مقدمه
بشر از دیرباز به سلامتی خود علاقهمند بوده و از بیماریها وحشت داشته است.
اقوام و ملتهای قدیمی هریک به نوعی در فکر چارهجویی برای بیماریها بوده و متناسب با اطلاعات و دانش خود به اقداماتی دست یازیدهاند. اینکه علم پزشکی چگونه بهوجود آمده و یا چه اقوامی پایهگذار و مؤسس آن در جهان بودهاند، از موضوعاتی است که کتابهای تاریخ پزشکی کموبیش در مورد آن بحث کردهاند و در تحقیق حاضر به خلاصهای از آن اشاره گردیده است.
اما آنچه کمتر مورد توجه محققین (که عموما غربی نیز هستند) قرار گرفته، نقش واقعی مسلمانان و بهویژه سهم بزرگ دانشمندان شیعه در تاریخ طب اسلام و حتی جهان است. بنابراین، چگونگی پیدایش علم پزشکی در اسلام، علل بهوجود آمدن دوران ترجمه و اثرات مفید و نیز زیانبار آن، توجه خلفای بنی امیه و بنی عباس به پزشکان غیر مسلمان، رواج دادن طب یونانی و در کنار آن کوشش مستقل از حوزه خلافت توسط شیعیان در پیشبرد امر پزشکی و تشویق مسلمانان برای خارج کردن این علم از
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 10
انحصار بارگاه خلافت و پزشکان غیر مسلمان آن، و نیز محدود نماندن به طب یونانی، تطوّر و سیر این دانش در طول تاریخ اسلام، و اینکه چگونه پزشکان شیعه سهم اصلی را در پایهگذاری و تکامل علم طب داشته و چه خدماتی توسط آنان صورت گرفته است، از نکات مهمی است که در اینجا مورد توجه قرار گرفته است.
همچنین گسترش و رشد فزاینده علم طب در دورانهایی که سلاطین شیعه- مثل آل بویه و صفویه- حکمفرمائی داشتهاند با بررسیهای آماری مشخص گردیده و در این میان نقش مهمی که شاهان صفوی در ارتقاء این دانش، نه تنها در ایران، بلکه در شبه قاره هندوستان داشته و بدان وسیله زبان فارسی و فرهنگ شیعه را در سراسر هند ترویج کردهاند معیّن شده است.
و بالأخره چگونگی انحطاط علم پزشکی پس از دوران صفویه، ورود طب غربی به ایران و فراموش شدن طب سنتی و دیدگاه غربیها در مورد طب اسلامی مورد بررسی قرار گرفته است. آنگاه متون پزشکی دانشمندان شیعه بهطور نسبتا مفصل مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و از نظر تعداد، زبان، کشور، موضوع، نکات جالب، چگونگی شروع یا ختم این متون، متون پزشکی به زبان شعر، آن تعداد که بعدها به چاپ رسیدهاند، و ...، بدان توجه شده و اطلاعات آماری لازم ارائه گردیده است، و در پایان نیز کتابشناسی طب سنتی دانشمندان شیعه با معرفی 850 عنوان اثر پزشکی، بهعنوان «پیوست»، آمده است. تهیه کتابشناسی فوق قدمی کوچک برای شناساندن این منابع میباشد تا پژوهشگران ما با آشنایی بیشتر با آنها بتوانند خود کتابها را از لابلای قفسههای خاک خورده کتابخانههای کشورهای مسلمان، و نیز از مجموعههای نفیس کتب خطی
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 11
کتابخانههای بزرگ و کوچک دنیا، بیرون کشیده و پژوهشی را که شایسته این میراث گرانقدر است آغاز نمایند و زمینه استفاده از ثمره تجربیات علمی گذشتگان را فراهم سازند و همچنین ارزش آن را به نسل بیاطلاع از آن بشناسانند.
در خاتمه، لازم میدانم نکاتی را در رابطه با این کتابشناسی، که مبنا و اساس تحقیق حاضر بوده است، فهرستوار اشاره نمایم:
از آنجا که تهیه کتابشناسی کامل منابع پزشکی مسلمانان نیاز به زمان طولانی و تعداد زیادی پژوهشگر و امکانات فراوان و مطالعه دقیق فهرست کتابهای خطی عربی و فارسی و سایر زبانهای کشورهای اسلامی متعلق به تمام کتابخانههای این کشورها و نیز کتابخانههای مهم اروپائی و امریکائی و نقاط دیگر دنیا را دارد، و در این میان کتابخانههای متعددی هم وجود دارد که هنوز فهرست جامعی از کتابهای خطی خود را تهیه نکردهاند و درنتیجه مراجعه مستقیم به این کتابخانهها و بررسی یکیک کتابهایشان ضروری است، و به این ترتیب چنین کاری برای اینجانب غیر مقدور بود، راهی عملی برگزیدم تا با استفاده از زحمات دانشمند و کتابشناس سختکوش مرحوم آقا بزرگ تهرانی، که عمر طولانی خود را با تلاش بیوقفه صرف تهیه دوره مفصل کتابشناسی ارزشمند «الذریعه الی تصانیف الشیعه» نمودند، و مطالعه تمامی کتابهای این دوره کتابشناسی که بیش از 54000 عنوان میشود، و استخراج کتابهای پزشکی آن، کتابشناسی حاضر فراهم گردد.
«مرحوم آقا بزرگ تهرانی (متوفی 1389 ه.) با مسافرت [از عراق به ایران و سوریه
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 12
و مصر و با مراجعه به جدیدترین فهرستهای بزرگترین کتابخانههای شرق»[1] طرح تألیف الذریعه را عملا به مرحله اجرا درآورد.
«علت تألیف الذریعه (به قول استاد عبد الرحیم محمد علی) کار جرجی زیدان (در گذشته 1914 م) مورخ معروف بود. او در کتاب مشهور خود «تاریخ آداب اللغة العربیه» که تاریخ ادبیات عرب است در 4 جلد، درباره شیعه سخنی بدین مضمون گفت:
«و شیعه طایفهای بود کوچک و آثار قابل اعتنایی نداشت و اکنون شیعهای در دنیا وجود ندارد». این شد که شیخ آقا بزرگ و دو همردیف و دوست علمیاش، سید حسن صدر (م 1354 ه.) و شیخ محمّد حسین کاشف الغطا (م 1373 ه.) همپیمان شدند تا هریک در باب معرفی شیعه و فرهنگ غنی تشیّع کاری را برعهده گیرند و سخن این نویسنده جاهل یا مغرض را به دهنش بازپس بکوبند ... امّا شیخ آقابزرگ- از میان این سه یار علمی- متعهد شد فهرستی برای تألیفات شیعه بنویسد»[2].
و بهاینترتیب همانطور که «الغدیر[3] میگوید: حق با علی است. الذریعه میگوید:
فرهنگ پهناور اسلام در گرو شیعه علی است»[4].
به هر جهت، با توجه به مشکلاتی که برای فهرست جامع کتابهای خطی وجود دارد- که قبلا به آن اشاره شد- و به رغم این واقعیت تاریخی که نقش شیعیان در تهیه و تألیف کتابهای علمی کاملا شاخص و سهم آنها در پایهگذاری علوم مختلف در تمدن اسلامی و شکوفائی آن، از همه بیشتر است، اما متأسفانه به علت حوادث بسیاری که در
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 13
طول تاریخ کشورهای اسلامی مثل حمله مغول و جنگهای صلیبی و غیره عموما، و اتفاقات دردناکی که به علت تعصبات کور دشمنان شیعه خصوصا- و بهطور وسیع- روی داده است، کتابهای بسیاری از تألیف دانشمندان شیعه از بین رفته یا سوزانیده شده، که بدین علت امروز از آن بیخبریم.
بنابراین، بهطور خلاصه و با توجه به موارد زیر:
1- دشمنان اهل بیت (ع) از صدر اسلام به بعد کتابهای بسیاری از شیعیان را از بین بردهاند.
2- چهبسا دانشمندانی که شیعه بودهاند امّا از ترس جان در مقابل سلاطین و امیران متعصّب ضد شیعه تقیه مینمودهاند که درنتیجه ممکن است تألیفات و آثار آنها بهعنوان متون شیعه شناسایی نشده باشد.
3- مرحوم آقا بزرگ تهرانی برای تألیف «الذریعه» و کامل کردن آن به تمام کتابهای خطی اسلامی پراکنده در کتابخانههای دنیا دسترسی نداشته است، که اگر میداشت چه بسا کتابشناسی الذریعه بسیار مفصلتر از آنچه که اکنون هست میبود.
4- مرحوم آقا بزرگ در مورد تمام کتابها شرح کافی نداده و به این جهت امکان فراوان هست که کتابهایی در الذریعه آمده باشد که پزشکی بوده اما به علت عدم ذکر موضوع و مشخص نبودن مضمون آن، در کتابشناسی حاضر نیامده باشد (و شاید ندرتا- به علت مشکل فوق- کتابی غیر پزشکی نیز بهعنوان کتاب پزشکی محسوب شده باشد).
اما اینکه یک کتابشناسی پزشکی از تألیفات دانشمندان قدیم شیعه با حدود 850 عنوان کتاب و رساله بدینترتیب معرفی میشود، شایان توجه بسیار نسبت به زحمات و
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 14
نقش پراهمیت پزشکان شیعه برای پیشرفت و شکوفائی این علم در تمدن اسلامی میباشد.
و بالأخره، در اینجا لازم است به موارد زیر جهت اطلاعات بیشتر در مورد کتابشناسی پیوست اشاره گردد:
1- متن الذریعه که شامل 26 جلد در 29 مجلد است تماما به عربی میباشد، مگر مواردی که مؤلف آن مطلبی را از یک کتاب فارسی نقل قول کرده باشد، و مطالب مورد نیاز کتابشناسی پیوست نیز با کمی تغییر و نیز تلخیص از روی الذریعه به فارسی ترجمه شده است. بدین جهت برای اطلاع بیشتر در مورد هر کتاب باید به الذریعه مراجعه گردد.
2- علاوه بر «الذریعه»، که اساس کار کتابشناسی پیوست میباشد، حتیالامکان از برخی منابع دیگر نیز برای تکمیل اطلاعات آن استفاده شده است.
3- چون دوره کتاب بزرگ الذریعه فهرست موضوعی ندارد (به استثنای جلد 26 آن)، کوشش شده که تمام عناوین آن، که گفتیم بیش از 54000 عنوان است، بهطور کامل بررسی شود تا کتابها و رسالههایی که به نظر پزشکی میرسند و یا مؤلف الذریعه بر پزشکی بودن آنها تصریح نموده استخراج و ترجمه گردد.
4- سعی شده فقط کتابهای خطی و کتابهای چاپی قدیمی ذکر شود، و کتابهای جدید پزشکی در این کتابشناسی نیاید.
5- کتابهایی که فقط درباره ادعیه جهت رفع بیماری بوده، آورده نشده مگر کتابهایی که علاوه بر دعاها، شامل مطالب طبّی نیز- مثل روشهایی که مثلا از طرف معصوم (ع) برای درمان برخی بیماریها تجویز گردیده- بوده است.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 15
6- کتابشناسی حاضر فقط شامل کتاب تنها نیست، بلکه رسالههای پزشکی را نیز معرفی مینماید. بنابراین برخی از آنها مثل «الحاوی» رازی حدود 24 جلد است، و بعضی در حدّ یک مقاله میباشد. سطح علمی این متون نیز یکسان نیست، زیرا منابعی مثل «قانون» و «ذخیره خوارزمشاهی» و ... بسیار ارزشمند بوده، و در مقابل، کتابهایی نیز با گذشت زمان از اعتبار افتادهاند.
7- در کتابشناسی، برای کتابهایی که موضوعات پزشکی آن یا متنوع و گسترده است، و یا اینکه مشخص نشده، عنوان کلی «پزشکی» ذکر شده و برای بقیه نیز براساس اطلاعاتی که «الذریعه» داده موضوع تعیین شده است، و چون برخی از کتابها علاوه بر مباحث پزشکی به موضوعات دیگر نیز پرداخته است، موضوع «گوناگون» برایش انتخاب گردیده است.
8- نام نویسندگان و مؤلفین اکثرا به همان شکل که در الذریعه بوده نوشته شده، به استثنای بعضی موارد مثل «بوعلی سینا» که گرچه به شکلهای مختلف «شیخ الرئیس» و ...
در الذریعه آمده، امّا در ترجمه، همه آنها حتیالامکان به یک شکل آورده شدهاند.
9- تاریخهای ذکر شده در این کتابشناسی عموما سال قمری است (مگر مواردی که مشخص شده باشد)، و برای راحتی در مقایسه زمانی بین کتابها، تاریخ تألیف یا چاپ آنها عموما به صورت قرن بیان گردیده است.
10- تاریخ تألیف تعدادی از کتابها در الذریعه نیامده، و برخی فقط سال نگارش نسخه خطی موجود آن ذکر شده که در کتابشناسی پیوست به صورت: «تحریر قرن ...» بیان گردیده است. بدیهی است که تاریخ تحریر ممکن است سالها، و در مواردی
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 16
قرنها، بعد از تاریخ تألیف آن نسخه باشد.
11- تشخیص اینکه مؤلفین این کتابها حتما همگی و بدون استثناء شیعه بودهاند یا نه، از عهده اینجانب خارج است، امّا چون در الذریعه بهعنوان شیعه از تألیفات آنها سخن گفته شده در کتابشناسی پیوست آورده شدهاند. از طرف دیگر، چهبسا دانشمندانی که از ترس جان تقیه کرده و شیعه بودن آنها پنهان مانده است.
12- تعداد نادری از نویسندگان نیز غیر شیعی و یا حتی غیر مسلمان هستند، مثل «بقراط»، اما چون مثلا مترجم یا شارح کتاب آنان شیعه بوده، این ترجمه و شرح نیز در کتابشناسی پیوست آمده است.
و بالأخره، در نگارش این کتاب سعی شده است که حتیالامکان متن پیشنهادی فرهنگستان زبان و ادب فارسی در جزوه «دستور خطّ فارسی» مبنای کار قرار گیرد.
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 17
«طب دانشی است که به وسیله آن میتوان بر کیفیات تن آدمی آگاهی یافت. هدف آن حفظ تندرستی در موقع سلامت و اعاده آن به هنگام بیماری است».[5]
فصل اوّل: نگاهی به تاریخ پزشکی
تاریخچه پزشکی
اشاره
اینکه علم پزشکی از میان کدام کشور یا چه اقوامی برای اولین بار پیدا شده است به روشنی معلوم نیست.[6] کتابهای تاریخ پزشکی قدیمی مثل: «طبقات الاطباء و الحکماء» تألیف ابن جلجل در سال 377 (یعنی همزمان با کتاب «الفهرست»)، کتاب «عیون الانباء» که بسال 643 توسط ابن ابی اصیبعه نوشته شده، «تاریخ الحکماء» اثر محمد بن عبد الکریم شهرستانی متوفی 548، «تاریخ الحکماء» ابن القفطی متولد 568 و بالأخره کتاب معروف «الفهرست» ابن ندیم نظریات نسبتا مشابه یا نزدیک به هم در این مورد بیان داشتهاند. کتابهای تاریخ پزشکی یا تاریخ علم معاصر نیز هریک به این موضوع اشاراتی دارند، که در زیر به نمونههایی از آنها بهطور مختصر اکتفا میشود:
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 18
پزشکی در چین
«یکی از قسمتهای جالب توجه تاریخ پزشکی، قسمت مربوط به چین و مخصوصا روشهای درمانی شایع در آن منطقه بزرگ جهان است (بزرگ مخصوصا از نظر کثرت جمعیت و قدمت تمدن) که شایسته است بیش از پیش بدان توجه شود، بهویژه امروزه که در رژیم کنونی جمهوری خلق چین روشهای قدیم مجددا مورد استفاده قرار گرفته و نوعی نوآوری و بازسازی در آنها بهوجود آمده و قسمتی از آنها مورد توجه دانشمندان غیر چینی نیز قرار گرفته است».[7] «آغازهای طب سوزنی به گذشته دور چین برمیگردد. نخستین اسناد، متعلق به حول و حوش سال 600 پیش از میلاد است و از آن زمان تاکنون این تکنیک ادامه داشته است».[8]
پزشکی در هند
«حفاریهای باستانشناسی در دره سند نشان میدهد که تعدادی از گیاهان نظیر فلفل، دارچین، زردچوبه و هل از چند هزار سال قبل در قاره هند شناخته شده و به کار میرفته است».[9]
«از معروفترین چهرههای پزشکی قدیم هندی باید سوشروتاSusruta را نام برد که یکی از بنیانگذاران قسمتی مهم از مجموعه فرهنگ پزشکی هند یعنی «ایورودا» است و گرچه دوران زندگی او به درستی معلوم نیست اما به احتمال قوی باید قبل از قرن چهارم میلادی باشد».[10] جالب آنکه هند نیز همچون چین رابطه خود را با طب سنتی
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 19
قطع نکرده است، بهطوریکه: «در هندوستان و پاکستان کنونی طب یونانی و طب ایرانی یا بهتر بیان داریم طب بقراطی و ابن سینائی رواج دارد، سهل است مدارسی برای این نوع طب موجود است که به همان سبک قدیم به درمان بیماران میپردازند».[11]
پزشکی در ایران
«افسانههای تاریخی ایران معرفی طب را در این کشور به جمشید چهارمین پادشاه از پادشاهان قهرمانی دوران باستانی ایران نسبت میدهد».[12] تا آنجا که از اطلاعات به دست آمده معلوم میشود، در ایران قدیم وضعیت طب پیشرفتهتر از آشور بود.
حتی به جرأت میتوان پا را فراتر نهاده گفت که ایرانیان اصول آن چیزی را که طب یونانی نامیده شده، به یونانیان تعلیم دادهاند».[13] به احتمال قوی باید معتقد بود که ایرانیان در حقیقت اساس تشریح و فیزیولوژی و پاتولوژی یونانی را که بعدها وارد تمدن غربی شدهاند پیریزی کردهاند».[14] بااینوجود شواهدی در دست هست که توجه و علاقه برخی از شاهان ایران را- از دوره هخامنشی به بعد- به انتخاب پزشکان خارجی، بهخصوص یونانی نشان میدهد. «پزشکان دربار داریوش ابتدا مصری و سپس یونانی بودهاند».[15] «کورش اول پادشاه بزرگ هخامنشی کحال مخصوص خارجی و اطباء زیردست مصری دیگری داشته است».[16] «سلاطین و فرمانروایان هخامنشی عدهای از اطباء یونانی را در دربار و قلمرو خود استخدام کرده بودند و از
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 20
آنان استفاده طبی میکردند».[17] «اغلب شاهان ساسانی به اطبای عیسوی و یونانی و سریانی مراجعه میکردند، ظاهرا آنها را به اطباء ایرانی (محلی) ترجیح میدادند».[18] «انوشیروان، حامی و پشتیبان فلاسفه و حکمای مکتب افلاطونی جدید برزویه پزشک مخصوص خود را به هند فرستاد و وی کتاب معروف کلیله و دمنه و شطرنج را با بعضی آثار طبی و همچنین علی الظاهر تنی چند از پزشکان هندی را با خود به ایران آورد».[19] از طرف دیگر، پس از حمله اسکندر به ایران و رواج فرهنگ یونانی در این کشور، در دوره ساسانیان دانشگاه جندیشاپور بر مبنای علوم یونانی تأسیس شده و دامنه فعالیتهای پزشکی آن حتی تا مدتها پس از ظهور اسلام ادامه مییابد و خود یکی از عوامل توجه مسلمانان قرون اولیه اسلام به پزشکی یونان میشود.
بنابراین میتوان گفت که ایرانیان از تجربیات و علوم پزشکی کشورها و اقوام گوناگونی استفاده کردهاند، و بهطور خلاصه: «طب سنتی ایران از مبانی زیر ریشه گرفته است:
1- اساطیر طب ایرانی: جمشید، اشعار فردوسی، کشف خاصیت الکل، کاهن و روحانی.
2- طب شرقی که مبنای آن به احتمال قوی از فلسفهها و مکتبهای چینی- هندی سرچشمه گرفته و از راه شبه جزیره هند و پاکستان و آسیای مرکزی از طرف شمال و خاور به ایران وارد شده است.
3- طب قدیم فلات ایران بر مبنای تعالیم زردشت و اوستا.
4- طب بینالنهرین که از راه تمدن ملل مختلف سومری، کلدانی، اکدی، عیلامی، آشوری،
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 21
بابلی، سریانی و غیره یعنی از طرف مغرب و جنوب غربی به ایران وارد شده است.
5- طب مصری که از همان راه پیش گفته و از طریق گسترش فتوحات سلسله هخامنشی به ایران وارد شده.
6- طب یونانی که ابتدا از طریق فتوحات اسکندر مقدونی و سپس گسترش اسلام از راههای پیشگفته وارد ایران شده است. بزرگترین عواملی که در بنیانگذاری هسته مرکزی طب سنتی دخالت داشتهاند علاوه بر عامل مربوط به مجاورت و همسایگی و دادوستد طبیعی، یکی فتوحات و سیاست شاهان هخامنشی (مخصوصا رفتار مسالمتآمیز کورش) و ساسانی (مخصوصا شاهپور اول و انوشیروان)، و دیگری آئین اسلام بوده است. مخصوصا که بزرگترین امتیاز اسلام و دستورات صریح قرآن و مجریان آن به تفکر و تدبر در محیط زیست و درون وجود انسان و تشویق مسلمانان به فراگیری علم و هنر ملل مغلوب یا تازه مسلمان شده و درنتیجه دریافت و تحلیل و گسترش کلیه علوم پیشین و تازهسازی آنها بوده است و ایرانیان در این قسمت و مخصوصا در طب سنتی سهمی بس بزرگ داشتهاند و چنانکه میدانیم بزرگترین پزشکان عالم اسلام ایرانی بودهاند. به عبارت دیگر میتوان «طب سنتی» ایران را نوعی «آلیاژ» دانست که گرچه از فلزات دیگر هندی، چینی، بینالنهرین، مصری، یونانی، آریائی تشکیل شده چون در کوره «اسلام» گداخته شده به صورت فلزی جدید در آمده که صفات آن در عین ریشهگیری از تمدن دیگران با آنها اختلافات و مشخصاتی مخصوص به خود دارد».[20]
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 22
پزشکی در یونان
درحالیکه کشورهای متعددی در تاریخ پزشکی جهان سهیم بوده و قدمت خدمات پزشکی برخی نیز بسیار قدیمتر از طب یونانی است، بااینحال شهرت پزشکی یونان خیلی بیشتر از اقوام دیگر است. سئوالی که اینجا ممکن است برای یک پژوهشگر تاریخ پزشکی مطرح شود این است که آیا یونان استحقاق چنین شهرتی را نیز دارد؟
به نظر میرسد که سه دلیل عمده برای این امر وجود داشته باشد که بررسی آنها میتواند پاسخی به پرسش فوق باشد:
1- اگر از نام تعدادی از پزشکان یونان باستان مثل «اسقلبیوس» و غیره، که همچون طبیبان باستانی برخی از کشورهای دیگر در هالهای از اساطیر قرار دارند و مدارک مکتوبی از آنان در دست نیست بگذریم، علم طب در واقع از بقراط (یا ابقراط:
( Hippocrate
در 2500 سال پیش از خرافات و موهومات مجزی شده 21] و بدین ترتیب طب یونان از این زمان مطرح میگردد. دومین پزشک معروف این کشور که او نیز همچون بقراط کتابهای پزشکی متعددی تألیف نموده و بقول این ندیم ریاست این علم در یونان به او پایان مییابد «جالینوس» است که با فاصله 665 سال از بقراط پا به عرصه وجود میگذارد.[22] این آثار بهجایمانده پزشکی که بعدها بدست مسلمانان میافتد یکی از عوامل معروفیت طب یونان در اعصار بعد میگردد.
2- هرچند طب یونان به نوبه خود مدیون طب بینالنهرین، مصر، ایران و هندوستان
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 23
میباشد، و «مطالعه تاریخ تمدن یونانی ما را به اینجا میرساند که 700 سال قبل از میلاد فرهنگی به نام فرهنگ یونان موجود شده ولی 200 سال بعد ناگهان تحت اثر چه عامل یا عواملی یک چنین فرهنگ و تمدنی مخصوصا در علوم و فلسفه و از آن جمله علوم پزشکی به وجود آمده که بقراط را به نام پدر پزشکی نمایانگر میسازد- معلوم نیست. مسلما این علوم در ظرف 200 سال به وجود نیامده و تحت تأثیر تمدنهای قدیمیتر بوده که از جای دیگر بدانجا انتقال یافته از آن جمله هندوستان، ایران، آشور، کلده، بابل، مصر، کرت و نظایر آن. به علاوه لغاتی که بقراط استعمال کرده میرساند این لغات تازه به وجود آمده و قسمتهائی از بدن در زبان یونانی نامهای هندی- اروپائی- بابلی داشته و اکثرا آنها را ایرانی میدانستهاند».[23] با این وجود به علت مدون بودن طب یونانی و در دسترس بودن آن برای مسلمانان قرون اولیه و نیز گرایشات شدید مترجمان مسیحی به آثار یونانی از یک طرف و اصرار خلفای عباسی، به دلایل سیاسی، برای نشر فلسفه یونان که خودبهخود علم پزشکی هم در لابلای آن قرار داشت، همه باعث توجه اساسی به طب یونانی- و نه طب کشورهای دیگر- در بین مسلمانان علاقهمند به علم طب شد. نکته دیگری نیز که حائز اهمیت فراوان است آنست که مسلمانان برخلاف اروپائیان- که در دوره قرون وسطی به بعد از علوم مسلمانان بهرهها گرفتند اما نه تنها یادی از اساتید خود ننمودند، بلکه خیلی از آراء و نظریات و کشفیات علمی مسلمانان را بعدها به نام خود نمودند- همیشه اصرار داشتند که از معلمین خود به نیکی یاد نموده و حتی گاه بیشتر از استحقاق آنان از
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 24
ایشان تمجید و تعریف نمایند و هرجا نیز از آثار آنها استفاده کردهاند مأخذ آن را با صداقت بیان نمایند. بهاینترتیب مسلمانان نه تنها علوم یونان را از مرگ و نیستی کاملی که به سوی آن پیش رفته بود نجات دادند، بلکه خود سبب شهرت عالمگیر آن شدند، و گرچه پیشرفتهای آنان در علوم مختلف به تنهایی کافی بود که باعث بیاهمیتی و فراموشی علوم یونان گردد، اما با یادآوری نام دانشمندان یونانی در کتابهای خود و قدردانی از زحمات آنان بزرگوارانه خضوع علمی مخصوص خود را در آثارشان به یادگار گذارند.
3- سومین دلیل، یا به عبارت بهتر مهمترین دلیل، برای شاخص شدن طب یونانی، تعصبات بسیار شدید ناسیونالیستی غربی است که کوشش دارند همه چیز را از آن خود بدانند، و به این دلیل اصرار داشتهاند منشأ پیدایش علوم را در دنیا نیز یونان- که یک کشور غربی است- بنمایانند، تا چیزی از افتخارات آنان کم نشود و در مقابل، علوم مسلمانان را که بسیار بدان مدیون بودهاند ناچیز و حقیر جلوه دهند تا بدینوسیله نیز احساسات ناشی از دشمنی تاریخی خود را با مسلمانان- که یک نمونه بروز آن جنگهای دویستساله صلیبی است- آرامش بخشند.
بدین جهت، شاید منصفانه آن باشد که گفته شود: «هندوستان- به معنی اعم کلمه که شامل هندوستان و پاکستان فعلی هر دو میشود- در تمدن و علوم و معارف بشری سابقه ممتد طولانی دارد که کمتر از سابقه یونان و روم نیست. کشور پهناور چین نیز همچنان مثل هندوستان دارای سابقه خیلی قدیم عمیق در کشف و ترویج علوم و صنایع است که هر مورخ بیغرضی نباید آن را از نظر دور بدارد. آمدیم بر سر ایران و
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 25
یونان یا ایران و روم. کسانی که میگویند سرچشمه و مادر همه علوم و فنون عقلی و نظری مملکت روم یا یونان بوده است، از انصاف بدورند. در مقابل هم اعتقاد به این که همه علوم و معارف بشری مدیون ایران و ایرانی است، هم به نظر من خالی از تعصب نیست. حق مطلب و انصاف در قضاوت به عقیده من همان است که آنچه امروز به نام علوم و فنون و صنایع در دست بشر است، میراث همه ملل و اقوام بشری است ... چیزی که هست شاید سهم ایران و یونان از این حیث بیشتر یا قدر مسلم روشنتر و مستندتر از سایر اقوام و ملل باشد».[24]
پزشکی در مصر
مصر نیز از کشورهایی است که سابقهای کهن در تمدن دارد. یکی از طبیبان باستانی مصر «ایمهوتپ» است که در 2500 سال قبل از بقراط میزیسته است.[25] از مدارک بهجایمانده در مورد این علم در آن کشور یکی «پاپیروس ادوین اسمیت» است که مربوط به 2500 تا 3000 سال قبل از میلاد میباشد: «این پاپیروس درباره کلیه دستورهائی که درباره مراقبت زخمها و جراحات در هزاران سال قبل انجام شده است گفتگو میکند. مثلا درمان زخم بهوسیله بخیه زدن، گچ گرفتن و یا قرار دادن استخوان شکسته در تخته شکستهبندی ...»[26]
همچنین «قدیمترین اطلاعات ثبت شده در مورد گیاهان در ارتباط با مصرف آنها در عصر ساختمان اهرام مصر یعنی در حدود 2600- 2100 قبل از میلاد مسیح
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 26
میباشد (حدود 4 هزار سال قبل). طبق اسناد به دست آمده از پیاز و سیر بهعنوان قاتق خوراک هزاران کارگر در ساختمانهای اهرام استفاده میشده و از گیاهان طبی نیز برای درمان بیماریهای آنها مصرف میشده است. بعدها در جریان مومیائی کردن اجساد فراعنه، دارچین و سایر انواع گیاهان از چین و جنوب شرقی آسیا به مصر وارد میشد».[27] هرودوت پنج قرن قبل از میلاد در مورد پزشکان مصری چنین نوشته است: «انجام کار طبابت بین آنها تقسیم شده و هر پزشک، درمانکننده یک بیماری است نه بیشتر، و تمام کشور پر از پزشک است بعضی برای چشم و بعضی دندان و برخی شکم و نیز پارهای از بیماریهای نامعلوم ...».[28]
پزشکی در سایر کشورها
غیر از موارد ذکر شده، هنوز کشورهایی وجود دارند که دارای سابقه طولانی در طب میباشند، مثلا «جا دارد طب پروئی را در نیمکره غربی همانند طب مصری و بینالنهرینی در نیمکره شرقی بدانیم»[29]، امّا مطلب را کوتاه کرده و فقط از پزشکی در بینالنهرین سخن گفته و این بحث را در اینجا به پایان میبریم.
یکی از قدیمیترین مراکز تمدن جهان بینالنهرین میباشد و علم طب نیز در این ناحیه بسیار قدمت دارد، بهعنوان مثال بابلیان از نظر پزشکی در مقایسه با مصریان آن زمان مترقیتر بودهاند و تحول پزشکی بابلیان در حدود 6000 سال پیش و تقریبا 4000 سال قبل از پیدایش طب یونان آغاز شد.[30] در لوحههای کشف شده از معابد
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 27
سومریها که لااقل پنج هزار سال عمر دارد، دستورهای درمانی و نسخههای نوشته شده که عدهای از آنها حاوی دستورات بهداشتی نیز میباشد، کشف شده که بعضی از آنها به خط میخی بر روی خشتهای گلین ثبت شده است و یکی از معروفترین آثار پزشکی و درعینحال قدیمیترین و جالبترین آنها «قانون یا منشور حمورابی استCode of Hammurabi که بهوسیله پادشاه بابل به نام حمورابی در اواخر سلطنت وی حک شده است و احتمالا بین 2123 تا 1686 قبل از میلاد بوده است و عموما آن را در حدود 2000 سال قبل از میلاد میدانند. مسلما این قانون مجموعه قوانین و نظاماتی است که سالیان دراز قبل از حمورابی مورد عمل بوده است 31] ... شرح حالهائی که بر روی لوحههای بابلی به دست آمده گرچه سادهاند ولی از نظر دقت و صحت نظر دستکمی از پاپیروسهای مصری ندارند. در این لوحهها شرح نشانهها و پیشگوئی درباره بیماری و راه و روش درمان به تفصیل ذکر شده و بعضی بیماریها مانند میگرن، اوتیت متوسط، یرقان، ذات الجنب و سنگ کلیه کموبیش شرح داده شدهاند[32] ... آنچه باید دانست آنست که طب بینالنهرین همانند طب مصری اثر بسیار زیادی بر طب یونانی و درنتیجه طب قرون وسطی و بعد طب جدید داشته و مخصوصا در قسمت داروها طب بینالنهرین امتیاز فوقالعاده داشته است».[33]
پایهگذار علم پزشکی در جهان
با بررسی تاریخ طب کشورها- همانطور که دیده میشود- تعیین پایهگذار علم
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 28
پزشکی امری غیر ممکن به نظر میرسد و سرمنشأ این دانش در پردهای از ابهام قرار میگیرد. شک نیست که علم طب، به علت نیاز فراوان بشر بدان، خیلی سریعتر از علوم دیگر از قومی به قوم دیگر منتقل شده 34] و بدینترتیب گسترش یافته است. بااینحال نویسندگان کتب تاریخ طب در گذشته- که در ابتدای این فصل به آنان اشاره نمودیم هرکدام نظری ابراز کرده و تقریبا در این مورد نظریات گاه مشابهی ارائه دادهاند که جهت اختصار از ذکر آن میگذریم و به بیان خلاصه آن در اینجا اکتفا میکنیم:
«در تاریخ و کیفیّت حدوث صناعت طب و اول شیوع آن در اقطار عالم در ابتدای تمدن در میان نوع انسان گفتگوئی از این علم نبوده حکمای گذشته در کیفیت حدوث این فن شریف اختلاف بسیار دارند برخی گویند مخترع طب کلدانیوناند و جمعی استخراج این فن را از سحره یمن دانند و بعضی سحره بابل را مبدع این علم شمارند و فرقه نسبت آن را به اهل طور سینا دهند و طایفه اهالی یونان را مؤسس این علم خوانند.
صاحب عیون الانباء گوید اختراع این فن را به بلد و یا مملکت مخصوص نسبت دادن و قومی را فقط مبدع و مخترع این علم شمردن روا نباشد[35] ... پس بهطور اجمال گوییم که بعضی از طب به تعلیم انبیاء و شیئی به رؤیا و قسمت بزرگی از این صناعت برحسب اتفاق و مصادفت و برخی از احوال حیوانات که بعضی اوقات مشاهده گردیده و شطری به طریق الهام و هم به قیاس و تجربه خواص و عوام به مرور ایام حاصل شده».[36]
امّا، اگر از این اظهارنظرها، در مورد چگونگی پیدایش علم پزشکی، که عموما بر
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 29
اساس احتمال ارائه شدهاند، بگذریم، پاسخ درست را باید در فرمایشات معصومین (ع) بیابیم. بهعنوان نمونه، در بخشی از روایت مفصّلی از امام صادق (ع) راجع به توحید که به نام «توحید مفضّل» معروف است 37]، امام (ع) سئوالات مختلفی را در مورد اینکه چگونه مردم در ابتدا پی به خواص مختلف گیاهان و داروهایی که هرکدام مربوط به سرزمینی بوده است و ... مطرح میفرمایند، و در پایان آن علامه مجلسی میگوید: «فرمایش ایشان (ع) دلالت دارد بر اینکه همانا خواص داروها و جنس آنها و منافع آنها و مناسبتشان برای بیماریها از طریق اخبار رسولان حق (ع) به مردم رسیده است و نه از تجارب و خرد مردم 38]».
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 30
فصل دوّم: آغاز تاریخ پزشکی در اسلام
اشاره
آغاز تاریخ پزشکی در اسلام
اکنون، و پس از مطالعه اجمالی تاریخ طب قدیم، به چگونگی پیدایش این علم در تمدن اسلامی میپردازیم. میدانیم که سکنه شبه جزیره عربستان در زمان ظهور دین اسلام، با وجود آنکه در بین دو تمدن بزرگ آن روزگار یعنی ایران و روم قرار گرفته بودند، خود از مظاهر تمدن آن عصر فاصله زیاد داشتند و جهل و بیسوادی بر آن منطقه مستولی بود، بدانگونه که خود از آن دوران بهعنوان زمان جاهلیت یاد میکنند.
طبیعی است که در چنین شرایطی علوم مختلف، از جمله پزشکی، زمینهای مساعد برای رشد و پرورش نداشته است، امّا با ظهور اسلام، به یکباره شرایط بهطور شگفتانگیزی تغییر یافت، تشویق پیامبر اکرم (ص) به علم و دانش و سفارش آن حضرت مبنی بر اینکه علم بیاموزید هرچند در چین باشد- یعنی یکی از دوردستترین مکانهای شناخته شده آن روزگار نسبت به عربستان- و فرمایشات فراوان دیگر ایشان و نیز ائمه معصومین (ع) به اهمیت آموختن علم، که نمونههای آن در
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 31
احادیث بسیار است، تحولی بزرگ در افکار مسلمانان به وجود آورد.
بدینترتیب زمینه پرورش و رشد دانشهای مختلف در بین مسلمانان به سرعت فراهم آمد. موضوع پزشکی و بهداشت نیز مورد عنایت اسلام بوده، و در اینجا باید خاطرنشان نمود که اولین و مهمترین مطالب مربوط به این علم را مسلمانان از خود پیامبر بزرگ اسلام و ائمه معصومین فراگرفتند، و دانش این بزرگواران نیز دانشی بود الهی و نه اکتسابی. زیرا مطالب پزشکی و بهداشتی بسیاری از معصومین (ع) روایت شده که نه تنها مردم عرب با آن کاملا ناآشنا بودند، بلکه بعدها پزشکان معروف آن روزگار از هند و جندیشاپور نیز در بحثهای علمی پزشکی با ائمه (ع) درمیماندند، که تاریخ صحنههای متعددی از این حقایق را ثبت کرده است. چون مبنای سخن ما بر اختصار میباشد، در اینجا، فقط به خلاصهای از یک مورد آن اشاره میکنیم:
در مجلس منصور، خلیفه عباسی، امام صادق (ع) بعد از صحبت با طبیب هندی به او فرمود: «آیا فکر میکنی که من (اطلاعات پزشکی خود را) از کتابهای پزشکی گرفتهام؟ او گفت: بله. امام فرمود: «به خدا آن را جز از خدای سبحان نگرفتهام.» سپس امام از او پرسید: «آیا من به طبّ عالمتر هستم یا تو؟». هندی گفت: «نه، من عالمترم.» آنگاه امام صادق (ع) مطالب مختلفی 39] در مورد علّت خلقت اعضاء بدن هریک به شکل خود پرسید، و هندی نتوانست هیچکدام را جواب بدهد، و وقتی که خود امام پاسخ همه را داد هندی از ایشان پرسید: «این دانش شما از کجاست؟». امام فرمود:
«آن را از پدرانم (ع)، از رسول خدا (ص)، از جبرئیل و از پروردگار عالمیان که بدنها و
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 32
روحها را خلق کرده است، گرفتهام.» هندی فرمایش امام (ع) را تصدیق نموده، ایمان آورد و مسلمان شد.[40]
بههرحال، مطالب پزشکی و بهداشتی فراوانی هماکنون در مجموعههای حدیثی، مثل قسمت بزرگی از بخش 10 جلدی «السماء و العالم» بحار الانوار مرحوم مجلسی، و یا در کتابهای «طب النبی (ص)»، «طب الائمه (ع)»، «طب الصادق (ع)» و «طب الرضا (ع)» و غیره موجود است. در اینجا بهعنوان نمونهای مختصر به چند حدیث در این مورد اشاره مینمائیم:
1- «قال (ص): تداووا فما انزل اللّه داء الا انزل معه الدواء الا السام فانه لا دواء له.
پیغمبر اسلام میفرمود: بیماریها را مداوا کنید زیرا خداوند مرضی نداده که دوایش را نفرستاده باشد مگر مرگ که علاجی ندارد».[41]
2- امام ششم (ع): «تا هنگامی که بدنت تحمل دارد از استعمال دوا پرهیز کن».[42]
3- امام ششم (ع): «اگر مردم در خوراکشان میانهرو بودند بدنشان در سلامتی استوار بود».[43]
4- پیامبر اسلام (ص): «هر چقدر میتوانید پاکیزه شوید چون خداوند اسلام را بر روی نظافت بنا کرده است».[44]
5- امام صادق (ع) به پیرمردی میفرماید: «از چربی پرهیز کن که با پیرها سازش ندارد».[45]
6- پیامبر اسلام (ص): «چرا باید دندانهای شما را زرد و کثیف ببینم، چرا مسواک
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 33
نمیزنید».[46]
7- امام محمد باقر (ع): «رکعتان بالسّواک افضل من سبعین رکعة بغیر سواک». دو رکعت نماز مسواکزده بهتر از هفتاد رکعت نماز مسواک نزده است».[47]
8- امام جعفر صادق (ع): «السّواک من سنن المرسلین». مسواک کردن از سنتهای پیامبران است».[48]
9- «عن امیر المؤمنین (ع) عن النبی (ص) قال: ثلاثة لیس لها اشتراک المشط و المندیل و السواک. سه چیز است که نباید با دیگران در آن اشتراک جست شانه و حوله و مسواک».[49]
10- «از حضرت صادق (ع) منقول است که: پیغمبری از پیغمبران بیمار شد، پس گفت که دوا نمیکنم تا آن کسی که مرا درد داده است شفا بدهد، حقتعالی به او وحی فرستاد که تا دوا نکنی من شفا ندهم».[50]
بدین جهت است که میبینم حتی برخی از غربیها راجع به طب در اسلام بدینگونه نظر میدهند که: «از دیدگاههای ما بعد طبیعی و جهانشناختی، مبادی طب اسلامی ریشههای ژرفی در سنت اسلامی دارد، هرچند این پزشکی خود از نتیجه در هم آمیخته شدن چند سنت قدیمتر پزشکی که مهمترین آنها یونانی بوده است فراهم آمده باشد. سراسر پزشکی اسلامی نیز از طریق اوامر و نواهی قرآن و حدیث درباره سلامتی و مسائل گوناگونی که از طریقی با پزشکی بستگی دارد، با دین اسلام ارتباط
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 34
پیدا میکند. جنبههای شریعت اسلامی مربوط به بهداشت شخصی و پرهیزها و غسلها و عوامل دیگری که به بدن ارتباط پیدا میکند، نیز به پزشکی مربوط میشود.
و بالأخره، تعلیمات باطنی مربوط به روح و نفس و ارتباط آن با بدن و تصور بدن به عنوان «معبد روح» نیز حلقه اتصالی میان پزشکی و جنبههای مختلف تعلیمات اسلامی فراهم آورده است. نتیجه آن میشود که مورخان هرچه درباره مبادی یونانی و سریانی و هندی و ایرانی پزشکی بگویند، طب اسلامی پیوسته توسط مسلمانان دارای ارتباطی نزدیک با دین در نظر گرفته شده است».[51]
امّا متأسفانه عمر زمینه اصلی این بهار خرّم و پرنشاط شکوفائی علوم که با ظهور اسلام پدید آمد چندان نپائید و به زودی، و پس از رحلت پیامبر گرامی اسلام، ریاستطلبان و سلطهجویان با دسیسههای خود و به ناحق در جایگاه پیامبر (ص) نشستند و تا آنجا که قدرت داشتند مانع دسترسی و رجوع مسلمانان به سرچشمههای زلال و صافی علوم و معارف اصیل، یعنی ائمه معصومین (ع)، گردیدند تا مبادا مردم به سوی جانشینان به حق پیامبر خدا (ص) گرایش یابند و مقام غصب شده را از غاصبین بازپس گیرند. بااینحال و در چنین شرایط سهمناکی که میرفت تا اساس این دین نوپا را به یکباره از بیخ و بن برکند، اگر مجاهدتهای غیر قابل تصور ائمه معصومین (ع) برای نشر معارف واقعی اسلام و رساندن آن به اهلش و نجات کشتی هدایت در این دریای طوفانی دشمنیها و ظلمت جهالتها، نبود، نه تنها امروز، بلکه خیلی زود، دیگر نه نامی از اسلام باقی میماند و نه چیزی به اسم تمدن اسلامی پا
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 35
میگرفت. به هر جهت، این حوادث شوم آثار زیانبار خود را به زودی پدیدار ساخت و همزمان با شکل گرفتن تمدن اسلامی و به پیش رفتن آن در طول زمان، زمینههای زوال و پژمرده شدن آن را روز به روز بیشتر فراهم آورد تا آنکه بالأخره کار را به پراکندگی و ضعف مسلمانان، و افول این تمدن درخشان کشانید.
بدینترتیب «سلطنت» قیصروار و کسریگونه با نام «خلافت» بهجای «امامت» نشست و در پی آن امپراطوری اموی و عباسی پدیدار گشت. قصرهای مجلل خسروان ایرانی و سزاران رومی به بغداد و شام یعنی پایتخت بنی عباس و بنی امیه منتقل گشت و راه و رسم و شیوه حکومتی، با همان تجملات و خوشگذرانیها و عیش و نوشها و ... دوباره و با پوشش تظاهر به مسلمانی برقرار شد، و به دنبال آن، تشکیلات مفصّل دربارهای جدید، نیاز به پزشکان مخصوص را بیشتر احساس نمود.
بنابراین پزشکان روم شرقی و جندیشاپور ایران به خدمت در کاخهای شام و بغداد فراخوانده شدند- و به عللی که بعدا بدان اشاره خواهیم کرد- دقت به عمل میآمد که حتیالامکان این پزشکان مسیحی و یا حد اقل یهودی باشند. این سیاست، که آشکارا ریاست بر طبابت را به دست پزشکان پرنفوذ غیر مسلمان مراکز قدرت میسپرد در واقع زمینه رشد پزشکان مسلمان را نامساعد و عقیم نمود و تا مدتها جلو پیشرفت این علم را سد کرد. کتابهای تاریخ پزشکی قدیمی- که در ابتدای این گفتار به نام آنها اشاره نمودیم- پزشکان فراوانی را معرفی میکنند که در دربار خلفای اموی و عباسی طبابت مینمودند و عموما مسیحی و یا گاه یهودی بودند، مثل «ابن اثال» در کاخ معاویه، «تئودوسیوس» یا «تیادوروس» یا «ثیاذوق» که علی الظاهر یونانی و پزشک
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 36
خاص حجاج بن یوسف بوده 52]، خاندان بختیشوع که پزشکان مسیحی جندیشاپور بودند، و عده بسیار دیگری که مجال ذکر نام آنها در اینجا نیست. برای مثال فقط «در اواسط قرن سوم هجری در زمان متوکل [خلیفه عباسی 56 پزشک مسیحی در دستگاه دولتی کار میکردهاند و هروقت که سیف الدوله سر خوان مینشست 24 پزشک حضور مییافتند».[53] بنابراین و «چنانکه قبلا یادآوری شد نخستین پزشکان دوران اسلامی تقریبا همه مسیحی یا یهودی بودند. این موقعیت در سراسر دوران خلافت اسلامی [تا اواخر دوره عباسیان به استثنای چند مورد قابل توجه در ایران مستقل، باقی بود ... در دوران اولیه خلافت، نفوذ جندیشاپور به حدی بود که اجازه میداد تمام رهبران حرفه پزشکی عیسوی باشند. تأسیس بیمارستانهای متعدّد در بغداد، مقدمه ورود مسلمانان در قلمرو طب بود ولی خلفا هنوز پزشکان مسیحی و یهودی را مقدم میشمردند و این عمل در رفتار درباریان و مردم طبقات پایین نیز منعکس میگردید».[54]
بیمارستان جندیشاپور در ایران که تحت کنترل پزشکان مسیحی بود و حتی زبان آن نیز زبان یونانی، خود یادگار سلطه فرهنگ یونان پس از حمله اسکندر به ایران بود و علت ماندگاری و شهرت آن نیز، نه به خاطر عدم استعداد ایرانیان برای پیشرفت در امر طب بود، و نه بالاتر بودن رشد هوشی و علمی یونانیان یا مسیحیان. زیرا که میبینیم درست در همین زمان، نه دیگر از دوره طلائی تمدن یونان خبری بود و نه در سراسر غرب مسیحی صحبت از علم و دانش، بلکه برعکس مدتها بود که چراغ
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 37
دانش یونان خاموش شده بود و سراسر اروپا دوران تاریک قرون وسطی خود را در بیخبری کامل میگذراند. بدین علت اشتهار جندیشاپور را در عوامل دیگری، غیر از یونانی بودن یا مسیحی بودن پزشکان آن باید جستجو نمود. حقیقت آنست که نه تنها شاهان هخامنشی- که قبلا اشاره کردیم- بلکه پادشاهان ساسانی بهخصوص اصرار داشتند که میدان را برای پزشکان خارجی باز بگذارند و چنین حمایت رسمی از آنان نه تنها زمینه رشد و پرورش این پزشکان خارجی را کاملا فراهم و مستعد میکرد بلکه خود عامل مهمی در عدم پیشرفت استعدادهای ایرانی و مانعی بزرگ برای گسترش علوم در نزد ایرانیان شده بود، که این شرایط اجتماعی نامطلوب تحمیل شده از طرف شاهان، یکی از عوامل بسیار منفی در سر راه ترقی علمی مردم این مرزوبوم بود.
اطباء خارجی در دوران ساسانیان
شاپور دوّم طبیب یونانی داشته به نامTheodosisus یاTheodorus که نام وی در کتاب الفهرست ابن ندیم یاد شده است ... از اطبای خارجی یا بهتر بیان داریم اطباء درمانکننده دوران ساسانیان ماروثای سابق الذکر را باید نام برد ... از اطبای غیر ایرانی که در دوران انوشیروان میزیسته سرجیس رأس العینی سریانی سابق الذکر است ... از اطباء خارجی که در دوران سلسله ساسانی باید نام برد اصطفان ادسی معروف است که وی پدر خسرو را درمان کرده و خود خسرو نیز چنانکه گفته شد تحت تربیت او بوده است ... طبیب دیگری را نیز انوشیروان به نام تریبونوسTribunus برای طبابت خود
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 38
انتخاب کرد ... دیگر از اطبای غیر ایرانی گابریل است که در حقیقت رئیس پزشکان (درستبذ) خسرو پرویز میباشد[55]. «اغلب شاهان ساسانی به اطبای عیسوی و یونانی و سریانی مراجعه میکردند، ظاهرا آنها را به اطباء ایرانی (محلی) ترجیح میدادند[56]».
نکته دوم- که مهمتر از عامل اوّل- برای شهرت پزشکان جندیشاپور باید مورد توجه قرار گیرد آنست که اگر از چند نفر از طبیبان اولیه آن بگذریم، بقیه- که عموما از خاندان مسیحی نسطوری بختیشوع نیز بودند- همزمان با خلفای عباسی، و اصولا پزشکان مخصوص این خلفا بودند، و توسط همانها نیز به مقام و شهرت و ثروت بیحساب رسیدند. «بههرحال این خاندان قریب پنج قرن در ایران و سرزمین خلفای عباسی به طبابت مشغول بودند و حکایات و افسانههای زیادی از معالجات و حق الزحمه و مال و مکنت و ثروت آنان در تواریخ آمده 57]» است.
چرا از پزشکان غیر مسلمان در دوره بنی امیه و بنی عباس استفاده میشده است؟
با بررسی تاریخ خلفای اموی و عباسی به خوبی روشن میشود که اینان دارای دو زندگی، و یا به عبارت بهتر، دو شخصیت و دو چهره کاملا متفاوت و متضاد بودهاند.
زیرا از یک طرف در زندگی خصوصی و یا پنهان خود همان راه و رسم شاهان ایرانی و رومی را پیش گرفته بودند و مجالس شرابخواری و عیش و نوشها و شهوترانیهای آنان حتی مشهورتر از شاهان گذشته بود، که بخشی از جلوههای آن در داستانهای
بررسی متون طب شیعه در تاریخ پزشکی، ص: 39
هزار و یک شب نیز انعکاس جهانی یافته است. و از طرف دیگر اینان بهعنوان خلفا و جانشینان پیامبر معصوم اسلام بر مسند رهبری مسلمانان تکیه زده و ناچار بودند برای حفظ مقام و قدرت خود عوامفریبانه چهره اسلامی به خود بگیرند. در این میان پزشک خصوصی خلیفه که میبایست در همه حال همنشین و همدم او باشد و رازدار زندگی خصوصی و حتی همپیاله و یار بزم او، اگر از بین مسلمانان انتخاب میشد خارج از احتیاط بود، و از اینها گذشته خلیفهای که خود قلبا پایبند و معتقد به اسلام نبود و حتی هر زمان که فرصت مییافت با به شهادت رسانیدن پیشوایان به حق امت اسلامی، یعنی ائمه معصومین (ع)، یک لحظه درنگ نمیکرد، چه اصراری میتوانست برای انتخاب طبیب مسلمان برای خود داشته باشد؟ و مگر نه آنست که همیشه سلطه جویان در تاریخ- چه با نام امپراطور و چه هر نام دیگری- فقط در فکر و اندیشه حفظ قدرت و مقام خود بودهاند؟ بنابراین، اگر این هدف لازمهاش اعتماد نکردن به طبیب هموطن یا همکیش باشد، دیگر چه فرق میکند که صاحب قدرت نامش شاه باشد یا خلیفه اسلام؟ و به همین دلیل خلیفه عباسی همان میکند که شاهنشاه ساسانی!
علل ماندگار ماندن پزشکان غیر مسلمان در رأس قدرت در زمان خلفا