کنار قدمهای جابر(ویژه اربعین)

کتاب «مجموعه مقالات اربعین» تألیف جمعی از نویسندگان، در پژوهشکده حج و زیارت تهیه شده و از سوی  نشر مشعر منتشر شد. این کتاب شامل مجموعه مهمترین مقالات نوشته شده درباره اربعین حسینی به زبان فارسی در نشریات کشور است. این کتاب در دو بخش تنظیم شده است.

بخش اول: مقالات پژوهشي

در بخش نخست هجده مقاله از مجلات آورده شده و در بخش دوم بیست و دو مقاله مرتبط با اربعین از روزنامه ها انتخاب و منتشر شده است. همچنین «کتابشناسی توصیفی اربعین حسینی» به صورت مستقل در این مجموعه منتشر شده است.  بخش اول  این کتاب شامل  مقالات پژوهشی است که عناوین این مقالات عبارت است از: ضرورت بحث اربعین، دلیل بزرگداشت اربعین چیست؟، فلسفه بزرگداشت اربعین حسینی چیست؟، نگاهی به زیارت اربعین سالارشهیدان، مطاف دلها (به مناسبت اربعین حسینی)، پژوهشی در اربعین حسینی، تحقیقی درباره اربعین حسینی، پیام اربعین در زیارت اربعین، ویژگیهای امام حسین علیه السلام در زیارت اربعین، اربعین در فرهنگ اهلبیت علیه السلام، تحلیل مبنای تاریخی اربعین حسینی، کل یوم عاشورا، نگاهی به آموز ه­های دعای اربعین، از عاشورا تا اربعین، بررسی دنباله قیام حسینی در شام و اربعین، اربعین­های خونین، مأخذشناسی اربعین و کتاب شناسی توصیفی اربعین حسینی.

بخش دوم: مقالات روزنامه­ ها

در بخش دوم این کتاب شامل مقالات روزنامه­ها است که شامل این مقالات می­شود: گزیده بیانات رهبر انقلاب درباره اربعین حسینی، وقایع­نگاری زائر پیاده حسینی از نجف تا کربلا؛ همنوایی با کاروان اسرا، چرا اربعین اهمیت دارد؟، منزلت اربعین حسینی، سرآغاز سنت اربعین حسینی، جایگاه اربعین در فرهنگ شیعی، چرا «اربعین » فقط برای امام حسین علیه السلام است؟، فلسفه قیام عاشورا در زیارت اربعین امام حسین  علیه السلام، حسین علیه السلام ، تجسم «عشق عقلانی»، زینب علیه السلام  سر عظیم اربعین حسینی، اهمیت زیارت اربعین در نگاه دکتر حشمت الله قنبری؛ انقلاب جابر، روایت چهل روزگی ماتم مردم در عزای سیدالشهداعلیه السلام ؛ اربعین اشک، گلواِه های حسینی؛ تا اربعین، اربعین حسینی و چون جابر به کربلا آمدن، اربعین؛ کمال عاشوراست، سرّ قداست اربعین حسینی، اربعین و راه پیش روی ما، همراه با زیارت اربعین، نگاهی تحلیللی به زیارت اربعین، اربعین نور (اربعین حسینی) و اربعین امام حسین علیه السلام.

گفتنی است،کتاب «مجموعه مقالات اربعین» در 520 صفحه و در قطع وزیری در پژوهشکده حج و زیارت تهیه شده و در تیر ماه 1394 از سوی نشر معارف منتشر شده است.

دانلود: 

 دانلود کتاب "مجموعه مقالات اربعین" بخش اول (3.48 MB)

 دانلود کتاب "مجموعه مقالات اربعین" بخش دوم (993.36 KB)

باور نمی کنم که رسیدم کنار تو

باور نمی کنم من و خاک دیار تو؟

یک اربعین گشذته و من پیرتر شدم

یک اربعین گذشت و شدم همجوار تو

یک اربعین اسیر بلایم بلای عشق

یک اربعین دچار فراتم دچار تو

یک اربعین دویده ام و زخم دیده ام 

دنبال ناله های یتیمان زار تو

یک رابعین به گریه ی من خنده کرده اند

لبهای قاتلان تو ونیزه دار تو

یک اربعین به روی سرم شعله ریختند

با چادری که سوخت رسیدم کنار تو

مثل رباب مثل همه تار گشته اند

چشمان خسته ی من چشم انتظار تو

روز تولدم که زدم خنده در برت

باور نداشتم که شوم سوگوار تو

با تیغ و تیر و دشنه تو را بوریا کنند

با سنگ و تازیانه مرا داغدار تو

یادم نمی رود به لبت آب آب بود

یادم نمی رود بدن نیزه زار تو

حالا سرت کجاست که بالای سر روم

گریم برای زخم تن بی شمار تو

یک مشت خاک روی تو و من دعاکنان

شاید شوم نشان تو- سنگ مزار تو

شاعر: حسن لطفی

چو اين بشنيد دخت شاه كرّار        

 بگفتا با دليل اى مرد هشيار

 ببر ما را سوى آن دشت بافرّ    

 كه باشد خوابگاه شاه بی سر

روان شد كاروان غم دگر بار    

 از آنجا سوى آن دشت بلابار

 در آن هنگام و آن ايّام جابر  

 بدشت كربلا گرديد حاضر

بطوف مرد قد آن جسم صد چاك      

بد اوّل زائران تربت پاك‏

 به‏بست احرام پس آن نيك اختر    

 بجاى آورد او اين حجّ اكبر

تنى چندش بهمره ز آل هاشم      

 طواف كعبه را گشتند عازم‏

به روز اربعين قتل آن شاه        

به دشت كربلا زد بيرق آه‏

 به ناگه كاروان آل اطهار (ع)    

 شدند از پهنه هامون نمودار

سرادقها همه در وادى غم          

به‏پا كردند آن دم بهر ماتم‏

چنان مي ريختند از ديدگان آب  

به روز روشن، و در شام تاريك‏

همه هم ناله با آن جمع گشتند  

همه پروانه آن شمع گشتند

دو روزى چند بودند اندر آنجا        

 به آه و ناله بودندى هم آوا

به امر سرور دنيا و عقبى      

همه آن خيمه‏ ها كندند از جا

و از آنجا سوى يثرب بار بستند    

 دل افلاكيان ز اين درد خستند

 پر از غم سينه با افغان و زارى   

 نشستند آل طه در عمارى‏

 نه تنها كربلاشان پر بلا بود

  بر ايشان هر زمان كرب و بلا بود

با مرور روایات و آیات  به این نکته برخوردیم که چگونه امامان در خطاب به شاعران تلقی دینی نسبت به کار ایجاد می کردند. از این روی سرودن و خواندن شعر از مصادیق شعایر الهی و عملی دینی تلقی می شد.چرا که امام حسین علیه السلام در قیام خود در بی سروری و بزرگی خویش نبود بلکه در پرتو اسلام به خدمت مردم برخاسته بود و لذا جاودانگی نهضتش و گسترش شعاع و آثار آن در جامعه اسلامی از مصادیق تقوا در این آیه شریفه به شمار می آید:

ترغیب و تشویق اهل بیت علیهم السلام به سرودن شعر در مورد آنان:

از امام صادق (علیه السلام) روایت شده است:«هر کس درباره ما بیت شعری بسراید، روح القدس او را یاری می کند.»^[1]و نیز «هر کس درباره ما بیت شعری بسراید خداوند خانه ای برایش در بهشت می سازد.»^[2]

ابوهارون مکفوف^[3] از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که به او فرمود:«ای ابوهارون!شعری درباره امام حسین (علیه السلام) بسرای» وی چنین کرد و امام گریست.فرمود که برایم همانگونه بسرای که خود می سرایید.^[4]وی چنین سرود. از مزار حسین بگذر و به استخوان های پاکش خطاب کن.......

امام گریست و فرمود که باز هم بخوان.ابوهارون قصیده دیگری خواند و امام بازهم گریست و صدای گریه از درون خانه هم به گوش رسید.چون وی از شعر خواندن فارغ شد امام فرمود:

«ای ابوهارون! هر که برای حسین شعری سراید و خود بگرید و ده نفر را بگریاند،بهشت برایش واجب گردد، و هر که برای حسین شعری سراید و خود بگرید و پنج نفر را بگریاند بهشت برایش واجب گردد، هر که برای حسین شعری سراید و خود بگرید و یک نفر را بگریاند ،بهشت برایش واجب گردد.........»^[5]

ابوعماره شاعر نقل می کند که امام صادق (علیه السلام) به او فرمود:«ای ابوعماره،شعری درباره حسین برایم بسرای.»وی چنین کرد و امام گریست و دوباره شعر دیگری خواند و امام گریست و این کار چندبار دیگر تکرار شد تا این که صدای گریه از درون خانه بلند شد.سپس امام فرمود:

«ای ابوعماره!هر کس درباره حسین بسراید و پنجاه تن را بگریایند،بهشت از آن اوست،و هرکس درباره حسین بسراید و سی تن را بگریاند،بهشت از آن اوست.»^[6]

امام صادق (علیه السلام) به سفیان بن مصعب می فرماید:«شعری درباره حسین برایم بخوان.»و نیز دستور داد که همسرش ام فروه و دیگر زنان حاضر شوند و آنگاه سفیان شروع کرد.هنگامی که صدای فریاد ام فروه و دیگر زنان به ناله بلند شد ،امام صادق (علیه السلام) فریاد برآورد که «راه را باز کنید» و مردم مدینه بر آستانه در جمع شده بودند.امام کودکی را که غش کره بود، به بیرون از منزل فرستاد.^[8]

کمیت بن زید اسدی^[9] برای اهل بیت علیهم السلام شعری  با مطلعی چنین سرود: 

برای قلب عاشق و سرگشته جز خواب و رویا چه می ماند؛ عشق دیوانه کنند من برای سروران مردم یعنی بنی هاشم است.........

آن را برای  امام باقر(علیه السلام) خواند تا به اینجا رسید:

و کشته ای به سرزمین طف در بین غوغای مردم و کینه و دشمنی ها از بینشان رخت بربست.

چون کمیت به اینجا رسید امام گریست و فرمود:«ای کمیت اگر ثروتی داشتم به تو می دادم؛ولیکن حال آن چه را پیامبر به حسان بن ثابت گفت،به تو می گویم:تا جایی که از ما اهل البیت حمایت کنی ،روح القدس همراه تو است.».^[10]

کُمیت در ایام حج نیز به محضر امام صادق (علیه السلام) شتافته و خواست که قصیده اش را برای حضرت بخواند. امام در ابتدا نپسندید که در این روزهای بزرگ شعری خوانده شود. اما چون کمیت گفت که این شعر درباره ایشان است، امام استقبال کرد و برخی از افراد خانواده اش را جمع کرد و سپس کمیت قصیده اش خواند و حاضران گریستند .پس چون به مقطعی از شعر رسید ،امام صادق دستان خود را به آسمان بالا برد و گفت:«خدایا!گناهان گذشته و آینده و پنهان و آشکار کمیت را ببخشای تا جایی که وی خشنود شود.»^[11]

این روایات نشان از اهمیت شعر در نزد اهل بیت علیهم السلام و استفاده آنها از این ابزار برای بیان حقانیت خود و هدایت مردم دارد.

پی نوشت:

[1]عیون الاخبار الرضا،شیخ صدوق:7/1،ح1.

[2] عیون الاخبار الرضا،شیخ صدوق:7/1،ح2.

[3] او موسی بن عمیر ابو هارون مکفوف،موالی آل جعده بن هبیره و از مردم کوفه است.برقی در کتاب رجال:14،او را از اصحاب امام باقر و در صفحه44 از اصحاب امام صادق شمرده است.علامه حلی در بخش دوم از کتاب رجالش ،صفحه 267،شماره 13 و نیز ابن داود در کتاب رجال،صفحه 314،شماره 34 و آقای خویی در معجم الرجال الحدیث:83/23،شماره 14922 از او یاد کرده اند.

[4] منظور از امام آن است که با سوز  و آه شعر بسراید و این نشان می دهد که در آن دوره سوگ حسینی در سطح گسترده ای رواج داشته و سبکب مخصوص به خود اختصاص داده بود.

[5] کامل الزیارات:106-104 و :208و210؛ثواب الاعمال:84؛مثیر الاحزان:64؛بحارالانوار:287/44 و 288؛العوالم:541.

^[6]کامل الزیارات:106-104و 209؛ثواب الاعمال:84؛العوالم :537؛ لواعج الاشجان:4؛ وسایل الشیعه:595/14.

[8]الکافی:276/8،ح263،معجم رجال الحدیث:168/9،شماره 5248.

[9]او کمیت بن زید بن خنس اسدی و شاعر هاشمیان و از اهالی کوفه بود. در عصر اموی به شهرت رسید و نزدیک به پنج هزار بیت شعر سروده است .نک:الشعر و الشعراء:562؛خزانه الادب،بغدادی :1-69؛جمهره انساب العرب:187.

[10]الرجال،کشی:181؛شرح هاشمیات الکمیت،ابی ریاش احمد بن ابراهیم قیسی:42؛الهاشمیات و العلویات ،قصائد الکمیت و ابن ابی الحدید:164؛دلایل الامامه:224؛مناقب آل ابی طالب :337/3؛الاغانی:123/15.

[11]شرح هاشمیات الکمیت،ابی ریاش احمد بن ابراهیم قیسی:168؛الهاشمیات و العلویات ،قصائد الکمیت و ابن ابی الحدید:66و163؛الاغانی:32/17؛الایضاح،شیخ مفید:242؛معاهد التنصیص علی شواهد التخلیص،عبدالرحمن بن عبدالرحمن عباسی:27/2.

[12]آیه الله شیخ محمد مهدی شمس الدین،مترجم: محمد جواد معموری،ناشر:دارالکتاب الاسلامی،چاپ اول،1386.

چون اهل بیت عازم کربلا شدند

از شهر شام وکوفه ویران شدند

با کسوت سیاه اسیران سوگوار

در اضطراب رو بسوی کربلا شدند

در کربلا دوباره غریبانه آمدند

نالان به تربت شهد از وفا شدند

بهر زیارت شهدا با دل حزین

اطراف قبرها همگی جا به جا شدند

بالای آن قبور هدیات ظهور پاک

بی هوش از بکاء و به هوش از نوا شدند

می شد شدید گریه آن ها نفس نفس

تا روبرو به مرقد نور خدا شدند

می شد بلند ناله آنها زمان زمان 

تا هم ندا به یا اب و یا اخا شدند

پرشد فضای ماریه ز آواز یا حسین(علیه السلام)

چون ملتجی به خامس آل عبا شدند

از جور اهل کوفه زبان ها پر از گله

وز ظلم اهل شام شکایت سرا شدند

در دامن آب چشم و به سر خاک کربلا

آتش به جان و گرم به شور و نوا شدند

با قلب داغدار ز جانان گرفته جان 

با چشم خون فشان زعزیزان جدا شدند

صبری که از خروش، به جان زنان نماند

تابی که از فغان به دل کودکان نماند

شاعر: مرحوم میرزا محمد جواد «واصل» دزفولی

نگاه گریه داری داشت زینب

چه گام استواری داشت زینب

دل با اقتداری داشت زینب  

مگر چه  اعتباری داشت زینب

چهل منزل حسین منجلی شد

گهی زهرا شد گاه علی شد

ندیدم زینبی کبری تر از این  

ندیدم زینت باباتر از این

ندیدم دختر زهراتر از این

حسینی مذهبی غوغاتر از این

به پیش پای ما راهی گذارید

بنای زینب اللهی گذارید

اگرچه غصه دارد ،آه دارد

 به پایش خستگی راه دارد

به گردش آفتاب و ماه دارد

به والله که یوم الله دارد

همینکه با جلالت سر نداده

به دست هیچکس معجر نداده

پس از آنکه زمین را زیر و رو کرد

سپاه کوفی را بی آبرو کرد

کمی از خاک را برداشت بو کرد

رسیدم کربلا ای داد بی داد

حسین سرجدا، ای داد بی داد

چهل روز است گریانم حسین جان

چو موی تو پریشانم حسین جان

چهل روز است می خوانم حسین جان

حسین جان حسین جانم حسین جان

تویی ذکر لبم الحمدلله

حسینی مذهبم الحمدلله

همین جا شیرخواره گریه  می کرد

رباب بی ستاره گریه می کرد

گهی بر گاهواره گریه می کرد

 گهی بر مشک پاره گریه می کرد

خدایا از چه طفلم دیر کرده؟

مرا بیچاره پیر کرده

همین جا دور اکبر را گرفتند

زما شبه پیمبر را گرفتند

ولی از من دو دلبر را گرفتند

هم اکبر هم برادر را گرفتند

به تو گفتم که ای افتاده از پا

زجا برخیز ورنه معجرم را

همین جا بود که سقای ما رفت

به سمت علقمه دریای ما رفت

پناه عصمت کبرای ما رفت

پی او گوشواره های ما رفت

فقط از علقمه یک مشک برگشت

حسین بن علی با اشک برگشت

همین جا بود که دلها گرفت و...

 کسی روی تن تو جا گرفت و

سرت را یک کمی بالا گرفت و...

و از پشت سرت سررا گرفت و

همین که بر گلویت خنجر آمد

صدای ناله زهرا در آمد

همین جا بود الف را دال کردند

تنت را بارها پامال کردند

ته گودال را گودال کردند

تو را به سم مرکب چال کردند

اگر خواندم قلیلت علت این بود

که یک تصویری از تو بر زمین بود

تو ماندی و کبوتر رفت کوفه

تو را کشتند و خواهر رفت کوفه

خودم در راه و معجر رفت کوفه

چه بهتر زودتر سر رفت کوفه

وگرنه دردها می کشت ما را

نگاه مردها می کشت ما را

بهاری داشتم اما خزان شد

قدی که داشتم بی تو کمان شد

عقیق تو به دست ساربان شد

طلای من نصیب کوفیان شد

خبر داری مرا بازار بردند

میان مجلس اغیار بردند

همین جا بود افتادند تن ها

همین جا بود غارت شد بدنها

تمامی کفن ها- پیرهن ها

بدون تو کتک خوردند زن ها

همین جا بود گیسو می کشیدند

به هر سو دخترانت می دویدند

همین جا تازیانه باب گردید

رخ ما در کبودی قاب گردید

زخجلت خواهر تو آب گردید

که معجر بعد تو نایاب گردید

سکینه معجر از من خواست

اما خودم هم بودم آنجا مثل آنجا

زجا برخیز غمخواری کن عباس

دوباره خیمه را یاری کن عباس

برای عزتم کاری کن عباس

علم بردار علمداری کن عباس

سکینه می کند زاری ابالفضل

چه قبر کوچکی دارد ابالفضل

شاعر: علی اکبر لطیفیان

سوى ملك حجاز آن لشكر آه

به ‏پيمودند ره را گاه و بيگاه‏

چو پيدا گشت راه يثرب از

دورحرم را شد عيان، بر سر دگر شور

ورود شهر و آن بنگاه و منزل

بدى اهل حرم را سخت مشكل‏

چو ديد آن دختر سلطان سرمد

نشستنگاه جدّ خويش احمد

عتاب آميز گفت آن بى‏ قرينه

پر از غم سينه، با شهر مدينه‏

مدينة جدّنا لا تقبلينا

فبالحسرات و الأحزان جئنا

خرجنا منك بالاهلين جمعا

رجعنا لا رجال و لا بنينا

غلامان بهر آن سلطان والا

به ‏پا كردند خرگاهى در آنجا

دليل ره بشير آن نيك آئين

كه بود اندر ركاب سرور دين‏

بدو فرمود آن سلطان مظلوم

كه باشد مر مرا پيدا و معلوم‏

پدر بودت يكى پاكيزه گوهر

به شعر اندر سخن سنج و سخنور

تو را خود بهره باشد اندر اين كار

توانى رشته كردن نظم اشعار

بگفت آرى فدايت جان عالم!

مرا خود شاعرى باشد مسلّم‏

پس آنگه گفت شاه دل پر از درد

روان شو، سوى يثرب اى جوانمرد!

خبر ده اى دليل راه‏پيما

از آن غوغا كه آمد بر سر ما

بشير از امر آن سلطان ذيجود

برانگيزد اسب خويشتن زود

شد اندر شهر و كرد اين شعر انشا

بزد از پرده دل سخت فرياد

بگفت اى پيروان دين احمد!

شهيد تيغ كين شد شاه سرمد

شهى بگذشت از اين دار فانى

كه تلخ آمد پس از او زندگانى‏

خديوى شد نگون از باره بر خاك

كه جايش بود دوش شاه لولاك‏

أبا آن تشنه كامى آن شه داد

به راه دين جدّ خويش، سر داد

هم ايدر نايب حق شاه سجّاد

امير دين خديو جمله عبّاد

برون شهر آن سلطان عالم

زده از بهر خود خرگاه ماتم‏

شتابيد اين زمان سوى جنابش

به ‏بينيد آن شه و چشم پر آبش‏

چو اين گفت اين بشير نيك اختر

ز يثرب شد بپا غوغاى محشر

چنان شد شهر يثرب تا پر از سوز

كه محشر را عيان ديدند آن روز

زن و مرد آن زمان با ناله و آه

شتابيدند يكسر سوى آن شاه‏

شهى ديدند سر تا پا پر از غم

ز اندوهش جهانى پر ز ماتم‏

چو ديد آن شاه اصحاب وطن را

ز پيران و جوانان، مرد و زن را

شد آن كرسى ‏نشين عرش داور

بكرسى اندر آن فرخنده محضر

سپاس آورد خلّاق ز من را

درودى گفت، جدّ خويشتن را

حديث كربلا و كوفه و شام

همه آن قصّه‏ هاى محنت انجام‏

ز سر تا بن خداوند شفاعت

بيان فرمود بهر آن جماعت‏

فتادند آن همه بر خاك پايين

به اشك آلوده گفتندى ثنايش‏

شد از گفتار شاه دل پر از غم

فغان مرد و زن بر چرخ اعظم‏

وز آنجا خسرو ملك جلالت

روان شد سوى درگاه رسالت‏

نماز آورد قبله انس و جان را

سلامى گفت شاه كن فكان را

پس از جور و ستمهايى كه بردى

به جدّ خويش يك يك برشمردى‏

به منزل شد روان آن شاه ابدال

عزادار پدر بودى، چهل سال‏

ابر يعقوب آل احمد پاك

همه بيت الحزن شد عرصه خاك‏

دلا ز اين داستان بس كن سخن را

كه پايان نيست اين رنج و محن را

هزاران شكر خلّاق جهان را

كه گويا كرد اين الكن زبان را

رسيد اين غم فزا دفتر به إتمام

به «معراج محبّت» كردمش نام‏

به محشر آرزو باشد همينم

كه باشد اين كتاب اندر يمينم‏

منبع :

ابن طاووس، على بن موسى - تهرانى، على بن عبد الحسين، لهوف منظوم يا معارج المحبة (منظوم فارسى اللهوف)،  دفتر نشر نويد اسلام - ايران ؛ قم، چاپ: اول، 1377ش.

بالم شکسته، از پرم چیزی نگویم

از کوچ پر دردسرم چیزی نگویم

طوفان سختی باغ مان را زیر و رو کرد

از لاله های پرپرم چیزی نگویم

حق می دهم نشناسی ام؛ اما برادر

از آن چه آمد بر سرم، چیزی نگویم

وقت وداعِ آخرت، عالم به هم ریخت

از شیون اهل حرم چیزی نگویم

آتش گرفتن گر چه رسم و سنت ماست

از دامن شعله ورم چیزی نگویم

بگذار سر بسته بماند روضه هایم

از ماجرای معجرم چیزی نگویم

 کم سوتر از چشمان من، چشمان زهراست

از گریه های مادرم چیزی نگویم

آن صحنه های سهمگین یادم نرفته

افتادنت از روی زین یادم نرفته

از نعل اسب و بوریا چیزی نگویم

از آن غروب پر بلا چیزی نگویم

در عصر عاشورا النگوهام گم شد

از غارت خلخال ها چیزی نگویم

گفتم به تو انگشترت را در بیاور!

از ساربان بی حیاء چیزی نگویم

در کوچه های کوفه ناموست زمین خورد

اصلاً شبیه مجتبی؛ چیزی نگویم

شهر علی نشناخت بانوی خودش را

از جامه های نخ نما چیزی نگویم

شاگردهایم سنگ بارانم نمودند

از چهره های آشنا چیزی نگویم

بی آبروها! چادرم را پس ندادند

از این به بعد روضه را… چیزی نگویم

ای خیزران خورده، لبم بی حس تر از توست

از خاک برخیز و بگو که این سر از توست؟

از خاطراتم همسفر چیزی نگویم

حتی کمی هم مختصر چیزی نگویم

منزل به منزل، محملم در تیررس بود

از سنگ های خیره سر چیزی نگویم

از درد پهلو لحظه ای خوابم نمی برد

از گریه هایم تا سحر چیزی نگویم

من در مدینه طشت دیدم، سر ندیدم!

از کاخ شام و طشت زر چیزی نگویم

طفلی سکینه داشت جان می داد از ترس

دق می کنم این بار اگر چیزی نگویم

دیدم که ملعون تر از آن شامی، یزید است

از جمله ی – باشد ببر- چیزی نگویم

شرمنده ام که درد و دل کردم برادر

بی تو چگونه خانه برگردم برادر

شاعر: وحید قاسمی

آنچه از من خواستى، با كاروان آورده‏ ام      

 يك گلستان گل به رسم ارمغان آورده‏ ام‏

از در و ديوار عالم فتنه مى ‏باريد و من        

بى ‏پناهان را بدين دار الامان آورده‏ ام‏

اندر اين ره از جرس هم بانگ يارى برنخاست            

كاروان را تا بدينجا با فغان آورده‏ ام‏

بس كه من منزل به منزل در غمت ناليده‏ ام    

همرهان خويش را چون خود به جان آورده‏ ام‏

تا نگويى زين سفر با دست خالى آمدم          

يك جهان درد و غم و سوز نهان آورده‏ ام‏

قصه‏ ى ويرانه‏ ى شام ار نپرسى خوشتر است        

چون از آن گلزِار، پيغام خزان آورده‏ ام‏

خرمنى موى سپيد و دامنى خون جگر          

پيكرى بى‏جان و جسمى ناتوان آورده‏ ام‏

ديده بودم با يتيمان مهربانى مى‏ كنى      

 اين يتيمان را به سوى آستان آورده‏ ام‏

 ديده بودم تشنگى از دل قرارت برده بود    

 از برايت دامنى اشك روان آورده‏ ام‏

 تا به دشت نينوا بهرت عزادارى كنم            

يك نيستان ناله و آه و فغان آورده‏ ام‏

تا نثارت سازم و گردم بلا گردان تو      

در كف خود از برايت نقد جان آورده‏ ام‏

 نقد جان را ارزشى نبود، ولى شادم چو مور      

هديه ‏يى سوى سليمان زمان آورده‏ ام‏

 تا دل مهر آفرينت را نرنجانم ز درد    

 گوشه‏ يى از درد دل را بر زبان آورده‏ ام‏

شاعر: محمد علی مجاهدی

باز مى ‏گردم به كار خويشتن

گريه نوش و شرمسار خويشتن‏

باز مى ‏گردم ببينم عشق چيست

شيعه ‏تر، شوريده ‏تر در عشق كيست؟

ناگهان هر واژه ‏اى تب مى‏ كند        

يادى از اندوه «زينب» مى‏كند

يال خون آلود اسبى بى‏سوار      

مى ‏وزد بر خاك‏هاى سوگوار

 مى ‏زند بر سينه، مى‏پوشد سياه      

خاك گودال بلند قتلگاه‏

 از نگاه پير و غيرتمند من      

قطره‏ قطره مى‏ چكد لبخند من‏

چشمه‏ چشمه اشك و ماتم مى‏ شوم      

 كربلا در كربلا غم مى‏شوم‏

مى‏ شوم پر از سكوتى ارجمند        

 مى ‏سرايم با زبانى سربلند

 اى «حسين» اى ماه قربانى شده      

 صبح سكرانگيز توفانى شده‏

اى تمام شهر در سوگت سياه        

آب‏هاى نهر در سوگت سياه‏

اى سر خورشيد روى دامنت          

شعله‏ شعله زخم در پيراهنت‏

 اى درختان پيش رويت سر به زير    

 هفت اقيانوس در چشمت اسير

جز تو كس در عاشقى استاد نيست          

تشنه ‏كام هر چه باداباد نيست‏

 جز تو كس فرياد بيدارى نشد      

تشنه ‏ى از خويشتن جارى نشد

غصّه‏ ها پشت مرا خم مى‏كنند      

گريه‏ ها عمر مرا كم مى‏كنند

 آه از آن ساعت كه در آن دشت پير    

 ذو الجناحى بود و زينى سر به زير

 آفتاب از صدر زين افتاد بود      

 آسمان روى زمين افتاده بود

 هيچ كس خورشيد را يارى نكرد    

 هيچ كس از گل طرفدارى نكرد

 جمله‏ ى سرها گريبانى شدند      

  دشمن آن نوح توفانى شدند

آسمان در پيش چشمش سنگ شد           

 بهر ديدارش خدا دلتنگ شد

 تو نه از زنگى، نه از رومى حسين!  

 چارده قرن است مظلومى حسين!

شاعر: محمودرضا اکرامی

این نقشه که در مقیاس 5000/1 و سیستم UTM  جهت راهنمایی زائرین و مدیران تهیه شده است؛ در این نقشه علاوه بر اماکن زیارتی، محلات و خیابان ها؛ موقعیت تمامی هتل های طرف قرارداد حج و زیارت، درمانگاه حج و زیارت، مرکز ستاد، آشپزخانه مرکزی و پارکینگ نقل زائرین، و همچنین فاصله شهر کاظمین از سایر شهرهای زیارتی و نقاط مورد تردد زائرین نیز مشخص گردیده است.

منبع:

پایگاه شمسا

دانلود: 

 دانلود نقشه شهر کاظمين  

نقشه محورهاي تردد زائرين از مرزهاي كشور و در كشور عراق

منبع:

پایگاه شمسا

دانلود: 

 داناود نقشه محورهاي تردد زائرين (1.21 MB)

جايگاههاي زيارتي شهر نجف اشرف

حرم مطهر اميرالمؤمنين علي(عليه السلام): آستان مقدّس حضرت علي(عليه السلام) در مرکز شهر قرار دارد که از يک گنبد طلايي عظيم و يک گنبد خانه و رواقهاي متعدد و يک صحن، با برخي ضمائم تشکيل شده است. نخستين ساختمان حرم مطهر در دوران هارون الرشيد عباسي بنا گرديد و پس از آن همواره در حال تجديد و عمران و توسعه بوده است. ساختمان امروزي از آثار صفويه است. گنبد عظيم و ايوان روحبخش آن، به دستور نادرشاه افشار با خشتهاي طلايي تزيين شده. آيينه کاري حرم به وسيله هنرمنداني از اصفهان در سالهاي دهه چهل شمسي انجام گرفت. قبر مطهر حضرت، درون صندوقي از خاتم و ضريحي نقره اي قرار دارد; صندوق خاتم از ساخته هاي دوران شاه اسماعيل صفوي است و از نفايس روزگار بشمار مي رود. ضريح مطهر توسط هنرمندان هندي و چيني در سال 1345 هـ . ق. در هند به همت رهبر شيعيان اسماعيلي

ساخته و تقديم حرم مطهر گرديده است. گرداگرد مرقد منور را از چهار سو رواق در بر گرفته است که همگي به زيباترين شکل توسط هنرمندان ايران تزيين يافته است. حرم مطهر داراي صحن بسيار بزرگ و دلگشايي است که اطراف مرقد مطهر را در برگرفته است. اين صحن از ساخته هاي دوران صفوي است که نماي آن با کاشيهاي

خشتي زيبايي تزيين يافته و داراي دو ويژگي منحصر بفرد است:

نخست آن که: در تمام فصول سال، هنگام ظهر شرعي، سايه از سمت شرق از ميان مي رود.

دوّم آن که: همواره نخستين اشعه آفتاب هنگام بامداد از ميان بازار بزرگ شهر گذشته و پس از عبور از دروازه صحن به ضريح مقدّس مي تابد.

در گرداگرد صحن مطهر اتاقهايي قرار دارد که همگي آرامگاه بزرگان است. صحن داراي چهار دروازه اصلي است که بزرگترين آنها در سمت شرق واقع شده و به «باب الذَّهب» شهرت دارد. دومين دروازه در سمت شمال قرار گرفته و به «باب الطوسي» معروف است.

سومين دروازه در جنوب است به نام «باب قبله» و چهارمين آن در سمت غرب واقع شده و به «باب سلطاني» مشهور است.

حرم مطهر، داراي برخي بيوتات ضميمه است که عبارتند از:

الف ـ مسجد عمران بن شاهين، که در دالان منتهي به باب الطوسي قرار گرفته است. اين مسجد کهن، از بناهاي عمران بن شاهين، حاکم جنوب عراق در نيمه قرن چهارم هجري است.

ب ـ مسجد خضراء، در زاويه شمال شرقي صحن است که داراي تاريخ کهن مي باشد. اين مسجد در سال 1385 هـ . به طرز زيبايي بازسازي گرديد و دهها سال يکي از مراکز اصلي تدريس در حوزه علميه نجف بشمار مي رفت.

ج ـ تکيه بَکتاشيها، اين تکيه در دوره حاکميت عثمانيان بر عراق ساخته شده و محل تجمع و برگزاري مراسم صوفيان بکتاشي تُرک بوده است. ساختمان اين تکيه که امروزه به انبار آستانه تبديل شده در شمال غرب صحن واقع است.

د ـ مسجد بالاسر، در دالان سمت غربي صحن قرار گرفته و در محراب آن قطعاتي از کاشيهاي خشتي متعلق به قرن ششم هجري به چشم مي خورد.

قبرستان وادي السّلام: اين قبرستان يکي از مقدسترين گورستانهاي مسلمانان و شيعيان است و در روايات آمده: «هر مؤمني در شرق يا غرب جهان ديده از جهان بر گيرد به روح او ندا مي رسد که به وادي السلام ملحق

شو» و بدين منظور فرشته اي است به نام «مَلَک نقّاله» که ارواح مؤمنان را از سرتاسر جهان به اين گورستان  مي آورد.

مقام حضرت حجّت (عجّ): اين مقام گورستان وادي السّلام قرار دارد و جايگاه مقدسي است که به آن حضرت نسبت داده مي شود. از اين رو مردم به زيارت و نمازگزاردن در آن مي پردازند.

آرامگاه حضرت هود و حضرت صالح(عليهما السلام): اين آرامگاه در بخش آغازين گورستان وادي السلام واقع شده است. بنابر روايات اين دو پيامبر در اين سرزمين مدفون اند.

مقام حضرت زين العابدين(عليه السلام): بنا به گفته روايات، جايگاهي است که امام سجّاد(عليه السلام)هنگام زيارت قبر جدّ خود، در آنجا به نماز ايستاده است، و اين مقام در مغرب شهر نجف واقع است.

صافي صفا: مسجدي است که گفته مي شود امير مؤمنان(عليه السلام) در آنجا نمازگزارده و در گوشه اي از آن مدفن يکي از ياران حضرت قرار دارد.

مسجد حنّانه: اين مسجد در محله اي بدين نام، در ميانه بزرگراه نجف ـ کوفه قرار دارد، و جايي است که بنا بر گفته روايات، هنگامي که سر امام حسين(عليه السلام) در آن قرار داده شده، به ناله پرداخته و يا تعظيم کرده است; از اين رو به حَنّانه مشهور است.

آرامگاه کُميل بن زياد نَخَعي: اين آرامگاه در ميان بزرگراه نجف ـ کوفه قرار گرفته و داراي صحن وسيع و گنبد بزرگي است. کميل از ياران باوفاي حضرت علي(عليه السلام) بود و دعاي کميل که حضرت آن را به وي آموخت، مشهور است.

آرامگاه شيخ طوسي: او که يکي از مشاهير فقهاي اماميه و مؤسس حوزه علميه نجف است، در سال 460هـ . وفات يافت و در خانه خود مدفون گرديد، اين مکان پس از مدتي تبديل به مسجدي گرديد که طي ده قرن گذشته يکي ازمراکز تدريس حوزه نجف شمرده مي شود. امروزه اين مسجد به نام «جامع الشيخ الطوسي» در شمال حرم مطهر و به فاصله کوتاهي از آن قرار دارد و نيز در گوشه اي از اين مسجد آرامگاه علاّمه آية الله سيد محمد مهدي بحر العلوم قرار گرفته که از مشاهيرعلماي اماميه و متوفاي 1212 هـ . است.

علماي مدفون در نجف: همانطور که پيشتر گذشت، نجف آرامگاه جمع بسياري از عالمان بزرگ است که برخي از آنان عبارتند از:

* علامه حلّي، در اتاقي که در راهروي جنب گلدسته شمالي قرار دارد، مدفون است.

گفتني است که قبر حاج آقا مصطفي خميني(رحمه الله) در همين مقبره قرار دارد.

* مقدس اردبيلي، در اتاقي که در ايوان طلا و جنب گلدسته جنوبي واقع شده، مدفون است.

* سيد محمد کاظم يزدي، قبر او در مقبره بزرگي است که در سمت شمال صحن مطهر قرار دارد.

* شيخ مرتضي انصاري، قبر وي درون اتاقي است که در سمت غرب راهرو و دالان باب القبله قرار دارد.

* ميرزاي نائيني، مدفون در دومين مقبره پيش از زاويه جنوبي است.

* آخوندخراساني، در مقبره جنوبي واقع در دالان باب الذهب قراردارد. درنزديک اومدفن فقيه مشهور ميرزا حبيب الله رشتي وسيد ابوالحسن اصفهاني واقع است.

* آية الله بهبهاني، وي از رهبران مشروطيت بود که به دست مخالفان و عوامل بيگانه ترور شد. قبر او در دوّمين مقبره پس از دروازه باب السوق، به سمت شمال قرار گرفته است.

* علاوه بر اين بزرگان، که داراي مقابر مشهوري هستند، در صحن و حجره هاي اطراف آن نيز گروه زيادي از شخصيتهاي ديني مدفون اند که برخي از آنان عبارتند از آيات عظام: سيد محمد سعيد حبوبي، شربياني، شيخ محمد حسن آشتياني، سيد ابوالقاسم خويي، سيد محمود شاهرودي، حاج آقا حسين قمي، شيخ الشريعه اصفهاني، سيد عبدالحسين شرف الدين. آقا ضياءالدين عراقي، شيخ محمد حسين غروي اصفهاني، حاج محمد حسين امين الضرب و جز اينها.

مساجد مشهور نجف عبارتند از:

مسجد شيخ طوسي، که درکنارمقبره ايشان واقع است وهمچنان محل تدريس اساتيد حوزه نجف مي باشد.

مسجد شيخ انصاري، مشهور به مسجد ترکها که امام خميني(قدس سره) در آن به اقامه نماز جماعت وتدريس مي پرداخت.

مسجد هندي، که از مساجد بزرگ و مشهور نجف و يکي از مراکز تدريس در حوزه علميه نجف و در کنار آن کتابخانه آية الله حکيم و آرامگاه او قرار دارد.

مسجد خضراء، از مساجد مشهور نجف است که سالها محل تدريس در حوزه علميه نجف بشمار مي رفت.

مسجد جواهري، که به علت دفن مرحوم صاحب جواهر(رحمه الله) در آن، بدين نام مشهور است.

مدارس ديني نجف

از آنجا که شهر نجف از ده قرن پيش تا کنون، بزرگترين حوزه ديني بوده است، مدارس بسياري در آن به هدف سکونت و تدريس طلاّب ساخته شده که مشهورترين آنها عبارتند از: مدرسه قوام، مدرسه آخوند، مدرسه سيد يزدي، مدرسه قزويني، مدرسه سليميه، مدرسه جامعة النجف الدينيّة، مدرسه بخارائي، مدرسه صدر اعظم، مدرسه بادکوبي، مدرسه مهديّه، مدرسه آية الله بروجردي، مدرسه ايرواني، مدرسه معتمد، مدرسه هندي، مدرسه شربياني، مدرسه خليلي، و مدرسه يزدي.

کتابخانه هاي نجف

نجف شهري حوزوي و مرکز علم و عالمان بوده و هست و از اين رو داراي کتابخانه هاي بسيار است که معمولا در هر مدرسه کتابخانه اي وجود دارد، ليکن تعدادي از آنها مهمتر هستند که عبارتند از:

* کتابخانه حيدريه، که تاريخ آن به قرن چهارم هجري وبه دوره آل بويه مي رسد وداراي نسخه هاي بسيار نفيس است، امروزه در يکي از حجرات صحن مي باشد.

* کتابخانه امير المؤمنين، که از سوي مرحوم علاّمه اميني (صاحب الغدير) در محلّه حويش ساخته شد و آرامگاه آن مرحوم نيز در جوار آن است.

* کتابخانه آية الله حکيم، که در مجاورت مسجد هندي است. آرامگاه آن مرحوم در گوشه اي از مسجد قرار دارد.

 نقشه شهر نجف 

نقشه شهر نجف نسخه جدید نقشه شهر نجف  بازتولید شده  شمسا می باشد، این نقشه با همت شرکت شمسا در مقیاس 7000/1 و سیستم UTM  جهت راهنمایی زائرین و مدیران تهیه شده است، در این نقشه علاوه بر اماکن زیارتی ، محلات و خیابان ها؛ موقعیت تمامی هتل های طرف قرارداد حج و زیارت، درمانگاه های حج و زیارت، مراکز ستادی و پارکینگ ها نیز مشخص گردیده است، علاقمندان به دریافت فایل می توانند به قسمت گنجینه سایت بخش نقشه ها مراجعه نموده و فایل pdf  آن را دریافت نمایند.

توضیحات مختصر جغرافیایی شهر نجف

شهر نجف مهمترین شهر مذهبی عراق ، مدفن اميرالمومنين امام علي (ع) و مركز استان نجف مي باشد بخش مركزي آن در موقعيت جغرافيايي 32 درجه شمالي و 44 درجه و 19 دقيقه شرقي قرار گرفته و زاويه انحراف قبله آن 21 درجه و 53 دقيقه است ارتفاع اين شهر از سطح دریا ، 10 الي 80 متر بوده و مرتفع ترين قسمت آن منطقه حرم و اطراف آن و پست ترين قسمت آن قسمت غربي شهر يعني بحر النجف يا درياي قديمي نجف مي باشد.

نجف شهر در 75 كيلومتري جنوب شرقي كربلا و 160 كيلومتري جنوب بغداد قرار گرفته است. شهر نجف از لحاظ جغرافيايي پيوسته به شهر كوفه بوده و در غرب آن قرار دارد. نزديكي شهر نجف و كوفه به نحوي است كه نمي توان اين دو شهر را از همديگر مجزا دانست.

نجف در قديم به عنوان يكي از مناطق حاشيه اي كوفه محسوب مي شد اما امروزه به خاطر اهميت بالاي نجف و موقعيت مذهبي و سیاسی آن، اين شهر كوفه است كه در ذيل نجف و تحت قيموميت آن قرار گرفته است.

نجف قديم به حالت يك منطقه بيضي نا منظم مي باشد كه قطر شرقي – غربي آن 950 و قطر شمالي –

جنوبي آن 780 متر است ، دور اين منطقه را خياباني به نام شارع المحيط احاطه و خيابان طوسي و الرسول آن را به دو بخش شرقي - غربي و خيابان امام صادق(ع) و امام زين العابدين(ع) كه در شمال و جنوب حرم موازي با هم امتداد دارند اين منطقه را به بخش هاي شمالي و جنوبي تقسيم مي كنند كه حرم و بازار در حد فاصل آن ها قرار دارند ، منطقه نجف قديم به چهار محله مشراق ، براق ، عماره و حويش تقسيم شده است.

دانلود: 

 دانلود نقشه شهر نجف اشرف (5.92 MB)

کربلا از شهرهای کشور عراق و از سرزمین‌های مقدس و پر اهمیت نزد شیعیان است. اهمیت این شهر بیش از هر چیز به سبب وقوع شهادت امام حسین(ع) و یارانش در واقعۀ عاشورا و نیز وجود حرم امام حسین و حضرت عباس(ع) در آن است. شیعیان از سرتاسر جهان برای زیارت در مناسبت‌های گوناگون به این شهر می‌آیند. اوج این حضور در ایام عزاداری محرم و صفر و بویژه در مراسم اربعین است که گروه‌های مختلف با پای پیاده به کربلا می‌آیند. علاوه بر این در نیمه شعبان هم شیعیان زیادی با پای پیاده خود را به کربلا می‌رسانند. کربلا دارای یک حوزه علمیه است که از دیرباز محل تحصیل و تدریس عالمان زیادی بوده است. کربلا به دلیل همین اهمیتش مورد توجه دوستان و دشمنان بوده است. این شهر در طول قرن‌های گذشته هم به خود آبادانی دیده است و هم مورد هجوم و غارت قرار گرفته است.

موقعیت جغرافیایی

کربلا مرکز استان کربلاست. این استان از شمال به استان الانبار، از جنوب به استان نجف، از شرق به استان بابل و از غرب به بادیه شام و عربستان سعودی محدود می‌شود. شهر کربلا بر کنارۀ صحرا، در جنوب غربی رود خانه فرات و در میان منطقهای آبرفتی، که به «سواد» مشهوراست، قرار دارد. این شهر در فاصله ۱۰۵ کیلومتری در جنوب غربی بغداد واقع شده است.

مزارات کربلا

علاوه بر حرم امام حسین و حضرت عباس در کربلا مزار و مدفن جمع زیادی از مشاهیر و بزرگان است که برخی از آن‌ها عبارتند از:

مزار یاران امام حسین علیه‌السلام

عمده یاران امام حسین علیه‌السلام که در واقعه عاشورا به شهادت رسیدند، در نزدیکی امام حسین(ع) دفن شده‌اند؛ اما برخی از آنان به دلایل مختلف در اماکن دیگر دفن شده‌اندکه عبارتند از:

حر بن یزید ریاحی

قبیله وی، جنازۀ او از میدان جنگ خارج کرد و در روستایی در نُه کیلومتری غرب کربلا به خاک سپرد؛ همان جا که امروزه به سبب وجود قبر او به «روستای حرّ» معروف است. بارگاه وی در  ۳۷۰ ق به دستور عضدالدوله دیلمی ساخته شد و در  ۹۱۴ ق شاه اسماعیل صفوی، پس از زیارت قبر وی، دستور تجدید بنای آن را صادر کرد.

عون بن عبداللّٰه

در کنار اتوبان کنونی کربلا - بغداد، مزار باشکوهی است که متعلق به عون بن عبدالله است. بنا بر روایتی، وی همان عون بن عبدالله بن جعفر طیار فرزند زینب کبری(س) است که در روز عاشورا به شهادت رسید؛ امابنا به روایتی دیگر، این جا مزار عون بن عبد اللّٰه یکی از احفاد امام حسن مجتبی(ع) است و این صحیح‌تر به نظر می‌رسد؛ زیرا باید عون نیز در کنار سایر شهدا دفن شده باشد.

طفلان مسلم

در اتوبان کربلا - بغداد، در فاصلۀ سی کیلومتری کربلا، درحومۀ شهرکی به نام مسیب مزار و مرقد طفلان مسلم بن عقیل قرار دارد

عالمان و سادات

از دیر باز به سبب قداست این مکان، در داخل و خارج حرم، ده‌ها تن از عالمان و روحانیان و سادات به خاک سپرده شدند که برخی ازآنان قبر و نشان مشخصی دارند از جمله: برخی از فرزندان امامان یا نواده‌های آن‌ها در جاهای مختلف کربلا، در داخل و یا پیرامون آن شهر، دفن هستند از جمله:

محمد بن نبی بن کاظم علیه‌السلام

وی نوۀ گرامی امام کاظم علیه‌السلام است که در میان عرب‌ها به امام نوح شهرت دارد و در منطقه «طویرج»، دوازده کیلومتری کربلا، دفن است. 

اخرس بن کاظم علیه‌السلام

محمد بن ابی الفتح مشهور به «الاخرس»، از نواده‌های امام موسی بن جعفر علیه‌السلام، در محله‌ای به نام الابتر در اطراف کربلا به خاک سپرده شده است. در آن محل زیارت‌گاهی بنا شده و زائران زیادی به آن جا می‌روند.   سادات آل خراسان در نجف به الاخرس منسوب هستند.

سید احمد ابوهاشم

نسب وی با چند واسطه به امام موسی کاظم(ع) می‌رسد. سید احمد در شمال غربی منطقه شفائه (در  ۲۵  کیلومتری آن) دفن شده و مزار و گنبد و صحن دارد و گنبد آن با کاشی‌های آبی مزین شده است.

ابن حمزه

عماد الدین ابو محمد بن علی بن حمزه بن حسن بن عبید اللّٰه بن عباس بن علی علیه‌السلام، مشهور به ابن حمزه و از نواده‌های حضرت عباس علیه‌السلام است. وی از عالمان بزرگ و فقیهان برجسته و راویان حدیث بود و در قبرستان قدیمی کربلا، که امروزه در جنوب شرقی آستان حضرت ابوالفضل کنار بزرگراه کربلا - طویرج قرار گرفته، دفن شده است.

ابو احمد حسین بن محمد ( ۳۰۴ ق -  ۴۰۰  ق)

نسب او با سه نسل به امام موسی کاظم علیه‌السلام می‌رسد. وی پدر گرامی سید رضی و سید مرتضی است.

سید رضی ( ۳۵۸ ق -  ۴۰۶  ق)

سید رضی از عالمان شیعه در قرن چهارم هجری و گردآورنده نهج البلاغه است. او در کنار پدر و برادرش در نزدیکی قبر سید ابراهیم مجاب در رواق غربی حرم دفن است.

سید مرتضی ( ۳۵۵ ق -  ۴۳۶ ق)

سید مرتضی یا شریف مرتضی، از عالمان و فقیهان بزرگ شیعه در قرن چهارم هجری و صاحب تألیفات زیادی است.

ابن فهد حلی ( ۷۵۸ ق -  ۸۴۱  ق)

قبر شیخ احمد بن محمد بن فهد، فقیه بزرگ امامیه، در غرب خیابان باب القبله، داخل مسجدی قرار دارد که به نام او معروف است. وی خانه‌اش را برای زائران به عنوان منزل‌گاهی وقف کرده بود و پس از مرگش او را در همان خانۀ خود به خاک سپردند. شاه عباس در  ۱۰۳۳ ق باغ جنوب قبر ابن فهد را به صورت مسجدی در آورد و آن را کاشی کاری کرد و گنبدی روی قبر وی برپا ساخت.  

 شیخ یوسف بحرانی ( ۱۱۰۷ ق -  ۱۱۸۶  ق)

شیخ یوسف آل عصفور بحرانی، صاحب کتاب الحدائق الناضره، در رواق شرقی حرم دفن شده است. وی به همراه سید علی طباطبایی و وحید بهبهانی در یک مقبره آرمیده‌اند.

علامه وحید بهبهانی ( ۱۱۱۸ ق -  ۱۲۰۵  ق)

شیخ محمد باقر بن محمد اکمل مشهور به وحید بهبهانی، از عالمان بزرگ شیعه در قرن دوازدهم هجری است. وی در رواق شرقی حرم دفن شده است. او در کربلا رهبری و مرجعیت شیعیان را بر عهده داشت.  

سید کاظم رشتی ( ۱۲۱۴ ق - ۱۲۵۹ق)

سید کاظم بن قاسم حسینی رشتی از شاگردان شیخ احمد احسایی است. قبر وی در رواق شرقی حرم است.

سید احمد بن سید کاظم رشتی

سید احمد بن سید کاظم رشتی در  ۱۲۹۵ ق به قتل رسید و در رواق شرقی حرم، کنار پدرش، به خاک سپرده شد.

شریف العلماء(-۱۲۴۶ ق)

محمد شریف بن حسن آملی، از عالمان بزرگ شیعه، و استاد شیخ مرتضی انصاری است. وی در سمت جنوب شرقی آستان، در یکی از کوچه‌های فرعی خیابان امام حسین علیه‌السلام دفن شد و دارای بقعه بود که امروزه از میان رفته است.

سید علی طباطبایی

سید علی طباطبایی، صاحب کتاب ریاض المسائل در فقه است. وی در رواق شرقی حرم خاک شد. او دیوار شهر کربلا را بنا کرد. فرزند او به سید محمد مجاهد معروف است.

مجاهد ( ۱۱۸۰  -  ۱۲۴۲  ق)

سید محمد مجاهد فرزند سید علی طباطبایی صاحب ریاض   و نوۀ دختری مرحوم علامه بهبهانی، صاحب کتاب مفاتیح و مناهل است. او به سبب حضورش در صحنه نبرد با روس‌ها، به مجاهد معروف شد. قبرش در بین الحرمین کربلا دارای گنبد و ضریح فولادی بوده است که در توسعه کنونی از میان رفته است.

شیخ محمد‌تقی شیرازی (- ۱۳۳۸  ق)

شیخ محمد تقی شیرازی از مراجع بزرگ شیعه واز رهبران قیام مردم عراق علیه سلطه انگلستان ( ۱۹۲۰  م) است که با مجاهدت‌های خود، سلطه و نفوذ انگلیس را در عراق از بین برد. او را درضلع جنوب شرقی صحن در مقبره اختصاصی خود دفن کردند. در  ۱۲۶۳ ق، هنگام توسعۀ صحن، بقعه‌ای به نام «ایوان شیرازی» به مساحت دویست متر در کنار آن قبر بنا شد که محل تدریس و تحصیل طلبه‌ها شده بود ولی به دستور رژیم بعث تعطیل شد.

خاندان قزوینی (مجتهد قزوینی)

در داخل صحن و در مسیر صحن امام حسین علیه‌السلام به سوی صحن ابوالفضل العباس یعنی باب قاضی الحاجات در حجره‌ای سه تن از خاندان مجتهد قزوینی دفن شده‌اند:

آقا سید ابرهیم بن محمد مجتهد قزوینی صاحب ضوابط الاصول(۱۲۶۲ ق-)

آقا سید مهدی مجتهد

شیخ محمد حسین قزوینی (- ۱۲۸۱ ق).

 در دالان صحن کوچک همین مکان قبر شیخ الاسلام قزوینی واقع است.

شیخ عبدالحسین تهرانی

شیخ عبدالحسین تهرانی از فقیهان و عالمان معاصر بود که در یکی از حجره‌های سمت غربی صحن خاک شده است.

سید عبداللّٰه بحرانی

سید عبداللّٰه بحرانی عالم و فقیه و مؤلف الافاضات الحسینیه و شرح مختصر النافع علامه حلی است که در رواق ابراهیم مجاب به خاک سپرده شده است.  در کنار او فرزندش سید محسن و نوه‌اش سید محمد بن سید محسن، صاحب کتاب‌های الفصول البهیه فی بعض الاخبار الحجج المرضیه و هدایة العباد، دفن شده‌اند.

صاحب ضوابط

سید ابراهیم بن محمد باقر موسوی قزوینی حائری عالم بزرگ شیعه و معروف به صاحب ضوابط، در میدان مقابل باب الشهداء دفن است. تألیف او در باب فقه شهرت دارد.

خاندان برغانی

چند تن از خاندان برغانی، که همه از عالمان بزرگ و از فقیهان شیعه بوده‌اند، در رواق غربی حرم (رواق بالاسر) به خاک سپرده شده‌اند. معروف‌ترین آن‌ها ملا محمد علی برغانی است که در  ۱۲۷۱ ق از دنیا رفت. وی تألیفات فراوانی در فقه و تفسیر دارد. دیگر فرزندش میرزا عبد الوهاب از عارفان و فقیهان عصر قاجار بود که در  ۱۲۹۴ ق فوت کرد. قبر ملا علی برغانی متوفی  ۱۲۶۹ ق نیز در این مکان واقع است.  

سید مرتضی طباطبایی

سید مرتضی فرزند سید محمد طباطبایی حسینی بروجردی پدر سید مهدی بحر العلوم است که در  ۱۲۰۴ ق از دنیا رفت. او را در رواق شرقی حرم به خاک سپردند.

خاندان آل کمونه

چند تن از مشاهیر خاندان آل کمونه در زیر زمین خزانۀ جواهر آستان، بین رواق پادشاهان و مسجد آستان حسینی، دفن هستند. این افراد از عالمان و ادیبان کربلا بودند؛ از جمله شیخ مهدی کمونه (ف  ۱۲۷۲ ق) کلید‌دار آستان، شیخ میرزا حسن کمونه (ف ۱۲۹۲ ق) هم چنین برادرش که پس از او به تولیت آستان رسید و نیز شیخ محمد علی کمونه (ف  ۱۲۸۲  ق)، که از شاعران شیعه بوده است.  

سید هاشم حداد

قبر وی در وادی الصفای کربلا است.

قبور پادشاهان و رجال سیاسی

پادشاهان آل بویه

چند تن از پادشاهان آل بویه در صحن حرم امام حسین دفن شده‌اند. در زمان‌های پیشین، بقعه‌ای بر فراز قبر آنان وجود داشت که در  ۱۲۶۸ ق تخریب شد. 

پادشاهان و رجال قاجار

مظفرالدین شاه

وی از پادشاهان قاجار است که فرمان مشروطیت را در  ۱۳۲۴ ق صادر کرد و در همان‌سال از دنیا رفت. بر اساس وصیت‌اش او را در کربلا به خاک سپردند. قبر وی داخل رواق پادشاهان است.

محمد علی شاه

محمد علی شاه فرزند مظفرالدین شاه از پادشاهان دورۀ قاجار و از مخالفان مشروطه است که به سبب به توپ بستن مجلس شورای ملی شهرت دارد. وی در  ۱۳۴۱ ق از دنیا رفت و در کنار قبر پدرش دفن شد.

احمد شاه

احمد شاه فرزند محمد علی شاه و آخرین پادشاه سلسله قاجار است که در دوران وی کودتای  ۱۲۹۹  رضا خان به وقوع پیوست. او در  ۱۳۴۸ ق از دنیا رفت و در کنار قبر پدرش به خاک سپرده شد.

امیر کبیر

میرزا تقی خان هزاوه‌ای مشهور به امیر کبیر، صدر اعظم معروف ناصرالدین شاه است که به دستور وی در  ۱۲۹۸ ق در حمام فین کاشان به قتل رسید و در رواق پادشاهان به خاک سپرده شد. در کنار قبر وی فرزندش ساعد الملک و برادرش میزا حسین خان دفن شده‌اند.

معیر الممالک

دوستعلی خان معیر الممالک، رییس ضراب‌خانه و امور دارایی عصر ناصری، در داخل رواق دفن است. قبر او در اتاقی کوچک و آینه کاری شده قرار دارد.

حاجی میرزا آغاسی

از وزیران عصر محمد شاه قاجار است. او را در رواق پادشاهان به خاک سپردند.

ظل السلطان

 ظل السلطان فرزند ناصرالدین شاه و حاکم اصفهان در عصر ناصری و مظفری است. قبر وی در رواق پادشاهان قرار دارد. 

علاوه بر خاندان قاجار شاهزادگانی از هند نیز در حرم مدفونند که معروف‌ترین آنها زاهدالدین شاه و سلطان برهان نظام شاه پسر سلطان احمد هندی است.

آثار تاریخی کربلا

همانطورکه در این فصل اشاره شد، کربلا شهری است با پیشینه درخشان تاریخی و فرهنگی و از زمانهای بسیار کهن آثار تاریخی زیادی را در خود جای داده است. امروزه، گرچه بسیاری از آنها از بین رفته‌اند، همان مقدار باقی مانده نشان از این سابقه تاریخی دارد.

قصرها و قلعه ها

قلعه اخیضر

این قلعه در منطقهای به همین نام در بیست کیلومتری غرب شهر کربلا واقع است. تاریخ بنای آن به زمانهای کهن برمیگردد و در مورد بانیان آن اختلاف نظر وجود دارد. در داخل قلعه مسجد کوچکی وجود دارد و اطراف دیوارهای آن به صورت برج ساخته شده است.

قلعه هندی

آقا محمد خان قاجار برای حفظ امنیت شهر کربلا قلعه مستحکم و حصاری استوار پیرامون شهر بنا کرد. این قلعه که در چهار کیلومتری شهر قرار دارد، با مرگ آقا محمد خان نیمه تمام ماند و مرحوم سید علی طباطبایی هزینه آن را از هندوستان تأمین کرد و آصف الدوله هندی نیز در ابتدای قرن سیزدهم هجری بر آن حجرهها و مکان‌هایی ساخت تا زائران کربلا بتوانند شب را در آن جا اقامت کنند. به همین مناسبت این قلعه به «قلعه هندی» معروف شد. مساحت آن به حدود سه هزار متر می‌رسد. این قلعه بارها و بارها زائران کربلا را که در مسیر این شهر دچار راه زنان و حرامیان میشدند پناه داده از خطر رهانید.

قصر عطشان

زمان ساخت این قصر به عصر عباسی باز میگردد و در سی کیلومتری جنوب غربی کربلا واقع است. امروزه بخشی از دیوارها و طاقهای آن باقی مانده که با آجرهای بسیار محکم ساخته شدهاند. این دیوارها و طاقها به عنوان اسلحه خانه و یا پناهگاه برای زائران بود. گفتنی است قصرهایی چون ابن مقاتل و نیز دیوارهای شهر کربلا تا قرن چهاردهم هجری برپا بوده که امروزه تخریب گشته‌اند.

مقامها

مقام امام صادق علیه‌السلام

در اطراف حرم امام حسین علیه‌السلام، در زمینهای معروف به جعفریات، قبه و زیارت گاهی وجود دارد که گفته میشود امام صادق علیه‌السلام هنگام زیارت امام حسین علیه‌السلام در آن مکان با آب نهر فرات غسل زیارت میکرد. این نقطه در ساحل غربی نهر علقمه قرار دارد و گنبد این مقام با کاشی مزین است.

مقام حضرت مهدی(عج)

در سمت چپ نهر حسینیه کنونی، در ورودی کربلا و راه مقام امام صادق علیه‌السلام، بقعه و مقامی است که گنبد بلندی دارد. این بقعه به یاد و نام حضرت بقیة اللَّه بنا شده است.

مقام زین العابدین علیه‌السلام

در ابتدای قرن سیزدهم (۱۲۱۷ق) ابوطالب خان، جهانگرد معروف، به خیمه گاه یا مقام زین العابدین اشاره میکند که همسر آصف الدوله بنایی روی آن احداث کرده بود. این مقام ظاهراً در کنار بیمارستان امام حسین علیه‌السلام امروزی است و برخی آن را محل اصلی خیمه گاه می‌دانند.

مساجد کربلا

شهر کربلا بیش از یکصد مسجد دارد که معروفترین آنها عبارتند از: مسجد رأس الحسین(ع)، مسجد عمران بن شاهین، مسجد شهید ثانی، مسجد سردار حسن خان، مسجد ناصری، مسجد شهرستانی، مسجد حمیدیه، مسجد سید علی نقی طباطبائی، مسجد کبیس، مسجد شیخ یوسف بحرانی، مسجد شیخ خلف، مسجد اردبیلی‌ها، مسجد حاج نصر الله، مسجد خیمه‌گاه.

حسینیه‌های کربلا

با توجه به اینکه کربلا شهری زیارتی است و سالیانه صدها هزار مسلمان از سرتاسر کشورهای شیعه نشین برای زیارت به این شهر مقدس مشرف می‌شوند، از این رو بسیاری از مردم شهرهای گوناگون به ساختن حسینیه وزائرسرا پرداخته‌اند وتعداد حسینیه‌ها در این شهر به بیش از یکصد حسینیه می‌رسد که مهمترین آنها متعلق به ایرانیان است مانند: حسینیه تهرانی‌ها، اصفهانی‌ها، مازندرانی‌ها، قمی‌ها وآذربایجانی‌ها و دهها حسینیه دیگر که قسمت عمده این مراکز در سالهای اخیر منهدم و ویران شده است.

نقشه شهر کربلا و مناطق 4 گانه آن 

نسخه جدید نقشه شهر کربلا با همت ستاد شمسا در کربلای معلی ، جهت راهنمایی مدیران ، زائرین و عوامل ستادی ، بازتولید شده است.

در این نقشه که در مقیاس 4000/1 و سیستم UTM جهت راهنمایی زائرین و مدیران تهیه شده است علاوه بر اماکن زیارتی، محلات و خیابان ها؛ موقعیت تمامی هتل های طرف قرارداد حج و زیارت، درمانگاه های حج و زیارت، مراکز ستادی، آشپزخانه های مرکزی و پارکینگ های نقل زائرین، و همچنین فاصله شهر کربلا از سایر شهرهای زیارتی و نقاط مورد تردد زائرین نیز مشخص گردیده است.

منابع:

1. پایگاه شمسا 
2. ویکی شیعه

دانلود: 

 نسخه جدید نقشه شهر کربلا نسخه:6 (4.67 MB)

 نقشه منطقه 1 کربلا (1.54 MB)

 نقشه منطقه 2 کربلا (1.04 MB)

 نقشه منطقه 3 کربلا (1.97 MB)

 نقشه منطقه 4 کربلا (1.52 MB)

نقشه حرم امام حسین علیه السلام