77
فصل سوّم: استقلال علمی پزشکان مسلمان
اولین سدشکنان مسلمان در برابر انحصارطلبان غیر مسلمان علم پزشکی
اشاره
بهرغم شرایط نامساعدی که خلفا برای مسلمانان و پیشرفت علمی آنان فراهم آورده و میدان فعالیت را در امر پزشکی بهطور کامل در اختیار غیر مسلمانها قرار داده بودند، تمدن اسلامی که در آغاز شکوفائی و بالندگی خود قدرتی بیشتر از عوامل مخالف داشت- هرچند بخش مهّمی از این توان بهخاطر اصطکاک با نیروهای بازدارنده به هدر رفت- زمینههای مستعدی را برای رشد علوم مختلف، از جمله پزشکی، فراهم میکرد و مسلمانان با روحیهای تشنه آموختن از پای ننشستند و به مبارزه با مشکلات برخاستند. پیامبر اکرم (ص) و جانشینان معصوم او تعالیم آسمانی اسلام را گسترش میدادند و مسلمانان را به برنامههای صحیح زندگی، پاک کردن افکار خرافی، روش درست بندگی خداوند، کمک به بهبود شرایط زندگانی مسلمانان، فکر کردن، تعقل نمودن، دانش آموختن، نظم و برنامه در زندگی داشتن، مراعات دقیق مسائل بهداشتی و تدبّر و فهمیدن و سایر دستورات حیاتبخش اسلام، تشویق و
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 78
توصیه میفرمودند در اینباره احادیث بسیاری در مورد بهداشت، پیشگیری از بیماریها و چگونگی درمان آنها توسط شخص پیامبر (ص) و سپس ائمه معصومین (ع) هماکنون در متون حدیثی شیعه وجود دارد که به روشنی علل رشد و پیشرفت مسلمانان را در علم طب- همانند علوم دیگر- نشان میدهد. این احادیث که عمدتا در کتابهایی به نام «طب النّبی»، «طب الصادق»، «طب الرضا» و «طب الائمه» و سایر نامهای دیگر جمعآوری شده و علاوه بر آن بهطور وسیعی در کتابهای حدیث وجود دارد، مثلا و بهعنوان نمونه بخش مهمی از ده جلد کتاب «السماء و العالم»، از مجموعه بحار الانوار مرحوم مجلسی، را تشکیل میدهد، توجه دین اسلام را به حفظ سلامتی مسلمانان به خوبی بیان میدارد.
بدین جهت باید گفت که قبل از آشنایی با طب یونان، و جدا و مستقلّ از آن، مسلمانان در ابتدا از طریق تعالیم آسمانی اسلام، که به شکل احادیث از جانب معصومین (ع) به مسلمانان آموزش داده میشد، با اصول پزشکی و بهداشت آشنا شدند. افسوس که سلطهجویان ستمپیشه داعی خلافت نگذاشتند آنطور که باید تعالیم اصیل اسلامی منتشر گردد و در برابر آن موانع و محدودیتهای سخت و فراوانی را بهوجود میآوردند. بههرحال، و بعد از متون حدیثی، اولین تألیفات پزشکی مسلمانان را باید در بین شاگردان و شیعیان ائمه طاهرین (ع) جستجو نمود، هرچند که دشمنی خلفا با آنان هرگونه فعالیتی را غیر ممکن و یا کاملا محدود مینمود. با این وصف ابن ندیم، «جابر بن حیان» شاگرد امام صادق (ع) را (که محققین امروز او را پدر
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 79
علم شیمی میدانند) دارای تألیفات بسیار در علم پزشکی هم میخواند.[135] بهطوری که بنا بر تصریح «الذریعه»، رازی «رسالة فی الخواص» خود را از وی نقل قول نموده است. نمونه دیگر، دو کتاب همنام: «کتاب الطب»، یکی از ابو عبد اله سیاری در عصر امام یازدهم (ع) است و دیگری از ابو جعفر محمد بن احمد بن محمد بن رجاء (متوفی 266 ه.). همچنین ابن ندیم مینویسد: «ابن فضال، ابو علی حسن بن علی ... و از اصحاب خاص [امام هشتم علیه السّلام، دارای تألیفاتی از جمله:] «کتاب الطب» میباشد».[136]
بهاینترتیب ابتدا اصحاب امامان شیعه (ع)، و پس از آن سایر مسلمانان، هریک به اندازه استعداد خود، در مسیر تحقیقات علمی به حرکت درآمدند و بنای عظیم تمدن پرشکوه اسلامی را برپا نمودند، امّا سهم عمده این کوششها در همه زمینهها، از جمله علم پزشکی، به دلایل پیشگفته شده از آن شیعیان بوده است. این در حالی است که ایشان از نظر تعداد در اقلیت بودند و به علاوه همیشه تحت فشار و در شرایط سختی قرار داشتند که از جانب مرکز خلافت و پس از آن توسط فرمانروایان و سلاطین متعصب طرفدار خلافت بر علیه آنان اعمال میشد، بدینگونه که حتی زندگی شیعیان را غالبا در مخاطره قرار میداد. این تعصّبات و کینهتوزیها در حدّی بود که چه بسیار کتابهای نفیس دانشمندان شیعه به آتش کشیده و سوزانیده شد و برای همیشه آه حسرت را بر دل مشتاقان آن در آینده گذارد. آنطور که ما امروز فقط نامی از خیلی از تألیفات علمی شیعیان میشنویم. بااینهمه، جای شگفتی است که از میان کتب بهجایمانده از شیعیان، مرحوم آقا بزرگ تهرانی یکتنه توانسته است
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 80
فهرست بیش از پنجاه و چهار هزار کتاب شیعه را در اثر ارزشمند خویش کتابشناسی «الذریعه الی تصانیف الشیعه» در 26 جلد تهیه نماید تا عملا اثبات نماید. اینکه گفته میشود سهم اصلی در تمدن اسلامی مرهون دانشمندان شیعه است، یک ادعای گزاف نبوده، بلکه یک واقعیت است.
به هر جهت، یکی دیگر از قدیمیترین کتابهای پزشکی مسلمانان که بهجایمانده: «فردوس الحکمه» از «ابو الحسن علی بن سهل طبری ایرانی در قرن سوم هجری است که مورد توجه محققین تاریخ طب قرار گرفته است. پس از وی- و بسیار مشهورتر از او- شخصیت برجسته جهان طب زکریای رازی است که در نیمه دوم قرن سوم و بخشی از قرن چهارم میزیسته 137]، و مرحوم آقا بزرگ تعداد بسیاری از تألیفات او را بهعنوان یک فرد شیعه در «الذریعه» معرفی مینماید. رازی حتی یکی از رسالههای پزشکی خود را که در مورد علت بروز زکام در اثر بوئیدن گل در فصل بهار میباشد برای استاد شیعی خود، ابو زید احمد بن سهل بلخی (243 ه.) به رشته تحریر درآورده است.[138] با پدیدار شدن رازی و طلوع خورشیدگونه دانش پزشکی مسلمانان، پزشکان غیر مسلمان که با حمایت خلفا از آنان فراوان شده بودند و در آسمان علم پزشکی هریک چون ستارهای سوسو میزدند، به ناگهان از انظار مردمان و در صفحات تاریخ پزشکی ناپدید شدند. عصر ترجمه به پایان رسید، و خلفای عباسی که دیگر هیچگاه قدرت و سلطه گذشته خویش را نداشتند نتوانستند چون اسلاف خود جریانات را در کنترل کامل خویش نگهدارند. و حتی دورانی نیز
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 81
همچون دستنشاندگان در تحت اقتدار پادشاهان شیعه آل بویه قرار گرفتند. و بدینترتیب اوضاع اجتماعی و سیاسی در کشورهای اسلامی روز به روز در جهت آمادگی بیشتر برای پرورش استعدادهای بالقوه علمی مسلمانان و شکوفائی و بالندگی و پیشرفت آنان در بستر میراث فرهنگی اسلامی، با شتاب به حرکت درآمد، بدانگونه که قرن چهارم و پنجم هجری، یعنی همزمان با سلسله آل بویه، یکی از درخشانترین ادوار تاریخ اسلام از نظر فراوانی دانشمندان برجسته در زمینههای مختلف علوم به حساب میآید.
رازی، اهل ری بود و در ایران، و به دور از جوّ سیاسی حاکم بر مرکز خلافت بغداد، نشو و نما کرد و پس از طی مدارج علمی در حرفه پزشکی وارد بغداد شد. او در آنجا یکتنه ریاست بلامنازع علم پزشکی را، که تا آنوقت در اختیار طبیبان غیر مسلمان قرار داشت، با اقتداری هرچه تمامتر به دست گرفت. تألیفات این پزشک بزرگ بسیار بیشتر از آن است که بتوان در اینجا به همه آن اشاره نمود، اما بهعنوان نمونه به برخی از مهمترین آثار طبی او از جمله کتاب «الحاوی» بهطور اختصار اشاره مینمائیم. این کتاب، که گفته میشود بین بیست تا سی جلد باشد، زیرا نسخههای آن با همدیگر اختلافهائی دارد، یک دائرة المعارف بزرگ پزشکی است که رازی دیگر زنده نماند که این اثر عظیم را آنطور که خود میخواست تنظیم نهائی نماید. جای تعجب است که چنین تألیف مهمی در علم طب هماکنون در کشور مؤلف آن، یعنی ایران، بهطور کامل وجود ندارد، بلکه بخشهایی از آن در برخی از کتابخانههای ایران به شکل نسخ خطی موجود است و تنها در سالهای اخیر فقط یک جلد آن به
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 82
فارسی ترجمه و منتشر گردید. درحالیکه طبق گفته دکتر الگود: «آثار طبی رازی در ردیف مهمترین آثار مکتب پزشکی عرب قرار دارد. در میان آنها کتابی که از نظر اهمیت فایده بر سایرین مقدم است کتاب الحاوی است. این کتاب هیچگاه با متن کامل عربی به چاپ نرسیده ولی در زبان لاتین به صورت نسخهای که در سال 1279 [میلادی توسط فرج بن سالم برای شارل (شاه آنژو) ترجمه و در 1486 در برشا چاپ شده در دسترس است. قسمتهایی از متن اصلی آن را در کتابخانههای مختلف میتوان یافت که شاید روزی در آینده جمعآوری و تنظیم و چاپ شوند. این امر بسیار مطلوب و مورد نیاز است، زیرا محققان تاریخ عرب باید کتاب حاوی را حتی از قانون بوعلی سینا نیز مهمتر بدانند. برای پی بردن به تاریخ کامل و درک اهمیت نقشی که اعراب و ایرانیان در پیشرفت فن پزشکی ایفا کردهاند، دسترسی به متن کامل و اصلی این کتاب ضروری است».[139]
توضیحی که اینجا لازم است داده شود اینست که تا مدتها پس از ظهور اسلام و در اثر تعالیم آسمانی آن، تعصبات قومی و نژادی و زبانی و مرزهای جغرافیائی در بین مسلمانان، به آن شکلی که اکنون دیده میشود وجود نداشت. و از طرفی «عربی» چون زبان قرآن و زبان این دین بود و عده زیادی از مسلمانان کشورهای مختلف با این زبان آشنا شده بودند، دانشمندان مسلمان غیر عرب زبان نیز برای استفاده هرچه بیشتر از تألیفاتشان سعی میکردند آثار خود را حتیالامکان به زبان عربی- که زبان بینالمللی مسلمانان بود- بنویسند. از جمله زکریای رازی دانشمند پزشک ایرانی تمام
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 83
آثار پزشکی خود را به عربی نگاشته، اما بو علی سینا، طبیب بزرگ دیگر ایرانی، علاوه بر تألیف بیشتر آثار خود به عربی، گاهی از زبان فارسی نیز استفاده نموده است. ولی نکته مهم در این مورد آنست که مستشرقین غربی با وجود آنکه خوب میدانند که چرا این آثار عموما به عربی است، و اینکه مؤلفین آن از مسلمانان کشورهای مختلف اسلامی، و بیشتر از ایران و فارسزبان بودهاند، به علت حساسیت شدیدی که نسبت به دین اسلام دارند- که برای یک محقق تاریخ و فرهنگ اسلام بسیار نکوهیده و بیانگر تعصب در داوری است- عموما «تاریخ تمدن اسلام» را «تاریخ تمدن عرب»؛ «تاریخ طب اسلام» را «تاریخ طب عرب»؛ «علوم مسلمانان» را «علوم عرب» و ...
مینامند!- که به این جریان مجددا اشاره خواهیم کرد.
به هر جهت، کتاب «الحاوی» موجود در کتابخانه اسکوریال اسپانیا تقریبا از کاملترین نسخ حاوی در دنیا میباشد[140] و بدینترتیب غربیها در ترجمه، چاپ و نگهداری متن اصلی این کتاب بیشتر از وارثین اصلی آن، یعنی مسلمانها، کوشا بودهاند و به همین دلیل نیز توانستند پس از دوران طولانی قرون وسطی خویش با گنجینه عظیم دانش مسلمانان، تمدن امروز خود را سازماندهی و بنا نمایند.
رازی برخلاف پزشکان غیر مسلمان دربار خلفا، که علاوه بر جاه و مقام و اقتدار ویژه هرکدام دارای ثروتهای هنگفت و افسانهای شدند که در تاریخ هم ثبت شده است، زندگی بسیار سادهای داشت. وقت او صرف درمان بیماران مختلف از طبقات عادی مردم میشد، و یا آموزش پزشکی به علاقهمندان این علم و تألیف کتابهای
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 84
پزشکی. «رازی از آن دسته از اطباء بود که به تمام معنی کلمه طبیب بود و بس و جز خدمت خلق خدا کاری انجام نمیداد. تمام عمر تهیدست بود با تمام آنکه قریب دویست و هفتاد و پنج اثر و تألیف از خود به یادگار گذارد، کسی در دوران و پس از مرگش ثروت و اندوخته برایش سراغ ننموده است ... معروف است که رازی عیالش را طلاق داد ولی بهواسطه دستتنگی نتوانست مهریه وی را بپردازد».[141]
رازی، طبیبی حاذق و دانشمندی پرکار بود. او خود میگوید: «در تألیف «حاوی» پانزده سال شب و روز کار میکردم تا آنکه چشمانم ضعیف و یکی از عضلات دستم خشک شد و از کار افتاد. بااینحال تا آنجا که مقدور بود، از خواندن و نوشتن دست برنمیداشتم و پیوسته به افرادی متوسل میشدم، که برایم کتاب بخوانند و یادداشتهای مرا بنویسند».[142] از تألیفات مهم دیگر رازی، کتاب «الجدری و الحصبة» (آبله و سرخک) است. «رازی در کتاب خود برای اولین مرتبه در تاریخ طب تشخیص افتراقی آبله و سرخک را داده است و در باب آبله دو قسم بیماری قائل میشود یکی آبله حقیقی و دیگری آبله مرغان».[143] «این کتب تحقیقا براساس تجارب و ملاحظات تشخیص طبیبی عملی است، که بیمار را عمیقا معاینه نموده که نتیجه تجارب بسیار دانشمندانهاش میباشد. این کتاب اولین اثر مطالعهای و دقیقی است که ما درباره بیماریهای عفونی میبینیم».[144] «بهطور خلاصه کتاب «الجدری و الحصبة» ... چه از نظر بیان علائم و تشخیص کلینیکی و چه درمان، در مقام خود بزرگترین کتاب تألیفی رازی است که تا قرن هفدهم میلادی درباره این دو بیماری
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 85
نگاشته و [در] معلومات و اطلاعات جدید و معاصر تغییر بزرگی در باب شناسائی و اطلاع به این دو بیماری داده نشده است. بدین مناسبت علمای تاریخ طب برای این کتاب در تاریخ اپیدمیولوژی(Epidemiologie) مقام ارجمند و ارزنده قائل میباشند».[145]
دیگر از آثار رازی، تحقیقات او در مورد طب کودکان است، بهطوریکه دکتر الگود گاهی او را «پدر طب کودکان»[146] میخواند، و جای دیگر مینویسد: «ایرانیها را باید با توجه به نوشتههای رازی، بنیانگذار طب کودکان در جهان دانست»[147]. او همچنین میگوید: «به نظر بسیاری از کسانی که در تاریخ پزشکی تحقیقاتی دارند ایرانیان مبتکر و مخترع گچ شکستهبندی هستند ... در نوشتههای رازی مطلبی که خیلی نزدیک به این موضوع است دیده میشود. او میگوید «بهتر است عضو شکسته را با پارچهای که در محلول آهک و سفیده تخممرغ فرو برده شده باشد ببندیم ... یک چنین پارچهای مثل سنگ سفت میگردد و نیازی به بازکردن آن تا بهبودی استخوان شکسته وجود ندارد».[148] رازی برای آنکه حتی مردم عادی نیز بتوانند از تخصص علمی او بهره گیرند، کتابی به نام «من لا یحضره الطبیب» تألیف نموده است که شبیه کتابهای امروزی «پزشک خود باشید» و یا «پزشکی برای همه» میباشد. او خود در علت نگارش این کتاب میگوید: «مردی بزرگوار و دانشمند و خیرخواه تقاضا کرد که مقالهای مختصر راجع به معالجه بیماریها با خوراکیها و نوشیدنیهای شایع و مورد شناخت مردم که در دسترس همگان اعم از خانه، آشپزخانه، خوراکپزیها،
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 86
بازارها، دهات و دکهها قرار دارد بنویسم و در بعضی موارد که مجبور به ذکر نام داروئی شوم که برای معالجه بعضی بیماریها بهوسیله پزشکان در کتب خویش مفصلا از آنها نام بردهاند در اینجا به صورت ساده معرفی نمایم تا امکان استفاده و کاربرد آنها برای بیشتر مردم در بیشتر موارد فراهم شود. بنا بر تقاضای شخص مذکور این مقاله را تدوین کرده ...».[149]
به هر جهت، تألیفات رازی در علم پزشکی وسیعتر و مهمتر از آن است که بتوان در این مختصر بیشازاین نوشت.
شهرت رازی در علم طب و کتابهای فراوانی که تألیف نموده باعث شد که آیندگان کمتر به کتابهای پزشکی شیعیان دیگری که در قرن سوم و چهارم به نگارش درآمده توجه کنند، درحالیکه برخی از این مؤلفین خود از علمای بزرگ و فقیهان بنام جهان تشیّع میباشند. بزرگانی همچون «ابو الحسن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، بزرگ اهل قم و پدر شیخ صدوق (و متوفی 329 ه. ق) و مؤلف:
«کتاب الطب»، عبد اله بن جعفر بن حسین بن مالک بن جامع حمیری (مؤلف:
«قرب الاسناد») و بزرگ قمیها و مؤلف: «کتاب الطب»، شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه (متوفی 381) و مؤلف «نوادر الطب».
همچنین، کتابهای دیگری که توسط دانشمندان و طبیبان شیعه در این عصر به نگارش درآمده بیانگر نقش اصلی آنان در پیشبرد علوم، از جمله علم طب، در تمدن اسلامی و بینیاز نمودن مسلمانان از غیر مسلمانان میباشد. برخی دیگر از این
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 87
تألیفات عبارتند از: «کتاب الادویه» و «کتاب الطب» از احمد بن محمد بن حسین بن حسن بن دؤل قمی، مؤلف یک صد کتاب و متوفی سال 350 ه.، «کتاب فی علم المزاج» از ابو نصر فارابی متوفی سال 339، «الکناش» از ابو الحسن احمد بن محمد طبرسی، در ده مقاله که مقاله دهم درباره بیماریهای چشم است، «رساله فی ذکر القارورة» از ابو الحسن احمد بن محمد بن یحیی طبری ترنجی (که در سال 357 زنده بوده است)، و غیره، که برای اطلاعات بیشتر باید به کتابشناسی «الذریعه» مراجعه نمود.
از طبیبان مسلمان دیگری که بعد از رازی پدیدار شدند و شهرت یافتند، یکی علی بن عباس اهوازی است که همزمان با عضد الدوله (قرن چهارم هجری)، از فرمانروایان دانشپرور سلسله شیعه آل بویه بوده و کتاب معروف پزشکی خود:
«کتاب الملکی» را به نام او تألیف نموده است. او در مقدمه این کتاب به انتقاد از آثار طبی گذشتگان، از قبیل «بقراط»، «جالینوس»، «اریباسیوس» و غیره پرداخته و حتی آثار جالینوس را- که از مشهورترین پزشکان یونان باستان بوده است- بسیار درهم میداند.[150]
و بالأخره چندی نمیگذرد که بزرگترین نابغه دوران در علم طب و چهره بیرقیب جهان پزشکی وارد صحنه میشود و با پیدایش او، کرسی ریاست بلامنازع این دانش برای قرنها، فقط مختص او میگردد. این دانشمند و طبیب بسیار مشهور نیز، چون رازی، شیعه و ایرانی بود. بو علی سینا، حسین بن عبد اله (370- 428 ه. ق) بر
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 88
خلاف رازی- که در دوره میانسالی به دنبال علم طب رفت- هنوز هیجده سال داشت که بهعنوان طبیبی حاذق نامش بر سر زبانها افتاد، و به قول دکتر الگود: «در این مرحله یکی از بزرگترین مردانی که تاکنون دنیا به خود دیده است، قدم به عرصه تاریخ میگذارد. دربار خلافت بغداد نبود که یک چنین نادره زمانی را بهوجود آورد. خانواده برجستهای نیز نبود که او را به بار آورد. او روستاییزاده متوسطی از یکی از استانهای ماورای خزر و پسر یک مأمور وصول مالیات بود ... و قبل از رسیدن به شصت سالگی نیز وفات کرده، [بااینحال آثار و نوشتههایش سراسر اروپا را تحت تاثیر قرار داده است. ابن سینا کسی است که از طرف هممیهنان خود با عناوین معلم ثانی و شیخ الرئیس مورد تمجید و ستایش قرار گرفته است. دانته در «کمدی الهی» او را در ردیف بزرگترین متفکران عالم غیر مسیحی قلمداد کرده و سرانجام ویلیام هاروی 600 سال پس از مرگ او درباره وی به دوست خود اوبری چنین توصیه کرده است: «به سرچشمه اصلی مراجعه کن و آثار ارسطو، سیسرو و ابن سینا را بخوان».[151] «آثار و تألیفات شیخ [بو علی سینا] متجاوز از 200 است که اغلب آنها به زبان عربی است و تقریبا سی و سهتای آنها فارسی است. مشهورترین کتاب وی همان قانون است که نام کامل آن «کتاب القانون فی الطب» است و از روز تألیف تا قریب هفت قرن (اواسط قرن هفدهم میلادی در اروپا) و تاکنون در مشرق زمین مورد نظر طالبان طب و از کتب درسی اغلب دار العلمها بوده است. و باوجود اینکه قریب 50 سال است تدریس رسمی آن در دانشکدههای پزشکی ایران معمول نیست هنوز هم
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 89
در بسیاری از شهرهای شبه قاره هندوستان، در مدارسی که طب قدیم به اصطلاح «طب یونانی» را میآموزند، این کتاب متداول است».[152] به نظر دکتر الگود «قانون» به احتمال قوی معروفترین کتاب طبی است که تا به حال در دنیا به رشته تحریر درآمده است.[153] و بعد از تألیف این کتاب بود که کتاب «ملکی» تألیف علی بن عباس اهوازی نسبتا متروک ماند.[154]
اطلاعات و تجربیات بو علی در علم پزشکی بسیار وسیع بوده است. مثلا تخصص او در درمان بیماریهای عصبی، علت مراجعه بسیاری از بیماران روانی به وی بود[155].
«افتخار ابداع درمان فیستول (ناسور) اشکی با روش میل زدن را باید به ابن سینا داد.
زیرا او بود که استعمال میل جراحی را در مجرای اشکی پیشنهاد کرد».[156] در مورد سرطان بود که جدیترین اعمال انجام میشد. شرحی که ابن سینا درباره درمان بیماری بدخیم نوشته میتوانست امروز نوشته شود. به نظر وی تنها راه چاره این است که بیمار در مراحل اولیه آن تحت نظر قرار گیرد. ابن سینا بعدا اضافه میکند که حتی باز هم معالجه قطعی نیست».[157]
«ژان آستروک در نشریه مربوط به «تاریخ دانشکده پزشکی مونپلیه» مینویسد:
ابن سینا چندین بیماری تازه که بر یونانیان مجهول بود کشف کرده و تقریبا همه تقسیمات تازهای که بر مبنای مشاهدات بالینی وضع کرد صحیح بوده است. او غالبا اشتباهات جالینوس را اصلاح نموده و گفتههای بقراط را تفسیر کرد، ولی روشهای
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 90
درمانی ابن سینا که همیشه متناسب با علل بیماریها و کاملا مستدل و منطقی بود بیاندازه غنیتر و پرمایهتر از معتقدات یونانیها بوده است».[158] «ابن سینا موفق شده بود آنچه را که جالینوس نتوانست انجام دهد به ثمر برساند و سبک صحیحی را در پزشکی ایجاد و برقرار سازد».[159] به نظر او علم طب بیشتر حفظ سلامتی است و نه درمان بیماریها.[160]
الگود مینویسد: «او (بو علی) ضمنا عادت داشت هرگاه به مسأله دشوار و مبهمی برخورد، وضوی کامل بگیرد و به مسجد رفته دست به دعا و مناجات بردارد تا خداوند او را به درک مطالب کمک کند و مشکلات را بر وی آسان گرداند».[161] «بو علی سینا در دو هفته آخر زندگیش از قبول هر نوع مداوا خودداری کرد، فقرا را اطعام کرد، بردگان را آزاد ساخت و تمام قرآن را هر سه روز یکبار تلاوت کرد».[162]
بو علی سینا در مقایسه با رازی
بو علی و رازی هر دو در علوم مختلف مطالعه کرده و یا صاحبنظر بودهاند، گرچه که بزرگترین پزشکان عصر خویش- حتی در اعصار بعد- نیز بودهاند. البته وسعت دانش غیر پزشکی بو علی سینا وسیعتر و بیشتر از رازی بوده است. هر دو صاحب تألیفات زیادی در علم پزشکی و موضوعات دیگر بودهاند که حد اقل بخشی از تألیفات آنها در کتابشناسی الذریعه، که معرفیکننده تألیفات شیعیان میباشد آمده
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 91
است. بهطور کلی به نظر میرسد که شهرت بو علی در مجموع، هم در ایران و هم در کشورهای دیگر، به روشنی بیشتر از رازی بوده است، بااینحال شاید جالب باشد که نمونهای از بعضی مقایسههایی که توسط صاحبنظران تاریخ پزشکی در مورد این دو طبیب بیرقیب سراسر تاریخ تمدن اسلامی به عمل آمده است، در اینجا بیان شود:
«در میان پزشکان مشهور عرب یا ایرانی فقط یک نفر هست که با ابو علی سینا قابل مقایسه است و آن محمد بن زکریا است».[163] «ابتکار رازی بیشتر در طب عملی است درحالیکه ابن سینا بیشتر در طب نظری استعداد دارد. از جمله تجویز جیوه را برای اولینبار بهعنوان ملین باید به رازی منسوب دانست. مرهم سفید آب سرب نیز به وسیله رازی در کتاب داروسازی وارد شد و از این جهت این مرهم در قرون وسطی به نام سفیدآب رازی معروف بوده است. نوعی قرص نیز برای استعمال در چشم وجود داشته که تحت عنوان «صابون عربی» یا «قرص رازی» شناخته میشد. رازی همچنین استفاده از روده حیوانی را بهعنوان زخمبند در اعمال جراحی معرفی کرد و نخستین کسی بود که واکنش مردمک چشم را در برابر نور تشخیص داد. از طرف دیگر دفاع از نظریات بدیع آلهازن (مقصود «ابن هیثم» پزشک، هیأتشناس، ریاضیدان، بزرگترین فیزیکدان مسلمان و برجستهترین پژوهشگر عرب در دانش پرتوشناسی است)[164] را درباره بینائی، که امروز صحیح تشخیص داده شده است باید به بو علی سینا منسوب دانست. همچنین به نظر میرسد ابن سینا تفاوت میان یرقان انسدادی و یرقان همولبتیک را میدانسته و نخستین کسی بوده که توصیف خوبی از مننژیت
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 92
کرده است».[165]
«ابن سینا روش حمام گرفتن متناوب سرد و گرم را در علم طب وارد کرد. او همچنین دستگاه تنقیه و کیسه آب سرد را اختراع کرد. به کار بردن نخهایی که از جنس مو ساخته شده بودند، در جراحیهای قرون وسطی، نیز به زکریای رازی منسوب است».[166] «بهطور خلاصه از قرن دوازدهم تا هفدهم [در اروپا] رازی و ابن سینا حتی از بقراط و جالینوس هم برتر شناخته میشدند».[167]
خارج کردن علم طب از انحصار غیر مسلمانان
همانطور که قبلا اشاره گردید، زمینه بسیار مساعد رشد علم طب که با توجه به دستورات بهداشتی و رهنمودهای پزشکی موجود در تعالیم آسمانی اسلام و از طریق قرآن و احادیث معصومین (ع) فراهم شده بود، و پیگیری این دانش توسط شیعیان در همان قرنهای اولیه اسلام، سبب گردید که علم پزشکی- بهرغم شرایط نامساعدی که دربار خلافت و پزشکان غیر مسلمان آن، برای مسلمانان به وجود آورده بودند- در بستر اصیل خود دوباره تحرک یافته و با موفقیت موانع موجود را به کنار زده و به پیشرفتهای سریعی نائل گردد. بدینترتیب علم پزشکی از انحصارطلبی یک گروه خاص از اطباء غیر مسلمان بیرون آمد، و توسط پزشکان مسلمان گسترش یافت و خدمات آن در اختیار همه اقشار جامعه قرار گرفت، دروازههای این علم بر روی افراد مستعد باز شد و چهرههای درخشان تاریخ طب اسلامی یکی پس از دیگری
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 93
پدیدار شدند و این علم شکوفائی و پیشرفت فراوان یافت تا جائی که برای قرنها (تا قرن هفدهم، و حتی در مورد چشمپزشکی تا قرن هیجدهم میلادی) طب اسلامی در سراسر جهان پیشتاز و بیرقیب و الگو قرار گرفت، و تحقیقات و تألیفات بسیاری توسط پزشکان مسلمان انجام یافت. ازاینرو، برای بررسی این متون، و نیز تاریخ طب اسلامی، هر پژوهندهای نیازمند به آگاهی از زمینه و بستری است که این دانش در آن نشو و نما پیدا کرده است. و آنان که بدون توجه، و یا داشتن اطلاعات کافی از شرایط و چگونگی پیدایش علم پزشکی در اسلام و ویژگیهای آن، دست به نوشتن تاریخ این علم زدهاند حقایق مهمی را نادیده گرفته و درنتیجه موفق به بررسی و قضاوت صحیحی در این مورد نشدهاند.
بههرحال، کوشش برای خارج کردن علم پزشکی از انحصار غیر مسلمانان، که در ابتدا توسط پزشکان شیعه آغاز و با الهام از دستورات و رهنمودهای بهداشتی و پزشکی معصومین (ع) صورت گرفته بود و تداوم آن نیز عمدتا بوسیله همین پزشکان انجام پذیرفت، اقدامی بسیار موفق بود و نتیجه آن بهزودی به ثمر نشست و سبب شد که:
1- مسلمانان به قابلیتها و استعدادهای علمی خود پی ببرند و حس اعتماد به نفس در این زمینه در آنها به وجود آید.
2- با پیشرفتهای علمی در امر پزشکی متوجه شوند که طب یونان آنطور که پزشکان مسیحی تبلیغ مینمودند قطعی و جزمی نیست و نارسائیهای بسیار دارد و قابل تجدیدنظر و بررسی و انتقاد میباشد. مثلا رازی با اشاره به گفته بسیار مختصر جالینوس در مورد آبله میگوید: «اما آنهائی که گفتهاند جالینوس برای آبله علاج
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 94
مخصوص و کافی و علت قانعکنندهای نقل نکرده و در این باب چیزی نگفته است راست میگویند»، و بعد اضافه مینماید: «و من تعجب میکنم که چگونه جالینوس از این مرض گذشته و آن را ندیده گرفته است، درحالیکه مرض شایعی است و احتیاج به درمان آن شدید بوده». و آنگاه ادامه میدهد: «ما آنچه در این مرض مورد حاجت است، همه را ذکر و معالجات را هم به تفصیل و هریک را در جای خود بیان نمودیم».[168] و نیز: «علی بن العباس طبیب عضد الدوله و معاصر گربرت، از کتابهای طبی موجود و متداول انتقاد میکند و مینویسد: ... بقراط خیلی مختصر مینویسد و بسیاری از اصطلاحاتش روشن نیستند و به تفسیر احتیاج دارند ... جالینوس هم چندین کتاب نوشته است که هرکدام فقط شامل تکهئی از هنر پزشکی میباشد ولی رودهدرازی میکند و تکراری هستند. حتی یک کتاب هم از این شخص نیافتم که کامل باشد و برای تدریس طب عملی متناسب باشد».[169]
بهاینترتیب پزشکان مسلمان، طب را از وابستگی شدیدش به یونان رهائی داده و به تدریج طب اسلامی را جایگزین آن نمودند.
3- از نتایج استقلال پزشکی مسلمانان، از اهمیت افتادن زبان یونانی و قرار گرفتن زبان عربی- و پس از مدتی- زبان فارسی، بهعنوان زبان علم و زبان پزشکی به جای آن بود.
4- مسلمانان با توجه به این واقعیت که طب یونانی کامل نیست و نمیتوان به آن اکتفا نمود، کوشش نمودند که حتیالامکان از تجربیات طبی سایر کشورها نیز همزمان
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 95
استفاده کنند تا بتوانند بعدا- همانطور که اشاره نمودهایم- پا را فراتر از علوم عصر گذارده و خود طلایهدار دانش بشری در جهان گردند. بهاینترتیب، آنان از تجربیات پزشکی هندوستان و حتی چین نیز استفاده نمودند: «یکی از منابع مهم مسلمانان طب هندی بوده است. علی بن ربن طبری ... گفتار چهارم از کتاب خود یعنی فردوس الحکمه را تحت عنوان: «من جوامع کتب الهند» آورده و در سی و شش باب آراء و اقوال پزشکان قدیم هند را ذکر کرده است ... و نیز کتاب چرک از منابع مهم پزشکی هندی بوده است که مسلمانان در اختیار داشتند. این کتاب که ترجمه انگلیسی آن در سال 1902 م. در کلکته چاپ شده نیز از منابع علی بن ربن طبری در فردوس الحکمه و محمد بن زکریای رازی در حاوی بوده است. ابو ریحان بیرونی میگوید که چرک از قدیمترین کتابهای پزشکی هندی است 170]». همچنین: «نسخ خطی منحصربهفردی که در ترکیه موجود است کتاب موسوم به تانکسوقنامه ایلخان در علوم ختائی است که در عهد غازان خان به اهتمام رشید الدین فضل اله وزیر همدانی تهیه شده است و ترجمه قسمتی از کتب طبی و علمی چینی به زبان فارسی است».[171]
5- با استقلال علمی مسلمانان، سلطه علمی و فرهنگی غیر مسلمانان بر آنها پایان پذیرفت.
6- همه علاقهمندان به دانش پزشکی و افراد مستعد توانستند به سهولت به آن دسترسی یابند و با همگانی شدن آموزش این علم، استعدادهای بزرگ یکی پس از دیگری شکوفا شدند.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 96
7- با پیشرفت علم طب و فراوان شدن پزشکان و رواج خدمات پزشکی در بین اقشار جامعه، که از نتایج بیرون آمدن از انحصار دربار و اشراف بود، هزینههای پزشکی نیز کاهش یافت و عدهای از پزشکان بزرگ کمر به خدمت عموم مردم بستند.
8- و بالاخره: «سیمای پزشک که در آغاز معمولا زمینه مسیحی یا یهودی یا زردشتی داشت یا عملا به این دینها متعلق بود، بهکلی رنگ اسلامی پیدا کرد و سیمای اسلامی «حکیم» جانشین آن شد».[172]
بررسی جنبههایی از طب اسلامی
الف- برتری آن بر طب یونان
اشاره
بعد از آگاهی مسلمانان به نارساییهای پزشکی یونان به زودی خود به مرحلهای از تکامل در این علم رسیدند که برتری آنان نسبت به پزشکان یونان آشکار گردید.
«اگر در مقابل به نوشته کنیگستون(Kingston) درباره تاریخ و فلسفه طب اسلامی نظر افکنیم میبینیم چنین مینویسد: تا مدت مدیدی چنین خیال میکردند که مسلمانان از نظر علمی و فلسفی بندگان پیرو مکتبهای یونان بودند و تنها کاری که کردهاند آن بوده که منابع مزبور را به صورت فسیل نگاه داشتهاند بدون اینکه کوچکترین دخل و تصرفی در آنها بکنند، ولی این نظریه کاملا غلط است زیرا در آنوقت که مسلمانان در افق پدیدار گشتند تمدن یونان در حال افول بوده و طب منحصر به نوشتن اوراد و استعمال طلسم و جادو شده بود و حتی کتب علمی و فلسفی
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 97
قدیمی یونان منسوخ شده بود. در این موقع بود که مسلمانان نه فقط مدارک گرانبهای اصیل یونان قدیم را حفظ کرده و ترجمه نموده و مورد استفاده قرار دادند، بلکه با نوشتن تفسیر و شرح و حاشیه با عقل و منطق و به درستی، آنها را مورد انتقاد قرار داده و اولین روش علمی و تجربی را در طب بنیان گذاردند».[173]
و نیز: «شک نیست که عربها علم یونان را- و آنکه هیچ، حتی بخشی از علم چین و هندوستان را نیز- به ارث بردند و بعدها به غرب رد کردند؛ ولی این فقط جزیی از کاری بود که آنها کردند. اعراب آنچه را به ارث بردند ترجمه و تفسیر کردند و تحلیلهای ارزشمندی به آن افزودند؛ مهمتر اینکه از خود نیز فراوان تراویدند.
عربستان مغزهای علمی اصیلی بار داد؛ آنان را تا بلوغشان پروراند؛ و پشتگرمی داد تا چیز تازهای از خود در خوان علم بگذارند. ازاینرو وقتی به دین غرب به فرهنگ عرب میاندیشیم، مهم است که هر دو جنبه را در نظر گیریم؛ هم کار اصیل را و هم افکار انتقالی عصری قدیمتر».[174]
تذکر: غربیها، به علت حساسیتی که بهطور سنتی و ارثی نسبت به اسلام و مسلمین، به خصوص از زمان جنگهای صلیبی تاکنون داشتهاند، با تعصب خاصی حتیالامکان از به کار بردن کلمه «اسلام» یا «مسلمانان» خودداری و احتراز مینمایند، بهعنوان مثال، در متن فوق به جای کلمه «مسلمانان» از واژه «عربها» یا «اعراب» استفاده کردهاند؛ و به جای «اسلام»، لغت «عربستان» را به کار بردهاند؛ و یا «فرهنگ عرب» را در جای «فرهنگ اسلام» گذاردهاند! این روش ناپسندیده و در واقع غیر علمی، در
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 98
اکثر کتابهایی که مستشرقین در مورد فرهنگ و تمدن و علوم مسلمانان نوشتهاند به چشم میخورد و به همین دلیل برخی از مترجمین اینگونه کتابها، سعی کردهاند که در ترجمه خود برابرهای درست این کلمات را بیاورند و نه ترجمه تحتاللفظی را.
زیرا: «بیشتر دانشمندان اسلامی (که به غلط آنان را عرب شمردهاند و باید به جای جمله طب عربی، طب اسلامی را استعمال کرد) از ملل غیر عرب مانند ایرانی، ترک، عراقی، هندی، بربر و غیره بودهاند، و در این میان ایرانیان مقام بس شامخی را دارا بودهاند.
بهطوریکه بیش از دو ثلث کلیه دانشمندان و پزشکان، ایرانی الاصل بودهاند».[175]
بههرحال، اگر بخواهیم خدمات بسیار درخشان مسلمانان را نسبت به دانش پزشکی، که بهطور بسیار وسیعی انجام گرفته است، کاملا مختصر کنیم و فقط به اشاره از کنار آن بگذریم- که در این صورت البته هیچگاه حق مطلب را ادا نکرده و دچار قصور هم گشتهایم- باید بگوئیم که: «اطباء اسلامی (بهخصوص ایرانیها) حد اقل چهار اثر مهم در طب از خود به یادگار گذاردهاند به قرار زیر:
نخست آنکه طب پراکنده و مشوش یونانی را مرتب نمودهاند.
دوم آنکه طب را از صورت نظری بیرون آورده و طب عملی را ایجاد کردهاند.
سوّم آنکه علم الامراض را بسط و توسعه داده و بسیاری از بیماریها که تا آن زمان از آن اطلاع فراوان نبوده در علم طب وارد نمودهاند.
چهارم آنکه اثر داروها را در طب از نظر وظائف الاعضاء وارد ساختهاند.[176]
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 99
ب- پیشرفت در شاخههای گوناگون دانش پزشکی و ایجاد تخصصهای جدید، و نیز کشفیات، ابداعات و گسترش بیسابقه در این علم و شکوفایی کامل آن، که در زیر به مواردی از آن به اختصار اشاره میگردد.