1- جراحی
«خوشبختانه ما منابع بسیار عظیمی در دست داریم که از پزشکان قدیم و دوران شکوفائی علمی سرزمینهای اسلامی به یادگار مانده است، که همه این منابع مؤید آن است که آموزش پزشکی دارای برنامههای مدون و مشخص بوده است و دانستن تشریح و فیزیولوژی بهعنوان علوم پایه پزشکی ضروری بوده است. با دانستن و تطبیق این منابع با موازین پزشکی جدید به خوبی معلوم خواهد شد که هنوز استخوانبندی علم طب بر مبنای طب اسلامی و سنتی ما پایهگذاری شده است و شاهد مثال هزاران نمونه از پزشکی و جراحی مندرج در کتب قدیمه است که بهطور حیرتآوری قابل تطبیق با مندرجات کتابهای پزشکی جدید است»،[177] که در اینجا نمونههایی را بیان میداریم:
«اعمال جراحی بر روی سر، که ذکر شد، شامل بریدن زبان کوچک که یک عمل قدیمی ایرانی بود، برداشتن لوزهها بهوسیله چنگال دو شاخه و سوراخ کردن پرده صماخ گوش، برداشتن گوشت اضافی بینی و بریدن کامل زبان در صورت رشد بدخیم بود».[178] جرجانی در توصیف یک دمل صفاقی مینویسد که تنها علاج این است که
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 100
عضلات تحتانی شکم را بریده، برش را تا عمق صفاق ادامه دهند و دست را فرو برده هر اندازه ممکن است چرکها را بیرون کشند و سپس در داخل زخم، لولهای برای خارج شدن چرکها قرار دهند. بهاء الدوله اضافه میکند که بیمار پس از عمل باید به حال نشسته تحت مراقبت قرار گیرد و در صورت لزوم لوله دیگری در طرف دیگر کار گذاشته شود. این نویسنده در جای دیگر مینویسد که ممکن است لوله تخلیه مخصوصی ساخت که یک سر آن بسیار باریک و سر دیگر به کیسه بیمنفذی متصل باشد. حال اگر سوراخ کوچکی در وسط لوله باز شود چرک از طریق مکش تخلیه میشود و نیازی به شکافتن جدار شکم پدید نمیآید. بدینترتیب ملاحظه میشود که بهاء الدوله بر فولر(Fowler) از نظر موقعیتی که برای بیمار عمل شده پیشنهاد کرده، و بر پوتین(Potin) از لحاظ ابزاری که جهت کشیدن چرک ابداع کرده، پیشی جسته است».[179]
و همینطور، پزشکان مسلمان: «بواسیر را بیش و کم مشابه روشهای امروزی درمان میکردند به این معنی که هم آن را جراحی میکردند و هم اینکه آن را میسوزاندند».[180] «دوالی را نیز مانند بواسیر به شیوههایی که بیش و کم شبیه به روشهای فعلی بود درمان میکردند».[181]
دکتر الگود اشاره میکند که جراحان ایرانی محل عمل را قبلا با مخلوطهایی مثل سرکه، شراب یا عسلآب میشستند (و بدین طریق آن را ضد عفونی میکردند) و بعد عمل جراحی را انجام میدادند.[182] و نیز در هنگام عمل از دستکش جراحی استفاده
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 101
مینمودند،[183] و آنگاه برای بستن محل عمل انواع مختلف بخیه به کار میبردند.[184] در خون گرفتن نیز لااقل از نظر تئوری به اندازه یک جراحی بزرگ دقت و مراقبت انجام میگرفت.[185] وی سپس اضافه مینماید که در ایران به اول اسم جراحانی که در کار خود تبحّر فراوان داشتند کلمه «استاد» اضافه میشد. این رسم از ایران به انگلستان برده شد و تا امروز نیز باقی مانده است و تیتر استاد جراحی(Master of Surgery) بالاترین تیتری است که دانشگاههای آکسفورد، کمبریج و لندن به برخی از دانشجویان فارغالتحصیل رشته جراحی میدهند.[186]
دکتر الگود چنین ادامه میدهد که: «در مورد سرطان بود که جدیترین اعمال انجام میشد. شرحی که ابن سینا درباره درمان بیماری بدخیم نوشته میتوانست امروز نوشته شود. به نظر وی تنها راه چاره این است که بیمار در مراحل اولیه آن تحت نظر قرار گیرد. ابن سینا بعدا اضافه میکند که حتی باز هم معالجه قطعی نیست ... با توجه به درمان نوین غده سرطانی این نکته جالب توجه و شایان ذکر است که بهاء الدوله پس از بیان روشهای متعارف جراحی اضافه میکند که به نظر وی هیچ روشی بهجز به کار بردن سرب به صورت محلول در تیزاب در درمان سرطان مؤثر نیست. مطالعه جراحیهای شکم حتی شگفتانگیزتر است، زیرا به نظر میرسد که جراحان آن دوره به اصطلاح عقبمانده، به راحتی شکم را باز میکردند و حفره صفاقی را با روش مجاز امروزی عمل میکردند».[187] «ما میبینیم که جرجانی در پایان مطالب
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 102
مربوط به این موضوع صحیحا اظهار عقیده میکند که: «تشخیص غدد سرطانی در مراحل اولیه پیدایش کار دشواری است، زمانی هم که تشخیص آسان میگردد درمان مشکل میگردد ... غدد سرطانی که کوچک و دور از اندامهای شریفه بدن باشند را میتوان از راه جراحی درمان کرد به شرط آنکه ریشههای آن خوب درآورده شود.
جراح باید کاری کند که از زخم خون زیادی برود و سپس جای آن داغ بشود. در هر صورت درمان در مراحل اولیه فوقالعاده مهم است چه بعدا امیدی نخواهد بود».[188] حکیم محمد نیز در کتاب خود آورده است که پستان یکی از زنان حرم حاکم بلخ را قطع کرد و این زن هفت سال پس از جراحی مزبور زنده ماند ... آنچه مسلم است این است که حکیم محمد غدد سرطانی را در نقاط مختلف بدن دقیقا مورد بررسی قرار داده است».[189]
از علم تشریح نیز برای انجام عمل جراحی کمک گرفته میشده است، که دلیل آن وجود کتابهای گوناگون در زمینه تشریح است که توسط پزشکان مسلمان همچون ابن نفیس، منصور بن محمد بن احمد بن یوسف بن الیاس و ... تألیف شده است. به همین سبب، دکتر الگود در کتاب «طب در دوره صفویه» خود مینویسد: «در دوره صفویه دانشجویان از نظر دستیابی به کتب تشریح با هیچ مشکلی مواجه نبودند. ابن سینا و رازی هر دو در کتب قطور خویش بابهای مفصلی را به تشریح اختصاص دادهاند و در حقیقت باید گفت که هیچ کتاب پزشکی مهم نوشته شده در دوره کلاسیک ایران نیست که بخشی از آن به علم تشریح اختصاص داده نشده باشد».[190]
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 103
2- ارتوپدی
کتاب هفتم از «ذخیره خوارزمشاهی» درباره اعمال مختلف جراحی بحث میکند. این کتاب با دو فصل خیلی مهم و جالب در خصوص شکستگیها، دررفتگیها و جا انداختن استخوانها پایان میپذیرد. توجه به این حقیقت که این موضوع به تفصیل در این فصول مورد بحث قرار گرفته و ملاحظه اصطلاحات فنی بیشماری که در این قسمتهای تخصصی به کار رفته کافی است نشان دهد که شکستهبندی و جراحی استخوان یکی از شعبههای پیشرفته جراحی اسلامی بهشمار میرفته است.[191] «درمان شکستگیها در آن زمان به همان اندازه دوران پیش از کشف اشعه ایکس در اروپا رضایتبخش بود و وسایل و ادوات زیادی برای اعمال فشار بر قطعات جابهجا شده اختراع شده بود. پس از آنکه اندام دررفته یا شکسته را به حال اولیه قرار میدادند آن را در گچ شکستهبندی میگذاشتند و این روشی بود که تا سال 1852 که دوباره کشف شد، در بوته فراموشی افتاده بود. ابو منصور موفق آن را قبلا در قرن دهم [میلادی توضیح داده است. قطع کردن دستها و پاها چه به علت عوارض بیماری و چه به سبب حوادث و سوانح امری عادی و متداول بود».[192] از طرف دیگر حتی «توجه به ورزش برای تأمین سلامتی که امروزه در اکثر کشورهای پیشرفته بسیار مورد توجه بوده و از طرف جوامع پزشکی مختلف مورد توصیه و تأکید میباشد نیز از جمله مباحثی است که توسط جرجانی مورد نظر قرار گرفته و او بهطور مشروح در مورد لزوم انجام تمرینات ورزشی، حفظ سلامتی، منافع ورزش،
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 104
زمان مناسب انجام ورزشها، انواع حرکات ورزشی و روشهای مختلف و غیره بحث و راهنمائی مینماید».[193]
3- بیهوشی
نویسندگان تاریخ پزشکی نمونههای زیادی را از کتب طبی گذشته بیان میدارند که چگونگی بیهوشی و رواج آن را در بین پزشکان مسلمان در موارد ضروری و به هنگام عمل جراحی نشان میدهد. از جمله دکتر الگود در کتاب «تاریخ پزشکی ایران» خود، بارها از آن صحبت نموده است و به نحوه بیهوش کردن و روش آن قبل از جراحی، و نیز به خواب فرو بردن «تنویم» و «تبنج» [بر وزن تفرج که در کتاب الفاظ الادویه عین الملک نویسنده قرن هفدهم آمده و به معنی بیحس کردن بهوسیله «بنگ» یا «حشیش» است، و استفاده از کلمه «مخدر» در آثار پزشکی اشاره میکند و انواع بیهوشیها را از طریق خوردن داروی بیهوشی و بیهوشی از طریق استنشاق مواد بیهوشکننده و سرّ موضعی با سرد کردن محل و ... را برمیشمرد.[194]
4- چشمپزشکی
«از میان رشتههای مختلف طب عرب که بیش از دیگر رشتهها شایان مطالعه بوده و واقعا مورد بررسی بیشتری قرار گرفته چشمپزشکی در ردیف اول است و پس از آن داروسازی قرار دارد ... از نظر علمی باید گفته شود که پانوس (پیدایش عروق و نسوج
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 105
همبند) برای نخستینبار نه به وسیله یونانیان بلکه از طرف اعراب تشریح و توجیه شده است. عمل جراحی برای درمان شکل مزمن بیماری چشم را نیز نسلهای بعدی از عرب گرفتند. گلوگوم (آب سبز) تحت عنوان «سر درد مردمک» اولبار توسط یک نفر عرب توصیف گردیده و تاول قرنیه یا ملتحمه و «رشته مروارید» یا جوشهایی که بر قسمت سفید مردمک چشم پیدا میشود اولبار در آثار عربی دیده شدهاند.
«قرحه سفید» قرنیه را نیز اعراب بهتر از یونانیان توجیه کرده و آن را از قرحه قرنیه جدا ساختهاند. عمل ختنه ملتحمه نیز که فورناری(Furnari) در سال 1862 آن را به عنوان روش درمانی جدید معرفی کرد، درحقیقت احیای روشی بود که اعراب قرنها پیش از آن ابداع کرده بودند. بسیاری داروها که مورد شناسایی یونانیان بوده ولی مورد استفادهشان قرار نگرفته به وسیله اعراب در رشتههای چشمپزشکی معرفی و معمول گردید ... حتی نامها و اصطلاحات اعراب نیز به چشمپزشکی جدید رسیده و در آن داخل شده است. مثلا کلماتی مانند رتینا(Retina) (شبکه) و کاتاراکت(Cataract) (آب مروارید) مدیون تشریح توصیفی عرب است. اعراب بودند که فرضیه قدیمی بینائی را دگرگون ساختند ... اعراب در زمینه نور و بینائی بیش از فیزیولوژی چشم به معلومات علمی جهان کمک کردند. در این مورد هم بزرگترین افتخار را باید به ابو علی محمد بن الحسن بن الهیثم بصری داد ... (او) با استفاده از فیزیک و هندسه آن زمان تعدادی از مسائل نور و بینائی را حل کرد و درنتیجه ثابت کرد که اشباء درنتیجه اشعهای که از آنها عبور میکند و به چشم میرسد، رؤیت میشوند نه برعکس آن ... این دانشمند تحقیقات خود را درباره بینائی چندان دنبال
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 106
کرد که به کشف استفاده از عینک نزدیک شد».[195] «جراحی چشم بهطور قطع نسبت به سایر رشتههای جراحی پیشرفتهتر بود ... تعداد ادوات و ابزارهای تخصصی که آنان در جراحی خود به کار میبردهاند به بیست بالغ میشده و این وسایل توسط هیرش برگ(Hirschberg) در «کتاب منتخب» همراه با تصویر، به خوبی تشریح شده است ... یکی از این ادوات که در حقیقت مقدمه سرنگ تزریقی بهشمار میرود، سوزن توخالی بوده که به وسیله عمار بن علی موصلی برای خارج کردن آب مرواریدهای نرم از راه مکیدن اختراع شده است».[196] «ورم گوشه داخلی چشم با برشی که تا استخوان انجام میگرفت و سپس با داغ کردن آن درمان میشد. افتخار ابداع درمان فیستول (ناسور) اشکی با روش میل زدن را باید به ابن سینا داد زیرا او بود که استعمال میل جراحی را در مجرای اشکی پیشنهاد کرد».[197] برای درمان بیماریهای چشمی، تجویز مرهم و قطره تنها راه معالجه نبود، برای مثال از عینک نیز استفاده میشد. عادی بودن استفاده از عینک را میتوان از نوشتههای بهاء الدوله استنباط کرد. او میگوید که آنها میتوانند با کمک عینک حتی حروف کتاب را هم ببینند.[198] بههرحال، مسلمانان در زمینه چشمپزشکی آنقدر پیشرفت کرده بودند که به قول دکتر الگود حتی «رسالات چشمپزشکی مسلمانان در قرن چهارم به مراتب صحیحتر و جامعتر از کتبی هستند که در حدود قرن دوازدهم هجری قمری در اروپا نوشته شدهاند».[199]
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 107
5- قلب و عروق
در زمینه قلب هم مسلمانان مطالعه نموده و نظریات جدیدی ابراز داشتند و در این میان کتابهای مستقلی نیز در رابطه با داروهای مورد استفاده برای قلب نوشتهاند که در کتابشناسیهای مربوطه معرفی شدهاند. از جمله کشفیات علمی آنان درباره فشار خون میباشد: «قرنها قبل از آنکه اروپائیان فشار خون را کشف کنند ایرانیها به آن واقف بودند».[200] دکتر نفیسی در کتاب خود ضمن صحبت راجع به گردش خون و کشف «ابن النفیس» درباره آن میگوید: «با شرح فوق میتوان به خوبی استنباط کرد که کاشف حقیقی گردش خون کوچک یک پزشک اسلامی بوده است که سیصد سال قبل از هاروی به این حقیقت واقف شده است».[201] این مطلب را دکتر الگود نیز عینا بیان داشته و اعلام میکند که ابن النفیس سیصد سال قبل از ویلیام هاروی گردش خون کوچک را کشف و چگونگی آن را در کتاب خود بازگو میکند.[202]
6- روانپزشکی و مغز و اعصاب
«ابن سینا در درمان بیماریهای عصبی بیش از دیگران مهارت داشت و بنابراین بسیاری از بیماران روانی به وی مراجعه میکردند».[203] «بیماری صرع عارضهای است که امروزه نیز تمام جوانب آن را نمیشناسند ولی وقتی مبحث صرع را در کتاب قانون میخوانیم، شباهتهای زیادی با اطلاعات کنونی در مورد این مرض مییابیم.
چگونگی تدوین و تقسیمبندی فصول کتاب قانون با کتابهای پزشکی امروزی
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 108
تفاوت چشمگیری ندارد».[204] از طرف دیگر: «ذکر دقیق تفاوتهای موجود بین هیستری از یکسو و حمله صرع از سوی دیگر برای اطبای دوره صفویه کار مشکلی بود. در اغلب کتب پزشکی آن ایام این موضوع مورد بحث قرار گرفته و نویسندگان سعی کردهاند فرق علائم این دو را بیان کنند و آنچه واقعا جالب است این است که میبینیم مطالب ایشان تفاوتی اساسی با آنچه که اینک در کتب پزشکی دیده میشود ندارد. سرجون کونیبر(Sir John Conybear) این تفاوت را خیلی خوب خلاصه کرده و گفته است که: «در تمیز هیستری از صرع باید به خاطر داشت که در صرع حملات مترادف و پیگیرانه است ولی در هیستری خود شخص در بروز عوارض آن مؤثر میباشد» و این بیش و کم همان نظری است که اطبای ایرانی در دوره صفویه ابراز داشتهاند».[205] و نیز: «مسلمین در تأسیس تیمارستان جهت بیماران روانی پیشقدم بودهاند».[206]
7- پزشکان زن و ماماها
دکتر الگود هنگام صحبت درباره زنان در کتاب «طب در دوره صفویه» میگوید:
«موقعیت زن در دنیای اسلام موضوعی است که همیشه مورد توجه مردم اروپا بوده است و به همین دلیل بسیاری از نویسندگان درباره آن قلمفرسائی کردهاند و در این میان بورتون(Sir Richard Burton) طبق معمول به هنگام بحث در اطراف این موضوع حقیقت را در نظر گرفته و گفته است: «مقام رسمی زن از نظر شرع اسلام به
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 109
طرز استثنائی بالا و شامخ است».[207] و سپس چند صفحه بعد ادامه میدهد:
«علی بن عباس اهوازی مینویسد که در دوره او پزشکان زن بدون یاری گرفتن از پزشکان مرد سختترین جراحیهای مربوط به زایمان را انجام میدادند. در سه فقره از مینیاتورهائی که در آن جراحیهای مربوط به زایمان ترسیم شده و در کتاب جراحی ایلخانی نوشته شرف الدین آمده است همه جراحان زن هستند. در این کتاب از زنان مزبور با عنوان طبیبه نام برده شده است. به نظر من این عنوان به ماماهائی اطلاق میشد که دارای مقام علمی بالاتری از حد معمول بودند».[208] «طبری حکایت میکند زنی که کتفش زخمی شده بود به اشتباه به مطب چشم پزشک رفت. دکتر از وی خواست که صبر کند و بعد یک پزشک زن که کارش معاینه بیماران زن و پانسمان زخمهای آنان بود فرا رسید».[209]
از جمله بیماریهائی که درمان آن جز با جراحی امکانپذیر نبود پیدایش غده در مجرای ادار و یا در دهانه فرج بود که شرف الدین (علی الیاس صعابونی) در کتاب جراحی ایلخانی مینیاتورهائی از طرز جراحی آنها را نیز در کتاب خود آورده است.
در اینجا نیز مشاهده میکنیم که جراح زن است و در شرح مربوطه از او به نام طبیبه اسم برده شده است و نشان میدهد که در آن ایام ماماهای زنی وجود داشتند که دارای تعلیمات عالیه پزشکی و تخصص جراحی بودند و جراحیهای زنان را انجام میدادند.[210]
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 110
8- زنان و زایمان
«زهراوی نیز با روشها و وسائل طبی جدید به پیشبرد مداوای امراض زنانه که در بین یونانیان واقعا عقبمانده بود، کمک کرد. او کمکها و جراحیهای زایمانی را برای حالات مختلف زایشهای غیر طبیعی که ابتدا دست یا زانو یا پاهای نوزاد از شکم مادر خارج میشوند، همچنین حالاتی که نوزاد از سر خارج شده یا از پهلوی چپ و راست یا اینکه طاقباز بیرون میآید کشف کرد».[211] جرجانی در توصیف دستهای از زنانی که مبتلا به بند آمدن قاعدگی میشوند میگوید: «که این قبیل زنان را از عضلات محکم ساقها و رانهای پرمو و سینههائی که از کفل ایشان پهنتر است میتوان بازشناخت و این همان وضعی است که در پزشکی مدرن(Virilism) نامیده میشود و بهاینترتیب جرجانی را باید اولین کسی دانست که به توصیف(Cushiny's Syndrome) پرداخته است».[212] «اگر شیر نقصان پیدا میکرد حتما دلیلی داشت، و دلایلی که پزشکان دوره صفویه برای کم شدن شیر زن ارائه میدادند همان چیزهائی است که بعدا در طب مدرن نیز مورد قبول قرار گرفت. کمخونی، به هر دلیل که میخواست باشد، یکی از این دلایل بود که امروز نیز مورد قبول است. علاوه بر آن پزشکان ایرانی به این نکته توجه میکردند که نقصان شیر ممکن است به این علت باشد که پستان قدرت خود را در تبدیل خون به شیر از دست داده و یا اینکه حرارت بدنش دیگر برای انجام این کار کافی نیست. پس از کشف علت نقصان، اطباء درست به شیوهای که امروز نیز متداول است شروع به درمان میکردند و سعی مینمودند تا با
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 111
تجویز انواع داروها و رژیمهای غذائی پستانها را وادار به تولید شیر بیشتری بکنند».[213]
9- بهداشت ازدواج
«در زمانهای بعد مسأله آمیزش جنسی به صورت علم مشخصی درآمد که «علم الباه» خوانده میشد و درست مانند کالبدشناسی یکی از رشتههای پزشکی بهشمار میرفت ... تصور میشود از قدیمترین ایام کتابهایی در این زمینه موجود بوده است».[214] «برطبق مطالب مندرج در کتب و رسالات پزشکی کاملا مشهود است که هرکس مایل بود میتوانست از وسایل ضد بارداری استفاده کند و اتفاقا این کار رواج هم داشت و این ادعا از آنجا ثابت میشود که میبینیم در کتب پزشکی طرق بسیار زیادی برای جلوگیری از بارداریهای ناخواسته ارائه گردیده و روشهائی پیشنهاد شده است که برخی از آنها فوقالعاده مؤثر بودهاند. نورمن هیمز(Norman Himes) در مقام مقایسه قوانین حاکم بر این کار در بین دو دین مسلمان و مسیحی مینویسد:
«عقلانیتر بودن بدون چونوچرای قوانین اسلامی از قوانین مسیحی و کاتولیکی کاملا مشهود است»، و در جای دیگر نیز میگوید: «حقایق موجود مبیّن این است که برخی اطلاعات پزشکی پزشکان قرون وسطی ایران به مراتب پیشرفتهتر از دانش همکارانشان در عصر حاضر بوده است».[215] «در سالهای اول طب اسلامی پزشکان روی علائم بالینی مؤثر در پیشگیری از حاملگیهای ناخواسته تأکید میکردند اما با
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 112
گذشت ایام تا فرارسیدن دوره صفویه پزشکان روشها و داروهائی ابداع و اختراع کرده بودند که توسط زنان مورد استفاده قرار میگرفت».[216]
«در دوره صفویه تعداد فوقالعاده زیادی دارو بهعنوان داروهای ضد بارداری مورد استفاده قرار میگرفت که پفاف(Pfaff) همه آنها را بازگو کرده است و در بین آنها گیاهان معمولی از قبیل گل اشرفی، زنبق، پنجه مریم، جنیتانا (کوشاد)، زرآوند، زعفران، و بسیاری انواع دیگر دیده میشود».[217]
10- اورولوژی
«رسالهای از رازی درباره سنگهای کلیه و مثانه در دست است که توسط پ. دوکونینک (1896 لندن) ویرایش و ترجمه شده است».[218] جرجانی «در کتاب ششم ذخیره در مبحث سنگهای مجاری ادراری به این موضوع اشاره کرده و ذکر مینماید که میبایستی ابتدا با استفاده از داروها درمان را شروع نمود ولی اگر درمان داروئی مثمر ثمر نباشند در این صورت میبایستی درمان جراحی را انجام داد».[219] «ابن سینا مینویسد: وقتی درمان طبی سودمند نیفتاد و خواستید اقدام به جراحی کنید کسی را برای این کار برگزینید که از تشریح مثانه باخبر باشد، فاصله موجود بین دو مجرای ترشحی بیضه را بداند، موقعیتهای نسبی رگها و عضلانی مثانه را بشناسد و بتواند در تمام مواردی که نیاز هست مراقبت لازم را معمول دارد. در این صورت
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 113
هیچ صدمهای به دستگاه تناسلی بیمار نخواهد رسید، خونریزی پیش نخواهد آمد و هیچ نوع فیستول مزمن دیده نخواهد شد». بعضی جراحان جسورتر آماده بودند سنگهای کلیوی را با عملی که در ناحیه کمر میکردند خارج سازند».[220] «تا زمانی که سنگ در مثانه مستقر نشده بود معمولا اقدام به عمل جراحی نمیشد. در دوران خلافت ناصر بالله، جراحی به نام عکاشه به علت استادیش در این عملها اشتهار زیادی پیدا کرده بود. بعدها در زمان شاه اسمعیل جراح معروف دیگری بود که با عمل جراحی صدها سنگ که بعضی از آنها به بزرگی گردو و یا سیب کوچک بودند، از بیماران درآورده بود».[221]
11- طب کودکان
درباره بیماریهای کودکان نیز پزشکان مسلمان مطالب و تحقیقات خود را به نگارش درآوردهاند. از جمله، رازی رسالهای در مورد «بیماریهای کودکان» نوشته است.[222] و بدین جهت: «ایرانیها را باید با توجه به نوشتههای رازی، بنیانگذار طب کودکان در جهان دانست».[223] «رساله اطفال رازی در سال 919 هجری قمری در ونیز به چاپ رسید و بلافاصله پس از آن نظر اطبای اروپائی به ام الصبیان جلب شد و درباره آن در کتب و رسالات خود مطالبی نوشتند».[224] ام الصبیان که در کتب پزشکی دوره صفویه به کار رفته است به نوعی تشنج گفته میشده است که برای اولینبار توسط
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 114
پزشکان ایرانی مورد مطالعه قرار گرفته و توضیحاتی راجع به آن داده شده است.
قدیمیترین توضیح باقیمانده از این بیماری «رساله اطفال» رازی است.[225] سید اسمعیل جرجانی نیز به مسئله طب اطفال توجه خاصی مبذول نموده است. او در هشت بخش مسائل مختلف مربوط به طب اطفال را در کتاب ذخیره مورد بحث و بررسی قرار داده و با دستورالعملهائی در مورد طریقه بریدن ناف بچه و شستن نوزاد تا شیر دادن، دندان درآوردن، مراحل مختلف طب اطفال را مورد بررسی قرار داده و بالاخص بیماریهای مختلف کودکان را بهطور مفصل تشریح نموده و حتی به مسئله مهم تربیتی انتخاب دایه برای طفل توجه و در این زمینه نیز دستورات و راهنمائیهای قابل توجهی ارائه مینماید.[226]
12- داروسازی
داروسازی هم از جمله رشتههای طب بوده که مسلمانان تحقیقات فراوانی در این زمینه داشته و نتیجه تجربیات علمی خود را به شکل کتابها و رسالات بسیاری به نگارش درآوردهاند. بهطوریکه فقط تا قرن ششم که ابن القفطی کتاب «تاریخ الحکما» ی خود را تألیف نموده تعداد قابل توجهی داروشناس در این کتاب معرفی شدهاند. دکتر الگود در این رابطه مینویسد: «مطالعه در داروسازی قرون وسطی معمولا کار بیهودهای تلقی میشود، ولی در حقیقت اینطور نیست زیرا با توجه به اینکه روش داروشناسی ایران کاملا براساس تجربی استوار بوده من معتقدم که
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 115
بررسی بیشتر در این زمینه بعضی فراوردههای گیاهی و حیوانی را که از نظر محققان جدید به دور مانده ظاهر خواهد کرد».[227]
«دوران تسلط مغول و سلطه صفویان برای داروشناسان یک عصر طلایی محسوب میشد. روش یوحنا بن ماسویه در استعمال داروهای مخلوط جای خود را به معالجات اختصاصی داد و مطالعه درباره داروها به صورت یک رشته تخصصی درآمد که مورد علاقه و توجه پزشکان آن زمان بود. از نظر تاریخی، نخستین رساله داروشناسی به زبان فارسی به وسیله ابو منصور موفق هراتی در سال 975 میلادی تنظیم شده است. این اثر همان «الابنیه عن حقایق الادویه» است که به منصور بن نوح سامانی اهدا شده است. در این کتاب از 585 دارو گفتگو شده و درباره هریک اطلاعاتی از منابع یونانی، سریانی، عربی، ایرانی و هندی جمعآوری شده است. این اثر نه تنها قدیمترین نسخه خطی شناختهشده نثر فارسی است بلکه نسخه خطی منحصر به فرد آن قدیمترین نوشته ایرانی در اروپا نیز بهشمار میرود. این نسخه در وین نگهداری میشود و سوادی است که بهوسیله اسدی طوسی شاعر در 1055 میلادی نوشته شده است».[228]
«شاید بزرگترین داروساز دوره مغول علی بن حسین انصاری معروف به حاجی زین الدین عطار باشد که در سال 1329 میلادی در شیراز متولد شد ... انصاری پزشک خصوصی شاه شجاع بود و در نزد وی محبوبیت زیادی داشت».[229]
«معروفترین داروساز دوران شاه عباس به احتمال زیاد مظفر بن محمد حسینی
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 116
شفایی بود که یک کتاب داروسازی تألیف و آن را به نام خود طب شفایی خواند. این کتاب که در سال 1556 میلادی نوشته شده از نظر تنظیم مطالب بسیار شبیه آثار انصاری است و داروهای آن به ترتیب الفبا مرتب شده است».[230] بههرحال، خدمات و دانش داروسازان مسلمان تأثیرات زیادی در آینده این علم گذارد. بهطوریکه:
«روش فعلی ما در توزیع دارو و سیستم قرار دادن آن در دسترس بیماران همان روشی است که ایرانیان قرنها قبل ابداع کردهاند ... و اسامی بسیاری از اوزان و مقیاسات امروزی ما [نیز در این زمینه همانهائی است که مسلمانهای اولیه به کار میبردند».[231]
13- دندانپزشکی
«علی بن ربن طبری «متوفی 247 ه. ق» در نوع دوم کتاب فردوس الحکمه ... که مشتمل بر 5 مقاله در 52 باب میباشد از چگونگی تشکیل و تکوین دندانها (جنینشناسی) و در نوع چهارم کتاب که مشتمل بر 12 مقاله در 148 باب میباشد از بیماریهای دندان و ضایعات حفره دهان از عالج و لقوه صورت (پارالژی فاسیال) و علامات و درمان آن بحث میکند. محمد بن زکریای رازی «متوفی 313 ه. ق» دانشمند نامی جهان اسلام و ایران ... در کتب و رسالاتی که از خود به یادگار گذاشته است از تکوین استخوان فک اسفل صحبت میدارد و رعشههای دردناک صورت (پارالژی فاسیال) و لبشکری(Cleft Palate) را شرح و توجیه مینماید. رازی در
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 117
کتاب منصوری در مقاله چهارم و پنجم و نهم درباره تشریح، بیماریها و بهداشت کشیدن دندان بحث میکند و یا در کتاب معروف خود به نام «برء الساعه» در ابواب ششم و هفتم و هشتم در مورد انواع بیماریهای دهان و دندان از جمله در درمان درد دندان، نحوه کشیدن دندان و رفع بوی بد دهان تجویزات مفصلی دارد[232] ...
علی بن عباس مجوسی اهوازی «متوفی 384 ه. ق» در کتاب ملکی در کتاب دوم در مقاله پنجم در ابواب 78 و 79 و 80 و 81 از درد دندان، موادی که باعث جلای دندان میشود، درمان زخمهای لثه و اورام آن، بدبوئی دهان و موادی که باعث قطع رطوبت و سیلان بزاق دهان میشود شرح مبسوطی نگاشته است ... اهوازی در مقاله نهم کتاب ملکی که در یکصد و ده باب تدوین یافته در ابواب 33 و 34 شرح مبسوطی در مورد بیماریهای دهان، دندان و لثه نگاشته است. مثلا در باب 33 در مورد گوشت اضافی لثه گوید که آن را با نیشتر باید برداشت، و همچنین، با اعتقاد بر اینکه حس دندان بهواسطه عصب کوچکی است که از راه ریشه داخل دندان میشود شرح مبسوطی در مورد کشیدن دندان ارائه نموده است. شیخ الرئیس ابو علی سینا (امیر الاطباء) در کتاب قانون، و جرجانی در ذخیره خوارزمشاهی هریک در باب بهداشت دهان و دندانها، درد، پوسیدگی، شکستگی، خرد شدن و بالأخره کشیدن دندانها، درمان پوسیدگی دندانها، تغییر رنگ، اورام و زخمهای لثه و نهایتا داروهائی که برای درمان آنها باید استعمال کرد با توجه به نتایج حاصل از تجویز پزشکان سلف و تجارب شخصی بیان مطلب کردهاند. بهعنوان نمونه در کتاب ارزنده
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 118
قانون، که پس از گذشت [ده قرن هنوز هم مقام علمی خویش را از دست نداده است، استعمال پودرهای دهانشویه بهخصوص آن دسته از آنها که بر روی دندان اثر سوء داشته منع شده ...[233]
«شیخ گوید باید دانست که دندان از استخوانهایی است که حس دارد و از اعصاب دهانی به آن عصب میرسد و در صورتی که صدمه و آزار به آنها رسد درد میگیرند و حساس و گاهی لق و برآمده میشوند، بدون آنکه تغییر رنگی در ذات جوهرشان پیدا شود. بعضی اوقات پوسیدگی و گندیدگی پیدا میکند».[234] جرجانی نیز در کتاب ذخیره خوارزمشاهی و در الاغراض الطبیه و سایر آثار پزشکی خود به عوارض و بیماریهای دهان و دندان و روش درمان آنها اشاره نموده و مسائل مهم این علم را تشریح مینماید.[235] غیاث الدین هم بهعنوان یک طبیب عمومی نویسنده، از تعداد زیادی بیماریهای دندان و لثه نام میبرد و میگوید دندانبارگی را باید از راه تراشیدن قسمتهای خراب شده با یک وسیله آهنی تیز و پر کردن آن با ماده مخصوص درمان کرد.[236]
«زهراوی احتمالا اولین پزشکی است که از وسایل دندانپزشکی چون ابزار کوتریزاسیون و پنس فرسپسهای دندانپزشکی، قلمهایScaling و بیرون آوردن تارتر که به زعم وی عامل اصلی تحلیل لثه و لبه استخوان فک است، و امروزه پس از گذشت قرنها کلیه متخصصان بر آن اعتقاد راسخ دارند، صحبت میدارد. وی در خصوص ضایعات حفره دهان نیز صاحب نظرات و شیوههای ارزندهای ... [است و در
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 119
مورد] او در کتب و رسالات یاد شده تصریح گردیده است که فیستولهای دندان را درمان میکرده است».[237]
14- دامپزشکی
در زمینه دامپزشکی نیز مسلمانها دارای تجربیات گوناگون و تألیفات قابل توجهی بودهاند، که به اختصار از آن میگذریم و فقط اشاره مینمائیم که: «در حال حاضر بیش از صد نسخه فرسنامه خطی که دسته اول در مورد بیماریها و پرورش اسب و تا حدی الاغ و قاطر، و دسته دوم به پرورش و بیماریهای طیور شکاری و تا حدی سگ و یوز شکاری است در گوشههای کتابخانههای جهان موجود است».[238]
اکنون، و در ادامه بررسی بسیار کوتاه و اشارهوار به بعضی از نمونههای تخصص پزشکی مسلمانان نکات دیگری را نیز بهطور خلاصه مورد توجه قرار میدهیم:
15- امتحان پزشکان
بعد از رواج پزشکی در بین مسلمانان و زیاد شدن طبیبان، به تدریج افرادی هم با نداشتن اطلاعات کافی در این علم خود را در زمره پزشکان قلمداد نمودند و به این دلیل برای تشخیص پزشکان واقعی و جلوگیری از سوءاستفاده دیگران قوانین و مقرراتی مورد اعمال قرار گرفت، و همانطور که ابن القفطی به موردی از امتحان پزشکان در صفحات 265 و 266 کتاب خود اشاره میکند، آزمایش طبیبان مورد توجه
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 120
قرار گرفت. برای نمونه، «طب در دوره صفویه» (ص 151- 152) در اینباره مینویسد:
«فارغالتحصیلان ممتاز و وابسته به طبقات بالای اجتماع دوره نهائی کارآموزی خود را نزد یکی از جراحان مشهور و خبره به پایان میرساندند و همین شخص هم به ایشان اجازه کار میداد. من فکر میکنم که این روش از چند قرن قبل در ایران رایجترین راه پرداختن به طبابت بوده و در دوره صفویه نیز ادامه داشته است، زیرا در کتاب مخزن الادویه میر محمد حسن خراسانی که در سال 1185 نوشته شده است میخوانیم که: پدر من اجازه طبابت را از میر محمد تقی دریافت داشت و میر محمد تقی هم آن را از پدر خود میرهادی علی علوی گرفته بود. من نیز اجازه خود را از میر محمد علی الحسینی کسب کردهام».
16- «طبیب» و «متطبب»
از آنجا که در منابع پزشکی دو کلمه فوق زیاد مورد استفاده قرار گرفتهاند، شاید ضروری باشد که معنی آنها را نیز از نظر بگذارنیم: «تقریبا «طبیب» آن روز مشابه پزشک متخصص امروز، و «متطبب» مشابه پزشک عمومی بوده است». (1) با این حال، تواضع و فروتنی پزشکان مسلمان سبب میشد که عموم اطباء قدیم خود را برای مقام والای طبابت لایق نبینند و نام طبیب بر خود نگذارند، چرا که این مقام را خیلی بالا میدانستند و بدین علت خود را «متطبب» مینامیدند. چنانکه رازی و ابن سینا و عده زیادی در تمدن اسلامی خود را «متطبب» میگفتند. (2)
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 121
17- امتحان داروفروشان
داروفروشان نیز همچون پزشکان مورد امتحان قرار میگرفتند، همچنانکه قفطی در صفحات 262 و 263 کتاب خود به این موضوع نیز اشاره مینماید.[239] و این کار حد اقل در بعضی مکانها و یا دورهها معمول بوده است.
18- تأسیس بیمارستانهای مجهز
با پیشرفت علم پزشکی و توجه مسلمانان به سلامت بیمارها، بیمارستانها یکی پس از دیگری ساخته شد، و در این میان به قول دکتر الگود، باید افتخار ابداع روش درمانی بیمارستانی را تا اندازه زیادی از آن ایرانیان دانست.[240]
حتی خود کلمه بیمارستان یک کلمه فارسی است که خیلی پیش از دوران خلافت عباسی در زبان عربی وارد شده و مورد پذیرش قرار گرفته است. در برخی از کشورهای عربی نیز این مؤسسات بیمارستان یا مارستان نامیده میشده است،[241] گرچه اکنون کوشش میشود که بهجای این کلمه فارسی، از لغت «مستشفی» که عربی است استفاده نمایند. البته باید در نظر داشت که لغت «مارستان» اشتقاق غلطی از واژه «بیمارستان» فارسی است که به معنی «جای بیمار» میباشد.[242]
بههرحال، دیده میشود که پزشکانی همچون علی بن عباس اهوازی در آخر فصل کتاب «الملکی» خود توصیههایی درباره اهمیت حضور مرتب در بیمارستان مینماید که کاملا همانند «دقت در سیر بیماری» یاProgress notes است که در این زمان و
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 122
اخیرا بدان توجه شده و یکی از پایههای اساسی تشخیص و درمان را تشکیل میدهد.[243] الگود درباره بیمارستان عضدی بغداد که توسط سلاطین شیعه آل بویه ساخته شده بود از قول ابن جابر (1184 میلادی) میگوید: زیر نظر پزشکان بیمارستان، پرستارانی خدمت میکنند که کارشان ساختن داروها و تهیه خوراک است.[244]
یکی دیگر از نمونههای بیمارستان مسلمانان، بیمارستانی بوده است که به دستور رشید الدین فضل اله وزیر در تبریز ساخته بودند که دارای 50 پزشک بوده که از کشورهای مختلف مانند: هند، چین، مصر و شام به تبریز آمده بودهاند.[245] یکی از بیمارستانهای قدیمی که هنوز هم فعالیت دارد و طی قرنها در خدمت بیماران بوده است، بیمارستان حضرت امام رضا علیه السّلام در مشهد میباشد که در دوره صفویه ساخته و تأسیس شده است.[246] حتی: «به فرمان کوبلای خان در سال 1270 (م)، در پایتخت خاندان «یوان» بخشی به نامGuanghui تأسیس شد. این بخش در واقع بیمارستانی بود که در آن تمام پزشکان، مسلمان بوده و بیماران را به شیوه عربی سنتی درمان میکردند».[247]
و این در حالی است که: «خانههائی که فقط از بیماران پرستاری میشود، تا اول قرن 12 میلادی در اروپا وجود نداشت. با جنگهای صلیبی بود که به تقلید از مسلمانان، در اروپا هم بیمارستان دائر شد. یعنی خانههائی در اروپا به وجود آمد که فقط بیماران در آن سکونت میکردند. گرچه مدتها همچنان بدون طبیب و بدون معالجه میماندند».[248]
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 123
19- بیمارستانهای ثابت و سیار
بیمارستانها دو نوع بودند: ثابت و سیار. بیمارستانهای سیار بر روی چهارپایان بارکش حمل میشدند و هرچند گاه یکبار به اقتضای نیاز مورد استفاده قرار میگرفتند. پزشکانی که با این بیمارستانهای سیار همراه میشدند، از نظر مقام با پزشکانی که در بیمارستانهای ثابت خدمت میکردند، یکسان بودند.[249]
20- بیمارستانهای غیر مختلط
هر بیمارستانی به دو قسمت کاملا جدا از هم تقسیم میشد. این کار از نظر اجرای مقررات شرعی که زن را از ظاهر شدن بدون حجاب در برابر مرد مانع میشد، لازم و ضروری بود. هر قسمت با پرستاران و خدمتگزارانی که از همان جنس بیماران بودند، مجهز بود ولی پزشکان و جراحان همه از مردان بودند.[250]
21- بخشهای تخصصی در بیمارستانها
در آن روزها حتی سعی میشده هر بیماری در بخش مخصوص خود تحت درمان قرار گیرد تا پزشکان درمانکننده بتوانند در رشته مورد علاقه و دلخواه خود کسب تخصص کنند.[251]
22- کشیک پزشکان
پزشکان هر بخشی به نوبت کشیک نیز میدادند و در مدت کشیک موظف بودند
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 125
25- معالجه رایگان
نه تنها در این بیمارستانهای بزرگ معالجه مجانی بوده است، بلکه بیماران فقیر به هنگام مرخصی مدد معاشی هم دریافت میکردهاند.[252]
26- معالجه روستائیان، زندانیان و غیر مسلمانان در روستاها
قفطی ضمن اشاره به تاریخ پزشکی در اسلام از جمله مواردی که بیان میکند، که میتوان آن را نمونهای بر اینگونه خدمات پزشکی محسوب نمود، دستور علی بن عیسی بن الجراح وزیر به سنان است که پزشکانی را جهت مداوای زندانیان و نیز مردم روستاها بفرستد و برای آنها دارو ببرند و آنان را معالجه کنند و در ضمن در این دستور اجازه مداوای یهودیان ساکن در روستاها نیز داده میشود.[253] و به قول زیگرید هونکه: در اواسط قرن یازده میلادی، ابن رضوان رئیس صنف پزشکان قاهره درباره وظیفه پزشک میگوید: «طبیب باید حتی دشمنانش را با همان روح و دلدادگی و آمادگی مداوا کند که دوستانش را».[254]
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 126
فصل چهارم: نمونههای دیگری از پزشکان شیعه
چند نمونه دیگر از پزشکان شیعه
اشاره
همانطور که قبلا اشاره گردید، با پیشرفت علم پزشکی توسط اولین پیشتازان این علم در اسلام، طب اسلامی به سرعت گسترده شد و طبیبان زیادی در سراسر کشورهای مسلمان پدیدار شدند که بررسی زندگینامه، آثار و تألیفات آنان نشان میدهد که در دورههای بعدی نیز بیشترین و معروفترین این پزشکان، شیعه و غالبا ایرانی بودهاند که نام و آثار آنها عموما در کتابشناسی «الذریعة الی تصانیف الشیعه» معرفی شده، و با استفاده از همین مأخذ، کتابشناسی طب سنتی دانشمندان شیعه تدوین و در آخر این پژوهشنامه آمده است. گرچه 850 عنوان تألیف پزشکی در این منبع، از شیعیان- که خود از نظر تعداد در اقلیت بودهاند- رقمی بسیار بالا و شگفتانگیز است. ولی اینجا باید اضافه شود که این تألیفات فقط محدود است به آنچه که اولا از دسترس حوادث و بهخصوص دشمنان شیعه و کتابسوزیهای بیشمار آنان محفوظ مانده و اطلاعاتش به دست مؤلف الذریعه رسیده، و ثانیا آن
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 127
مقداری است که مؤلف سختکوش این کتابشناسی بزرگ (الذریعة) در تحقیقات شخصی خویش توانسته است آنها را شناسائی نماید. به همین دلیل، آثار پزشکی دانشمندان شیعه محققا بیشتر از اینها بوده است، که برای روشنتر شدن این موضوع به نمونههایی از این حوادث اشاره میگردد.
الف- حوادث عمومی
که برای کتابخانههای موجود در کشورهای مسلمانان بهطور عمومی روی داده است که فقط به دو مورد آن یعنی حمله مغول و نیز حمله مهاجمین صلیبی در طی جنگهای دویستساله صلیبی اروپائیان با مسلمانان در منطقه شامات اشاره مینمائیم که به قول مورخین در مجموع میلیونها جلد از کتابهای مسلمانان سوزانیده شده و از بین رفت.[255]