوّمی را هم به دلایل انحطاط دانش پزشکی افزود: نبودن پزشکان بزرگ از یک طرف، و در دسترس بودن کتابهای فراوان به زبان فارسی، و در خیلی از موارد هم به زبان ساده و قابل استفاده عموم، میدان فعالیت در امر طبابت را به تدریج در اختیار افرادی قرار داد که اطلاعات علمی چندانی نداشتند. ورود افراد معمولی به محدوده این علم بالأخره منجر به دخالت پیرزنان، دلاکان و سلمانیها و عطاران بیمایه در دانش پزشکی شد. بیگانگان هم فرصت را بسیار مناسب و مغتنم یافتند. از طرفی بیارزش بودن طب سنتی تبلیغ گردید و از طرف دیگر پزشکی جدید پا به میدان گذشته
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 159
غربی- که در واقع اساس و شالوده اصلی آن بر طب اسلامی متکی بود- ترویج گردید.
افکار تجددمآبانه روشنفکرمآبان تازه به دوران رسیده، اعزام دانشجویان به کشورهای غربی و آموزش مستقیم علوم آنان بدون هیچگونه اطلاع از میراث عظیم علمی خودی، نادیده گرفتن ثروت بهجایمانده تمدن اسلامی و بیگانه شدن با آن، همه دست به هم داده و فریفته شدن به فرهنگ غرب را به دنبال آورد، و به یکباره میراث عظیم علمی گذشته به کنار گذاشته شد و ایرانیان همچون مردمی تازه آشنا با تمدن و هرگونه دانشی، چشمان خود را به عطایای غربیهایی دوختند که هیچ هدفی جز وابسته نمودن و استثمار کشورهای اسلامی و شرقی در برنامه خود نداشتند. و بدینسان است که پزشکان امروز در کشورهای مسلمان، نوعا هیچگونه اطلاعی از طب اسلامی ندارند و فقط آموختهاند که دانش پزشکی مال دنیای غرب است و از همانجا نیز هرچه بیاید درست است و طب سنتی در مجموع خرافات پیرزنان و یا دستمایه شیادان میباشد. اینان به این نکته مهم توجه ندارند که قضاوت آنان در مورد موضوعی که کاملا از آن بیخبرند نه تنها منطقی و علمی نیست بلکه در ردیف ادعای همان پیرزنان و شیادان از دانش طب سنتی است.
یکی بدون دانش، خود را متخصص در طب سنتی میخواند و دیگری بدون دانش آن را نفی نموده و حتی تمسخر میکند، و در این میان طب اسلامی منتظر پزشکانی محقق و منصف و صاحبنظر و کارکرده در هر دو طب سنتی و جدید است تا بهطور علمی و صحیح مورد بررسی تطبیقی قرار گیرد. سهم آن در پزشکی جدید به دقت معلوم گردد و نقاب از چهره کسانی که در دنیای غرب بسیاری از اطلاعات، کشفیات و حتی اختراعات در پزشکی را از کتابهای علمی مسلمانان استخراج کرده و به نام خود به
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 160
ثبت رسانیدند و شهرت دادند افشا گردد. داروهای گیاهی بسیاری که استفاده از آنها هنوز بهتر از مشابه شیمیائیاش بوده و یا لااقل عوارض جانبی آنها را ندارند و خیلی هم ارزانتر و مقرونبهصرفهتر است و در داخل قابل تهیه و در دسترس، دوباره بازیابی و شناسایی و معرفی گردد. روشهای درمانی آسان و مؤثر طب سنتی بهجای درمانهای پیچیده و بسیار پرخرج امروزی دوباره به کار گرفته شود، و البته در آن مواردی که طب سنتی از درمانش ناتوان بود از دانش و امکانات پزشکی جدید بهره گرفته شود، و بدین ترتیب قرنها تجربه علمی دانشمندان و نوابغ بزرگ ما به پیشرفتهای جدید در علوم پیوند خورده و یکی مکمل دیگری گردد.
ب- ورود طب غربی به ایران
در بخش گذشته، چگونگی پیدایش زمینههای آماده برای پذیرش طب غربی به اختصار مورد اشاره قرار گرفت. تا اواخر عصر صفویه هنوز برتری با طب اسلامی بود.
پزشکان بزرگی در این دوره پا به عرصه وجود گذاشتند که نه تنها باعث شکوفایی مجدد علم پزشکی در ایران بودند، بلکه- همانطور که قبلا گذشت- علوم آنان به هندوستان نیز منتقل شد و هنوز مورد استفاده است. بنابراین بهجا است که الگود میگوید: ایرانیان در دوره صفویه اطبای اروپایی را بهتر از اطبای مسلمان ایرانی نمیدیدند.[319] اما با سقوط صفویه و روی کار آمدن نادر شرایط مناسب دوران صفویه برای پیشرفتهای علمی نیز تغییر یافت. نادر اولین کسی است که با انتخاب پزشک غربی برای خود در واقع میدان
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 161
فعالیت را در این علم به بیگانگان سپرده و دانشمندان ایرانی را مورد بیمهری و بیتوجهی و بیاعتنایی قرار داد. «او اولین پادشاه ایران است که ترجیح داد درمان وی به دست پزشکان خارجی صورت بگیرد و یک اروپائی را پزشک مخصوص خویش ساخت».[320] و بدینترتیب از زمان پادشاهی نادر شاه به بعد، پزشکی نوین اروپایی وارد ایران شد.[321] و بعدها شاهان قاجار نیز برخی همین رویه را ادامه دادند و سیاست غربیها نیز آن را دامن زده و گسترش داد. الگود در اینباره مینویسد که عباس میرزا ولیعهد فتحعلی شاه تلاش میکرد که علوم و فنون و صنایع غرب را در ایران ترویج دهد.
اولیای امور انگلیس این لیاقت و شایستگی را در وی تشخیص دادند و با وجود نفرت شدید شاه که فکر میکرد همه تشخّصات و امتیازات باید از آن او باشد دیپلم انجمن سلطنتی آسیایی انگلستان را به وی اهدا کردند. در حقیقت شایسته است ترویج طب غربی در ایران حتی پیش از ناصر الدین شاه به وی نسبت داده شود.[322] از پزشکان خارجی در این دوران میتوان از دکتر کورمیک پزشک عباس میرزا، دکتر گریفیث و شخص دیگری به نام کلارک مشاوران طبی محمد میرزا (محمد شاه) و دکتر ریاچ نام برد.[323] گرچه قبل از این افراد هم در زمان فتحعلی شاه قاجار همراه با هیأتهای نمایندگی غربی، پزشکان اروپایی نیز به ایران وارد شدند و بدینترتیب طب غربی به ملایمت و آهستگی به داخل ایران نفوذ پیدا کرد. نخست فرانسویها وارد میدان شدند.
در مارس 1799 یک هیأت فرانسوی که عازم تهران بود وارد یزد گردید. کمپانی هند شرقی انگلیس نیز سال بعد با اعزام کاپیتان مالکم در رأس یک هیأت کوچک به مقابله
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 162
برخاست.[324] ورود پزشکان غربی به ایران در آن ایام دلایل متعددی داشت. این گروه علاوه بر آنکه میتوانستند پیشقراول سلطه فرهنگی و علمی غرب در کشورهای شرق باشند وظایف دیگری نیز به عهده داشتند. در واقع یکی از اهداف آنان از تبلیغ و ترویج خدمات پزشکی در این منطقه مقاصد سیاسی آنان بوده است، که الگود بهطور ضمنی به این حقیقت اعتراف مینماید.[325] او حتی در جای دیگر با صراحت میگوید: «طب در ایران با سیاست آمیخته بود».[326] و آنگاه در طی صفحات چندی بهطور مفصل جریان اصرار پزشکان انگلیسی را برای تداوم کارشان در بیمارستان شاهنشاهی تهران ذکر میکند، که این اصرار زیاد و پافشاریهای فراوان آنان قطعا بیدلیل نبوده و منافعی را برای انگلیسیها داشته است.[327]
وی مینویسد: «بدیهی است اکنون دورنمای طب به نحو محسوسی تغییر یافته بود.
پنجاه سال آموزش بهوسیله استادان خارجی نسلی را بهوجود آورده بود که دید آنها کاملا با دید پدرانشان متفاوت بود. این نفوذ فرهنگی غربی بهوسیله تأسیس هیأتهایی پزشکی در قسمتهای مختلف کشور تقویت شده بود. بزرگترین افتخار و اعتبار را در این مورد باید به این هیأتها داد».[328] بدیهی است که چنین شرایطی تا چه حدّ لطمه به وضعیت طب سنتی میزند، و تا حدودی روشن میگردد که چگونه طب اسلامی به فراموشی سپرده شد و چرا عرصه برای پیدایش اینگونه طبیبان تنگتر و تنگتر شد تا کار به جایی رسید که امیرکبیر برای سروصورت دادن به امور مملکت و علوم مختلف از
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 163
جمله پزشکی، خود را ناچار دید که دست به دامان متخصصین خارجی بزند، و یا عدهای از دانشجویان ایرانی را برای کسب دانشهای مختلف به اروپا اعزام نماید، و بدینترتیب دار الفنون را در سال 1850 میلادی تأسیس کند. در دار الفنون علاوه بر رشتههای نظامی، دانشکده علوم طبیعی، پزشکی و اقتصاد سیاسی دایر شد که تمام این بخشهای اختصاصی زیر نظر متخصصین اروپایی قرار داشت و با همکاران ایرانی آنها را اداره میکردند. مخصوصا دانشکده پزشکی دارای استادان اروپایی بود. دکتر پولاک اطریشی چشمپزشکی درس میداد و در ایجاد فرهنگ لغات و اصطلاحات تشریحی در زبان فارسی کوشش مینمود. از هلند هم دکتر شلیمر که قرار بود کتابی به نام اصطلاحات داروشناسی و طبی بنویسد استخدام شد. این کتاب که امروزه تقریبا غیر قابل دسترسی است ابتدا به شکل فرهنگ کوچک فارسی، شامل لغات و اصطلاحات پزشکی متداول در زبان فرانسه، چاپ شد و بعد در سال 1874 به صورت بزرگتر و کاملتر و به شکل چاپ سنگی منتشر گردید. این کتاب بود که تبدیل پزشکی ابن سینا را به پزشکی ویلیام هاروی تسهیل میکرد، اصطلاحات قدیم را با افکار جدید مربوط میساخت و لغات فنی و علمی دانشگاه نوبنیاد را به صورت رسمی و قانونی تثبیت میکرد. دکتر آلبو پزشک آلمانی که قدری دیرتر برای مدرسه طب استخدام شد، شرحی در خصوص فیزیولوژی نگاشت. ابو الحسن خان و علی رئیس الاطباء نیز به ترتیب آثاری در زمینه درمانشناسی و تشریح منتشر کردند. به فاصله چند سال نخستین دسته از دانشجویان ایرانی به دریافت دانشنامه مفتخر شدند و در سال 1858 چهل و دو نفر از دانشجویان ایرانی به پاریس عزیمت کردند. پنج نفر از این گروه در رشته پزشکی
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 164
فارغالتحصیل شدند که در میان آنان از همه ممتازتر میرزا رضایی بود که پس از فارغالتحصیل شدن هفت سال دیگر نیز دوره تخصصی را فرا گرفت و سپس از پاریس به ایران بازگشت.[329]
البته عمر امیرکبیر چندان نپائید و معلوم نیست که اگر مدت بیشتری بر سر قدرت باقی میماند بهعنوان یک سیاستمدار باتجربه ایرانی چه اقداماتی را بر علیه سلطه غربیها و مهار کردن نفوذ فرهنگی آنها شروع میکرد و چگونه همزمان، با استفاده از دانش اروپائیان جلو دخالت آنان را در برنامهریزیهای مرموزانه آنها برای از بین بردن میراث علمی مسلمانان میگرفت و استقلال کامل ایران را در تمام زمینهها آنطور که واقعا علاقه داشت حفظ مینمود. اما آنچه روشن است این است که تحولات سیاسی و اجتماعی به سمتی پیش میرفت که مورد نظر اروپائیها بود، و اگر هنوز بر علیه موج غربگرایی صدایی از حلقومی برمیخاست گوش شنوا کمتر پیدا میشد: «مدافع و قهرمان مکتب قدیم [پزشکی میرزا بابا شیرازی ملک الاطباء در کتاب خود به نام رساله جوهریه بر علیه استعمال داروهای فرنگی و روشهای درمانی غرب که استادان خارجی به دانشجویان جوان پایتخت القا میکردند به انتقاد پرداخت. ولی مخالفت بر علیه او بسیار شدید بود زیرا [ناصر الدین شاه کاملا تحت تأثیر مشاوران غربی خود قرار داشت».[330] در این دوره تعداد پزشکان خارجی روز به روز بیشتر میشد. از جمله آنان دکتر تولوزان است که طبیب ایرانی معاصر او مینویسد: «و هم در زمان ما فیلسوف بصیر (دکتر طولوزان) فرانسوی که حکیمباشی شاه سعید ناصر الدین شاه قاجار و این بنده
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 165
مؤلف را دوستدار بود مطالب طب جدید را در ایران شایع نمود و تألیفات چندی به یادگار گذاشت و در صفر هزار و سیصد و پانزده هجری [قمری سفر آخرت نمود».[331] دیگر دکتر کلوکه، دکتر بارتلمی، سرجراح استانگو، دکتر دولمار و غیره بودند.[332] و بالأخره: «در اجرای سیاست غربی کردن خدمات پزشکی مملکت، بیمارستان جدیدی در تهران تأسیس شد که در سال 1868 م. افتتاح گردید».[333]
در اینجا بد نیست که اشارهای هم به نظر دکتر براون در اینباره شود. او میگوید:
«قبل از پایان بخشیدن به این خطابه، ممکن است چند کلمهای هم در خصوص معرفی و ورود طب فرنگی در ممالک شرقی اسلامی که در آن هنوز هم اصولی که ما آن را عربی یا یونانی اسلامی (طب یونانی) میخوانیم، رواج و تسلط دارد ولی اندکاندک مخصوصا در ایران و هندوستان از نفوذ آن میکاهد، سخن گویم. هنگامی که من در 1877 م./ 1305 ه. ق در تهران بودم، دکتر طولوزان(Tholozon) پزشک اعلیحضرت مرحوم ناصر الدین شاه با منتهای لطف به من اجازه حضور در جلسه «مجلس صحت» که همان شورای بهداشت عمومی است داد و غالب اطباء حاضر در آن جلسه چیزی از طب جز طب بو علی سینا نمیدانستند. از آن زمان تاکنون [ظاهرا سال 1920 م.] عده بسیاری از جوانان ایرانی (گرچه تعداد آنان بسیار کمتر از آن حدی است که دلخواه است) به اروپا برای تحصیل آمدهاند».[334]
بههرحال، از دلایل دیگری که برای خارجیان وجود داشت که به ترویج خدمات 335]
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی ؛ ص165
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 166
پزشکی در ایران بپردازند تبلیغ آیین مسیحیت به وسیله آن بود. گردانندگان دستگاههای تبلیغ مسیحیت در جهان بهمحض پی بردن به زمینه مناسب برای طب غربی در ایران، شروع به فرستادن مبلغین مسیحی آشنا با فن پزشکی نمودند و در نقاط بسیاری از این مرزوبوم، چه در شهرها و چه در روستاها، به تأسیس درمانگاهها و بیمارستانهای متعدد، که در آنها خدمات پزشکی در واقع وسیلهای برای ترویج مسیحیت در کشور مسلمان ایران بود، پرداختند. بهطوریکه فعالیت آنان تا اواخر دوران پهلوی نیز ادامه داشت و بیمارستانهای گوناگون آنان در نقاط مختلف با نامهای «بیمارستان مسیح»، «بیمارستان امریکایی» و غیره به فعالیتهای پزشکی- تبلیغی خود مشغول بود. تا آنجا که حتی الگود نیز ضمن اشاره به این مطلب میگوید این اقدامات رنگ و بوی مذهبی و استعماری داشت.[336]
بدینسان نفوذ فرهنگ غربی چون طوفانی همه چیز- از جمله دانش پزشکی اسلامی را- از جای کند و بهجای آن استعمار در لباس علم و تمدن اروپائی جایگزین گردید و بهطور رسمی به بقایای پزشکان سنتی در ایران خاتمه داد- هرچند در هندوستان در این زمینه توفیق زیادی نیافت و طب اسلامی در کنار طب غربی در دانشگاهها به فعالیت خود ادامه داده و هنوز هم فعال است.
در سال 1911 میلادی- آنطور که الگود مینویسد- با وضع قانون تازهای در ایران، یک دفتر آمار پزشکی تأسیس شد که تمام اطباء میبایستی در آن ثبتنام میکردند و از آن زمان به بعد اشتغال به حرفه پزشکی در قلمرو ایران بدون داشتن دیپلم
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 167
دانشگاه تهران یا دانشگاه دیگری که از طرف شورای بهداشتی پذیرفته باشد، غیر مجاز بود. سمت معلمی طب ابن سینا نیز منسوخ شده بود و: «خلاصه درست زمانی که متفکران پیشرفته اروپا به نواقص روشهای تعلیم و تربیت پزشکی خود آشنا میشدند و میخواستند به چیزهای خوب قدیم برگردند، ایران برآن شده بود که راه تجدد پیش گیرد و کورکورانه روشهای غیر مفید و غیر رضایتبخش معاصران خود را تقلید کند».[337]
واقعیتی را که در اینجا نمیتوان نادیده گرفت آن است که حوادث نامطلوبی که باعث توقف و رکود و عقب ماندن علم پزشکی در ایران شده بود نیاز به استفاده از پیشرفتهای علمی غرب را ناگزیر میساخت، اما متأسفانه برنامهریزی درست و آگاهانهای وجود نداشت که کوششها را در جهت تکامل طب پربار سنتی با استفاده از تازههای پزشکی اروپا پیش ببرد و آن را دوباره به فعالیت و شکوفائی و سازندگی گذشته پرافتخارش سوق دهد تا با به کار گرفتن قرنها تجربه علمی طبیبان بزرگ مسلمان و تلفیق آن با اطلاعات و کشفیات و ابداعات جدید علمی، حیات دوباره به این میراث گرانبها بدهد و بهجای وابستگی و تقلید، زمینه را چون گذشته برای بهوجود آمدن و پرورش یافتن پزشکان بزرگ ایرانی بر مبنای دانش پربار طب اسلامی مناسب نماید.
بیاطلاعی کامل نسل تازهای که در این دوران پا به میدان گذاشته بود از میراث علمی خویش، تبلیغات وسیع غربیها برای ترویج و تبلیغ فرهنگ خود در کشورهای مسلمان و تحقیر آنان، مشکلات و مسائل اجتماعی و عدم برنامههای صحیح و هدفهای روشن در امور علمی و فرهنگی، و بالأخره سپردن شیرازه امور به دست خارجیانی که
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 168
همه چیز را فقط برای خود و کشورشان میخواستند و قصدی جز استعمار کشورهای مسلمان و درنتیجه عقب نگاه داشتن و محتاج کردن آنها نداشتند، سبب گردید پزشکی اسلامی در ایران آنچنان مورد بیمهری قرار گیرد که رسما کنار گذاشته شده و به طب پیرزنان شهرت یابد و حتی مورد تمسخر پزشکان جدید واقع شود.
تکرار تاریخ
باز هم مسلمانان برای استفاده از علوم دیگران- از جمله پزشکی- دست به کار ترجمه شدند، اما این اقدامات با آنچه که در قرنهای دوم و سوم هجری انجام گرفت بهطور آشکار تفاوتهایی نیز دارد، که به مواردی از آن اشاره میگردد:
1- در قرنهای اولیه، مسلمانان به دانش هر قومی دست یافتند، اعم از یونانی، هندی، ایرانی و غیره آن را ترجمه کردند، اما در این عصر عموما فقط کتابهای غربیان مورد توجه قرار گرفت.
2- در گذشته، یکی از علل رواج ترجمه، سیاست خلفای بنی عباس برای گسترش افکار غیر اسلامی از طریق ترویج فلسفه یونان، و درنتیجه مبارزه با فرهنگ اصیل اسلامی که توسط ائمه معصومین (ع) نشر مییافت بود. و در این عصر نیز کوشش غربیها برای انتشار فرهنگ خود و مقابله با فرهنگ کشورهای مسلمان از طریق مطبوعات و ترجمهها و انواع رسانهها بر کسی پوشیده نیست.
3- عوارض اشاعه فلسفه یونان در لابلای کتابهای علمی ترجمه شده در اعصار گذشته بسیار شبیه ترجمه و تحمیل فرهنگ غرب همراه با ترجمه کتابهای علمی در این زمان
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 169
است که علوم را نه بهطور خالص، بلکه با سمومی که آن را آلودهاند انتقال میدهند تا نیروی مخرّب دومی آثار مثبت اولی را خنثی نماید و یا بدتر از آن، عاملی برای انهدام باشد و نه پیشرفت واقعی.
4- در آن زمان یونان در رکود، و بهطور کلی غرب در خواب قرون وسطاییاش بود و مسلمانان با شور و نشاط و در حال شکوفائی، اما اکنون مسلمانان در سستی و تنبلی بودند و غرب پرتکاپو.
5- در آنوقت مانعی خارجی بر سر راه مسلمانان برای دانشاندوزی وجود نداشت، ولی حالا غرب بهشدت مراقبت مینمود که کشورهای اسلامی بیدار نشوند و بهطور واقعی به دانش روز تجهیز نگردند.
6- مسلمانان آنچه را که از آثار دیگران اقتباس نمودند با صراحت به مأخذ آن اشاره کردند و احترام صاحبان آن آثار را لازم دانستند و نام آنها را بیشتر از آنچه لایق بودند شهرت دادند و تکریم نمودند، اما غربیها که برای کسب علوم جدید خود بهشدت مدیون تمدن اسلامی و مسلمانان بودند با بیانصافی تمام ناسپاسی کرده و خیلی از کشفیات و آراء علمی و حتی اختراعات و ابداعات علمی مسلمانان را به نام خود به ثبت رسانیده و در دوران جدید با همین نامهای جعلی به مسلمانان معرفی نمودند تا بدین وسیله هم به اعتبار خود ناجوانمردانه بیفزایند و هم از اینکه مسلمانان متوجه نقش و اهمیت میراث فرهنگی خویش گردند جلوگیری کنند.
7- دانشمندان مسلمان در گذشته با آشنایی با علوم دیگران قدم را بلافاصله جلوتر گذاشته و با مطالعات و تحقیقات اصیل و مستمر خود آن علوم را مورد بررسی انتقادی
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 170
قرار دادند، اشتباهات آن را برطرف نمودند و نواقص آن را تکمیل کردند و همچنین با کوشش تمام به پیشبرد دانشها ادامه دادند، ولی در این عصر هنوز از مرحله تقلید و اقتباس عموما گذر ننمودهاند. و بالأخره، از آنجا که خیلی از مترجمین این عصر آشنایی و تسلط کافی به معادل صحیح اصطلاحات خارجی در زبان و تمدن خویش نداشتند، و این اصطلاحات- بهخصوص در علم پزشکی- همچون دانش آن به فراموشی سپرده شده بود، و خودباختگی به غرب نیز تقویتکننده این وضعیت بود، بهزودی لغات خارجی فراوان، و بدون ضابطه و قاعده، زبان فارسی را به سختی مورد ترکتازی و هجوم قرار داد و آن را بهشدت صدمه رسانید، که اثرات زیانبار آن بهطور غیر قابل جبرانی همچنان ادامه دارد. بههرحال، اگر قرار باشد جلو این تهاجم گسترده و اثرات شوم فرهنگی آن گرفته شود ابتدا باید اصطلاحات علمی گذشته دوباره شناسایی، استخراج و معرفی و به کار گرفته و در فرهنگهای اختصاصی اشاعه و ترویج گردد. و آنگاه مترجمین مجبور گردند که با استفاده از اصطلاحات خودی دست به ترجمه زنند، تا بهتدریج رابطه زبانی مردم این عصر با دوران گذشته و آشنایی با زبان علمی دانشمندان اسلامی، و استفاده مجدد از آثار آنان برای این نسل امکانپذیر گردد.
و همچنانکه مسلمانان اولیه با تکیه بر معارف و فرهنگ غنی اسلامی تلاش خود را آغاز نمودند تا توانستند آن را به سرانجامی چنان شکوهمند برسانند، مسلمانان این عصر نیز باید ایمان و معارف صحیح اسلامی را پشتوانه حرکت مجدد خود قرار دهند تا بتوانند در این عرصه نیز موفق شوند.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 171
فصل هفتم: دیدگاه غربیها در مورد طب اسلامی
اشاره
در بخشهای گذشته به اختصار بیان گردید که اروپائیان در طی قرنهای گذشته تا چه حد از ثمرات علمی آثار مسلمانان در زمینه پزشکی بهره گرفتهاند. این تأثیرات سبب گردید که نام تعدادی از پزشکان مسلمان مثل بو علی سینا و رازی بدان درجه از شهرت در غرب برسد که در فرهنگ عامه آنان ضربالمثل بهترین طبابتها قرار بگیرد، چنانکه شکسپیر در آثار ادبی خویش به همین شکل از نام بو علی سینا استفاده کرده است. اما در اوایل قرن شانزده میلادی و پدیدار شدن فردی به نام «پاراسلس» در صحنه طب اروپا و مطرح کردن طب شیمیایی، تغییرات تازهای در جریان و روند علم پزشکی در آن منطقه از جهان صورت گرفت و بعدها تأثیرات خود را بر بخش عظیمی از جهان گسترش داد. او با تحقیر پزشکان، و تعریفهای گزاف از خود، طب اسلامی و یونانی را به شدت مورد انتقاد قرار داده و حتی به دانشمندان بنام که در این میان حق بزرگی به گردن غرب داشتند اهانت و بیادبی مینمود. وی همزمان با استفاده از آثار طبیبان مشهور مسلمان، با جایگزین کردن داروهای شیمیایی بهجای داروهای گیاهی، و
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 172
تبلیغات شدید بر علیه بزرگانی چون بو علی سینا، مقام علمی و نتیجه زحمات آنان را در افکار عمومی غربیها زیر سئوال میبرد. بدینترتیب پزشکان غربی- که هنوز در خیلی از موارد نظریات علمی پزشکان مسلمان را به نام خود انتشار میدادند- بهتدریج مطرح میشدند.
این اهانتها گرچه نمکناشناسی و ناسپاسی بزرگی بر علیه دانشمندان مسلمان توسط دنیای غرب بود، ولی از سویی باعث جنبوجوش تازه و شاید حسّ اعتماد به نفس در اروپائیان گردید، تا خلاء بهوجود آمده را در علم پزشکی خود با این هیاهوها پر نمایند.
پاراسلس میگفت: «با کمال بیباکی به شما میگویم که موهای پشت گردن من بیش از کلیه دانشمندان شما معلومات دارد. تکمههای کفش من خردمندتر از ابن سینا و جالینوس است و ریش من از آکادمی شما بیشتر تجربه دارد».[338] بهاینترتیب پزشکان غربی با تکیه بر پشتوانه غنی طب اسلامی و با طرح طب شیمیایی مسیر تازهای را برای خود انتخاب کرده و با جدیت و کوششهای فراوان، این علم را به شکل امروزین آن متحول ساختند. «و عجیب اینجاست که عدهای از هواخواهان و پیروان پاراسلس که راه او را دنبال میکردند و به اصول طب شیمیایی گرائیده بودند از قبیل: وان هلمون، سیلویوس، ویلیس و دیگران نیز عملا در مطب خود یا در بیمارستانها عقاید و نظریات تازهای را که نسبت به شیمیدرمانی پیدا کرده بودند کنار گذاشته و بیماران را به همان روش طب قدیم که مستقیما از قانون ابن سینا گرفته شده بود درمان مینمودند».[339] و هرچند:
«اساس طب [امروز] را بیوشیمی تشکیل میدهد، چنانکه میشل پولوئوسکی پزشک و
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 173
بیوشیمیست معروف فرانسوی (1955- 1889) و استاد بیوشیمی دانشکده پزشکی پاریس و عضو آکادمی پزشکی فرانسه در اینباره گفته است: بدون علم شیمی، پزشکی وجود ندارد»[340]، اما: «این دودستگی هنوز هم ادامه دارد. به این معنی که در حال حاضر نیز یک عده از پزشکان در سراسر جهان و در تمام کشورها وجود دارند که حساب خود را بهکلی از پیروان مکتب کلاسیک و رویه شیمیدرمانی جدا کرده و بیماران را به وسیله عوامل موجود در طبیعت اعم از سبزیها و میوهها و گیاهان شفابخش درمان مینمایند و روز به روز هم بر تعداد آنها مخصوصا در اروپا افزوده میشود. زیرا به نسبتی که علوم پزشکی و داروسازی و تکنیک توسعه و پیشرفت میکند و صنایع عظیم داروسازی مدرن پا به عرصه وجود گذاشته و بر تعداد داروهای شیمیایی افزوده میشود، زیان آنها آشکارتر شده و توجه عامه مردم و حتی محافل صلاحیتدار پزشکی به طرف عوامل طبیعی بیشتر میگردد، و به علت همین استقبال روزافزون توده عمومی مردم به سوی گیاهان داروئی است که از چندی پیش به این طرف در کشورهای اروپا مرتبا لابراتوارهای داروسازی براساس گیاهان داروئی تأسیس شده و تعداد فوقالعاده زیادی کتابهای مربوط به درمان بیماریها به وسیله سبزیها و میوهها و گیاهان داروئی از طرف پزشکان و استادان دانشکدههای داروسازی چاپ و در اختیار عموم قرار داده میشود ... کسی که این کتابها را امروز میخواند، تصور میکند که کلیه خواص درمانی این عوامل موجود در طبیعت را دانشمندان اروپا کشف کردهاند و حال آنکه اگر مطالب مندرج در آنها را با مطالبی که در کتابهای طب قدیم ایران به چشم
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 174
میخورد تطبیق دهد و با اصطلاحات علمی خاص قدما نیز آشنا باشد به خوبی در خواهد یافت که لااقل 90 در 100 از مندرجات کتابهای جدید اقتباس از کتب پزشکی قدیم ماست».[341]
با توجه به این مقدمه مختصر در مورد دیدگاه غربیها در این زمینه، به چند مورد از آراء مورخین اروپایی تاریخ طب اسلامی در این اواخر نیز، بهعنوان نمونه، نگاهی میاندازیم.
«ادوارد براون» و طب اسلامی
دکتر براون درباره علت مطالعهاش در تاریخ طب اسلامی، چنین میگوید: «با تردید بسیار و اندکی بیمیلی این کار را به تحریص و تشویق استاد و دوستم سر نورمانمور رئیس این دانشکده که از هنگام تحصیل در بیمارستان برتلمه بسیار مرهون تشویقات و الهامات ایشان هستم، به عهده گرفتم».[342] وی که در دوره قاجار و زمان ناصر الدین شاه به ایران سفر داشته و مدتی را در اینجا گذرانده است، تألیفات دیگری نیز در مورد ایران و ادبیات ایران دارد که گرچه مورد توجه و تعریف عدهای از ایرانیان قرار گرفته و خوشحال هستند از اینکه یک خارجی لطف کرده و بخشی از عمر خود را به شناختن و شناساندن ایران گذرانیده است، اما کمتر کسی با نگاه دقیق و انتقادی آثار مختلف او را بررسی کرده است تا دریابد که در لابلای شهد گفتار و تحقیقات این پزشک و محقق ایرانشناس انگلیسی سم غرضورزیهای زیرکانه (و شاید گاهی جاهلانه) او، که با
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 175
استادی به مطالب تحقیقی و تعریفهای او آمیخته است، مستقیما متوجه متهم کردن، بیاعتبار نمودن و یا کماهمیت جلوه دادن دین اسلام و تمدن اسلامی است و با تردستی کوشش میکند تا بهجای انتقاد به بد تعریف کردن بپردازد تا کسی احتمال تعصب و یا سوءنیّت به او ندهد. در سطور بالا اعتراف براون به تردید بسیار و بیمیلی او به تحقیق در مورد طب اسلامی، درحالیکه خود پزشک بود و با شرق اسلامی آشنا، نشان از چه چیزی میتواند داشته باشد؟ بااینحال میبینیم که همین شخص و با چنین نگرشی، کتابی به نام «تاریخ طب اسلامی» مینویسد که به فارسی هم ترجمه شده است. نام اصلی کتاب، آنطور که مترجم بدان اشاره میکند، «طب عربی» است. یعنی از همین ابتدا مؤلف به تحریف واقعیت میپردازد، زیرا که خود نیز- بهرغم این عنوان بیمسمی و غرضآلود- بعدا در طی مطالب کتاب ناچار به اعتراف میشود که اصطلاح «طب اسلامی» بر «طب عربی» ترجیح دارد[343]. به همین دلیل مترجم آن را به «تاریخ طب اسلامی»، که عنوان واقعی چنین کتابی میتوانست باشد، ترجمه نموده است. عمده اطلاعات براون که در این کتاب مشهود است مربوط میشود به مطالب چند کتاب معدود قدیمی، مثل «تاریخ الحکمای القفطی» و «طبقات الاطباء» از «ابن ابی اصیبعه».
مثلا میگوید: «اولین پزشک عرب که در آثار القفطی و ابن ابی اصیبعه- که در گردآوری شرح حال پزشکان و فلاسفه بسیار دقیق بودند- آمده است: «حارث بن کلده» میباشد (صفحه 43) و سپس مطالبی را در مورد این شخص از کتب مذکور بیان میکند. گرچه بالأخره ناچار میشود برخلاف شرحی که در ابتدا آورده در پاورقی صفحه بعد
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 176
(ص 44) بگوید: «دوست دانشمندم آقای میرزا محمد قزوینی پس از مطالعه این صفحات با دلایل متعدد به این جانب ثابت و مدلل کردند آنچنانکه ابن ابی اصیبعه پنداشته است نضر پسر الحارث بن کلده پزشک قبیله ثقیف نبوده بلکه ...». بااینحال در کتاب «تاریخ طب اسلامی» براساس همین مطالب که خود به غلط بودنش اعتراف مینماید، و بدون آنکه آن را از کتاب خویش حذف نماید نتیجهگیریهای دور از واقعیت میکند و در همانجا میآورد! براون ضمن اینکه خود درباره «آدولف فوناهن» مینویسد که او: «چهارصد اثر فارسی را ... میشمرد که منحصرا در موضوعات طبی تألیف شدهاند و یک فهرست کتب بسیار مفید و ملاحظاتی در شرح احوال 25 تن از مشهورترین پزشکان و نویسندگان مباحث طبی ایرانی از قرن دهم تا اوایل قرن هیجدهم میلادی (بهاستثنای رازی و علی بن عباس و بو علی سینا که با آنکه ایرانی بودند به عربی مینوشتند) میدهد. این آثار طبی بومی ایرانی همچنان بیمطالعه و بررسی مانده است و ضمنا نمیتوان مطالعهای عمیق و پرثمر در آنها معمول داشت مگر آنکه قبلا آثار عربی قدیمیتر را دقیقا بررسی کنیم. اطلاع کامل بر مضمون و محتویات حاوی و کتاب الملکی و قانون بو علی سینا جهت تعیین آنکه آیا مؤلفین متأخر مطلبی اساسی بر گفتههای متقدمین افزودهاند یا در اقوال آنها اصلاح بهعمل آوردهاند ضروری است».[344]
بااینوجود در کتاب «تاریخ طب اسلامی» خویش فقط به حدود 19 کتاب پزشکی اسلامی اشاره مینماید و براساس همین بررسی بسیار اجمالی و ناقص و بیسروته، این محقق مشهور انگلیسی تمام تاریخ طب اسلامی را در گسترهای حدود 13 قرن رقم زده
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 177
است! اطلاعات علمی وی در حدی است که در مورد کتاب (تاریخ الحکماء) تألیف «ابن جلجل» که به زبان فارسی هم ترجمه شده است مینویسد: کتاب «تاریخ الحکماء» او متأسفانه مفقود شده».[345]
مطالب ضدونقیض در کتاب «تاریخ طب اسلامی» مکرر دیده میشود. جایی آمده است «بههرحال حتی اگر ابداعات و ابتکارات طب عربی را در کمترین پایه و مقدار تصور کنیم من به جرأت میتوانم تصور کنم که این رشته شایان مطالعه دقیقتر و صحیحتری است».[346] و در جای دیگر میگوید: «از نظر بهرهگیری و استفاده مادی تصور نمیشود حتی عمیقترین و بسیطترین مطالعات در اینباره [طب عربی متضمن نفع چندانی باشد».[347]
او مینویسد: «در این کتاب کوشش کردهام تا از طرفی سهم مهمی را که علما و پزشکان اسلامی و خصوصا ایرانی در انتقال علم پزشکی در سراسر دوران مظلم و تاریک قرون وسطی، یعنی برزخ ما بین تنزل و رکود فرهنگ باستان و بهوجود آمدن علوم جدید داشتهاند نشان دهم و از جانب دیگر به عشاق و دلدادگان ادبیات عربی و فارسی زمینه تحقیق تازهای پیشنهاد کنم».[348]
بااینحال نام کتاب خود را بهجای «طب اسلامی»، «طب عربی» انتخاب میکند که بیانگر دشمنی سنتی اکثریت غربیها با دین و نام اسلام، و کراهت آنان از بیان هر مطلبی است که نشانگر امتیازات دین اسلام و تمدن اسلامی میباشد. در صورتی که به قول دکتر نجمآبادی: «اکثریت علمای تمدن اسلامی غیر عرب هستند و بسیاری از ملل کشورهای
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 178
مفتوحه به برکت اسلام و تعالیم قرآن در این امر مهم شرکت داشتهاند و اگر در مورد طب عرب بخواهیم حق را ادا نمائیم باید بگوئیم «طب اسلامی».[349]
براون درحالیکه اظهار میدارد: «این سؤال در میان است که آیا اعراب جز نقل علوم و معارف یونانی کاری کردهاند یا آنکه بسیاری نکات ابداعی بر اندیشهها و نظرات علمی که بیش از هشت قرن حارس و نگهبان آن بودهاند افزودهاند؟ متأسفانه این سؤالی نیست که به آن بتوان به این صورت جواب قطعی داد».[350] اما هنگام نقل مطالب «ویتنیگتون» که: «همین مردم [مسلمانان بودند که اینک از دست جانشینان ناخلف جالینوس و بقراط مشعل طب یونانی را که به خاموششدنش چیزی نمانده بود گرفتند.
گرچه آنان نتوانستند روشنی و تابش سابق آن را بازآورند، اما اقلا از خاموش گشتن آن پیشگیری کردند».[351] برخلاف مطلب قبلی خود با صراحت به همان سؤال پاسخ داده و گفته «ویتنیگتون» را «بیان نیکوی حقیقت» میخواند. وی اصولا در طی کتاب «تاریخ طب اسلامی» به شکلهای مختلف کوشش میکند که در لابلای مطالب به ظاهر تعریفآمیز از طب اسلامی، اهمیت آن را بهطور ریشهای منکر شود و چنین وانمود میکند که گویی «طب اسلامی» همان «طب یونانی» باستان است و مسلمانان اصولا سهم مهمی در آن ندارند و فقط باعث ترجمه شدن آن به زبان عربی شدهاند، و در این کوشش نیز سهمی ندارند زیرا مترجمین همه غیر مسلمان بودهاند: «چون از «علم اسلامی» یا «طب اسلامی» سخن گفتیم، منظور ما آن اصول و نظرات علمی پزشکی است که در کتب به زبان عرب تدوین گشته است، گو اینکه در اصل اکثر مؤلفین آنها یونانی هستند و هندیان
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 179
و ایرانیان و سریانیان نیز ضمایمی بر آن افزودهاند و فقط بخش بسیار اندکی زاییده و محصول اندیشه اعراب است چنانکه مدتهای مدیدی است آشکار شده است، اهمیت آن نه از نظر اصالت و صحت آن است بلکه از آن لحاظ است که در دوران طولانی قرون ظلمانی که همچون برزخی تمدن باستان و علیالخصوص یونان را از عصر جدید و رنسانس جدا میسازد، اینان بهترین و اصیلترین نمونه علوم و فرهنگ باستان را به جهانیان عرضه کردند ... ترجمه کتب یونانی به عربی بهطور مستقیم یا با واسطه ترجمههای سریانی ... به دست اشخاصی که غالبا نه عرب بودند و نه مسلمان بلکه بهوسیله سریانیها و عبرانیها یا احیانا ایرانیان مؤمن به کیش مسیح و یهود و دین زردشت صورت گرفته است».[352] و باز مجددا اصرار میورزد که: «مسلمین بیشتر ناقلین دقیق و بدون انحراف دانش یونان بودند تا خلاق و به وجودآورنده اصول جدید»[353]، و در سراسر کتاب و در هر فرصت، تمام تلاش او کوچک نشان دادن و بیاهمیت نمودن نقش پزشکان مسلمان و تعریف و تمجید از طبیبان مسیحی، یهودی و سریانی ساکن در کشورهای مسلمان و بهخصوص تأکید فراوان بر «اصل» قرار دادن طب یونانی است.
یعنی در واقع خط بطلان کشیدن بر واقعیتی به نام علوم اسلامی و انکار آن!
از ویژگیهای دیگر براون در این کتاب آن است که وی- همچون عموم خاورشناسان غربی- آنجا که به ضرورت مطالب این کتاب، که در مورد طب اسلامی است، ناچار است بررسی نماید که نگرش دین اسلام نسبت به این علم چگونه بوده است، مستقیما به سراغ منابع اهل سنت مثل صحیح بخاری و یا نظریات ابن خلدون
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 180
میرود.[354] درحالیکه براون کاملا به زبان فارسی و با مردم ایران و درنتیجه دین شیعه آشنا بود، و بهعنوان یک محقق در طب اسلامی وظیفه داشت که لااقل کتابهای فراوانی که به نام «طب الصادق (ع)»، «طب الرضا (ع)»، «طب الائمه (ع)» و «طب النبی (ص)» و نیز احادیث بسیاری که در متون حدیثی شیعه در مورد بهداشت، درمان، دارو و به هر حال مرتبط با موضوع پزشکی وجود دارد، یکبار مرور مینمود تا در کتاب خود چنین مطالب عامیانه و غیر منصفانهای را به نگارش درنیاورد، و در نزد اهل نظر مورد سرزنش قرار نگیرد- گرچه روشن است که مستشرقین غربی از این جهت به سراغ مآخذ شیعه نمیروند، چون آنچه را که برای اثبات نظریات سوء خود لازم دارند در آنجا نمییابند. بنابراین، او با آگاهی کامل از این نکته که با استناد به گفتههای ابن خلدون است که میتواند پیامبر گرامی اسلام را در مورد علوم دنیائی- از جمله طب- ناآگاه و بیاطلاع جلوه دهد، به چنین اقدام غیر علمی و خلاف روح تحقیق دست مییازد، تا وظیفه خود را بهعنوان یک کارگزار کهنهکار انگلیسی برای تحقیر آنچه مربوط به دین اسلام و علوم اسلامی است به دقت انجام داده باشد. و الّا چرا به آن همه کتابهای معتبر و مهم در این زمینه هیچ مراجعهای نمینماید تا برای او مشخص شود که قول آنان که شخصیتی مثل پیامبر اسلام (ص) را از نظر علم و دانش در کنار افراد عامی و جاهل قرار میدهند، چقدر سخیف و بیپایه و بیاساس است و جز افراد مغرض کسی به اینگونه مطالب خلاف واقع استناد نمیکند. نکتهای که اکنون برای یک بررسیکننده آراء غربیها در مورد طب اسلامی بسیار قابل تأمل به نظر میرسد این است که چگونه آنان
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 181
که بیدریغ با خوان پرنعمت تمدن و علوم اسلامی پذیرایی شدند، بهاصطلاح نمک را خورده و نمکدان را شکستند، و در ضمن تداوم استفاده از این خوان یغما، تبلیغات دامنهدار و وسیعی را با پاراسلس از قرن شانزدهم میلادی شروع کردند تا نه تنها نام دانشمندان مسلمان، یعنی ولینعمتان خود را تا آنجا که میشده از تاریخ علم حذف کردند، بلکه آنان را به شدت مورد تحقیر و بیاحترامی قرار داده و بدین وسیله جوّ افکار عمومی مردم خود را متوجه چهرههای غربی نمودند، و در همان حال که از صدها هزار کتاب نفیس خطی مسلمانان در کتابخانههای خود استفاده میکردند- و هنوز نیز از آنها استفاده میکنند- خود را منشأ و پدیدآورنده همه علوم و صاحبان واقعی آن معرفی کردند، و بعد همین باور غلط را با بیانصافی در میان مسلمانان هم رواج دادند تا در خلاء علمی و فرهنگی کاذبی که بدینوسیله برای آنان بهوجود آوردند، زمینه فکری آنها را برای پذیرش فرهنگ غربی مساعد سازند.
آیا اکنون، و متقابلا، این حقّ مردم مسلمان نیست که- اگر هم مقابله به مثل با غربیها ننمایند- حد اقل به بازشناسی گسترده علوم و فرهنگ و تمدن اسلامی بپردازند و خود شخصا، و بدون دخالت و قضاوتهای مغرضانه خارجیان، به ارزشیابی و تعیین سهم واقعی آن در تمدن بشری اقدام کنند و بهجای نادیده گرفتن و کوچک شمردن دانشمندان و بزرگان خود، آنان را که این افکار نادرست را به او تلقین نمودهاند کوچک بشمارند و تحقیر نمایند، تا بدینوسیله خود را از زیر سلطه تبلیغات سنگین و مخوف فرهنگی آنان رها نموده و بهجای الگو قرار دادن این سلطهجویان- که متأسفانه برای ایجاد این سنت بسیار زشت در بین شرقیها، بسیار موفق بودهاند- آنان را از صحنه
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 182
کتابها، رسانهها، تبلیغات و بهخصوص ذهن و افکار خود بیرون ریخته و طرد نمایند، و در عوض توجه به اعتقادات اصیل اسلامی و احترام به دانشمندان و بزرگان مسلمان و سرمشق قرار دادن الگوهای اسلامی را برقرار و مستقر سازند؟
اگر این پاکسازی فرهنگی بهطور کامل و آگاهانه و دقیق انجام نگیرد، و به دنبال آن مردم شرق از خودباختگی نسبت به غربیها و از تحسین بیجای آنان رویگردان و حتی متنفر نشوند و آن را واقعا زشت نشمارند، نه میتوان امیدی به متوقف کردن تهاجم و سلطه فرهنگ غرب داشت، و نه زمینهای مساعد برای رشد و ترقی شرق مسلمان بهوجود خواهد آمد. زیرا مبارزه علمی و فرهنگی تمامعیار با مهاجمینی که با زور و نیرنگ وارد خانه و کاشانه و حریم فرهنگ و تمدن ما شده و میراثهای نفیس و بسیار ارزشمند آن را به تاراج برده و بهجای آن کالاهای بدلی و خوراکهای مسموم قرار دادهاند، و درعینحال خود را ولینعمت و آقا و صاحباختیار ما میدانند و حتی با تبلیغات وسیعی عده زیادی از مردم ما را دلباخته و فریفته و مبلّغ خود ساختهاند، حق مسلّم و غیر قابل انکار مردم مسلمان است، و این مبارزه را باید همین حالا شروع کرد- گرچه خیلی دیر شده باشد.
این مبارزه ضروری نه تنها هیچگونه مغایرتی با فراگیری و استفاده از دانش علمی غربیها- که بههرحال مدیون مسلمانان هستند- ندارد، بلکه حتما باید با تکیه بر پشتوانه ایمان اصیل اسلامی صورت بگیرد. منتهی استفاده از علم خالص و پیراسته از سموم تهاجم فرهنگی و سلطهجویی خارجی و بزرگ دیدن بیگانگان و خوار شمردن میراث ارزشمند خودی. بنابراین باید از خود آغاز کنیم و نه از دیگران، و ابتدا علوم و
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 183
دانشهای ارزشمند خودی را بازشناسی و بازآموزی و ترویج نمائیم و بدان ارج نهیم تا بتوانیم و قادر شویم با پای خود، و در مسیر درست، و با بهرهگیری صحیح از همه علوم و دانشها به حرکت درآئیم و شکوه و عظمت علمی گذشته خود را دوباره زنده و برقرار سازیم و در عرصه دانش دوباره پیشتاز جهان باشیم، و نه جیرهخوار و نیازمند و تحقیرشده.
«فنتزمر» و طب اسلامی
این مؤلف غربی نیز کتابی به نام «پنج هزار سال پزشکی» نوشته و در آن از دیدگاه خود تاریخ پزشکی دنیا را از پنج هزار سال پیش تا عصر حاضر بررسی نموده است. این کتاب که در 42 فصل و جمعا 386 صفحه به فارسی ترجمه شده، 11 فصل اول را به طب قدیم و اکثرا درباره یونان اختصاص داده است و صرفا در قسمت کوچکی از فصل دوازدهم در مورد طب اسلامی به اختصار سخن میگوید و اشارهای تنها به رازی و بوعلی مینماید که تمام این مطالب تماما فقط پنج صفحه از کل کتاب را شامل میشود! گرچه او مینویسد: «ابن سینا موفق شده بود آنچه را که جالینوس نتوانست انجام دهد به ثمر برساند و سبک صحیحی را در پزشکی ایجاد و برقرار سازد».[355] و یا: «رسالههای انفرادی او [رازی درباره آبله، سرخک و بیماریهای کودکان نیز نشان میدهد که مرد فوقالعاده دقیق و با توجهی بوده است».[356] ولی به سرعت از این بحث خارج شده و مجددا فصلهای بعدی کتاب را دوباره به طب غربی میپردازد و منحصرا در آن باره
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 184
سخن میگوید و اصرار دارد که خیلی از مطالب پزشکی را از یافتههای پزشکان غربی بداند، او نه تنها به تأثیر طب اسلامی در پزشکی امروز غرب اصلا اشاره نمیکند، بلکه در آن هنگام که بخش مهمی از کتاب را به سخن از تاریخچه پزشکی در اروپای قرون وسطی به بعد اختصاص میدهد، نقش یا اثر طب اسلامی را در آن مطلقا نادیده میگیرد، و هرگاه ارجاعی به گذشته میدهد فقط سخن از یونان و جالینوس و بقراط و ارسطو و ...
میباشد. و بهاینترتیب این بهاصطلاح مورخ غربی تاریخ پزشکی نیز حقایق مربوط به طب اسلامی را آشکارا سانسور میکند تا با حذف آن بهتر بتواند ادعای برتری اروپا را به رخ شرقیها بکشد و بدینوسیله و بهطور سنتی همچون اسلاف خود، حق مسلم مسلمانها را در تاریخ طب و پزشکی امروز دنیا کتمان نماید.
«سیریل الگود» و طب اسلامی
دکتر الگود در نسل پس از براون قرار دارد. او نیز انگلیسی و از نظر موقعیت بسیار شبیه براون میباشد. زیرا وی بهعنوان یک مستشرق و محقق انگلیسی در اوائل قرن بیستم و با سمت پزشک سفارت انگلیس در ایران به سر میبرد و بنا به توصیه ادوارد براون تصمیم میگیرد مطالعات و بررسیهای خود را روی تاریخ پزشکی ایران متمرکز کند و بر مبنای این توصیه شروع به جمعآوری مدارک و کتب خطی که در زمینه پزشکی ایران بودند مینماید، به نحوی که وقتی در سال 1938 به استادی رویال کالج لندن منصوب میشود و به کشور خود انگلستان مراجعت میکند، گنجینه فوقالعاده گرانبهایی از کتب خطی و مدارک بینظیر پزشکی ایران به همراه داشته که بسیاری از
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 185
آنها در نوع خود منحصربهفرد محسوب میشدهاند. کتاب «تاریخ پزشکی ایران» و کتاب «طب در دوره صفویه» از اوست، که اولی در زمان حیات مؤلف و دومی در سال 1971، یعنی یک سال پس از فوتش چاپ شده است.[357] بااینحال دیدگاههای او در مورد طب اسلامی با آنچه براون مطرح کرده کاملا تفاوت دارد. زیرا با مطالعه دو کتاب او به خوبی روشن میگردد که الگود اطلاعاتی بسیار وسیعتر از براون در زمینه طب اسلامی دارد و به همین دلیل در نوشتههای خود بهخصوص در کتاب «طب در دوره صفویه»، کتابهای طبی زیادی از پزشکان مسلمان را مورد بررسی قرار میدهد که در مقایسه با براون- که عمدتا نوزده کتاب پزشکی مسلمانها را بهطور اجمالی و بدون دقتی که شایسته کار یک محقق است برمیشمارد- مطالب و تحقیقات او در این زمینه علمیتر، واقعبینانهتر و قابل استفاده بیشتری است. علاوه بر این، شاید یکی دیگر از دلائل موفقیت عمده الگود، خصوصیات دورانی است که در آن زندگی میکند. زیرا زمانی براون به نوشتن «تاریخ طب اسلامی» میپردازد که دنیای غرب در عنفوان رشد و ترقی علمی شگرف خود بهسان جوانان پرشور و مغرور و سرمستی مینماید که بنا به ویژگیهای دوران جوانی، پرخاشجو و نسبت به آراء پدران خود شکاک و انتقاد کننده، و از نظر روحی خود را بینیاز از دیگران میبیند و فقط روی خویش حساب میکند. احساسات او بسیار تند و هدف وی فقط کسب افتخار و کنار زدن رقیبان و پردهپوشی بر ضعفهای خود است. این جوان تازه به دوران رسیده و مست غرور، اگر دارای تربیت شایستهای نبوده باشد- همچون مردم اروپا در دوران شکوفائی علمی و
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 186
صنعتی خود- نه تنها ممکن است نسبت به معلمین خویش بیپروا و بیادب باشد، بلکه چهبسا رعایت حقوق و احترام پدر خود را نیز ننماید. در این صورت چگونه میتوان از او انتظار داشت که در مورد حق مسلم دیگران بر خود قضاوت صحیح داشته باشد و آن را با هتاکی کتمان ننماید؟ بگذریم از اینکه مسلمانان بهخاطر تربیت اسلامی، هنگام گذر از دوران شکوفائی علمی خویش متواضع و نسبت به حقوق دیگران بر خود- و لو پزشکان غیر مسلمان یونان باستان که بههرحال از کتب و آثار آنان در ابتدای کار استفاده کرده بودند- مواظب، و همیشه از معلمی که حتی فقط چیز کمی از وی آموخته بودند و حالا بسیار عالمتر از او بودند به نیکی فراوان یاد میکردند و احترامش را لازم میشمردند.
در عصر الگود، دنیای غرب به دوران پختگی علمی خویش نزدیک شده و دوران جوانی و احساسات تندوتیز آن تا حدودی سپری گردیده است و پزشکی مدرن مورد بررسی انتقادی اهل فن قرار گرفته و جنبههای منفی آن یکی پس از دیگری پدیدار میشود و درنتیجه نظر متفکران در علم پزشکی دوباره متوجه طب سنتی و بررسی و مقایسه تطبیقی آن با پزشکی جدید میگردد و در این میان حقایق نهفته و کتمانشده بهتدریج آشکار میشود (البته با توجه به میزان سعه صدر محقق غربی و خودداری او از تعصبات ناسیونالیستی و دشمنی سنتی، که جهان غرب با اسلام از همان دوران جنگهای صلیبی به بعد داشته است). بدین سبب الگود موفق میشود که بسیار بهتر و دقیقتر و علمیتر از براون به تحقیق در طب اسلامی بپردازد و به خود زحمت بررسی کتابهای بیشتری در این زمینه را بدهد و با آزاداندیشی- که در کتاب براون کمتر
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 187
نشانی از آن هست- بخشی از واقعیات مربوط به پزشکان مسلمان را بیان کند. گرچه که هنوز تا قضاوت واقعا بجا و ادای حق کامل طب اسلامی توسط دنیای غرب راه زیادی باقی مانده باشد، و گرچه که دیدگاههای واقعبینانهتر الگود- نسبت به براون- نباید مانع دیدن نقاط ضعف و نارسائیهای موجود در دو کتاب مذکور وی گردد. الگود در ضمن بیان مطالبش گاه زیادی وارد حوادث تاریخی شده و از اصل مطلب دور میافتد، و از همه بدتر نداشتن اطلاعات صحیح در مورد اسلام و تاریخ صدر اسلام است و تقریبا به همان اشتباهات، اگر نگوئیم تعصّبات، مستشرقین دیگر مبتلا و آلوده میشود. او نیز همچون براون به منابع اهل سنت ارجاع میدهد، درحالیکه با آشنایی کامل با تاریخ دوره صفویه به بعد و زبان و فرهنگ ایرانی و فارسی نمیتواند بهعنوان یک محقق این قدر بیاطلاع از متون شیعی و بیتوجه به آن باشد که برای بیان دیدگاههای پزشکی اسلام، تنها به گفتههای فقها و محدثین سنّی استناد نماید و خواننده را فقط به نظریات افرادی مثل ابو حنیفه و مالک و بخاری و سیوطی و غیره رجوع دهد.[358] مثلا باوجود این همه حقایق روشن و غیر قابل انکار در مورد طول زمان بارداری در احادیث شیعه و در متون معتبر اسلامی، چرا الگود باید با بیاعتنایی به همه آنها یکراست به سوی این قول سخیف برود که: «ابو حنیفه نوشته است که هیچ حاملگی بیش از 22 ماه قمری طول نمیکشد ولی شافعی آن را تا 4 سال و مالک تا 6 سال هم امکانپذیر دانستهاند».[359] درحالیکه او اگر بهعنوان یک محقق این نکته را بررسی مینمود به سادگی مغایر بودن آن را با قرآن و احادیث صحیح درمییافت، و حتی میتوانست با بررسی متون معتبر، علت
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 188
صدور چنین فتواهایی را هم بیاید، تا بیجهت چنین حکمی را معیار اظهارنظرهای خود در مورد اسلام، که ساحت آن از چنین مطالب دور از حقیقتی مبرّا است، قرار ندهد و نتیجهگیری غلط ننماید. الگود بهعنوان یک پژوهشگر در تاریخ طب ایران و طب دوران صفویه میبایست با کتابهای طبی بسیاری که به نام ائمه معصومین (ع) و یا احادیثی که در این زمینه از امامهای بزرگوار شیعه نوشته شده آشنا میبود و بدانها حد اقل اشارهای میکرد، درحالیکه او نیز همچون براون به دلایل پیشگفتهشده، این حقایق را کتمان نموده و در عوض بعد از صحبت راجع به منصور عباسی، از ابو حنیفه و مالک بن انس در این دوره بهعنوان «دو تن از چهار نفر مؤسس اسلامی» یعنی چهار پیشوای اهل سنت نام میبرد، اما از امام پنجم (ع) و امام ششم (ع) که در این عصر به انتشار وسیع اصول و معارف صحیح اسلام پرداخته و آن همه احادیث از آن بزرگواران در متون معتبر حدیثی ذکر شده است هیچگونه سخنی به میان نمیآورد![360] این همه پردهپوشی واقعیات و نادیده گرفتن حقایق روشن از یک محقق، که حتی راجع به مسائل بسیار کوچک و خورد و ریز مطالب مفصلی را آورده است، به چه معنی است؟[361] آیا میتوان که هنوز او، براون و امثال آنها را در این مورد فقط بیاطلاع دانست؟ یا اصرار این گروه از خاورشناسان برای استفاده نکردن از مآخذ و منابع شیعه، سخن از یک برنامه و نقشه از پیش طراحیشده برای مبارزه سرّی و غیر آشکار با اسلام راستین بوده، و نشاندهنده نیّت آنان برای مخدوش کردن چهره واقعی اسلام میباشد؟
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 189
بعد از بررسی اجمالی نقاط ضعف کتابهای الگود، لازم است در اینجا مجددا به این واقعیت اشاره کنیم که بههرحال، مطالعات و اطلاعات او راجع به طب اسلامی خیلی وسیعتر و دقیقتر از براون و امثال براون بوده و احاطه وی به این موضوع در آن حد هست که بتواند کتابهای او- بهخصوص کتاب «طب در دوره صفویه» را- مورد توجه قرار دهد. نه تنها مطالعات الگود در طب اسلامی بیشتر از همردیفان اوست، بلکه در بیان واقعیات انصاف بیشتری نیز از خود نشان میدهد و به همین سبب در موارد مختلف ضمن اعتراف به اکتشافات، اختراعات و یا نظریات تازه مسلمانان در پزشکی، به اهمیت و نقش طب اسلامی اشاره میکند، گرچه که او نیز- بهرغم استفاده بیشتر از متون طبی اسلامی- در مجموع و با توجه به وسعت موضوع، هیچگاه نتوانسته است که حق مطالب را ادا کند و فقط بهعنوان یک پزشک غربی چشمانداز جدیدتری را از طب اسلامی به اجمال به تصویر میکشاند.
در پایان این بحث، و برای اینکه آراء و نظریات الگود در مورد پزشکی اسلامی روشنتر شود، بخشی از آن را بدون اظهارنظر بیشتر نقل مینمائیم:
«پژوهشگر رشته پزشکی عرب باید مطالعات کافی، نظری و علمی، در طب بهطور کلی داشته باشد. و این مستلزم آن است که این پژوهشگر یک پزشک صلاحیتدار باشد یعنی حد اقل هفت سال تحصیل جدی و درست و حسابی کرده باشد. محقق طب عرب باید به زبان عربی نیز وارد باشد و با خط عربی و تغییرات آن در طول هزار سالی که از رحلت پیامبر اسلام (ص) گذشته آشنا باشد. چنین شخصی باید ضمنا درباره چهرههای گوناگون تمدن عربی که بهوسیله مردم مغرب در اسپانیا و هندیان در دهلی و ساکنین بین
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 190
این دو منطقه یعنی مردم شمال آفریقا، مصر، سوریه، عراق و ایران نوشته میشده مطلع باشد ولی حتما چنین بصیرت وسیعی در زبان عربی نیز کافی نخواهد بود.
عربها در مصر با قبطیها، در شام با صابئیها، در جنوب ایران با مسیحیان، در سراسر ایران با زردشتیان، در هندوستان با هندوها و در همه جای دنیا با یهودیان ارتباط داشتهاند. هریک از این ملل زبان مخصوص به خود داشتهاند و طب بومی خود را به زبان و خط محلی تأسیس و ثبت کردهاند و ضمنا هریک از آنها بر مجموعهای که امروزه طب عرب نامیده میشود، مطالب بسیاری افزوده و تغییرات بسیاری تحمیل کردهاند. طب عرب چیز راکد و بیتحرکی نبود یعنی طوری نبود که در جریان انتشار خود در شرق و غرب صرفا مانند گلوله برفی با اضافه شدن روشهای مختلف بیگانه بزرگ و کامل شده باشد. اعراب فاتح جز طب تکاملنیافته مردمی در نخستین مراحل تمدن چیزی در دست نداشتند. آنان مانند یک کدبانو که میتواند قطعات گوناگون خمیر را درهم آمیزد و به صورت نان درآورد، با همآهنگ کردن روشهای پزشکی بومی مختلف که با آنها برخورد میکردند، طبی را که ما امروز طب عربی میخوانیم پدید آوردند. بنابراین بر محقق طب عربی فرض است که بر تحصیل اصولی که طب عرب بر روی آن بنیاد شده نیز توانا باشد. متأسفانه این شرط هم مشکلات ابتدایی را حل نمیکند.
مدتهای مدید قبل از ظهور اسلام یک نوع روش طبابت پیدا شده و بعدا تقریبا از میان رفته بود. نبوغ عرب حیات تازهای در کالبد این طب مرده دمید. این روش طبی همان است که امروزه به نام طب یونانی یا بقراطی معروف است. بنابراین پس از اطلاع از زبان عرب، آشنایی به زبان یونانی لازم میشود. تحصیل طب عرب بدون توانایی در شناختن
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 191
عوامل یونانی که در آن نهفته است، و بدون توانایی بر خواندن متون دسته اول بقراط و جالینوس، امکانپذیر نیست و مثل این است که بخواهیم معماری کلیسای سنتپل را بدون آگاهی از پارتئون مورد مطالعه قرار دهیم. وقتی امپراطوری عرب مضمحل شد و خلافت شرقی از میان رفت ایرانیان وسیله انتقال طب عرب شدند. زمانی هم که خلافت عربی در اثر حملات مسیحیان برچیده شد، زبان کلیسای فاتح یعنی لاتین در آن قسمت از دنیا که صلیب بهجای هلال حکومت میکرد واسطه انتقال گردید ... ولی همچنانکه مطالعه آثار طبی عرب مربوط به ترکیه بدون آشنایی به زبان ترکی نارساست، محقق طب عرب که میخواهد در برنامه مطالعات خود تمامی دوران پیشرفت طب عرب را منظور کند باید زبان لاتین و فارسی را هم مانند زبان ترکی بر برنامه کار خود بیفزاید. این شرایط خیلی ترساننده است و ممکن است پژوهشگر را به توقف و تجدیدنظر در تصمیم وادار کنند. ولی شخص محقق خوبست به این نکته توجه داشته باشد که تاکنون چنان بررسیهای اندکی در این زمینه انجام شده که بسیاری از کارهای ابتدایی و اساسی هنوز برای اقدام باقی مانده است که آن هم البته مستلزم استادی و مهارت بیشتر است ولی نه به آن اندازه جامعیت که گفته شد. نخستین چیزی که لازم است متون بیشتر و ترجمههای بیشتر است. تعداد کتبی که از نویسندگان مکتب طب عرب چه به صورت چاپی و چه به صورت سنگی منتشر شده بسیار محدود است و من توانستهام در فصلهای گذشته این کتاب به بیشتر آنها اشاره کنم. کتب خطی بسیاری در سراسر کتابخانههای مساجد، کاخها و موزهها هست که هنوز کاملا ناشناخته است ... قضاوت در مفید بودن یا نبودن این آثار ممکن نیست مگر اینکه جمعی از مراجع صلاحیتدار امکان رؤیت و مطالعه آنها را
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 192
داشته باشند ... تعداد زیادی از این آثار هستند که گرچه قابل دسترسی هستند ولی هنوز ناشناخته باقی ماندهاند و به یقین بسیاری از اینها حاوی نکات اساسی در مطالعه کامل رشد و توسعه طب بهشمار میروند بدینترتیب ملاحظه میشود که احتیاج زیادی به متون بیشتر و ترجمههای بیشتر موجود است ... مشکل دیگری که محقق طب عرب با آن روبروست، فقدان یک فرهنگ لغات علمی و دقیق است ... ترجمه لغات طبی فارسی و عربی نیز میتواند بهوسیله هر شخصی که اطلاعات کافی در موضوع داشته باشد در قالب استاندارد ریخته شود ... علم طب اکنون نیز مانند گذشته در حلقه بزرگی در سیر و تحول است و بار دیگر به همان نقطه که ایرانیان و اعراب آن را فراگرفتهاند در حال نزدیک شدن است. نامها در حقیقت عوض شدهاند ولی حتی در این مورد هم تغییر کمتر از آن است که شخص باور میکند ... ولی عقاید اساسی ایرانیان مبنی بر اینکه انسان فرد ممتازی است، اینکه هیچ دو نفری کاملا یکسان نیستند و اینکه یک بیماری، اختلال سراسر تن است و ویژه پارهای از آن نیست، با اندیشههای انسان امروزی همانند است.
در حقیقت آن روزی که انسان فقط «ناقل و واسطه بیعلاقهای برای یک بیماری سحرآمیز» محسوب میشد، سپری گردیده است».[362]
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 193
فصل هشتم: برخی از چالشهای پزشکی جدید
پزشکی جدید و تردیدهای روزافزون
بعد از بررسی اجمالی نمونههایی از دیدگاههای چند پزشک غربی در یک قرن معاصر نسبت به طب اسلامی، لازم است برای پایان دادن به بحث تاریخی درباره این موضوع نگاهی هرچند کوتاه به تحولات و نگرشهای جدید در مورد پزشکی امروز نیز داشته باشیم.
درحالیکه تعریف از پزشکی مدرن و تحقیر طب سنتی هنوز هم اینجا و آنجا شنیده میشود. مثلا: در مجله «علوم- آینده» که یکی از مجلات پرتیراژ فرانسه است، در شماره 309 مورخ نوامبر 1972 در صفحه 881 مینویسد: «طب سنتی تقریبا در همه جا از سحر و جادو و تجربههای بدون مأخذ علمی بهوجود آمده بود و این در مغرب زمین است که با کارهای علمی کلود برنارد که در طب تجربی بهعمل آورد به صورت یک علم واقعی درآمد و این کار فقط صد سال است که عملی شده است»[363]،
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 194
بااینوجود: «یکی از مهمترین مسائلی که بحث طب سنتی ایران را در محافل پزشکی و اجتماعی کشور ما پیش کشیده و در اروپا و آمریکا و سایر نقاط جهان نیز به نحو دیگری پیرامون آن در مطبوعات و کتابها بحث میشود مربوط به زیان داروهای شیمیایی و خطرات حاصله از درمانهای کنونی است. علت اهمیت این موضع این است که در بین کلیه مباحث علم طب آنچه از همه مهمتر است و در حقیقت هدف اصلی دانش پزشکی را تشکیل میدهد درمان بیماریها میباشد».[364] «متأسفانه از اوایل قرن بیستم به این طرف و مخصوصا پس از جنگ جهانی دوم روز به روز زیانها و خطرات حاصله از داروها و درمانهای کنونی بیشتر بر محافل پزشکی و اجتماعی دنیا ثابت شده است».[365] بهطور مثال: «سالیانه بیش از-/ 000/ 500/ 1 مورد از افراد بستری شده در بیمارستانهای آمریکا را میتوان به عوارض جانبی داروها نسبت داد که بسیاری از آنها به علت اثرات متقابل بین دو دارو میباشد. تعداد بسیاری را که تشخیص داده نشده و درمان نمیشوند و یا نیاز به بستری شدن در بیمارستان ندارند ممکن نیست حدس زد اما ارقام و اعداد باید بسیار بیشتر باشد».[366] «کار به جایی رسیده است که حتی استادان پزشکی در کتابهای کلاسیک به دانشجویان هشدار میدهند که از خطرات داروها غافل نباشند. از جمله پروفسور ژان هامبورژه(Jean Hamburger) که یکی از استادان پزشکی بسیار مشهور فرانسه است در کتابی که بهعنوان اندرز به دانشجویان تألیف کرده است، در صفحه 66 چنین مینویسد: «یکی از نتایج گرانبهای تجربیات بیاندازه زیاد درباره درمان بیماریها این است که رفتهرفته نسبت به کلیه داروها بدبین
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 195
گردیم. در دورانی که همهگونه داروهای قوی و مؤثر برای درمان بیماریها ساخته شده است از من بعید است که نسبت به داروها اینچنین بدبین باشم؛ ولی وقتی که میبینم نه تنها من بلکه همه مؤلفان و استادان دارای همین عقیده هستند که در اثر مصرف داروهای کنونی فصل تازهای به بیماریشناسی تحت عنوان «بیماریهایی که پزشک مولد آنهاست» افزوده شده است به خود حق میدهم که چنین بیندیشم».[367] بدینترتیب:
«با اندک توجه و دقت در متن کتابها و رسالههایی که در تمام طول سی سال اخیر توسط دانشمندان صلاحیتدار پیرامون زیان داروها تألیف شده و همچنین با مطالعه چندین هزار گزارش سازمان بهداشت جهانی که فقط بهمنظور آگاهی پزشکان جهان از خطرات داروها تدوین گردیده، به آسانی بر هر فرد واضح و آشکار خواهد شد که در تمام این کتابها و رسالهها و گزارشها جز ذکر زیان داروها و خطرات آنها چیز دیگری به چشم نمیخورد. به عبارت دیگر همه دانشمندان لبه تیز حملات خود را متوجه داروها کرده و دائما از ضرر و خطر آنها سخن میگویند بدون اینکه حتی یک نفر پیدا شود برای رفع ضرر داروها چارهای بیندیشد و طرحی پیشنهاد کند که هم عملی و منطقی و هم از نظر علمی بیعیبونقص باشد».[368]
بنابراین، «به مرور زمان به نسبتی که تعداد داروها در اجتماعات بشری زیادتر میشود به همان نسبت بر تعداد عوارض و اختلالات حاصله از آنها و پیدایش بیماریهای پاتروژنیک (بیماریهایی که پزشک بهوسیله داروها مولد آنها میباشد) افزوده گردیده است».[369] تا آنجا که پروفسورConte در نخستین جلسه افتتاحیه
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 196
تدریس خود به سال 1961 چنین میگوید: «بزرگترین آفات اجتماعی در عصر حاضر پس از تصلب شرائین و سرطان همانا عوارض ناشی از داروها را باید ذکر کرد».[370] بهعنوان نمونه «در ایالات متحده آمریکا سالانه در حدود 30000 نفر در اثر مسمومیتهای ناشی از مصرف دارو جان میسپارند».[371] این مسئله آنچنان جدّی به نظر میرسد که بالأخره یکی از پزشکان ایرانی را وامیدارد که بگوید: «با توجه کامل به چنین جوّ نامساعدی است که نگارنده این سطور با بیباکی و شهامت هرچه تمامتر گالیلهوار در این وادی وحشتزا گام برداشته و برای نخستینبار در تاریخ پزشکی ایران و جهان با اطمینان و ایمان قاطعی ادعا میکنم که پس از سوزاندن کتاب قانون ابن سینا توسط پاراسلس و جانشین شدن طب شیمیایی بهجای طب سنتی ایران، فاتحه دانش پزشکی از نظر درمان بیماریها به کلی خوانده شد و مدت 450 سال جز زیانهای مالی و لطمات جانی نتیجه دیگری از شیمیدرمانی عاید بشریت نشده است».[372]
البته این بدان معنی نیست که بههمانترتیب که عجولانه و بیمطالعه و تحت تأثیر احساسات، طب سنتی در کشور ما به یکباره کنار گذاشته شد، حالا که دست ما از دانش پزشکی گذشتگان به کلی کوتاه است، پزشکی جدید نیز بدون مطالعه علمی و بررسیهای انتقادی توسط محققین و صاحبنظران در این علم، کاملا طرد و نفی شود.
یافتن مزایا، و نیز نقاط ضعف طب سنتی و پزشکی جدید هر دو، نیاز به کار طولانی و تحقیقات مفصل و مستمر پزشکان و پژوهشگرانی دارد که در هر دو زمینه تخصص و تجربه کامل داشته باشند و بتوانند با روحیهای علمی و بدون جانبداری به بررسی
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 197
درازمدت این موضوع بپردازند، تا به دور از جوّ تبلیغات مراکز بزرگ تولید داروهای شیمیایی، که هیچگاه نمیپذیرند منافع هنگفت خود را در دنیا با تولیدات داروهای گیاهی و تغییر در سیستم درمان از دست بدهند، جایگاه هریک از این دو را به دقت و با انصاف علمی مشخص نمایند، نارسائیها را برطرف کنند و با تلفیق درست مزایای هر یک به دیگری، باعث تکامل علم پزشکی در دنیا شوند. البته بد نیست که در اینجا اشاره گردد که دانش داروهای شیمیایی منحصر به پزشکان غربی نمیشود، مثلا اگر کتاب تحفة المؤمنین تألیف میر محمد مؤمن پزشک نامدار عصر شاه سلیمان صفوی را که به نام تحفه حکیم مؤمن مشهور است و درباره داروهایی از سه منبع معدنی و گیاهی و حیوانی و همچنین داروهای مرکبی از قرصها و حبها و شربتها و معجونها بحث میکند مورد مطالعه قرار دهیم خواهیم دید که در فصول آخر کتاب بحث مفصل و مبسوطی درباره کیمیاگری و عملیات شیمیایی در لابراتوار و تهیه داروهای مصنوعی برای درمان بعضی از بیماریها اختصاص داده است، منتهی پزشکان قدیم در کلیه کتابهای خود صریحا قید کردهاند که مواد شیمیایی برای بدن زیانبخش است و تا آنجا که ممکن است نباید آنها را برای درمان بیماریها به کار برد.[373] بهعنوان نمونه دیگر دراینباره به نوشته حکیم دانشمند محمد تقی ملک الاطباء شیرازی پزشک مشهور دوران قاجار اشاره میگردد که در کتاب «تسهیل العلاج» رسالهای تحت «جوهریه» نگاشته و در آن رساله راجع به زیانها و خطرات داروهای شیمیایی داد سخن داده است.
توضیح آنکه از چهل سال پیش از تألیف آن کتاب تعدادی داروهای شیمیایی از
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 198
اروپا به ایران وارد و رواج پیدا کرده بود، و ملک الاطباء شیرازی که با تجویز این داروها مخالف بود با دلایل علمی، زیان آنها را در کتاب مذکور آشکار کرد. برای روشن شدن مطالب و روشن کردن شخصیت علمی بارز ملک الاطباء شیرازی گوییم همان دلایلی که امروز برای روشن کردن زیان داروهای شیمیایی در محافل پزشکی عنوان میشود، از طرف آن حکیم دانشمند نیز ابراز شده است و ما به نقل چند جمله از سخنان او پرداخته و با مطالبی که امروز وجود دارد تطبیق میدهیم: در کتاب «حوادث درمانی» تألیف گروهی از استادان پزشکی پاریس، لیون و مارسی درباره مسمومیت و عوارض داروها چاپ 1973 مینویسد: «علاوه بر آثار فوری دز واحدی از دارو که اگر از مقدار مجاز تجاوز کند باعث مسمومیت حاد بیمار میشود، آثار بعدی داروها را نیز که دارای عوارض ثانوی هستند باید مورد توجه قرار داد». در رساله جوهریه راجع به این موضوع نیز چنین مینویسد: در دوران ما و از چهل سال پیش از زمان ما مصرف بعضی از جوهریات (داروهای شیمیایی) متداول شده است، این داروها خالی از سمیّت نبوده و باعث زیانهای فوری و زیانهای بعدی مصرفکنندگان میشود بدون اینکه در اکثر موارد نتیجه سودمندی از آنها عاید بیماران گردد، و به کرات دیده شده که مخصوصا اگر بیش از مقدار خوراک معمولی مثلا سه یا چهار برابر از این داروها مصرف شود باعث مرگ مصرفکننده شده است.[374] زکریای رازی نیز استفاده از دارو را در موارد غیر ضروری منع نموده و میگوید: «مهما قدرت ان تعالج بالاغذیه و لا تعالج بالادویه». یعنی: تا آنجا که میتوانید بهوسیله غذاها بیماران را درمان کنید نه با داروها».[375]
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 199
نکته دیگری نیز که در اینجا باید مورد توجه قرار گیرد این است که: «بدون استثناء کلیه گیاهان دارویی محتوی مواد عامله شیمیایی هستند که برای درمان بیماریها مؤثر و مفیدند ولی اگر آنها را از گیاه جدا کرده و به تنهایی مصرف کنند ممکن است دارای عوارض نامطلوب و حتی خطراتی شوند، درحالیکه خود گیاه در عین مفید بودن فاقد زیانهای مزبور است زیرا همراه با مواد عامله مؤثر گیاهی موادی وجود دارد که هرگونه عوارض آنها را خنثی میکند و بهاصطلاح زهر داروهای شیمیایی را میگیرد».[376] بدینترتیب مزیّت استفاده از داروهای گیاهی به شکل طبیعی، یعنی به همان صورت که مورد تجویز پزشکان قدیم ما بود، نیز آشکار میشود.
در خاتمه، و پس از نگاهی کوتاه به موقعیت پزشکی جدید با توجه به طب سنتی، به مطلبی نیز دراینباره از دکتر ژان والنه در کتاب «آروماتراپی» (چاپ هشتم، سال 1976)، ص 48 توجه میکنیم: «تحقیقات دقیق درباره خواص گیاهان دارویی به وسیله تجزیههای شیمیایی و کروماتوگرافی و اسپکتروگرافی و امتحانات رادیولوژیک و غیره هر روز بیش از روز پیش نشان میدهد که تا چه اندازه مطالعات علمی قدما که براساس تجربیات دقیق بالینی پیریزی شده بود اهمیت دارد. هنگامی که کارهای علمی قدما را بررسی میکنیم نمیتوانیم از ابراز تعجب خودداری کنیم زیرا ما امروزه با وسایل بسیار کامل و مجهز آزمایشگاهی که ارزش تکنیکی آنها غیر قابل بحث است به نتایجی میرسیم که آنها بدون این وسایل به همان نتیجه رسیده بودند و عموما ما نمیتوانیم به گفتههای آنها چیزی بیفزاییم بنابراین به درستی معتقدات آنها کاملا صحه میگذاریم».[377]
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 200