علل ماندگار ماندن پزشکان غیر مسلمان در رأس قدرت در زمان خلفا
اشاره
علاوه بر موارد فوق الذکر، لازم است در اینجا عوامل دیگری را نیز- هرچند به اختصار- خاطرنشان نمائیم.
1- در خدمت امیال سوء خلفا برای از بین بردن دشمنان آنها
تاریخ، اعتراف و اقرار دارد که عموم خلفای اموی و عباسی، یا حد اقل اکثر آنان،
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 40
برای از بین بردن مخالفان در موارد بسیاری از سمهای مهلک و مسموم کردن استفاده میکردهاند، که در این جنایتها برخی از پزشکان مخصوص دست داشتهاند- گرچه مواردی نیز در تاریخ وجود دارد که بیانگر عدم اطاعت پزشک از خلیفه برای تهیه سّم بوده است- بههرحال، غیر از ائمه معصومین علیهم السّلام که اکثرا بدین ترتیب و با سّم خلفا به شهادت رسیدهاند، موارد متعدد دیگری نیز در اینباره در تاریخ به ثبت رسیده است: «معاویه نخستین کسی است که تطبیب [پزشکی و طبابت کردن را به تدجیل، یعنی به کار بردن پزشکی به صورت نامشروع مبدل ساخته است»[58] زیرا که: «معاویه دو طبیب مسیحی از اهالی شام داشت یکی ابن اثال و او در شناخت ادویه مفرده و سّمها خبیر بود، ولی از خلق کریم و امانت در تطبیب عاری بود. از این روی، معاویه گاهی نیز برای رها گشتن از شرّ دشمنان سیاسی خویش از او یاری میگرفت».[59] برای مثال در این مورد میتوان به جریان عبد الرحمن پسر خالد بن ولید که در بلاد روم اموال فراوانی داشت و در ضمن به مناسبت پدرش خالد بن ولید در شام احترام و شهرت هم داشت اشاره نمود که از مخالفان معاویه بود و زیر بار معاویه نمیرفت، لذا معاویه او را توسط «ابن اثال» پزشک مسموم کرد.[60]
2- حمایت شدید خلفا از آنان
همانطور که اشاره شد عموم خلفای بنی امیه و بنی عباس از پزشکان غیر مسلمان برای امر طبابت خویش استفاده میکردند، و حتی گاه آشکارا پزشکان مخصوص
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 41
مسیحی خود را از آنچنان موقعیت و قدرتی برخوردار میکردند که رجال مسلمان دربار نیز میبایست در مقابل آنان کوچکی و کرنش نمایند. زمانی نیز خود (همچون امین عباسی که قبل از مأمون به خلافت رسیده بود) در بزم شراب و در حال مستی دستور میداد که پزشک مسیحی او لباسهای خلافت پوشیده بر مسند او بنشیند و خود لباس طبیب مسیحی را پوشیده و زنار میبست![61] و همینطور در مورد جبرئیل، طبیب عیسوی هارون الرشید آوردهاند که: «پس روز به روز، مقدار و محّل او نزد رشید متزاید میشد، تا آنکه امر صادر شد، عموما، که هرکس را هر حاجتی که بوده باشد، «جبرئیل» را واسطه کند، که هرچه او طلبد، البته اجابت میکنم. پس چنان شد که همه سروران و سرداران نزد او میرفتند. و در هر مهم به وی استعانت مینمودند».[62] پس از هارون الرشید، همین جبرئیل تا بدان حّد مورد حمایت و توجه مأمون قرار میگیرد که: «مأمون او را به کنیت خطاب کردی و زیاده بر آنکه پدرش او را اکرام کردی، گرامی داشت. و به آن انجامید جلالت شأن او که هرکس را عملی و منصبی تقلید فرمودندی، به سر کار خود نرفتی، مگر بعد از آنکه ملاقات کند «جبرئیل» را و لوازم خدمت به جای آورد».[63] حتی خلفای اموی که در این زمان بر اندلس (اسپانیا و پرتغال) حکومت میراندند و از همه اطراف خود مورد تهدید کشورهای مسیحی مذهب اروپائی بودند، همانند سایر خلفا مسلمانان را محروم و فرصت پیشرفت را بیشتر در اختیار غیر مسلمانان قرار میدادند! دربار اندلس گروهی یهودیان و مسیحیان اندلسی و تازه مسلمانان آن دیار را برای فراگرفتن علوم و معارف
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 42
اسلامی به خاور زمین، بغداد و دیگر بلاد خاوری روانه میساختند تا پس از تکمیل تحصیلات علمی به اندلس بازگردند. «در تضاعیف همین کتاب ( «طبقات الاطباء و الحکماء» از ابن جلجل) نمونه کافی از این کارها مذکور گردیده است».[64]
حمایت خلفا از غیر مسلمانان و التفات ویژه به آنان نه تنها در حقیقت به منزله خیانت به مسلمانان و محرومیت آنان بود و باعث استیلای علمی، سیاسی و فرهنگی مسیحیان و یهودیان بر مردم مسلمان میشد، بلکه غیر مسلمانان، که در کسب همهگونه قدرت و اقتدار صحنه را خالی از مسلمانان میدیدند، برای حفظ موقعیت ممتاز خویش حتی گاه با همکیشان خود به رقابت و ستیز برمیخواستند، که یکی از نمونههای آن کوششهای «طیفوری» نصرانی کاتب و «حنین بن اسحاق» پزشک مسیحی برای مفتضح کردن یکدیگر در حضور متوکل خلیفه عباسی است، که بار اول حنین پیروز میشود و بار دوّم «طیفوری»، تا بدان حّد که باعث میشود او فرصتی پیدا کند تا حکم لعن «حنین» را از «جاثلیق» و «اسقفها» بگیرد، بدانگونه که جمعی از نصاری وی را هفتاد بار لعن نمودند و زنّار او ببریدند و: «در این وقت «متوکّل» بفرمود که بعد از این دوائی که از نزد «حنین» آورند، ما دام که «طیفوری» ملاحظه نکرده باشد به حضور نبرند [و اگر مرکب باشد، در حضور «طیفوری» ترکیب کرده باشد]. «حنین» بعد از این واقعه به خانه بازگشت و در همان شب وفات یافت».[65]
بنا بر آنچه گفته شد، ابهامی در این قضیه وجود ندارد که چرا و به چه علت:
«بهطور کلی دانشمندان عالیقدر مقیم بغداد بیشتر مسیحیان بودند که از عراق و سایر
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 43
نقاط برای استخدام در دستگاه خلفاء به بغداد میآمدند و دانشمندان مسلمان غالبا در خارج بغداد ظهور کردند».[66]
3- استفادههای هنگفت مالی و سیاسی و مذهبی غیر مسلمانان به توسط خلفا
تاکنون قدری درباره نفوذ و موقعیت ممتاز طبیبان مسیحی و یهودی در دربار خلفا سخن گفته شد طبیعی است که چنین اقتداری برای غیر مسلمانان در جامعه مسلمان آن روزگار نه تنها باعث امنیت خاطر کامل غیر مسلمانان میشد بلکه آنان میتوانستند مسیحیان و یهودیان دیگری را که در دربار کار نمیکردند مورد حمایت کامل اجتماعی و سیاسی و مذهبی خود قرار دهند، و حتی گاه یک قدم جلوتر نیز رفته و به مسلمانان فخر بفروشند. طبیعی است که چنین شرایط ایدهآل برای آنان سبب میگشت که تا آنجا که ممکن است نگذارند مسلمانان به علم پزشکی دست یابند و احیانا رقیب آینده آنها در استفاده از این همه امکانات گردند. بنابراین نه تنها سراسر دوران خلفا (بهخصوص در مراکز قدرت، مثل بغداد و شام) به علل سیاست غیر مسلمانپروری خلفا، زمینه رشد علمی مسیحیان و یهودیان کاملا مستعد و فراهم بود، بلکه برعکس، همین سیاست نتایج بسیار منفی و بازدارندهای برای ترقی علمی مسلمانان به بار آورده بود. یکی از دستآوردهای چنین سیاستی برای طبیبان غیر مسلمان ثروتهای بسیار افسانهای اغلب آنها است که کتابهایی مثل «تاریخ تمدن اسلام» تألیف جرجی زیدان یا «تاریخ پزشکی ایران» تألیف دکتر سیریل الگود و
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 44
غیره بهطور مفصل به آن اشاره کردهاند. در این میان «خلفاء نه تنها خودشان مقرری و انعام و تیول و خالصه و خلعت به اطباء میدادند، بلکه سایر بزرگان را نیز وادار میکردند به اطباء پول بدهند. مثلا مأمون دستور داده بود هرکس به مقام مهمی میرسد و یا شغل بزرگی میگیرد، باید نزد جبرئیل طبیب برود و به او احسانی بکند».[67] و نیز: «خلفاء اصرار داشتند که پزشکان نامسلمان در اجرای مراسم دینی خود آزاد باشند و کسی متعرض آنان نگردد، حتی هممذهبان آنها را نیز بهخاطر آنان محبت میکردند تا آنان نسبت به خلیفه وفادار بمانند. مثلا موقعی که ثابت بن قره صابئی (صبئی) طبیب معتضد شد صابئیان در پایتخت اسلام دارای همه نوع نفوذ و قدرت شدند».[68] از نتایج دیگر چنین توجهی به غیر مسلمانان نفوذ سیاسی فراوان آنان بود. بهعنوان مثال، «تاریخ الحکماء قفطی» در مورد «صاعد بن یحیی بن هبة اله بن توما»، طبیب نصرانی مینویسد که: «در ایام ناصر عباسی ترقی کرد، تا آنکه گردید به منزله وزرا و در حفظ اموال خاصه، موثوق به و محل اعتماد. و هر امر از امور خفیه دولت به وساطت وی به وزرا رسانیده شدی و در هروقت رخصت دخول بر خلیفه داشتی، و به حسن وساطت وی، حاجات بسیاری از حاجتمندان به نجاح انجامید».[69] جرجی زیدان مسیحی در کتاب تاریخ تمدن اسلام تحت عنوان «نیکوکاری خلفا با دانشمندان نامسلمان» بحث مفصلی در این مورد نموده که بخشی از آن را در اینجا میآوریم. وی مینویسد که منصور خلیفه عباسی هنگامی که دریافت حاجب او «ربیع»، جورجیس بن بختیشوع طبیب مسیحیاش را از نوشیدن
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 45
شراب منع کرده است به او پرخاش نموده و دستور داد که شخصا برای جورجیس شراب تهیه نماید. جرجی زیدان سپس ادامه میدهد: «منصور نه فقط با جورجیس این قسم مهربان بود بلکه با همه پزشکان خویش محبت و خصوصیت داشت و موقعی که درصدد بیعت گرفتن برای پسرش مهدی برآمد با پزشک یهودی خود- فرات بین شحناتا[70]- در آن خصوص مشورت کرد؛ فرات آنچه به نظرش میرسید آزادانه برای منصور بیان کرد. مأمون نیز به قدری با جبرئیل بن بختیشوع محبت داشت که موقع ادای فریضه حج در مکه جبرئیل را بسیار دعا کرد ... از آن جمله معتصم «سلمویة بن بنان نصرانی را به طبابت شخصی خود برگزید و هرگاه که او در حضور خلیفه بود و نامه برای توقیع میرسید خلیفه نامه را پیش سلمویه میانداخت تا به جای او توقیع کند. ابراهیم بن بنان برادر سلمویه خزانهدار کل ممالک اسلامی بود و مهر او با مهر خود معتصم از حیث ارزش برابر مینمود ... معتصم در روز مرگ وی از شدت اندوه غذا نخورد و خود به خانه سلمویه رفته در تشییع جنازه او حضور یافت و مسیحیان با شمع و بخور و سایر مراسم مسیحیت جنازه را حرکت دادند. خلیفه در تمام این جریان ناظر بود و به این جریان (مهربانی و همراهی با مسیحیان) مباهات میکرد ... متوکل و مهتدی و دیگران نیز در مهربانی و گرامی داشتن پزشکان (غیر مسلمان) و نیکوئی به آنان مانند هارون و مأمون و منصور بودند و آنان را روی تخت کنار خود مینشاندند و چهبسا که پزشکان نشسته و امیران و وزیران ایستاده بودند. ثابت بن قره طبیب معتضد باللّه از همان اطبائی بود که در حضور خلیفه
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 46
مینشست و سایر بزرگان حق جلوس نداشتند ... موقعی متوکل بدون اجازه پزشک خود اسرائیل طیفوری حجامت کرد. اسرائیل که این را دانست غضبناک شد. متوکل سه هزار دینار و یک مزرعهای که سالی پنجاه هزار درهم درآمد داشت به اسرائیل داد تا دوباره با خلیفه سر مهر بیاید».[71]
خلفا در حالی اینچنین به غیر مسلمانان محبت میکردند و همه مقامات و امکانات را بیدریغ به آنان پیشکش میکردند که تاریخ پر است از جنایات بیشمار آنها نسبت به مسلمانان و به شهادت رسانیدن ائمه معصومین، یعنی جانشینان واقعی پیامبر اسلام (ص)، و اعمال وحشیانه و غیر انسانی دیگر. حتی جرجی زیدان نیز در چند صفحه بعد و پس از اشاره به ستمهای متوکل به شیعیان و دستور تخریب مرقد مطهر حضرت امام حسین (ع) و منع زیارت کربلا و مقرب کردن دشمنان حضرت علی (ع)، ادامه میدهد: «چه بسیاری از دانشمندان که به دست او هلاک شدند و آنان که زنده ماندند خوار و بیچاره شدند».[72]
4- دانستن زبان یونانی و سریانی
علم پزشکی در آغاز ظهور اسلام در کشورهای چین، هند، ایران، و نیز در کتابهای بهجامانده از دوران شکوفائی این علم در یونان وجود داشت. از آنجا که در دوران خلفاء، غیر مسلمانان مورد توجه آنان بودند، و اینان نیز عمدتا مسیحی و اکثرا با زبان یونانی آشنا. همین ویژگی، یعنی دانستن زبان یونانی سبب میگشت تا آنان
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 47
بتوانند هم خود با کمک کتابهای طبی یونانی به تحصیل این دانش بپردازند، و هم با ترجمه آن به ثروت و شهرت برسند، که بعدا در این رابطه مطالب بیشتری خواهیم داشت.
5- طرد مسلمانان از دائره علم پزشکی و انحصاری کردن و حتی خانوادگی نمودن این دانش
در تاریخ پزشکی اشارات متعددی به این موضوع وجود دارد که به یکی دو مورد آن در اینجا اکتفا میشود: «در مدرسه طب بغداد، مسیحیان کلاسهای مخصوصی داشتند که افراد غیر مسیحی در آن پذیرفته نمیشدند».[73]
به این دلیل: «شاید براساس همین سلطه پزشکان مسیحی در امر طب است که در ادب فارسی از کلمه «ترسا» که به معنی مسیحی است پزشک اراده شده است. سنائی غزنوی میگوید:
ترا یزدان همی گوید که در دنیا مخور بادهترا «ترسا» همی گوید که در صفرا مخور حلوا
ز بهر دین بنگذاری حرام از حرمت یزدانو لیک از بهر تن مانی حلال از گفته «ترسا»[74]
نگاهی به تاریخ طب به خوبی روشن میسازد که امر طبابت در این دوره حتی برای چندین نسل در خانوادههایی مثل «خاندان بختیشوع» و «حنین بن اسحاق» و غیره انحصاری و موروثی شده بود و ریاست بر سایر طبیبان (حتی مسیحی) دربار خلفا در زمان طبیبان خاندان بختیشوع در دست آنان برای چندین نسل باقی ماند.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 48
6- امتناع از آموزش آن به دیگران
نتیجه طبیعی چنین انحصارطلبیهایی- که بدان اشارهای شد- عدم آموزش علم طب به مسلمانان و حتی گاه به مسیحیان دیگر همکیش آنان بود. بهعنوان مثال وقتی که «حنین بن اسحاق»، که از مسیحیان حیره بود و در زمان جوانی به بغداد آمده و در درس «یوحنّا بن ماسویه» حاضر شد، روزی «یوحنّا» از سؤال وی خشمناک شده و او را سرزنش نموده و دستور داد از خانهاش بیرون کنند: «و یوحنّا اقدام بر این کار از آن کرد که از اهل «جندیسابور» بود و ایشان را اعتقاد آنکه اهل این علوم ایشانند و از اولاد و جنس خود نمیخواهند به دیگری سرایت کند».[75]
آغاز دوران ترجمه
اشاره
در طی صفحات گذشته به اختصار روشن شد که در آغاز تمدن اسلامی، دانش پزشکی چرا و چگونه مورد توجه قرار گرفت و چرا اکثر پزشکان تا مدتها از میان مسیحیان بودند. مسیحیان نیز عموما برای آموختن این علم، به علت آشنائی اکثر آنان با زبان یونانی، طب یونان و به دنبال آن علوم دیگر و نیز فلسفه یونان را در بین مسلمانان مطرح نمودند.
بنی امیه و ترجمه کتب یونانی
بنا بر نقل «ابن ندیم» و دیگران، خالد بن یزید بن معاویه از بنی امیه که به کیمیاگری
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 49
علاقهای مفرط داشت، اول کسی است که امر کرد کتابهای طب، نجوم و کیمیا را برایش ترجمه نمایند.[76] ابن جلجل نیز در ترجمه احوال «ماسرجویه» میگوید: خلیفه اموی عمر بن عبد العزیز نسخه ترجمه عربی ماسرجویه را در گنجینه کتابخانههای دولت بنی امیه یافت ... و سرانجام آن کتاب را در دسترس مسلمانان قرار داد.[77]
بنی عباس و ترجمه کتب یونانی
همانطور که قبلا اشاره شد برخی از مسیحیان و یا گاهی یهودیها، زبان یونانی میدانستهاند و ترجمه کتابهای یونانی عموما توسط آنان انجام میگرفته است.
ابن ندیم در کتاب الفهرست، زیر عنوان: «نام مترجمان به زبان عربی» نام افراد زیادی را ذکر میکند که حد اقل بیشترین آنها مسیحی هستند.[78] بازار ترجمه در این دوران آنچنان گرم بوده است که دکتر الگود مینویسد: «معرفی همه مترجمانی که در دربار مأمون خدمت کردهاند خستهکننده و بیفایده است. لکلرک در جلد دوم از کتاب تاریخ طب عرب، از 101 نفر بهطور مجمل نام برده است».[79] از مترجمین معروف دوره بنی عباس بهعنوان نمونه، یکی «حنین بن اسحاق عبادی» است که از نصرانیهای حیره و طبیب و مترجم کتابهای زیادی بوده و به یونانی و سریانی و عربی تسلط داشته است.[80] دیگر «قسطا» بن لوقا بعلبکی است که در زبان یونانی فصیح بوده و از کتابهای باستانی ترجمههایی داشته 81] است. «حبیش بن حسن اعسم» نصرانی شاگرد
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 50
حنین و مترجم سریانی به عربی، «عیسی بن یحیی» از شاگردان حنین و مترجمی بسیار خوب، «طیفوری» طبیب مترجم چند کتاب طبی و نیز «یعقوب سیرانی»، «اسحاق بن حنین»، «ابن صهاربخت»، «الجلاحی»، «ساهر»، «اهرن کشیش»، «ماسرجیس»، «سابور بن سهل» مسیحی، «ابن قسطنطین»، «عیسی بن ماسرجیس»[82]، و دهها مترجم عیسوی مذهب دیگر در این زمان به کار ترجمه اشتغال داشتهاند. یکی از مترجمین اولیه: «ماسرجویه» یهودی بوده که در بصره به دنیا آمده و زبان مادریش سریانی بوده است، و قدیمیترین ترجمههای معروفی که از طب یونانی به عربی انجام شده کناش اهرون است که به وسیله ماسرجویه انجام گرفته است. هارون القس (یا اهرون قسیس) اسکندرانی خود اهل سوریه بود که مقارن ظهور اسلام میزیست.[83]
بنی عباس و ترجمه کتب هندی و ایرانی
گرچه اکثریت کامل کتابهای ترجمه شده در این دوران به زبان یونانی بوده است، اما این بدان معنی نیست که دیگر کتابی از هیچ زبانی به عربی ترجمه نشده باشد.
پس از رواج امر ترجمه، ترجمه از زبان هندی و ایرانی نیز کموبیش مورد توجه قرار گرفت. «در روزگار فرمانروائی عرب کسی که درباره هند جد و جهدی از خود نشان داد، یحیی بن خالد برمکی، و گروه برمکیان بود، (و احتمال دارد این حکایت صحیح باشد، اگر این را هم به چیزهائی اضافه نمائیم که از برمکیان) و اهتمامشان به امور هندوستان، خواستن علماء طب و حکیمان آنها، میدانیم».[84] «یحیی همچنین یک
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 51
شخص هندی را به نام میکنا یا منکا (برای اینکه این اسم به هر دو شکل میتواند خوانده شود) برای ترجمه کتب طبی هندی به عربی استخدام کرده بود. از جمله این کتابها، کتابی بود بنام صراط که نویسنده کتاب تحفة المؤمنین یا تحفه حکیم مؤمن از آن اطلاع داشته و گفته میشود یک نسخه از آن نیز اکنون در پاریس موجود است».[85] ابن ندیم در ذیل عنوان: «نام کتابهای هند در طب که به زبان عربی موجود است» نوشته است: «کتاب سسرد- ده مقاله، که یحیی بن خالد دستور تفسیر آن را به منکه هندی در بیمارستان داد و بهمنزله کناش است [ «کناش» مجموعه دفتر مانندی است که فوائد پزشکی گوناگونی در آن ذکر میشود]. کتاب استانگر الجامع، تفسیر ابن دهن. کتاب سیرک ترجمه عبد اله بن علی از فارسی به عربی، چون در ابتدا از هندی به فارسی ترجمه شده بود. کتاب سندستاق، به معنی زبده رستگاریها، ترجمه ابن دهن رئیس بیمارستان، کتاب مختصر للهند فی العقاقیر، کتاب علاجات الحبالی للهند، کتاب توقشتل، در آن صد درد و صد درمان است. کتاب رؤسا الهندیة فی علاجات النساء. کتاب السکر للهند، کتاب اسماء عقاقیر الهند، ترجمه منکه برای اسحاق بن سلیمان، کتاب بابی الهندی فی اجناس الحیات و سمومها، کتاب التوهم فی الامراض و العلل، تألیف توقشتل هندی».[86] ابن ندیم، در صفحات دیگر کتاب خود مجددا مینویسد: «و از علماء هند که تألیفاتشان در نجوم و طب به ما رسیده: راکهر، راحه، صکه، انکر، زنکل، اریکل، جبهر، اندو، جباری» میباشند.[87] «ابن القفطی» نیز در اینباره چنین میگوید: «پس امت «هند» نزد جمیع امم، در طول زمان، معدن
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 52
حکمت و ینبوع عدل و سیاست بودهاند، لیکن به سبب بعد میان ما و بلاد ایشان، تصانیف و توالیف ایشان به ما نرسیده، و از علوم ایشان الّا قلیلی که از علماء ایشان شنیده باشیم، چیزی نزد ما نیست».[88] وی در جای دیگری از کتاب خود داستان طبابت «صالح بن بهلة الهندی» را بیان میکند، که به روش هندیان طبابت میکرد و پسر عموی هارون الرشید را که به شدت مریض بود و پزشک مسیحی دربار «جبرئیل بن بختیشوع» نتوانسته بود او را معالجه نماید و اعلام کرده بود تا هنگام شب خواهد مرد، وی با اطمینان گفت که نخواهد مرد و حتی پس از آنکه خبر مرگ او را برای خلیفه بردند و اطلاع دادند که او را کفن کردهاند مجددا اطمینان داد که نمرده و سپس او را معالجه کرد و وی سالها بعد از آن زنده ماند![89]
امّا در مورد ایرانیان، آنچه ابن ندیم در ذیل عنوان: «نام کتابهای فارسیان در طب، از مشاهیر طبیبان دوران پادشاهان ایران که تألیفاتشان به ما رسیده و به عربی درآمده است» آورده است، فقط نام «تیادورس» به چشم میخورد که در مورد او نوشته است:
«نصرانی بود و شاپور ذو الاکتاف برای او کلیسائی در شهرش بنا نمود، و به قولی پایهگذار آن بهرام گور بوده و از وی کتابی به عربی ترجمه شده است: کتاب «کناش تیادورس».[90] البته ابن ندیم در چند جای دیگر الفهرست مجددا به کتابهای ایرانیان و نام مترجمین فارسی به عربی اشاره نموده است. اما این کتابها اغلب افسانه و اساطیر است و نه کتب علمی.[91] سئوالی که اینجا مطرح میشود آنست که پس چه بر سر کتابهایی که میبایست توسط یک کشور متمدن قدیمی مثل ایران در طول تاریخ
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 53
خود نوشته شده باشد، آمده است؟
ابن ندیم بهعنوان نویسنده کهنترین کتابشناسی در تمدن اسلامی، به بخشی از این سئوال پاسخ میدهد. او پس از آنکه به حمله اسکندر به ایران و کشتن دارا و خراب کردن شهرها و کاخ شاهان ایران و آتشسوزیهای او اشاره میکند، چنین ادامه میدهد: «و از آنچه در دیوانها و خزینههای اصطخر بود رونوشتی برداشته و به زبان رومی و قبطی برگردانید، و پس از آنکه از نسخهبرداریهای مورد نیازش فراغت یافت، آنچه به خط فارسی که به آن کشتج میگفتند، در آنجا بود، به آتش انداخته، خواستههای خود را از علم نجوم، طب، و طبائع گرفته، و با آن کتابها و سائر چیزهائی که از علوم، اموال، و گنجینهها، و علما به دست آورده بود به مصر روانه داشت. و چیزهائی در هند و چین ماند که پادشاهان ایران در دوران پیامبر خود زرتشت، و جاماسب حکیم نسخهبرداری نموده، و به آنجا فرستادند ...».[92] و سپس نتیجه میگیرد که: «از این جهت در عراق علم رو به اندراس گذاشته و از هم پاشیده شد، و علما باهم اختلاف پیدا کرده، و از میان رفتند».[93] اگر ابن ندیم مطلب را به همینجا خاتمه میداد میتوانستیم بگوئیم که به سئوال فوق تا حدودی پاسخ داده است، گرچه هنوز این پرسش ممکن بود بدینگونه مطرح شود که آیا کشور متمدنی مثل ایران، از زمان حمله اسکندر تا ظهور اسلام هیچ کتابی در زمینه علوم مختلف تألیف ننموده است؟ درحالیکه وی، مطلب را ادامه داده و میگوید: «تا آنکه اردشیر بن بابک، از خاندان ساسان به پادشاهی رسید ... و همینکه زمام کلیه امور را به
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 54
دست گرفت، مردمانی را به هند و چین و روم فرستاد تا از تمام کتابهائی که نزدشان بود نسخهبرداری نمایند، و به جستجوی مقدار کمی هم که در عراق بود برآمده، و همه آنها را جمعآوری کرده، و از آن پراکندگی درآورده، و اختلاف و تباینی که در آنها پیدا شده بود برطرف کرد. و پسرش شاپور نیز، پس از وی، همین رویه را دنبال نمود تا آنکه تمام آن کتابها به پارسی و به همان صورتی درآمد که در زمان هرمس بابلی پادشاه مصر بود ... و پس از او، کسری انوشیروان نیز برای علاقه و محبتی که به علم و دانش داشت به جمع و تألیف آن کتابها پرداخته، و به آن عمل میکرد ...».[94]
بدینترتیب سئوال اوّل دوباره مطرح میشود که این کتابها به کجا رفته و چرا ابن ندیم به آنها اشاره نکرده است و چرا آنها نیز مثل کتابهای یونانیان یا قصههای ایرانی دیگر به عربی ترجمه نشدهاند، و چرا هیچ اثری از آنها به جای نمانده است؟
ابن خلدون، مورخ معروف عرب در قرن هشتم، که خود از اهل سنت و معتقد به خلافت بوده است نیز این سئوال را بدینگونه مطرح میکند: «کو آن همه دانش ایرانیان که عمر هنگام گشودن ایران به نابود کردن آنها فرمان داد؟[95]» و در توضیح این سؤال مینویسد: «و اما ایرانیان بر شیوهای بودند که به علوم عقلی اهمیتی عظیم میدادند و دایره آن علوم در کشور ایشان توسعه یافته بود، زیرا دولتهای ایشان در منتهای پهناوری و عظمت بود، و هم گویند که این علوم پس از آنکه اسکندر دارا را کشت و بر کشور کیانیان غلبه یافت از ایرانیان به یونانیان رسیده است، چه اسکندر بر کتب و علوم بیشمار و بیحدوحصری از ایشان دست یافت. و چون کشور ایران به دست
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 55
اعراب فتح شد و کتب بسیاری در آن سرزمین یافتند، سعد بن ابی وقاص به عمر بن خطاب نامهای نوشت تا درباره امر کتب و به غنیمت بردن آنها برای مسلمانان کسب اجازه کند، لیکن عمر به وی نوشت که آنها را در آب فرو افکنید، چه اگر آنها راهنمایی و راستی باشد، خداوند ما را به رهبری کنندهتر از آنها هدایت کرده است، و اگر کتب اهل ضلال و گمراهی است، پس کتاب خدا ما را از آنها بینیاز کرده است.
ازاینرو آنها را در آب یا آتش افکندند. این است که علوم عقلی ایرانیان از میان رفت و چیزی از آنها به ما نرسید»[96]. ابن القفطی قاضی دربار سلاطین ایوبی مصر و متولد قرن ششم که مورخ نیز بود به داستان دیگری راجع به کتابسوزی به دستور خلیفه دوم بهطور مفصل اشاره میکند.[97] و بهطور خلاصه، مورخین و نویسندگان زیادی از عربها و اهل سنت همچون عبد اللطیف بغدادی، ابو الفرج مالطی، مقریزی، حاجی خلیفه، جرجی زیدان 98]، دکتر السباعی 99] و غیره، و نیز عدهای از محققین و نویسندگان ایرانی از قبیل استاد همایی 100]، دکتر ذبیح اله صفا[101] و ... هریک به جریان از بین بردن و محو کتب به دستور خلیفه دوم اشاره کرده و به آن استناد کردهاند.
اما در مقابل این گروه بزرگ از مورخین و نویسندگان، شهید مطهری یکتنه ایستاد و آن را غیر قابل قبول خواند. ایشان در کتابچهای با نام «کتابسوزی ایران و مصر»، دلائل مختلفی را مبنی بر واقعیت نداشتن این حادثه تاریخی مطرح نمودند که بسیار قابل توجه است.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 56
بههرحال، چه گفته ابن خلدونها و ... پذیرفته شود که: دانش و کتابهای ایرانیان توسط خلیفه دوم نابود شد، و چه به دلائل شهید مطهری استناد گردد و بگوییم این حادثه واقعیت ندارد، و همچون ایشان نتیجه بگیریم که ایرانیان اصولا کتاب علمی تألیف نکرده بودند تا سوزانده شود، اما آیا میتوانیم چنین استدلال کنیم که: «اگر این حادثه واقعیت تاریخی داشته باشد و مسلمین کتابخانه یا کتابخانههای ایران یا مصر را به آتش کشیده باشند، جای این هست که گفته شود اسلام ماهیتی ویرانگر داشته و نه سازنده، حد اقل باید گفته شود که اسلام هرچند سازنده تمدن و فرهنگی بوده است، اما ویرانگر تمدنها و فرهنگهایی هم بوده است. پس در برابر خدماتی که به ایران کرده، زیانهایی هم وارد کرده است و اگر از نظری «موهبت» بوده از نظر دیگر «فاجعه» بوده است 102]»؟
آیا رفتار و اعمال ناپسند هر فرد یا افرادی که به نام مسلمان خوانده شدهاند را میتوانیم به حساب اسلام بگذاریم؟ مگر کسانی که خود را مسلمان میخواندند آن همه ستم به اهل بیت محبوب پیامبر اکرم (ص) روا نداشتند؟ اهل بیتی که آیه تطهیر[103] فقط در مورد آنان نازل شد، که خود بزرگترین دلیل بر معصومیت آنان است. اهل بیتی که دوستی و مودّت آنها طبق نصّ قرآن 104] مزد رسالت پیامبر عظیمالشأن اسلام (ص) محسوب گردیده و بر همگان واجب است. این اهل بیت را کسانی به شهادت رساندند که همه داعیه مسلمان بودن داشتند!
حتی کار ظلم و ستم بر این شخصیتهای پاک و بیهمتای اسلام به جایی رسید که
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 57
نه تنها دختر معصوم پیامبر اسلام (ص) وصیت نمود که بعد از شهادت شبانه دفن گردد، آنچنانکه هنوز کسی نمیداند محل دفن حضرت فاطمه زهرا (س) کجاست! بلکه علی (ع) نیز شبانه دفن شد و مدفن آن حضرت در نجف نیز سالها بعد توسط امام صادق (ع) به مناسبتی مشخص گردید.
ای کاش جسد مطهر و مسموم حضرت امام حسن مجتبی (ع) نیز شبانه به خاک سپرده میشد که توسط همین مدعیان اسلام تابوت ایشان تیرباران نمیگشت، و ای کاش، آن جنایتکاران که با نهایت قساوت امام حسین (ع) و اصحاب و یاران و کسانش را به شهادت رساندند، بر بدن قطعهقطعه شده آنان بعد از شهادت دیگر اسب نمیتاختند! پس، این واقعیات دردناک تاریخی نشان میدهد که هیچ «فاجعهای» بزرگتر از جنایات این بهاصطلاح مسلماننماها نبود، و نه «ویرانگریای» بالاتر از آن.
بنابراین، به سادگی میبینیم که نه تنها حساب اسلام از اینگونه افرادی که به ناحق مسلمان نامیده شدهاند کاملا جدا است و اصلا ربطی به هم ندارد، بلکه رفتاری ضد اسلامیتر از اعمال آنها را نمیتوان در تمام طول تاریخ سراغ گرفت.
در عصر ما نیز کشتن زن و بچه و انسانهای بیگناه کوچه و بازار، به دست سفّاکان کوردلی که نام مسلمان را به خود بستهاند و با کمال قساوت در پاکستان و افغانستان و عراق و غیره صورت گرفته است، ادامه همان راه و رسم شوم جنایتکاران گذشته در تاریخ اسلام بوده و بینهایت بیانصافی است که کسی آنها را به اسلام نسبت دهد.
بدین جهت، اگر گفته کتابشناس و محقق قرن چهارم یعنی «ابن ندیم» را درباره کتابهای ایرانیان نادیده بگیریم، و نوشتههای مورخین بعدی را در باب از بین بردن
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 58
این کتابها انکار کنیم، اما درباره کتابخانههای فراوانی از شیعیان که در طول تاریخ در ری و اصفهان و شام و مصر و ... یکی پس از دیگری توسط پیروان خلافت به آتش کشیده شده یا منهدم شدند، و چه بسیار کتابهای نفیسی که بدان سبب برای همیشه از بین رفت 105] چه میتوانیم بگوییم؟ وقوع این حوادث مسلّم تاریخی را که دیگر هیچکس تاکنون انکار نکرده است!
بد نیست که در اینجا، و بهعنوان نمونهای، به یکی از این ماجراها اشاره کنیم که دکتر السباعی از اهل عربستان سعودی در کتاب خویش 106] آورده است: «از جمله کتابخانههای مساجد، کتابخانه صوفیه مسجد جامع حلب بود که به شرفیّه نیز معروف بود. اهمیت این کتابخانه از این حقیقت آشکار میشود که اداره آن برعهده دانشمندان مشهور بود ... زمانی، این کتابخانه توسط ساکنین سنی حلب به غارت رفت، و ابن سنان خفاجی که دانشمندی شیعی بود در شعر خویش به دوست سنی خود به این غارت اشاره کرده و میگوید:
سلام مرا به ابو الحسن برسان و به وی بگو:
چنین بیمهریها بهمعنای دشمنی با شیعه است.
از آنچه کردید شکوائیهای خواهم ساخت.
و از بیعدالتی که بر من کردید همه جا زبان به تظلّم خواهم گشود.
ترا به حلّ مرافعهای که بین ماست خواهم نشاند.
در روز عاشورا در شرقیه
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 59
تا چندان علیه تو دادخواهی کنند
که روز صوفیه را فراموشت گردانم.»
به هر جهت، با مطالعه تاریخ کتاب و کتابت در اسلام، از همان آغاز و به روشنی با دو جریان کاملا متفاوت مواجه میشویم. زیرا از یک طرف شعار «حسبنا کتاب اللّه» یعنی «کتاب خدا برای ما کافی است» دیده میشود که در آن نه تنها هیچگونه گرایشی به کتاب نوشتن دیده نمیشود، بلکه حتی از نوشتن احادیث خود پیامبر اسلام (ص) نیز به شدت جلوگیری میگردد: «خلیفه اول، مسلمانان را از بازگویی احادیث پیامبر منع نموده، دستور داد: از پیامبر حدیث نقل نکنید و به قرآن مشغول باشید ... خلیفه دوم نیز در دوران حکومتش، سیاست منع حدیث را به شدت دنبال کرد. در زمان خلیفه سوم، مبارزه دستگاه خلافت علیه نقل احادیث شدیدتر شد[107]». در زمان بنی امیه نیز، بهاستثناء زمان عمر بن عبد العزیز، وضع بر همین منوال بود: «دوره امویان سراسر با بدویت گذشت، زیرا دولت بنی امیه دولت عربی بدوی بوده، مسلمانان تا اوایل قرن دوم هجری به جهاتی که خواهیم گفت جز قرآن کتاب دیگری تدوین نکردند و به محفوظات و تلقین شفاهی بسنده نمودند. حتی ابو بکر از تدوین و جمعآوری قرآن خودداری نمود.[108]» «عایشه در مورد تدوین حدیث میگوید: پدرم ابو بکر پانصد حدیث از رسول خدا (ص) جمع کرده بود که همه را در یک روز سوزانید. در مورد خلیفه دوم نیز روایات متعددی دلالت دارد بر اینکه مردم را از ذکر حدیث باز میداشت. باید متذکر شد که آغاز تدوین حدیث در میان جامعه اهل سنت از ابتدای
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 60
قرن دوم هجری شروع میشود و آن زمانی است که عمر بن عبد العزیز امر به تدوین حدیث داد[109]».
اما در جریان دیگر تاریخ اسلام، یعنی «امامت» ما با پدیدهای کاملا متفاوت از آنچه گفته شد مواجه هستیم. در اینجا میبینیم که امام اول شیعیان حضرت علی (ع) نه تنها کاتب وحی در زمان رسول خدا (ص) میباشد، بلکه اولین کسی است که قرآن را به شکل کامل آن تدوین میکند.[110] حضرت علی (ع)، علاوه بر قرآن، به جمع و تدوین حدیث هم پرداخت و تعدادی از شیعیان ایشان نیز همچون «ابو رافع» (مؤلف السنن و الاحکام و القضایا)، «سلمان فارسی» (مؤلف جاثلیق)، «ابو ذر غفاری» (مؤلف الخطبه)، که هر سه از اصحاب رسول خدا (ص) نیز بودند، در تدوین حدیث از آن حضرت تبعیت کردند.[111]
از آنجا که یاران علی (ع) و سایر ائمه معصومین (ع) که صاحب تألیف بودهاند بسیار زیاد هستند،[112] به همین مختصر در اینجا اکتفا کرده و چند حدیث را، فقط به عنوان نمونه، در تأکید امامان شیعه بر نگارش علم بیان میداریم:
«1- امام صادق (ع) فرمود: دل به نوشته اطمینان پیدا میکند.»
«2- و فرمود: احادیث را بنویسید، زیرا تا ننویسید حفظ نمیکنید.»
«3- و فرمود: نوشتههای خود را محفوظ دارید که در آینده به آن نیاز پیدا میکنید.»
«4- مفضل گوید: امام صادق (ع) به من فرمود: بنویس و علمت را در میان دوستانت
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 61
منتشر ساز و چون مرگت رسید آنها را به پسرانت میراث ده، زیرا برای مردم زمان فتنه و آشوب میرسد که آن هنگام جز با کتاب انس نگیرند.[113]»
بدینترتیب، با توجه به سفارشهای مکرر رهبران معصوم اسلام مبنی بر طلب دانش و نگارش آن، شیعیان- هرچند همچون پیروان همه پیامبران گذشته در اقلیت بودند- نه تنها سرآمد هر علمی در بین مسلمانان شدند[114]، بلکه به تنهایی بسیار بیشتر از تمامی فرقههای دیگر مسلمان کتاب تألیف کردند.
بهعنوان نمونه، گرچه مطالب فشرده شهید مطهری در بخش سوم کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران در این زمینه شاهد مثال خوبی است، اما بررسی دوره 26 جلدی کتابشناسی «الذریعه الی تصانیف الشیعه»، که در آن بیش از 54000 عنوان تألیفات شیعیان معرفی میگردد، دلیل دیگری بر اثبات این حقیقت است.[115]
بنابراین، تعجبی ندارد که چرا در بین همه مسلمانان، جایگاه شیعیان در علم پزشکی نیز همچون علوم دیگر، جایگاهی ممتاز و بیهمتا است. بهطوریکه بیشترین و مهمترین تألیفات پزشکی توسط آنان صورت گرفته است.
خلفای اندلس و ترجمه کتب
از مراکز دیگر خلافت که تقریبا همدوره خلفای بنی عباس است، اندلس (اسپانیای فعلی) مرکز خلفای بنی امیه آن سامان میباشد. از قدیمیترین کتابهایی که به بررسی علم پزشکی و تاریخ طب در اندلس پرداخته است، کتاب: «طبقات الاطباء و الحکماء
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 62
از ابن جلجل میباشد که در سال 377 ه. یعنی همزمان با کتاب «الفهرست» ابن ندیم تألیف شده است».[116] «ابن جلجل در (آغاز- گروه نهم) از این کتاب میگوید: در کشور اندلس تا زمان امیر عبد الرحمن بن الحکم (207- 238) جز چند تن پزشک مسیحی اطبای دیگری نبوده است، و مرجع این پزشکان نصرانی در تعلیم طب کتابی بوده که از کتب نصاری ترجمه شده بنام «الابریسم» به معنی «المجموع» یا «الجامع» به گمان من کتاب «الفصول» ابقراط بوده ...»[117]. از آنجا که فرهنگ و تمدن اندلس برگرفته از سرزمینهای خلافت شرقی و متأثر از آن است کافی است مجددا به این نکته اشاره کنیم که: «دربار اندلس، گروهی یهودیان و مسیحیان اندلسی و تازه مسلمان آن دیار را برای فراگرفتن علوم و معارف اسلامی به خاورزمین، بغداد و دیگر بلاد خاوری روانه میساختند تا پس از تکمیل تحصیلات علمی به اندلس بازگردند ...[118] بیشتر کتابهای علمی و طبی و غیره که در مشرقزمین از یونانی به عربی ترجمه گردیده بود در زمان عبد الرحمن الناصر- چنانکه ابن جلجل گفته است- به اندلس رسیده، و مورد استفاده اهل دانش و تحقیق مخصوصا پزشکان قرار گرفته است».[119]
علل رواج بازار ترجمه در این دوران
پس از بررسی کوتاه و فشرده چگونگی پیدایش ترجمه در میان مسلمانان، برای تکمیل این بحث ضروری است که به برخی از علل رواج امر ترجمه نیز به اختصار اشاره گردد.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 63
1- شاید بتوان گفت که در ابتدا، توجه و علاقه خلفا به پزشکان مسیحی (که شرح آن قبلا گذشت)، و متقابلا کوشش اینان برای پذیرفته شدن بهعنوان طبیب مخصوص خلیفه، و استفاده از مزایای بیشمار آن، و درنتیجه به دنبال افزایش اطلاعات پزشکی بودن (برای آنها که پزشک بودند)، و یا آموختن علم طب (برای تازهکارها)، مراجعه به کتب پزشکی یونان قدیم را- که هم به آن کموبیش دسترسی داشتند و هم اکثرا با زبان آن آشنا بودند- سبب گردید طب یونانی در میان مسلمین مطرح گردد.
2- مسیحیان کشورهای اسلامی، برای مقابله با فرهنگ اسلامی- که روز به روز در مناطق بیشتری گسترده میشد، و از طرفی برای حفظ هویت مسیحی خود و به دست آوردن اقتدار علمی و سیاسی و اجتماعی، قلبا خواستار آن بودند که تهاجمی فرهنگی را، که خود طلایهدار آن باشند، بر علیه فرهنگ مسلط مسلمانان سامان دهند. لذا آموختن زبان و دانش یونان (بهعنوان مرکز فرهنگی اروپا و جهان مسیحیت) دلیل روشن دیگری نیز برای علت علاقه و حتی تعصب مسیحیان به آن، در این راستا بود، هرچند مسیحیان خود یونان و اروپا دیگر توجه چندانی به این دانش (برخلاف مسیحیان کشورهای اسلامی) نداشتند.
3- نیاز خلفا به علم طب برای حفظ سلامتی شخص خویش و یا درمان بیماریهایشان از یک طرف، و اشتیاق روزافزون و عمومی مسلمانان برای آموختن و کسب دانش، که مستقیما از فرهنگ و تعالیم اسلامی نشأت گرفته بود از طرف دیگر، بازار تقاضا را برای عرضه ترجمه دانشهای مختلف، از جمله پزشکی، بسیار گرم و پررونق ساخته بود که در اینجا و بهعنوان نمونه به مواردی از تلاشهای خود مردم در این زمینه اشاره میگردد:
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 64
ابن ندیم، تحت عنوان: «طبقه نوآموختگان از مهندسان و اصحاب حیل و اعداد، و غیره. بنو موسی»، مینویسد: «محمد و احمد و حسن، پسران موسی بن شاکر، که نژادش از ... و این گروه برای به دست آوردن علوم باستانی تا آخرین مرحله سعی و کوشش رفته و از بذل مال و تشویق دریغی نداشته، و در این راه به هرگونه سختی تن دادند، و برای دستیابی معلوم، اشخاص را به هزینه خود به روم فرستادند، و از هر گوشه و کناری مترجمان را با دادن عطایا و بخششهای گزاف، به دور خود جمع کرده، و چیزهای شگفتیبخش حکمت را به منصه ظهور درآورند، که بیشترین آن، در هندسه، و حیل، و حرکات، و موسیقی، و کمترین آن در نجوم بود. محمد بن موسی در ماه ربیع الآخر سال دویست و پنجاه و نه، درگذشت ...».[120] و آنگاه ابن ندیم در ادامه این سخن حدود چهارده کتاب که از تألیفات پسران موسی است معرفی میکند.
استاد همایی نیز در همین مورد میگوید: «خاندان بنی موسی خوارزمی که سه برادر به اسامی احمد و محمد و حسن از دانشمندان و طبقه اعیان و اشراف اصیل نژاده ایرانی بودند هم خودشان به کار تألیف و تصنیف کتب ریاضی و نقل کتب قدیم فارسی به عربی اهتمام نمودند، و هم گروهی از فضلای مسیحی و صابی مذهب را که زبان یونانی و سریانی میدانستند، زیر بال عنایت و ترشیح خود تربیت کردند و ایشان را به ترجمه کتب یونانی و سریانی به عربی واداشتند. ثابت بن قره حرانی متوفی 288 ه و حنین بن اسحاق عبادی متوفی 260 ه. و پسرش ابو یعقوب اسحاق بن حنین متوفی 298 ه. که سه تن از افاضل علما و مترجمان کتب ریاضی یونانی محسوب میشوند،
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 65
زبان عربی و یونانی و سریانی را خوب میدانستند، هر سه از جمله تربیتشدگان و خواص خدمت علمی دستگاه بنی موسی خوارزمی بودند و به آن خاندان اختصاص و انتساب داشتند».[121] استاد همایی همچنین مینویسد: «خاندان نوبخت یکی از خانوادههای اصیل ایرانی است که داخل اسلام شدند و به مذهب تشیع گرائیدند و هم از جهت ترویج علوم و معارف و هم از حیث حمایت از دین و دفاع از مذهب موجب تقویت بنیه اسلام شدند».[122] آنگاه از متکلمان بزرگ شیعه از این خاندان، یعنی ابو سهل نوبختی، و برادرش ابو جعفر بن علی بن نوبخت، و پسر خواهر آنان «ابو محمد حسن بن موسی نوبختی (متوفی حدود 300 ه.) اسم برده و میافزاید که جماعتی از مترجمان مانند «ابو عثمان دمشقی» و «اسحاق بن حنین» و «ثابت بن قرّه حرّانی» گرد ابو محمد حسن بن موسی نوبختی مجتمع بودند، و از محضر وی فایده علمی و مالی میبردند».[123] کتاب الفهرست نیز در ذیل عنوان «مترجمان فارسی به عربی» از جمله مینویسد: «بیشتر افراد خاندان نوبخت».
4- از علل دیگر رواج ترجمه، تشویق خلفای عباسی برای ترجمه کتب فلسفی یونان بود، که با سوءاستفاده فرهنگی و سیاسی از اقبال عمومی مردم به علوم مختلفی که از ترجمه کتب علمی به دست آمده بود، به عمل آمده و به دستور این خلفا کتابهای فلسفی بسیاری در لابلای کتابهای علمی از زبان یونانی به عربی ترجمه شد تا بدان وسیله گرایشهای فکری و فرقهای تازه در بین مسلمانان ایجاد کنند و آنان را با افکار فلسفی و جدال با یکدیگر سرگرم نموده و آنها را از فراگرفتن معارف اصیل اسلامی
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 66
که فقط از طریق ائمه معصومین (ع) امکانپذیر بوده است، بازدارند. زیرا که بزرگترین خطر از دیدگاه خلفا برای ادامه سلطه و حکمفرمائیشان- که با زور و تزویر در جایگاه رهبری جهان اسلام نشسته بودند- همان توجه و اقبال مردم به جانشینان واقعی پیامبر اسلام (ص)، یعنی امامان شیعه بود. بدینترتیب کتابهای فلسفی فراوانی به امر خلفای عباسی، بهخصوص مأمون، که هموزن هر کتاب ترجمهشدهای به مترجم طلا میداد[124]، از زبان یونانی به عربی ترجمه و در میان مسلمانان منتشر گردید.
بررسی اثرات ترجمه کتابهای یونانی به عربی توسط مسیحیان
قبلا اشاره گردید که مسلمانان با شور و اشتیاق در پی بهدست آوردن علوم مختلف بودند. مراکز این علوم در آن روزگار، از شرایط یکسانی برای مسلمانان برخوردار نبود. چین و هندوستان خارج از دسترس بودند و امکانات استفاده از دانش آنان محدود (مثل هند) و یا حتی غیر ممکن (مثل چین) بود. از سرزمین ایران نیز کتابهای علمی چندانی به دست نیامده بود، اما در مقابل، شرایط موجود همه به نفع مترجمین کتابهای یونانی بود که تقریبا عموم آنان مسیحی بودند.
شکی نیست که ترجمه کتابهای علمی امری بود ضروری و سودمند، و همین اقدام بود که مقدمات اولیه برخی از دانشهای مسلمین را فراهم نمود. مسلمانان از همین طریق با علومی مثل پزشکی، ریاضی و غیره آشنا شدند، امّا نه تنها به این علوم در همان سطح که بود نمیتوانستند قانع باشند بلکه دانشمندان سختکوش مسلمان،
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 67
آن را به سرعت متحول کرده و چیزهای فراوانی بدان افزودند. آنچنانکه بعدها دستآورد علمی این دانشمندان با آنچه که روزی از یونان گرفته بودند بههیچوجه قابل مقایسه نبود. حتی در رشتههای جدیدی از علوم که خود مسلمانان پایهگذار آن بودند توانستند میراثی گرانبها برای بشریت به یادگار بگذارند، بهطوریکه خیلی از کتابهایی که به بحث درباره تاریخ علم پرداختهاند، چه از محققین غربی و چه مسلمان، مطالب فراوانی در تأیید این واقعیت نگاشتهاند که در اینجا مجال پرداختن به آنها نیست.
اما در کنار ترجمه کتابهای علمی، بلکه همراه با این اقدامات، عوامل و فعالیتهای دیگری دخالت نمود که شایان توجه و دقت بسیار است. در واقع این عوامل- بهعنوان نیروهای مخرّب- کاملا در درون فعالیتهایی که در جهت ترجمه کتابهای علمی صورت میگرفت پنهان بودند، و هرکدام به طریقی سعی در انهدام اثرات مثبت انتشار علوم یونان در بین مسلمانان، و ایجاد مانع در سر راه پیشرفتهای علمی آنان داشتند. گرچه در صفحات پیش در ذیل عنوان: «علل ماندگار ماندن پزشکان غیر مسلمان در رأس قدرت در زمان خلفا»، مطالبی هم در این زمینه به اختصار بیان شد، اما در تکمیل آن لازم است که به نکات دیگری نیز در اینجا اشاره شود:
1- تعصب شدید پزشکان و مترجمین مسیحی نسبت به طب یونانی و لا یتغیر و غیر قابل خدشه دانستن آن، که ترویج چنین عقیدهای خود یکی از دلائل رکود و عدم خلاقیت علم پزشکی در زمان سلطه آنان بود. حتی بعدها نیز اثرات سوء چنین تبلیغات
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 68
مؤکدی کموبیش چون سنّتی ماندگار شد. بهطوریکه شواهد بسیار زیادی درباره این موضوع در کتابهای تاریخ پزشکی و همچنین در آثار این طبیبان مسیحی به چشم میخورد، که در اینجا به نمونههای کوچکی از آن اشاره میگردد. ابن القفطی در مورد «میخائیل بن ماسویه» پزشک مسیحی «مأمون» میگوید: «و در جمیع امور از سنّت یونانیین عدول نکردی. و با متطببین که از صد سال قبل از زمان وی تا زمان وی بودهاند موافقت نجستی. روزی از وی پرسیدند که طبع و حال موز چیست؟ گفت:
«در کتب اوایل ذکر او نیست و هر چیز که چنین باشد، من بر خوردن و خورانیدن آن اقدام نمیکنم!».[125] وی همچنین، ضمن نوشتن مطالب مفصلی در مورد «ابن بطلان» پزشک مسیحی دیگر در «تاریخ الحکما» ی خویش (صفحات 406- 431)، آنچه را که ابن بطلان در رسالهاش به «ابن رضوان» به نگارش درآورده مشروحا ذکر میکند. «ابن رضوان» یکی از معروفترین پزشکان مصری و معاصر «ابن بطلان» بوده که در آثارش ایرادهایی بر بعضی از فلاسفه و دانشمندان یونانی و نیز یکی از مترجمین آثار یونانی (حنین بن اسحاق) وارد آورده بوده است. و به همین دلیل «ابن بطلان» آنچنان وی را در مورد حمله و سخنان بسیار تند و استهزاء و مسخره کردن قرار داده که هر خوانندهای از این همه تعصب و جانبداری وی از یونانیان و مترجمین آثار آنان، مبهوت میگردد. او، علاوه بر اهانتهای بسیار به ابن رضوان، جملاتی بر علیه او به کار برده که گوئی وی با برخی از ایراداتش به یونانیان کفرگویی نموده و از دین خارج شده است، مثلا به او میگوید: «به خداوند سبحانه پناه گیرم از
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 69
میل به سوی هوی. و درآمدن در سلک شیطان گمراه و بیرون رفتن از فرمان ناطقه».[126] و یا نسبت اشتباه به ارسطو دادن را چنین بازگو میکند: «و یا میباید ارسطو طالیس، معاذ الّه، در حدّ مکان غلط کرده باشد».[127] و از انتقاد ابن رضوان نسبت به «حنین» چندان خشمگین میشود که مینویسد: «یکی از دوستان به من رسانید رسالهای که شیخ [منظور ابن رضوان است نوشته در ردّ «حنین بن اسحاق» و ابطال کلام او در مسایلی که برای فرزند خود از کتب «جالینوس» برچیده. پس مطالعه کردم آن را. دیدم نام آن، اغلوطات حنین بن اسحاق کرده. این وقت دانستم که خدای سبحانه بندگان را به سبب خطا تعجیل عقوبت نمیفرماید. و مهلت میدهد هر قدر که خواهد».[128] به همین دلیل است که دکتر الگود ضمن سخن از کتابی از عبید اله بن جبرئیل، نبیره بختیشوع دوم، که طبیبی مسیحی بوده و در سال 1058 میلادی فوت کرده، میگوید: «ولی مطالب و افکاری که در آن توجیه گشته کاملا یونانی است ... به عبارت دیگر میتوان گفت که عشق عرب به مطالعات نظری و دانش یونانی هنوز بهعنوان مانعی در راه تحقیقات پزشکی عملی بوده است».[129]
2- به دلائل فوقالذکر، تا آن زمان که مدار علم پزشکی در دست طبیبان و مترجمین مسیحی قرار داشته است، هیچگونه کار نو و تازهای در این علم صورت نمیگیرد، زیرا عمده کار آنان ترجمه و اقتباس از پزشکی یونان و نداشتن کوچکترین تخطی از آن بوده است، نه حرکت و نوآوری.
3- سلطه کامل پزشکان غیر مسلمان بر امور پزشکی، که خود یکی از نتایج ترجمه
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 70
کتابهای پزشکی توسط آنان بود، و پشتیبانی همهجانبه خلفا از آنان، و دور نگهداشتن مسلمانان از این علم، چهبسا ایجادکننده روح یأس و عدم اعتماد به نفس در بین مسلمانها و منزویکننده آنها بود. «چون مترجمان و ناقلان علوم یونانی بیشتر مسیحی بودند و حتّی پزشکی در خانوادههای خاصی از غیر مسلمانان همچون خانواده بختیشوع و حنین بن اسحاق و ثابت بن قرّه گردیده بود، مسلمانان مجال تبرّز و تبحّر در این علم را نمییافتند و به انزوا کشانده میشدند. با توجهی که به پزشکان مذکور در ابن ابی اصیبعه میشود به دست میآید که در قرن سوم هجری یکصد و سی پزشک مسیحی و سه پزشک یهودی و سه پزشک مشرک وجود داشته و پزشک مسلمان فقط پنج تن بودهاند. در چنین وضعی اگر پزشک مسلمان ماهری هم پیدا میشد در برابر مسیحیان نمیتوانست آنچنانکه باید و شاید جلوه کند و داستان زیر این مدعا را کاملا تأیید میکند: اسد بن جانی پزشک مسلمان کارش به کسادی کشید.
گویندهای به او گفت: امسال سال وبائی است و بیماران فراوان و تو در این فن دانشمند و صبر و خدمت تو در این حرفه آشکار، چگونه است که در این کسادی افتادهای؟ او پاسخ داد: نخست من نزد آنان مسلمان هستم و پیش از آنکه من پزشک شوم بلکه پیش از آنکه من به دنیا بیایم مردم معتقد شدهاند که مسلمانان در علم پزشکی توفیق ندارند. نام من «اسد» است درحالیکه میباید نامم «صلیب» و «جبرائیل» و «یوحنا» و «بیرا» باشد. کنیهام ابو الحارث است و میباید «ابو عیسی» و «ابو زکریا» و «ابراهیم» باشد.
من ردائی پنبهای سفید بر تن دارم و میباید ردایم حریر سیاه باشد. زبان من زبان عربی
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 71
است و میباید زبانم زبان اهل جندیشاپور باشد».[130]
4- عواقب نامطلوب برخی از ترجمههای غیر صحیح. از آنجا که ترجمه آثار یونان به قصد و غرضهای مختلفی انجام میگرفت و هدف اصلی انتخاب علوم سودمند و ترجمه دقیق آنها بهوسیله مترجمین زبده و باصلاحیت نبود، عدهای نیز بدون داشتن شرایط لازم، و فقط به خاطر استفاده از مزایای بسیار کار ترجمه بدین امر پرداختند و درنتیجه باعث اشتباهات و اشکالات فراوانی در آثار ترجمهشده گردیدند، که این امر به نوبه خود تأثیرات سوء زیاد و قابل توجهی روی کار انتقال دانش یونان گذارده و استفادهکنندگان مسلمان از این آثار را دچار زحمات و مشکلات زیادی در فهم کتابهای ترجمه شده نمود و بدینترتیب خود یکی از عوامل بازدارنده و منفی در جهت اشاعه صحیح اطلاعات در بین مسلمانان و پیشرفت علمی مسلمانان گردید.
برای مثال: «علی بن عباس مجوسی اهوازی ... در نخستین فصل کتاب الملکی میگوید:
کتاب «اهرون» در نظر نویسندگان جدید اثری است که در آن تمام بیماریها و نیز عوامل و علایم و علاج بیماریها مورد بحث قرار گرفته ولی قسمتهای مربوط به وظایف الاعضاء (فیزیولوژی) آن بسیار به اختصار برگزار شده است. همچنین درباره طب پیشگیری و جراحی ابدا ذکری در این کتاب به میان نیامده است. گذشته از اینها ترجمه آن خشن و ناهموار و مالامال از اظهارنظرهای نامفهوم است که خواننده را دچار کسالت میکند».[131] استاد همایی نیز در این مورد چنین اظهارنظر میکند که:
«مترجمان اولیه بهطور کلی دو دسته بودند: یک دسته از قبیل یوحنا بن بطریق و
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 72
ابن ناعمه حمصی بودند که روش آنها در ترجمه کتب همان ترجمه تحتاللفظ و به قول طلاب قدیم «ترجمه کان یکون» بود. یعنی بهجای هر کلمهای که یونانی و سریانی یا هندی و فارسی بود، یک لفظ عربی میگذاشتند بدون اینکه به جمله عبارت و به حاق مطلب و اصل مقصود توجه داشته باشند. الفاظ عربی که انتخاب میکردند، همه جا قالب تمام اندام کلمات خارجی نبود و چهبسا که معنی و مفهوم مخالف میبخشید. بیشتر اشتباهات و تخلیطات که در مسائل فلسفی و کلامی و بیان اصول و عقاید و آراء فلاسفه قدیم، و حتی در مسائل ریاضی شده، به عقیده من منشأش همان ترجمههای ناقص مغلوط است، چه بسیار معضلات و عویصات مسائل علمی و اعتقادی که به دست و پای علما و دانشمندان اسلامی پیچیده، و سببش همان ترجمههای ناروای مترجمان اولیه بوده است ... باری یک دسته از مترجمان اولیه اسلام که متأسفانه اکثریت داشتند، از نوع همان یوحنا بن بطریق و ابن ناعمه حمصی بودند».[132]
5- سوءاستفاده از ترجمه بهعنوان یک حربه و اسلحه مخّرب توسط خلفا. تاریخ قرنهای اولیه اسلام مالامال از ذکر جنایات و دشمنیهای ددمنشانه ستمپیشگانی است که برای بهدست آوردن قدرت و سلطنت و حکومت بر مسلمانان از هیچ اقدامی بر علیه جانشینان معصوم پیامبر اسلام (ص) فروگذاری نکردند. از آنجا که عموم مردم از شایستگی و حق مسلّم ائمه معصومین (ع) برای امامت و رهبری جهان اسلام آگاه و قلبا بدان معترف بودند، این امر خلفای غاصب را بر آن وامیداشت تا برای
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 73
حفظ موقعیت خویش و از بین بردن موانع، به کوششهای خصمانه دست یازند. بدین سبب تنها به تبلیغات بر علیه امامان معصوم (ع) اکتفا ننموده، گاه آنان را در خانههایشان محبوس کرده و تحت نظر قرار میدادند تا هیچکس نتواند با ایشان تماس پیدا کند، و حتی سالها در بدترین و مخوفترین زندانهای خویش به بند میکشیدند و آنان را در محاصره و فشارهای اقتصادی قرار میدادند. گاه دستور میدادند تا خانه و کاشانه ایشان را به آتش بکشند، و بالأخره فرمان میدادند که فرزندان آل پیامبر (ص) و سادات علوی را بیشمار و اندازه و بیگناه به شهادت برسانند، و در کنار آن با سمهایی که به توسط برخی از پزشکان مخصوص و محرم خود تهیه مینمودند اکثریت ائمه معصومین (ع) (یعنی نه نفر از دوازده نفر ائمه طاهرین) را بدینوسیله، یعنی مسموم نموده و به شهادت رسانیدند. امّا خلفای بنی عباس تنها به این نوع جنایات بسنده نکردند، بلکه به شکل پوشیده و پنهان به مبارزات وسیع فرهنگی نیز دست زدند که از آن میان تأسیس و برپا کردن حوزههای فقهی توسط دشمنان ائمه و حمایت گسترده از آنها برای پراکنده کردن مسلمانان از درب خانه اهل بیت بود، و نیز آزادی عمل و رشد دادن به عدهای از مخالفان دین اسلام که با نام «دهریه» و «زنادقه» بهطور علنی و آزادانه در میان مسلمانان به نفی و ردّ هرگونه اعتقادی نسبت به دین، پیامبران و خداوند میپرداختند و با مهارت سعی میکردند که از طریق بحثهای فلسفی و کلامی پایههای اعتقادی مسلمانان را متزلزل کرده و الغاء شبهه نمایند تا بدینوسیله مشغله تازهای برای سرگرمی عمومی فراهم کرده و ضمنا شاید بتوانند ائمه معصومین را، که مرجع علمی همه بودند، در پاسخ به این اشکالات دچار ناتوانی
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 74
نمایند و بدینترتیب به اعتبار و منزلت انحصاری ایشان در علم لطمه وارد آورند- که البته هیچگاه نتوانستند با این نقشههای شیطانی به منظور اصلی خود برسند. زیرا ائمه طاهرین (ع) به بهترین نحوی و با استدلالهای علمی پاسخ تمام ایرادات دهریه و زنادقه را داده و بازار اقدامات سوء آنها را به کسادی و رسوایی کشاندند، که تاریخ تمام آنها را برای علاقهمندان ثبت و به یادگار گذاشته است تا آیندگان نیز بتوانند تشخیص حق را از باطل بدهند.
اما حربه فرهنگی دیگر خلفا استفاده از ترجمه برای احیاء افکار فلسفی یونان باستان، که حتی در خود یونان نیز در حال فراموشی بود، و انتشار وسیع آن در بین مسلمانان بود که این توطئه با زرنگی و مهارت و در لابلای ترجمههای متون علمی یونانی انجام میگرفت. انتشار این افکار نه تنها اندیشههای پویا و بااستعداد بیشماری را در دوران شکوفایی تمدن اسلامی از مسیر اصلی علوم که با تجربه و مشاهده همراه بود به انحراف کشیده و سرگرم بحثهای بیپایان و بیحاصل گوناگون و حتی ضد و نقیض میکرد و بدینترتیب یکی از عوامل قدرتمند بازدارنده فعالیتهای علمی در میان مسلمانان، و در درازمدت باعث رکود این کوششها گردید، بلکه در زمینههای اعتقادی نیز اثرات سوء آن از زمان محدود سلطه خلفا گذر کرده و در تمام اعصار بعدی تاریخ اسلامی منتشر گردید.
افکار فلسفی و رواج آن در میان مسلمانان باعث پیدایش فرقههای جدید و اختلافات تازه و مشغلههای کاذب فکری و سرگرمی عمومی گردیده و هدف اصلی خلفا از دست یازیدن به این وسیله، علاوه بر موارد مذکور، انتشار معارفی دروغین
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 75
بهجای معارف اصیل اسلام بود تا بتوانند به کمک آن، معارف زلال اسلامی را که فقط از خانه اهل بیت معصوم پیامبر (ص) به دست میآمد به کنار زده و در واقع ائمه معصومین (ع) را منزوی نمایند. این نکته دقیق حتی از نظر بعضی نویسندگان تاریخ علوم پزشکی پنهان نمانده است. مثلا دکتر نفیسی در مورد آن چنین نتیجهگیری میکند که: «اگر فلسفههائی در علوم اسلامی وارد شده است بعدها از طریق یونان و ایران و هند و دیگر ممالک بوده است و همینها بودند که فلسفه اصیل و طبیعی و فطری اسلامی را دگرگون کرده و سبب «درونگرائی» و «تنیدن در خود» یا «رکود و جمود علمی» قرون وسطائی گشت و الّا تا ما دام که مسلمین روش تفکر و تدبّر قرآنی و محمدی و علوی را رعایت میکردند پیشرفتشان در همه علوم و فنون روزافزون بود. یکی از منابع اصیل و دستنخورده ما محتویات نهج البلاغه از سخنان حضرت علی علیه السّلام است که درباره جزئیات زندگی بسیاری از حیوانات و از آن جمله:
خفاش، طاووس و مورچه مطالعات فوقالعاده جالب و شگفتانگیز نموده است.»[133][134]
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی ؛ ص75
طور خلاصه، تبلیغ و الغاء فکر غیر قابل خدشه بودن آراء و نظریات علمی و فلسفی یونان باستان توسط مترجمین آثار یونانی، سرگرم شدن اندیشههای عده بسیاری از مسلمانان بااستعداد و دانشدوست به بحثهای بینتیجه فلسفی در طول زمانهای بعد، و حتی وارد شدن این افکار به حوزههای برخی از علوم تجربی را در پی داشت، که در مجموع بر فعالیتهای علمی مسلمانان اثرات سوء بسیاری داشته و یکی از عوامل رکود تدریجی علوم و در نهایت توقف آن محسوب میگردد. در واقع باید
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 76
گفت که آثار یونان باستان گرچه دارای فوائد علمی قابل توجهی بود، اما در درون خویش نطفه هیولائی را پرورش میداد که خود بازدارنده علوم، و حتی ضدّ علم بوده و از عواقب شوم آن نه تنها مسلمانان مصون نماندند، بلکه خود یونان باستان و نیز اروپا در سراسر دوران طولانی قرون وسطی خویش از آن صدمههای بسیار دید. و اگر مسلمانان از طریق صحیحی که اسلام معرفی نموده بود به دنبال دانش میرفتند نه تنها به پیشرفتهای بسیار بیشتری دست مییافتند، بلکه با چنین مصیبتی نیز در پایان مواجه نمیگشتند.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 77