ب- حوادث اختصاصی
اشاره
که در آن فقط کتابخانههای شیعیان مورد کینهتوزی مخالفان قرار گرفته و به آتش تعصب و جهالتشان سوخته است. و بهاینترتیب کتابهای شیعیان مورد تهاجم مضاعف قرار گرفته، بخشی در حوادث عمومی و قسمتی در حوادث اختصاصی از بین رفته است.
بعد از ماجراهای مربوط به مخالفت با کتاب و کتابنویسی- که قبلا از قول
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 128
مورخین اهل سنت به آن اشارهای شد- این راه و رسم در بین سلاطین و فرمانروایان و عوام الناس پیرو خلافت برای سوزانیدن و از بین بردن کتابهای پیروان امامت همچون سنتی ماندگار شد و در این میان چه بسیار کتب نفیس و ارزشمند شیعه که به آتش غیظ و تعصب مخالفین سوزانیده شد، بهطوریکه دیگر از برخی هیچگونه آثاری بهجای نماند و برای همیشه از دسترس دانش دوستان خارج شد! از آنجا که شرح همه این حوادث تأسفانگیز در اینجا امکانپذیر نیست فقط به چند نمونه و به اختصار اشاره میگردد:
1- کتابخانه نفیس شیخ طوسی که از علمای بزرگ شیعه و مؤلف دو کتاب از چهار کتاب مهّم یعنی کتب اربعه شیعه میباشد، در حادثه سال 449 هجری در محله کرخ بغداد به دست دشمنان شیعه در ملاء عمومی و در جلو مسجد نصر این شهر به آتش کشیده شد و بیش از ده هزار جلد کتاب بسیار ارزشمند و گرانقدر که برخی به خط ائمه معصومین علیهم السّلام بود و برخی به خط صحابه و تابعین و علمای بزرگ در آتش تعصبات کور مخالفین سوخت و از بین رفت.[256]
2- در قصر خلفای فاطمی مصر در قاهره کتابخانهیی بود که شماره کتب آن را یک میلیون و ششصد هزار نوشتهاند».[257] از آنجا که در این کتابخانه کتابهای بسیاری درباره علوم مختلف از دانشمندان شیعه قرار داشت بعد از انقراض دولت فاطمی و روی کار آمدن ایّوبیان که سنّی مذهب بودند این کتابخانه نیز از بین برده شد.[258]
3- «عضد الدوله دیلمی- متوفی 372 ق- کتابخانهیی عظیم احداث کرده بود
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 129
[پادشاهان دیلمی آل بویه همه شیعه بودهاند] که مقدسی در «احسن التقاسیم» آن را وصف میکند بدین قرار که هیچ کتابی در انواع علوم و فنون تا آن زمان تألیف نشده بود مگر آنکه نسخهاش در آن کتابخانه وجود داشت ... ابو الفضل ابن العمید وزیر آل بویه هم کتابخانه بسیار عظیمی داشت که ابو علی مسکویه معروف خازن آن کتابخانه بود ... صاحب بن عباد، متوفی 384 ه. نیز کتابخانهیی بس بزرگ داشت که ده جلد فهرست آن بود. معروف است که هروقت به سفر میرفت فقط کتابخانه سفری او را چهارصد شتر حمل میکردند! صاحب بن عباد، هم در ری و هم در اصفهان هر دو، کتابخانهیی عظیم احداث کرده بود. قسمت عمده از کتابخانه اصفهانش به مسجد جامع قدیم انتقال یافته بود. کتابخانه ری که صاحب بن عباد تأسیس کرده بود و نیز کتبخانههایی دیگر دیالمه در اصفهان و ری به دست سلطان محمود غزنوی [سلطان بسیار متعصب و کینهتوز که جریان فرار دو نابغه ادبی و علمی بزرگ ایران، یعنی فردوسی و بو علی سینا، از دست جنایات او را- بهخاطر شیعه مذهب بودن- تاریخ ثبت کرده است و پسرش امیر مسعود سوخته شد و از آن جمله قسمتی از مؤلفات ابو علی سینا که در کتابخانه ابو جعفر کاکویه به اصفهان بود و در قتل و غارت شعواء امیر مسعود به اصفهان در حوالی 420 همه سوخته شد. بعضی نوشتهاند که در غلبه سلطان محمود به ری، از کتبخانههای سلاطین دیالمه و صاحب بن عباد و غیره تمام کتب فلسفه و ریاضی و هیئت و نجوم و مؤلفات شیعی و معتزلی هرچه بود، آتش زدند و از باقیماندهاش صد بار شتروار کتاب از ری به غزنین بردند ... ابو نصر شاپور بن اردشیر وزیر صمصام الدوله دیلمی، در سال 383 در بغداد دار العلمی ساخت که
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 130
کتابخانهیی عظیم داشت. این کتابخانه هم در تسلط سلاجقه بر بغداد در حدود 447 قسمتی سوخته شد و قسمتی به غارت رفت ... کتابخانه مسجد جامع اصفهان که 40 تا 60 مجلّد فهرست داشت، هم در غلبه امیر مسعود غزنوی و هم به دست باطنیان سوخته شد».[259]
بهطور خلاصه، کار دشمنی با شیعیان بدان حدّ بوده است که حتی در مراکز بهاصطلاح آکادمیک و علمی نیز این تعصبات بر علیه دانشمندان شیعه اعمال میشده است. بهعنوان نمونه: «در دوره فعالیت مدارس نظامیه امر تفتیش عقاید و دخالت در کار دانشمندان به جایی رسید که فصیحی استرآبادی (- 516 ه.) را به جرم گرایش به مذهب تشیع از تدریس در نظامیه محروم کردند».[260]
بههرحال، بهرغم این همه خصومتها بر علیه شیعیان، فقط کتابهایی که در «الذریعه» بهعنوان تألیفات شیعیان، در گذشته معرفی شده است بیش از پنجاه و چهار هزار عنوان میباشد، که با بررسی متون پزشکی دانشمندان شیعه- که کتابشناسی آن در آخر این پژوهشنامه آمده است- نکات بسیاری برای محقق سیر علم پزشکی در اسلام روشن میشود که به مواردی از آنها در اینجا اشاره میگردد، و تکمیل این تحقیق را به عهده صاحبنظران و پژوهشگران بعدی میگذاریم تا با تلاش و جدیّت متخصّصین علاقهمند به اینگونه پژوهشها، به تدریج و در طول زمانهای آینده حق این مطلب ادا شود. زیرا کار حاضر فقط باز کردن روزنهای است به چشمانداز وسیع و شگفتانگیز خدمات پزشکان شیعه به علم پزشکی در جهان، با
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 131
بررسی متون پزشکی آنان.
اکنون، و پس از این مقدمه کوتاه به معرفی چند نمونه دیگر از پزشکان شیعه میپردازیم.
جرجانی
سید اسماعیل جرجانی از پزشکان نامدار سده ششم هجری و از سادات اصفهان بوده است که کتاب «ذخیره خوارزمشاهی» او معروف است و حتی در زمان خود مؤلف نیز شهرت فراوان یافت.[261] دکتر الگود ضمن صحبت از کتاب چهارم ذخیره خوارزمشاهی میگوید: «در فصل «بیماریهای گلو» او تا جایی که من خبر دارم برای نخستینبار ارتباط بین اگزوفتالمی (جلو آمدن کره چشم) و گواتر را که پاری(Parry) در سال 1825 دوباره کشف کرده مطرح ساخته است».[262]
او همچنین میگوید: «جرجانی پنج کتاب نوشته که مهمترین آنها ذخیره خوارزمشاهی است. اهمیت این کتاب نه تنها در محتویات و مندرجات آنست که با بیانی قاطع، موجز و قابل فهم، سراسر علم طبی را که در آن زمان تدریس میشده توجیه میکند، بلکه بیشتر در زبانی است که بدان نوشته شده است. جرجانی همان خدمتی را که کتاب مقدس به نثر انگلیسی کرد، به فرهنگ فارسی تقدیم داشت. وی با تألیف این دائرة المعارف طبی بزرگ، اسامی و اصطلاحات فنی پزشکی را بر پایه و مأخذ صحیحی استوار ساخت. عبارات و اصطلاحاتی که او از کتب عربی رازی و
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 132
ابن سینا اقتباس کرد، بعدها برای استفاده نویسندگان بعدی در زبان علمی فارسی ادغام گردید. این کتاب پس از رازی و ابن سینا بیش از هر کتاب طبی دیگری که در مکتب اسلام به وجود آمد طرف مشورت و مورد اقتباس قرار گرفت و به همان سرعتی که کتاب قانون کسب موفقیت کرده بود به شهرت و محبوبیت رسید».[263] این کتاب به اردو نیز ترجمه شده و هنوز در میان حکیمهای قدیمی هند مورد استفاده و معمول است.[264] در حقیقت ذخیره خوارزمشاهی را باید از منابع اساسی کتابهای دیگر پارسی دانست که پس از آن نوشته شده است و قریب پنج قرن مورد استفاده پزشکان پارسیزبان ایران و هند و افغانستان و آسیای مرکزی بوده است و در چند سال اخیر چند کتاب از مجموعه کتاب مزبور- که شامل ده کتاب است- بهوسیله دانشگاه تهران و انجمن آثار ملی چاپ شده است.[265]
بهطور کلی: «آثار جرجانی در کشورهای اسلامی و مشرق زمین به خوبی شناخته شده و مورد استفاده پزشکان و طلاب علوم پزشکی بوده است. با ترجمه عربی کتاب ذخیره، که توسط خود مؤلف انجام پذیرفت، کشورهای عربزبان به سرعت با وسعت علمی این دانشمند بزرگ آشنا شده و از آن بهعنوان یکی از مهمترین منابع مهمّ آموزشی پزشکی استفاده نمودهاند. ترجمه کتاب ذخیره به زبان عبری یکی دیگر از دلایل بارز اهمیت علمی و گسترش آثار جرجانی در اقصی نقاط جهان میباشد. با اقدام باارزش ابو الفضل محمد بن ادریس الدفتری در ترجمه کتاب اقرابادین ذخیره به ترکی، دانشپژوهان ترکزبان نیز به آثار این محقق بزرگ آشنا گردیدهاند. ترجمه
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 133
کتاب ذخیره به زبان لاتین و ارائه قسمت اعظم آن تحت عنوانPharmacopoca Persica توسط راهب آنجلوس موجب گسترش نفوذ علمی جرجانی تا اروپای قرون وسطی شد و در سرزمینهای اسلامی و ایران دانشمندان بعدی کتب پزشکی خود را بر پایه ذخیره و سایر آثار پزشکی جرجانی بنا مینهند. طب شفائی، طب اکبری، خلاصة التجارب، قوانین العلاج و مرآت الصحة فی الطب نشانههای بارزی از نفوذ جرجانی به پزشکی کشورهای اسلامی و شبه قاره و مورد استفاده بودن آثارش تا عصر حاضر میباشد».[266]
پزشکان دوره صفویه
بعد از معرفی بسیار کوتاه پزشکی گرانقدر چون جرجانی، به خاطر اختصار در کلام، از میان پزشکان مشهور شیعه فقط به چند نمونه دوران صفویه اکتفا نموده و شناخت بیشتر این پزشکان را به بخش کتابشناسی پایان این پژوهش موکول میکنیم.
شاهان صفوی نیز همچون آل بویه شیعه بوده و در دوران آنها شیعیان توانستند با برخورداری از امنیت، خدمات بسیار ارزشمندی هم از نظر مذهب و هم در زمینه علوم و پزشکی ارائه نمایند در چنین شرایط مستعدی بود که علمای بزرگی همچون علامه مجلسی قادر شدند معارف اهل بیت (ع)، یعنی معارف اسلام راستین را با موفقیتهای چشمگیر نشر دهند. اگر در ظلّ حمایت آل بویه بود که پزشکان مشهوری چون بو علی سینا و علی بن عباس اهوازی پرورش یافتند[267] و بیمارستانهای
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 134
باشکوهی چون بیمارستان عضدی تأسیس گردید، در دوره صفویه نیز دانش پزشکی رونق گرفت و حتی به خاطر مناسبات دوستانه بین صفویه و پادشاهان مسلمان هندوستان عدهای از علمای شیعه، از جمله پزشکان معروف، به هندوستان مهاجرت کرده و تأثیرات بسیار عمیقی را چه از نظر مذهبی و چه از نظر علمی و ادبی از خود به جای گذارده و زبان فارسی را زبان علمی هند نمودند و چه بسیار کتابهای علمی، مذهبی و ادبی و شعری که از آن به بعد در هندوستان به زبان فارسی نوشته شد- که در گفتارهای بعدی مجددا بدان اشاره خواهد گردید. فعالیتهای علمی این پزشکان که در هندوستان مقیم شده بودند موجب پیشرفت فوقالعاده پزشکی اسلامی در هندوستان شد. بهطوریکه تمامی مدارس و دانشمندان فعلی طب اسلامی در هندوستان ریشههای آموزشی و علمی خود را به پزشکان ایرانی نسبت میدهند.[268]
بههرحال، «در سالهائی که سلسله صفویه قدرت را در ایران به دست گرفت، تخصص در جهان طبابت نیز آغاز گردید و پزشکان جراحی پیدا شدند که بدون رد کردن روش دارودرمانی، معتقد بودند اگر استفاده از داروها مؤثر واقع نشد درمان بیمار باید به دست جراح تحصیلکرده و با تجربهای سپرده شود و در بین این جراحان کسانی نیز بودند که فعالیت خود را بیش و کم روی درمان یک عضو بهخصوص مثلا چشم و یا استخوان متمرکز کرده بودند».[269] «رافائل دومان تخمین زده است که به هنگام اقامت او در ایران، اصفهان دارای پانزده هزار پزشک عمومی، دویست داروساز، چندین جراح و مقدار بیشماری فصاد بوده است، جمعیت شهر را هم بین
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 135
هفتصد و پنجاه هزار تا یک میلیون نفر ذکر نموده است».[270]
بهطور کلی، توسعه پزشکی در دوره صفویه بسیار عالی و چشمگیر است.
بهطوریکه هیچیک از مورخین پزشکی نمیتوانند آن را نادیده گیرند. در این دوره تعداد بیشماری از پزشکان بسیار ارزنده وجود داشتند، که عماد الدین محمود شیرازی یکی از این شخصیتهای پرفروغ است. عماد الدین محمود از پزشکان بسیار معروف زمان شاه طهماسب صفوی و شاه اسمعیل دوم بود. مشارکت وی به توسعه پزشکی چندجانبه است. وی بدون اغراق یک نسل از پزشکان را تحت تأثیر قرار داد.
خواجه خواویند محمود، حکیم ابو الفاتح گیلانی، غیاث الدین منصور (معلم قاضی نور اله شوشتری) از جمله شاگردان وی بودند. او دارای تألیفاتی گوناگون در مورد طب، مانند: رساله افیون، رساله عطری لعل، رساله آتشک، رساله فاظهر، رساله چوب چینی، رساله در باب السموم، صحیفة الشفا، رساله یاقوتی، شرح قانون شاه، شرح تشریح القانون و غیره میباشد.[271]
«مهمترین کار او، از نقطهنظر پزشکی، شرحی است که درباره یک بیماری جدید که در همان ایام به ایران راه یافته بود و او آن را آتشک [سیفیلیس نامیده است و همچنین یک داروی جدید که آن هم تازه به ایران آورده شده [یعنی «چوب چینی»] و قدرتمندترین دارو برای درمان آتشک شناخته میشد نوشته است».[272] چوب چینی در ایران برای اوّلینبار توسط عماد الدین شناسانده شده است. او در مقدمه رساله خود
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 136
اظهار میدارد که این ماده «در زمان خود ما» در ایران معرفی شده است. تصور میشود جزوه او به نام «رسالهای درباره خوردن چوب چینی» در حدود سال 1550 میلادی نوشته شده است.[273]
عماد الدین در مورد آتشک و نحوه سرایت آن میگوید: «و اقوی انواع سرایه آن است که از مباشره واقع شود، بعد از آن آنچه در حمام واقع شود چون بخارات بدن مریض که متکیف به کیفیت ردیه است در حمام بسیار بیرون میآید و از ممر استنشاق و دخول در مسام، در ظاهر و باطن تأثیر عظیم میکند و اگر اتفاق افتد که در موضعی که مریض نشسته باشد بنشیند اثر عظیمتر باشد و اگر داند و مطلع شود اثر آن از همه عظیمتر باشد به مجرد زخم تیغی که سر تراشیده باشند به آن تیغ صاحب این مرض را حادث شود ...».[274]
از پزشکان بسیار معروف دوره صفویه یکی هم «بهاء الدوله رازی» است.
بهاء الدوله در شهر ری به دنیا آمد و تحصیلات پزشکی خود را در همان شهر شروع نمود و سپس در هرات از مکتب طب هندی برخوردار گردید. او پس از محمد بن زکریای رازی به تفصیل از آلرژی (زکام گل یونجه در بهار) در 1507 میلادی و قبل از دانشمند غربی باتلو» Botello « (در سال 1565) سخن رانده است.
بهاء الدوله در سال 1501 میلادی برای اولینبار سیاهسرفه(Pertusis) را قبل از دانشمندان غربی: پرفسور «بایلو» و پرفسور «ویلس» به دنیا شناساند. وی پیشنهاد جالبی برای واکسیناسیون ضد آبله کودکان از راه دهان برای اولینبار نموده است. از
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 137
این پژوهشگر پزشکی ایرانی در کتب غربی به تفصیل یاد شده است، بهویژه پرفسور «لاپلان» عضو آکادمی پزشکی فرانسه و استاد دانشکده پزشکی پاریس و وابسته به آکادمی فرانسه به تفصیل در کتاب تاریخ طب اطفال (1982) و همچنین پروفسور «هوارد» وابسته به آکادمی فرانسه و استاد دانشکده طب پاریس به تفصیل در کتاب مذکور پژوهشهای بهاء الدوله رازی را بیان نمودهاند.[275]
دکتر الگود درباره او مینویسد: «تا آنجا که من اطلاع دارم بهاء الدوله نخستین کسی است که به درمان خودبهخودی سالک، دوازده ماه پس از زخم شدن، اشاره میکند. بهعلاوه در فصل مربوط به تبهای بثوری از سه بیماری بحث میکند که به قول او تا آن زمان مورد توجه نبودهاند، و با اینکه با آبله و سرخک مشابهند هیچیک از آن دو نیستند. در اینجا شخص را به شک میاندازد که شاید منظورش آبلهمرغان، سرخجه و اگزانتماسوبیتوم بوده است. بهاء الدوله در آخر فصلی که درباره بیماریهای چشم است به شرح یک بیماری میپردازد که بدون شک همان است که امروزه تحت عنوان «تب یونجه» شناخته میشود و تا سال 1819 در اروپا شناخته نبوده است».[276] از بیماریهای دیگری که بهاء الدوله به آن اشاره نموده است بیماری سیفیلیس میباشد که اولین توضیح صحیح از آن توسط وی داده شده است.[277] «سیفیلیس در سال 897 از آمریکا به اروپا راه یافت و با سرعت عجیبی به سوی شرق گسترش پیدا کرد. زیرا میبینیم که بهاء الدوله، این پزشک دقیق و موشکاف ایرانی در نوشتهای مربوط به سال 906 مینویسد: من به وجود بیماری پی بردهام که تا به حال
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 138
در هیچیک از کتب طبی مطلبی درباره آن نوشته نشده است و این بیماری آبله ارمنی است که از فرنگ آمده است ... این بیماری بعدا بهعنوان یک بیماری مستقل شناخته شد و عماد الدین آن را آتشک نامید».[278] در مورد سرطان نیز- همانطور که قبلا اشاره شد- با توجه به درمان نوین غده سرطان، این نکته جالب توجه و شایان ذکر است که بهاء الدوله پس از بیان روشهای متعارف جراحی اضافه میکند که به نظر وی هیچ روشی بهجز به کار بردن سرب به صورت محلول در تیزاب در درمان سرطان مؤثر نیست.[279]
«الگود» درباره «خلاصة التجارب» میگوید: «کتاب بهاء الدوله خلاصة التجارب نام دارد و واقعا همان است که از اسمش پیدا است. زیرا نتیجه یک عمر تجربیات بالینی و خلاصه مشاهدات پزشکی مردی است که در مکتب وسیع طب که فقط آیین اسلام میتوانسته پدید آورد، تحصیل کرده است ... این کتاب حذاقت کلینیکی و ابتکارات شخصی را که در الحاوی به چشم میخورد با توضیحات مرتب و منظمی که در قانون دیده میشود، درهم آمیخته است. کتاب گرچه اساسا جنبه عملی دارد، ولی از ملاحظات اصیل و نکات دقیق علمی سرشار است. این اثر در نظر من بهترین کتاب درسی پزشکی است که پس از هجوم مغول به زبان فارسی نوشته شده است. در اظهار این نظر من تنها نیستم، زیرا علی افضل قاطع قزوینی یکی از پزشکان دوره صفوی به برادر خود که تازه تحصیل طب را آغاز کرده بود فقط دو کتاب فارسی توصیه میکند که یکی ذخیره جرجانی و دیگری خلاصة التجارب بهاء الدوله است، که البته اولی
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 139
متعلق به دوره قبل از مغول است».[280]
در اینجا، اشارهای کوتاه نیز به میر محمد مؤمن میگردد. اگر کتاب تحفة المؤمنین تألیف این پزشک نامدار عصر شاه سلیمان صفوی را که به نام تحفه حکیم مؤمن مشهور است و درباره داروهائی از سه منبع معدنی و گیاهی و حیوانی و همچنین داروهای مرکبی از قرصها و حبها و شربتها و معجونها بحث میکند مورد مطالعه قرار دهیم خواهیم دید که در فصول آخر بحث مفصل و مبسوطی درباره کیمیاگری و عملیات شیمیائی در لابراتوار و تهیه داروهای مصنوعی برای درمان بعضی از بیماریها اختصاص داده است، منتها پزشکان قدیم در کلیه کتابهای خود صریحا قید کردهاند که مواد شیمیائی برای بدن زیانبخش است و تا آنجا که ممکن است نباید آنها را برای درمان بیماریها به کار برد.[281] ارزش کتاب تحفة المؤمنین از نظر داروسازی از کتاب دهم ذخیره خوارزمشاهی و حتی از کتاب شفائی و یا کتاب عین الملک [الفاظ الادویه به مراتب بیشتر است. در این کتاب جز در موارد معدود که مطالب قدری گنگ نوشته شدهاند، ادویه و داروها با نظم و ترتیب شرح داده شدهاند و اگر داروئی دارای چند اسم بوده است، یکایک آنها بازگو گردیده و سردی و گرمی و اثر هرکدام شرح داده شده است.[282]
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 140
فصل پنجم: گسترش طب اسلامی در جهان
الف- انتقال طب اسلامی به شبه قاره هند (هندوستان، پاکستان، کشمیر، بنگلادش)
انتقال پزشکی اسلامی به هند از اوائل دوره صفویه یعنی از قرن دهم هجری با مهاجرت پزشکان معروف ایرانی آغاز میگردد و در خلال سه قرن دهم و یازدهم و دوازدهم هجری، یعنی همزمان با عصر صفویه تحولات شگرفی از نظر فرهنگی و علمی توسط مسلمانان مهاجر در هندوستان صورت میگیرد و حتی بعدها نیز ادامه مییابد. بنابراین، استیلای سلاطین شیعه بر ایران در این دوران نه تنها منشأ تغییرات بسیار مثبت در امر مذهب و فرهنگ و علوم و هنر در ایران شد و با آزادی مذهبی و امنیّتی که شیعیان، بعد از قرنها فشار و سختی در زیر یوغ حکمرانان خشن سنّی مذهب، به دست آوردند توانستند در مدتی کوتاه دانشمندان بسیاری را در همه زمینهها بپرورانند، بلکه دامنه این خدمات به زودی گسترش یافته و با بهبود مناسبات ایران و هند و استقبال بینظیر فرمانروایان مسلمان هندوستان از دانشمندان ایرانی و امکانات فراوانی که در اختیار این مهاجرین قرار میدادند، تعداد بسیاری از علما، از
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 141
جمله پزشکان معروف، در آن کشور سکنی گزیدند. «در وهله اول خواننده از خود میپرسد که سلاطین مغول در هند بدون خدماتی که مهاجرین ایرانی به ایشان ارزانی میداشتند چه میکردند؟ تعداد این افراد فوقالعاده زیاد و معلوماتشان در عصر خود بینظیر بود».[283] وجود این دانشمندان در هندوستان بدان حد در فرهنگ این کشور تأثیر گذاشت که زبان فارسی، زبان علم و زبان همه اقشار تحصیلکرده در سراسر شبه قاره هند گردید، مذهب شیعه در آنجا قوت گرفت و کتابهای علمی بسیاری در زمینههای مختلف از جمله پزشکی به زبان فارسی نوشته شد و در واقع طب اسلامی به وسیله این قوم مهاجر به سرعت گسترش یافت تا آنجا که هنوز- و بعد از سلطه استعماری بریتانیا و مبارزه طولانی استعمارگران با فرهنگ اسلامی و زبان فارسی در شبه قاره، و جایگزین نمودن زبان و فرهنگ انگلیسی به جای آن- طب اسلامی بیشتر و وسیعتر از هر کشور مسلمانی در دنیا در هندوستان رواج دارد و حتی زبان فارسی بهعنوان زبان علم پزشکی سنتی خودنمایی میکند و کتابهای پزشکی فارسی قدیمی و یا تازه تألیف شده مورد استفاده اساتید طب اسلامی در این کشور میباشد، آنطور که: «تا امروز پزشکی اسلامی بهعنوان سنتی زنده در هند و پاکستان و بنگلادش برجای مانده است. در واقع در این سرزمینها است که طب اسلامی بیش از هرجای دیگر زنده است».[284] هماکنون اکثر تحقیقات آموزشی و پژوهشی طب اسلامی در هندوستان قرار دارد. هیجده کالج، سه مرکز آموزش عالی و بیش از نود بیمارستان، که در زمینه پزشکی اسلامی فعالیت دارند، در مناطق مختلف هند واقع شدهاند. در
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 142
حال حاضرCCRUM ,Jamia Hamdard ,IHMMR دهلینو، در حال پژوهش بر توسعه و مدرنیزه کردن پزشکی اسلامی و کمک به گسترش آن در سطح جهانی میباشد. بیش از 30 انستیتو و واحد تحقیقاتی تحت نظر شورا، در مناطق مختلف آن کشور فعالیت دارند.[285]
تنها در زمینه علم پزشکی تعداد بسیاری کتاب به زبان فارسی از قرن دهم هجری تاکنون در هندوستان تألیف گردیده که اکثر آنها به اضافه تعداد قابل توجهی از بهترین کتابهای پزشکی طبیبان بزرگ جهان اسلام، همچون رازی، بو علی سینا و جرجانی در هندوستان به چاپ رسیده است که از آن میان برخی هنوز در کشور این پزشکان- یعنی ایران- به همان شکل خطی در کتابخانهها خاک میخورد و سالهای طولانی است که حتی کسی آنها را ورق هم نزده است!
از آنجا که در فصل مربوط به بررسی متون پزشکی بهطور مفصلتر به اینگونه کتابها که در هند تألیف، ترجمه و یا چاپ گردیده است اشاره خواهیم داشت، این بخش مهمّ را نیز به همین مختصر به پایان میبریم.
ب- انتقال طب اسلامی به غرب
در آن اعصار که نوابغ بزرگ علمی، یکی پس از دیگری در تمدن اسلامی پدیدار میشدند، و دانشهای گوناگون از جمله علم پزشکی به سرعت در حال پیشرفت و تکامل ره میپیمود، دنیای غرب- به قول خودش- قرنهای طولانی و تاریک قرون
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 143
وسطی را در خواب جهالت و بیخبری میگذراند و با هرگونه علم و دانشی به شدت به ستیز برمیخواست و پیشقراول این ستیزهجویان، که به اسم حمایت از مذهب مسیح هر ندایی را که به نام علم بلند میشد سرکوب میکرد، محکمههای تفتیش عقاید (انگزیسیون) بود. «مورخین تعداد کسانی را که ظرف سیصد سال بهوسیله مأمورین انگزیسیون محکوم و معدوم شدهاند بین 5 تا 6 میلیون نفر تخمین زدهاند، و این رقم به مراتب بیش از تعداد کسانی است که در طول این مدت درنتیجه جنگ کشته شدهاند».[286] بهعنوان یک نمونه کوچک در این زمینه میتوان به «ژان کالون» اشاره نمود که در طی سالهای 1542 تا 1546، 58 نفر را که با مقررات مذهبی او مخالفت کرده بودند اعدام کرد، که از میان قربانیهای او میتوان «میگل سروتو» پزشک اسپانیائی را برشمرد.[287] وضعیت بهداشت و درمان نیز بهتر از شرایط اجتماعی آن دوران نبود. «توجه به بهداشت عمومی که به هنگام بروز بیماری همهگیر طاعون آغاز گردیده بود، بار دیگر در بوته فراموشی افتاد و هیچگاه خیابان و کوچهای به کثافت و آلودگی زمان رنسانس دیده نشده و در هیچ زمانی خرافات، سفاکی و قساوت به این فراوانی وجود نداشته است».[288] در تمدن اسلامی، پزشکانی همچون بو علی سینا دیوانگان را به مانند مریضهای دیگر با روشهای علمی مورد معالجه قرار میدادند، اما قرنها بعد در اروپا هنوز خرافات بسیاری در مورد این بدبختان رواج داشت: «بهطور کلی رفتاری که با این مردم بیچاره میشد وصفکردنی نیست. آنها را در جعبههای قفسمانندی زندانی کرده در قفسها را قفل میکردند و برای آنکه
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 144
روح شیطانی از بدنشان خارج شود آنان را با شلاق میزدند[289] ... همچنین برای تنبیه، آنها را ساعتها به زنجیری بسته و طوری در کنار دیوار طنابپیچ میکردند که فقط نوک شست پایشان با زمین تماس داشت و قسمت بالای تنهشان به سمت بالا کشیده میشد. وحشتناکترین شکنجه آنها «صندلی گردان» بود. بدینترتیب که بیماران روانی را محکم به صندلی میبستند و بهوسیله ماشین مخصوصی، با سرعت زیادی آن را میگرداندند. دوش آب یخ و غوطهور کردن آنان، روزانه سه بار، در آب سرد، رفتار وحشیانه متصدیان تیمارستان را تکمیل میکرد، و برای آنکه ناله و فریاد بیماران شنیده نشود به صورت آنها ماسکی زده میشد یا آنکه توپی مخصوص در دهان آنها فرو میکردند».[290] «خانههائی که فقط از بیماران پرستاری شود، تا اول قرن 12 میلادی در اروپا وجود نداشت. با جنگهای صلیبی بود که به تقلید از مسلمانان، در اروپا هم بیمارستان دائر شد. یعنی خانههائی در اروپا به وجود آمد که فقط بیماران در آن سکونت میکردند. گرچه مدتها همچنان بدون طبیب و بدون معالجه میماندند».[291] کمبود اطلاعات پزشکی همراه با اعتقادات خرافی در سراسر تاریخ قرون وسطی اروپا به چشم میخورد. مثلا «فنتزمر» میگوید: «جای تعجب است که در قرون وسطی از هیچگونه داروی بیحسی یا بیهوشی استفاده نمیشد. شاید علت آن باشد که اینگونه مواد را جزو داروهای سحرآمیز محسوب میداشتند ... لیکن کمی پس از اواسط سده نوزدهم به فکر افتادند که روش بیحسی و بیهوشی را در بیماران، قبل از اقدام به عمل دردناک به کار برند».[292]
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 145
بههرحال، و برای اینکه چشمانداز بهتری از وضعیت علم پزشکی قرون وسطی اروپا داشته باشیم بد نیست که بهعنوان نمونه به ماجرایی از زبان خود آنان اشاره کنیم:
در جنگهای صلیبی در منطقه فلسطین، از یکی از پزشکان مسلمان به نام «ثابت» تقاضا میشود که به اردوی جنگجویان اروپائی برای معالجه بعضی از بیماران آنها برود: «ولی ثابت به زودی از پادگان فرانکیها (نام طایفهای از ژرمنها) بازگشت. با تعجب از او پرسیدیم: چطور به این سرعت بیماران را معالجه کردی؟ ثابت جواب داد: یکی از اشراف را آورده بودند که رانش دمل درآورده بود، و یک زن که تب شدیدی داشت. روی دمل او مرحمی که چرک را میکشد گذاشتم، دمل سر باز کرد و داشت رو به بهبودی میرفت. برای آن زن هم دستور خوراکی دادم که آن هم رو به بهبودی میرفت. بعد یک طبیب فرانکی آمد و گفت که این شخص (ثابت) نمیتواند شما را معالجه کند و رو کرد به آنکه پایش دمل داشت و سئوال کرد: دلت میخواهد با یک پا زندگی کنی یا با دو پا بمیری؟ او جواب داد مایلم با یک پا زنده بمانم. بعد طبیب فرانکی دستور داد تا یک مرد قوی با یک تبر بیاورند. مردی تبر به دوش آمد و من حضور داشتم. در این هنگام طبیب پای مریض را روی یک کنده قرار داد و به مرد تبربهدست دستور داد با یک ضربه پای بیمار را قطع کند. او با تبر ضربهای بر پای مریض فروآورد ولی پا با آن ضربه قطع نشد و او دومی را فرود آورد. با این ضربه هولناک مغز استخوان بیرون آمد و بیمار همان ساعت جان سپرد. آنگاه طبیب فرانکی آن زن را آزمایش کرد و گفت: این زن شیطان بر روی سرش جای گرفته و عاشق او شده است. موهای او را بچینید! و آن زن بدون پرهیز دوباره غذاهائی را میخورد که
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 146
همشهریانش میخورند و با خوردن سیر و خردل تب او دوباره شدت مییافت.
پزشک گفت شیطان به مغزش وارد شده است، و با این جمله دست برد و یک تیغ سلمانی برداشت و برش صلیبوار به پوست سر او وارد آورد و پوست را از وسط کشید تا اینکه استخوان جمجمه نمایان شد. آنگاه با نمک استخوان جمجمه را مالش داد و آن زن در همان حال مرد. پس از این ماجرا، از آنان پرسیدم آیا به من احتیاجی هست؟ جواب دادند نه، و من هم پس از اطلاع از هنر طبابت فرانکیها که تا آن زمان از آن بیاطلاع بودم، از پادگان فرانکیها بازگشتم».[293]
در طی همین جنگهای صلیبی و تماسهای بعدی اروپائیان با مسلمانان بود که آنان به تدریج متوجه پیشرفتهای فراوان علمی مسلمانان و عقبماندگی خود گشته و به فکر افتادند که به دانشهای مسلمین دست یابند. ازاینرو دستهای کوشش نمودند تا این علوم را در اندلس (اسپانیای فعلی)- که در تصرف مسلمانان بود و تألیفات و ثمره تحقیقات دانشمندان مسلمان بهطور مرتب از مشرقزمین به آنجا جریان داشت- از خود مسلمانان بیاموزند. «در انتقال اصول طب اسلامی به اروپا و اسپانیا و شمال آفریقا چنانکه مستحضرید نقش اساسی را دانشمندان طلیطله 294] (یا تولدو) بازی کردند و همانجا است که ژرارد کرمون و میشل اسکوت نیز در آن کسب علم کردند و اروپائیان مسیحی را از آن فیض رسانیدند».[295]
از طرف دیگر سوداگران غربی به کشورهای مسلمان سرازیر گشته و کتابهای بیشماری را در زمینههای مختلف علوم جمعآوری کرده و به یغما بردند، و به همین
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 147
دلیل است که هماکنون میلیونها جلد کتب خطی بسیار نفیس و گاه منحصربهفرد به زبانهای فارسی و عربی در مجموعههای ارزشمند کتابخانههای سراسر اروپا و امریکا وجود دارد که همه، سرمایه عظیم تمدن اسلامی است که به دست دیگران افتاده و قرنها از آن بهره گرفته و چیز آموختهاند. «صدها مطلب که امروزه در کتابهای پزشکی اکتشاف آنها به نام دانشمندان اروپا ثبت شده است در کتاب قانون ابن سینا یا مراجع معتبر طب قدیم دیده میشود که تا کسی جمله به جمله مطالب مربوط به آنها را با یکدیگر برابر ننهد باور نخواهد کرد. تأسف بیشتر در این است که دانشمندان اروپا نمک را خورده و نمکدان را شکستهاند. بدین معنی که نه تنها در کتابهای پزشکی کنونی به هیچ وجه نامی از پزشکان قدیم ذکر نکردند، بلکه با تبلیغات وسیع و دامنهدار و زهرپراکنیهای مستمر که ریشههای اصلی آن به همان قرون شانزدهم و هفدهم میرسد کارهای علمی قدما را به کلی بیارزش و اعتبار، و خطا و اشتباه جلوه دادند و حتی در مقام تحقیر و تمسخر آنها برآمدند، ولی در عین حال صدها مطلب علمی را عینا از کتاب قانون گرفته و به آن شاخ و برگها داده و به نام اکتشافات خود معروف کردند».[296]
«ایران همچنانکه از نظر شعر و مینیاتور در تاریخ ادبیات جهان نقش عمدهای بر عهده داشته در تاریخ پزشکی دنیا نیز سهم مهمی ایفا کرده و به گمان من از میان این سه، طب ایران بزرگترین سهم را دارا بوده است».[297] «اروپائیان معلومات پزشکی خود را بهوسیله کتب طبی اسلامی به دست آوردند».[298]
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 148
«طب اروپائی تا قرن شانزدهم و هفدهم میلادی تحت تعلیم پزشکان اسلامی (مخصوصا اطباء ایرانی) بوده است».[299]
و «بالأخره پس از آنکه کشورهای اسلامی مورد غضب اروپائیان قرار گرفتند، تأثیر عمیق نوشتههایشان بهخصوص درباره معالجات چشم، باز هم تا قرن هیجدهم ادامه داشت. بسیاری از تجربیات پرارزش و کشفیات و اختراعاتشان، گرچه از آنها کسی نام نمیبرد، ولی خواهینخواهی جزو غیر قابل تفکیک علوم پزشکی بینالمللی شدهاند».[300]
همانطور که بیان شد یکی از عوامل بیداری و سپس پیشرفتهای علمی غرب استفاده از کتابهای بیشماری بود که از کشورهای اسلامی به دست آوردند، اما چون عموما- بهاستثنای عده کمی- قادر به استفاده از آنها، به دلیل عربی یا فارسی بودن زبان آن، نبودند توجه به امر ترجمه کتب مسلمانان بسیار بالا گرفت و کتابهای زیادی به زبان لاتین و یا سایر زبانهای اروپائی ترجمه گردیده و قرنها قبل از کشورهای مسلمان به چاپ هم رسید و مورد استفاده دانشدوستان سراسر غرب قرار گرفت، که در اینجا، و بهعنوان نمونه، به مواردی از آنکه فقط در ارتباط با کتابهای پزشکی میباشد اشارهای میگردد:
ترجمه کتاب حاوی
«آثار طبی رازی در ردیف مهمترین آثار مکتب پزشکی عرب قرار دارد. در میان
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 149
آنها کتابی که از نظر اهمیت فایده بر سایرین مقدم است کتاب الحاوی است. این کتاب هیچگاه با متن کامل عربی به چاپ نرسیده ولی در زبان لاتین به صورت نسخهای که در سال 1279 [م توسط فرج بن سالم برای شارل (شاه آنژو) ترجمه و در 1486 [میلادی در برشا چاپ شده در دسترس است. قسمتهایی از متن اصلی آن را در کتابخانههای مختلف میتوان یافت که شاید روزی در آینده جمعآوری و تنظیم و چاپ شوند. این امر بسیار مطلوب و مورد نیاز است، زیرا محققان تاریخ عرب باید کتاب حاوی را حتی از قانون بو علی سینا نیز مهمتر بدانند. برای پی بردن به تاریخ کامل و درک اهمیت نقشی که اعراب و ایرانیان در پیشرفت فن پزشکی ایفا کردهاند دسترسی به متن کامل و اصلی این کتاب ضروری است 301]». دکتر الگود درباره «حاوی» چنین ادامه میدهد: «پروفسور براون چند فقره از این مشاهدات بالینی را به انگلیسی ترجمه کرده و ماکس مایرهوف نیز اخیرا متن اصلی و ترجمه سی و سه فقره دیگر را منتشر کرده است. برای خواننده عادی بهجز این چند فقره منتخبات، وسیله دیگری نیست که بتواند درباره این کتاب، یعنی بزرگترین اثر مکتب طب عرب قضاوت کند».[302]
همانطور که در بخشهای پیش اشاره گردید کتاب الحاوی در 22 جلد [در تعداد جلدهای آن اختلاف وجود دارد] و به زبان عربی تألیف گردیده و یک دائرة المعارف بزرگ طبی است که مثل اغلب آثار پزشکی دیگر رازی به زبانهای علمی دنیا ترجمه شده و در دانشکدههای طب فرانسه و ایتالیا سالها تدریس میشده
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 150
است. این مجموعه عظیم و ارزشمند بعد از درگذشت رازی، به دست شاگردان و به همت ابن عمید وزیر رکن الدوله جمعآوری و تدوین و چهارصد سال بعد برای اولین بار در ایتالیا به لاتین ترجمه و سپس ترجمههای انگلیسی و آلمانی و فرانسه از آن به عمل آمده و تا اواخر قرن 15 در سوربون تدریس میشده است. متن عربی این مجموعه بین سالهای 1374 تا 1388 ه. ق در حیدرآباد دکن و زیر نظر مقامات دانشگاهی هندوستان به چاپ رسیده است.[303]
ترجمه کتاب قانون
«آثار ابن سینا به فاصله کمتر از یک قرن پس از مرگ او در اروپا نفوذ کرد و مورد توجه مترجمان قرار گرفت».[304]
قانون در قرن دوازدهم میلادی به لاتین ترجمه گردید و برای قرنها مورد توجه و کتاب مورد اعتماد دانشگاههای مهم اروپا بوده است.[305] ترجمه لاتین قانون توسط جیرارد کریمونی در طلیطله (اسپانیا) انجام گرفت و در قرن پانزده میلادی نیز طبیب ایتالیایی آن دریا آلباکو آن را ترجمه و تصحیح نمود و پس از او پسر برادرش پاولو آلباکو آن را در ونیز به سال 1527 میلادی منتشر نمود. قانون در قرن 13 میلادی در اروپا به عبری ترجمه شد و بارها در ناپل، رم، میلان، پادووا و غیره به چاپ رسید و حتی در سال 1593 میلادی برای اولینبار در رم به زبان عربی نیز چاپ گردید.[306]
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 151
«قانون در دانشگاه مون پلیه(Montpllier) که یکی از مراکز بزرگ پزشکی اروپا بود، تا سال 1650 م، در دانشگاههای لیپزیک(Lieipzig) و توبینگن(Tubingen) تا سال 1581 م، در دانشگاه وین تا سال 1592 م، در دانشگاه فرنکفورت- ان- ادر(Frankfurt -an -Oder) تا سال 1598 م، در دانشگاه لوون(Louvain) تا سال 1650 م تدریس میشد. کمتر کتابی را در جهان میتوان یافت که مدت 550 سال بهعنوان کتاب درسی در دانشگاههای معتبر تدریس شود».[307] بنا بر قول دیگر، قانون و تألیفات بسیار دیگری پس از ترجمه به زبانهای غربی بهعنوان کتاب مرجع و مواد درسی تا قرن 19 در بسیاری از دانشگاههای غرب مورد استفاده قرار میگرفتند.[308] ترجمه و انتشار کتابهای مهم پزشکی مسلمانان حتی منحصر به قرنهای گذشته نمیشود، بهطوریکه مثلا بخشی از کتاب الحاوی که در مورد مشاهدات بالینی رازی بوده است در قرن بیستم- همانطور که در صفحات پیش بیان شد- دوباره ترجمه و منتشر گردید، و یا کتاب اول قانون که اختصاص به بحث در اصول کلی از وظایف اعضاء و آسیبشناسی دارد، در این اواخر به وسیله دکتر گرونرDr .O .C .Gruner (London ,0391) به انگلیسی ترجمه شده و دکتر سوبریانDr .Soubrian (paris ,5391) نیز مقدمهای بر آن نگاشته است.[309]
ترجمه برخی آثار دیگر رازی
کتاب «المنصوری» رازی در قرن دوازدهم میلادی به وسیله جیرارد کریمونی در
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 152
طلیطله اسپانیا ترجمه شد، بهطوریکه از قرن هفدهم میلادی در دانشگاههای اروپا بهعنوان یکی از کتابهای اساسی تدریس طب در کنار قانون ابن سینا قرار داشت. این کتاب بارها در میلان، پادووا، ونیز، بال و لیون به چاپ رسید. همچنین خاورشناس رایسکه(Reiske) در سال 1776 میلادی متن عربی آن را به همراه ترجمه لاتینی به چاپ رساند. از کتابهای دیگر رازی «الجدری و الحصبه» درباره آبله و سرخک است که به زبانهای مختلف لاتینی، یونانی، فرانسوی، انگلیسی و آلمانی ترجمه شده و حتی متن عربی آن برای اولینبار و به همراه مقدمهای به زبان لاتین در سال 1766 میلادی در لندن به چاپ رسید و سپس چندین بار در اروپا تجدید چاپ گردید.
کورنیلیوس فان دیک نیز آن را در بیروت توسط چاپخانه دانشگاه آمریکایی به چاپ رسانید.[310]
دکتر الگود درباره «الجدری و الحصبه» مینویسد که این اثر به لاتین ترجمه شده و در 1489 میلادی در ونیز، در 1549 در شهر بال، در 1747 در لندن و در 1781 در گوتینگن به چاپ رسیده است. گذشته از اینها ترجمه یونانی آن در 1762 در پاریس چاپ گردید و در 1848 نیز به انگلیسی برگردانده شده است. اهمیت این اثر در آن است که نخستین تعریف کامل آبله از نظر بالینی است. رازی خود در مقدمه اظهار میدارد به این دلیل در کتاب خود به بحث درباره آبله پرداخته که «تا این زمان هیچگونه شرح قاطع و رضایتبخشی نه در میان آثار گذشتگان و نه در بین کتب معاصران درباره آن دیده نشده است».[311]
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 153
کتاب «برء الساعه» رازی که قبلا بهوسیله شیخ حسین جابر الانصاری در حدود سال 1700 میلادی تحت عنوان «تحفه شاهی» برای استفاده سلطان محمد اعظم شاه دهلی، و دوباره بوسیله میر حسین بن کرم علی با نام «دستور الطب» به فارسی ترجمه شده بود، در دورههای اخیر نیز این کتاب توسط دکتر پ. گیگس بیروتی(Dr .p .Guigues of Beirut) زیر عنوان «بهبودی فوری» به زبان فرانسه ترجمه شده است. «ضمنا مندرجات نسخه جدید که هنوز در میان اطبای قدیمیتر ایران رواج دارد، توسط من در مجله سلطنتی آسیایی شماره اکتبر 1932 خلاصه و منتشر شده است».[312]
همچنین «رساله اطفال» رازی در سال 919 هجری قمری در ونیز به چاپ رسید و بلافاصله پس از آن نظر اطبای اروپائی به «ام الصبیان» جلب شد و درباره آن در کتب و رسالات خود مطالبی نوشتند.[313]
ترجمه «الملکی»
کتاب الملکی علی بن عباس اهوازی در سال 1180 میلادی توسط کنستانتین و استیفن ترجمه شده است و در ونیز و لیون در سال 1523 به چاپ رسید.[314]
ترجمه «الفاظ الادویه»
این کتاب که در سال 1030 هجری قمری توسط نور الدین محمد عبد اله بن حکیم عین الملک شیرازی تألیف شده بود و در سال 1266 در دهلی و مدرس به زبان
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 154
فارسی به چاپ رسید، بعدا توسط گلدوین(Gladwin) به انگلیسی ترجمه و در سال 1208 (یعنی قبل از چاپ این کتاب به زبان اصلیاش فارسی) در کلکته چاپ شد.[315]
ترجمه «معدن الشفاء»
کتاب «معدن الشفاء» یا طب اسکندری نیز به لاتین ترجمه شده است.[316]
یک مقایسه
مسلمانان و دنیای غرب هرکدام برای شروع فعالیتهای علمی خود دست به کار ترجمه زدند، که مقایسه این دو اقدام بهطور وسیع میتواند روشنکننده بسیاری از مسائل در این زمینه باشد و در اینجا فقط به مواردی نمونهوار اشاره میگردد:
1- مسلمانان موقعی دست به ترجمه کتب علمی یونانی زدند که یونان خود، در دوران رکود و انحطاط علمی به سر میبرد و بدان بیاعتنا بود، و کلا جهان غرب نیز دوران تاریک و طولانی قرون وسطی خویش را میگذراند، و این تنها شوق زائد الوصف مسلمانان برای آموختن دانش بود که آنها را در جستجوی علوم به کشف و احیاء مجدد دانشهای فراموششده و بسط و توسعه شگرف آنها کشانید. درحالیکه غرب، بعد از آنکه روشنائی و فروغ شگفتانگیز دانش مسلمانان را به عیان دید، به فکر استفاده از آنها برآمد، و زمانی کار ترجمه کتابهای مسلمانان را شروع کرد که تمدن اسلامی هنوز در اوج شکوه و جذابیّت خود بود.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 155
2- مسلمانان برای به دست آوردن کتب یونانی با مشکلات مختلفی روبهرو بودند، زیرا یونانیها به سادگی اجازه استفاده از این کتابها را نمیدادند. درحالیکه بالعکس، غربیها برای بهرهبرداری از دانش مسلمانان هیچگونه مانع و مشکلی در سر راه نداشتند و حتی این علوم از نواحی اسپانیا و شبهجزیره ایبری و سیسیل توسط خود مسلمانان به داخل اروپا برده شد.
3- همراه علوم یونانی، فلسفه یونان، که خود در واقع عامل ضد علم بسیار قوی بود در بین مسلمانان منتشر گردید و همانطور که قبلا به اختصار اشاره شد این عامل مخرّب به تدریج باعث رکود علمی مسلمانان گشت، امّا غربیها که یکبار در گذشته اثرات تخریبی فلسفه یونان را برای قرنها تجربه کرده بودند، اینبار آن را به کلی از صحنه فعالیتهای آموزشی و تحقیقی خود پاکسازی کردند و فقط علوم را اخذ نمودند، و بدینترتیب از اثرات شوم آن بر کنار ماندند.
به هر جهت، تماس اروپائیان با مسلمانان و تمدن اسلامی در طی جنگهای صلیبی و از طریق اندلس (اسپانیای فعلی) و ترجمه وسیع کتابهای مسلمانان و بهرهبرداری از آنها، در نهایت سبب گردید که بالأخره دنیای غرب از خواب سنگینی که در طی زمان طولانی قرون وسطی در آن فرو رفته بود بیدار شود و دست به تجدید حیات علمی (رنسانس) خویش بزند، بدون آنکه دین خود را در این زمینه نسبت به مسلمانان ادا کند و یا به نحوی قدرشناسی نماید. بااینحال جای شگفتی است که چگونه برخی از تاریخنویسان غربی هنوز کوشش میکنند تا با احساسات ناسیونالیستی افراطی خویش همه چیز را از آن خود بدانند و نقش مسلمانان را در تمدن مغرب زمین نادیده بگیرند.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 156
اگر صحبت از سرمنشأ دانش بشری است آن را به یونان نسبت میدهند که کشوری غربی است، و آنگاه که ناچارند از دوران جهل و بیخبری قرون وسطی دنیای غرب سخن گویند، آن را به همه جهان گسترش میدهند و مدعی میشوند که این جهان غرب است که دامن همت به کمر زد و از قرن پانزدهم به پا خواست و دنیا را جیرهخوار و مدیون کوششهای علمی خود نمود.
«قرن پانزدهم میلادی را دوره تجدید یا تولد دوباره علم مینامند و البته این نامگذاری را اروپائیان و به اصطلاح «غربیان» بهوجود آوردهاند، که به نظر ما عملی است نادرست. زیرا تمدن جهان همانطور که دیدیم، و مخصوصا علم طب، از قدیمالایام در گوشه و کنار جهان از چین و هند گرفته تا ایران، بینالنهرین و مصر و خاورمیانه و یونان و روم تا پرو در آمریکای جنوبی به نوعی موجود بوده در هر عصری در نقطهای شکوفان شده است و مسلما هم از نظر زمان و هم از نظر مکان مسیر مخصوصی را طی کرده است. در این بین مدت 1300 سال یعنی بین سالهای 200 تا 1500 میلادی را که دوره بیتمدنی نسبی اروپائیان بوده به نام قرون وسطی یا عصر «جهالت»، «تاریکی» نام نهادهاند درحالیکه در قسمتی از این مدت امپراطوری اسلامی در نهایت عظمت و شکوفائی بوده است که هرچه درباره آن فحص و تحقیق بیشتری شود عظمت آن بیشتر آشکار خواهد شد. متأسفانه ما هم که خیال میکنیم همهچیزمان مدیون تمدن «غرب» است همین اصطلاحات را به جای حقایق گرفته و کورکورانه از آنان تقلید میکنیم و حال آنکه در همین دوره، تمدن ایرانی- اسلامی مخصوصا در رشتههای مختلف علوم و علوم طب در نهایت کمال بوده است».[317]
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 157