قیام های پس از كربلا
حادثه عظیم و اثر گذار قیام امام حسین(ع) كه با شهادت آن حضرت و یاران فداكارش همراه شد، سبب اعتراضات و قیامهای متعددی در جهان اسلام شد. از اعتراضات فردی زید بن ارقم، انس بن مالك و عبدالله بن عفیف ازدی گرفته تا سخنرانیهای امام سجاد(ع) و حضرت زینب(س) و تا قیام مردم مدینه(واقعه حره) قیام توابین و قیام مختار، همگی از جمله اعتراضات و قیامهای پس از شهادت امام حسین(ع) محسوب میشوند. این اعتراضات و قیامها - كه مثاثر از حادثه كربلا بودند- هر چند سركوب شدند؛ اما زمینههای سقوط حكومت بنیامیه را فراهم كردند. ما در این جا به طور مختصر به برخی از این اعتراضات و قیامها اشاره میكنیم.
اعتراض زید بن ارقم و انس بن مالک و عبدالله بن عفیف
» به خدا قسم دیدم دو لب رسولالله(ص) بر این دو لب بود و بر آن بوسه میزد .آنگاه گریست ابن زیاد به او گفت: براى چه مىگریى؟ خدا چشمت را گریان دارد به خدا سوگند اگر نه این بود كه پیرى خرف شدهاى گردنت را مىزدم.و الذى لا اله غیره لقد رایت شفتی رسول الله(ص) على هاتین الشفتین یقبلهمااز جمله فریادهای اعتراضی که پس از واقعه کربلا علیه نماینده یزید در کوفه بلند شد، فریاد اعتراضی بود از سوی «زید بن ارقم انصاری». وی هنگامی که دید ابن زیاد با چوب بر دندانهای مبارک امام حسین(ع) میزند، گفت: «
[1]
او از نزد ابن زیاد بیرون رفت. وی به مردم میگفت: «قتلتم ابن فاطمه، و أمرتم ابن مرجانة، فهو یقتل خیاركم، و یستعبد شراركم، فرضیتم بالذل، فبعدا لمن رضى بالذل» پسر فاطمه(س) را کشتید و پسر مرجانه را امارت دادید تا نیکان شما را بکشد و اشرار شما را برده کند. به ذلت رضا دادید، پس ملعون باد کسی که به خواری رضایت دهد.[2]
از جمله کسان دیگری که عمل زیاد را در آن مجلس تقبیح کرد انس بن مالک است که خود یکی از راویان قضیه میباشد. او میگوید: هنگامى كه سر حسین(ع) را پیش عبیدالله بن زیاد آوردند، حاضر بودم. ابن زیاد با چوب دستى كه همراه داشت شروع به كوبیدن به دندانهاى حسین(ع) كرد و مىگفت: چه «نیكو دندان» بوده است. گفتم: به خدا سوگند همانا كه من خود دیدم رسول خدا(ص) همین جاى چوب دستى تو را مىبوسید.
[3]
عبدالله بن عفیف ازدی نیز بر علیه عبیدالله بن زیاد نماینده حکومت یزید در کوفه سخن گفت. وی كه نابینا بود هنگامی که ابنزیاد در مسجد جامع کوفه به منبر رفت و با خشم و کینه گفت: سپاس خدای را که حق و اهلش را آشکار ساخت و امیرمؤمنان یزید و حزب او را یاری داد و دروغگو پسر دروغگو، حسین، و یارانش را کشت!»
[4]، به پا خاست و گفت: «یا ابن مرجانة! الكذاب ابن الكذاب أنت و أبوك و من استعملك و أبوه، یا عدو الله أ تقتلون أبناء النبیین و تتكلمون بهذا الكلام على منابر المؤمنین؟...»[5] ای پسر مرجانه؛ دروغ گوی پسر دروغ گو، تو و پدرت و کسی که تو را امارت داد و پدرش میباشید، ای پسر مرجانه؛ فرزندان پیامبر را میکشی و سخن راست گویان را میگویی. ابنزیاد برآشفت و گفت: گوینده این سخنان که بود؟ و عبدالله پاسخ داد :ای دشمن خدا، گوینده آن سخنان منم. ابنزیاد به مأموران انتظامی خود دستور داد وی را دستگیر کنند عبدالله بن عفیف با این كه نابینا بود، در خانه خود با لشکریان عبیدالله درگیر شد و با شمشیرش دلاورانه از خود دفاع میکرد تا آن که سرانجام با افزایش نظامیان، وی مغلوب شد و به اسارت درآمد. او را نزد ابنزیاد آوردند و او نیز دستور داد گردنش را بزنند.[6]
افشاگریهای حضرت سجاد(ع) و حضرت زینب(س)
پس از شهادت امام حسین(ع)، فرزند بزرگوار آن حضرت علی بن الحسین(ع) و خواهرش گرامیاش حضرت زینب(س) توانستند پیام خونین عاشوراییان را به شهرهای اسلامی آن روز برسانند و مردم را به فجایع حکومت یزید و امویان آگاه سازند .سخنرانی حضرت زینب در کوفه و سرزنش آن مردم، آنها را دگرگون کرد
[7].همچنین در اثر سخنان کوبنده حضرت زینب(س) در شام، یزید در مرکز حکومت خود در پیش دیدگان مردم رسوا شد. سخنان امام سجاد(ع) به ویژه بر منبر شام در جمع مردم و نیز روشنگریهایی که در برابر رفتار برخی از شامیان نمود موجب آگاهی مردم از اصل واقعه و نگرانی و بیم یزید از عاقبت فاجعهای که انجام داده گردید.[8]
قیام مردم مدینه (واقعه حره)
مردم مدینه در ذیحجه سال 63 هجری علیه بیعدالتی و ستمگری نظام اموی و حکومت یزید قیام كردند این قیام توسط سپاه شام به خاک و خون کشیده شد.
[9]
در منابع آمده است: پس از نصب عثمان بن محمد به جای ولید بن عقبه به حکومت مدینه وی برای خشنود کردن بزرگان مدینه و آرام ساختن حوزه حکومت خود گروهی از بزرگان مدینه، را به شام فرستاد تا خلیفه را از نزدیک ببینند و از بذل و بخششهای وی برخوردار گردند. این گروه با آن که یزید به آنها بخشش کرد و درهم و دینار داد، چون به شهر باز گشتند، به عوض تمجید، در مسجد پیامبر(ص) شروع به بدگویی از یزید کردند و گفتند: ما از نزد کسی میآییم که دین ندارد، شراب مینوشد، طنبور مینوازد و بردگان نزد او مینوازند و با سگان بازی میکند. سپس گفتند: که ما شما را گواه میگیریم که او را از خلافت خلع کردیم.
[10] مردم از یزید بیزاری جستند و او را از خلافت خلع و عثمان بن محمد والی یزید و بنیامیه را از شهر اخراج کردند. مردم شهر با عبدالله بن حنظله غسیل الملائکه بیعت کردند. خبر شورش مردم مدینه به دمشق رسید یزید دوازده هزار سپاهی را به فرماندهی مسلم بن عقبهمری، یکی از سرداران خون ریز خود، و معاونت حُصین بن نُمیر سکونی به مدینه فرستاد. سپاه شام مدینه را محاصره کرد. مقاومت عبدالله بن حنظله و انصار بی فایده بود. در این واقعه هفتصد نفر از قریش و انصار و ده هزار نفر از بقیه مردم کشته شدند.[11]
قیام توابین
پس از مرگ یزید در سال 64 هجری و فرار عبیدالله از عراق، نا آرامی در این منطقه حكم فرما شد. یاران امام حسین(ع) به هدف خونخواهی آن حضرت به یك دیگر پیوستند. آنها بخشش گناه خویش را در این میدیدند كه به خون خواهی امام حسین(ع) قیام كنند و انتقام خون آن حضرت را بگیرند.
[12] توابین معتقد بودند: گناهى كه در كار قتل امام حسین(ع) داشتهاند، جز به كشتن قاتلان وى یا كشته شدن در این راه پاك نمىشود.[13]
شیعیان كوفه به ریاست «سلیمان بن صرد خزاعی» نام «توابین» را بر خود نهادند و شعارشان خونخواهی از امام حسین(ع) بود.
[14]
در همین زمان، در عراق (بصره وكوفه) قدرت در دست زبیریان بود. توابین به جمعآوری نیرو و سلاح پرداختند و در پادگان نخیله برای جذب نیرو تجمع كردند.
[15]
توابین در 5 ربیع الثانی سال 65 هجری قیام كردند.
[16] آنها در مسیرشان برای گرفتن انتقام، ابتدا به كربلا رفتند و چند روز در آنجا به گریه و زاری پرداختند و از اینكه در حق آن حضرت كوتاهی كرده بودند، توبه كردند. سپس تصمیم گرفتند به جنگ با عبیدالله بن زیاد بروند.[17]
توابین در «عین الورده» واقع در «جزیره» شمال عراق
[18] اردو زدند.[19] مروان بن حكم، حاكم اموی در دمشق، عبیدالله را به جنگ آنان فرستاد.
توابین در این جنگ نا برابر شكست خوردند و رهبران آنها به جز رفاعة بن شداد كشته شدند وی با همراه باقی مانده گروه توابین به كوفه بازگشت.
[20]
قیام مختار
در زمان قیام امام حسین(ع)، مختار در كوفه سكونت داشت و از شیعیان محسوب میشد.
[21] در جریان حادثه كربلا مختار در زندان عبیدالله بن زیاد به سر میبرد.[22] پس از واقعه كربلا مختار با وساطت شوهر خواهرش عبدالله بن عمر از زندان آزاد شد.[23] او پس از آزادی به مكه رفت و به زبیریان پیوست.[24] اما پس از مدتی از زبیریان جدا شد در رمضان سال 64 هجری وارد كوفه شد[25] و مردم را به سوی خود دعوت كرد. او از شیعیان میخواست به یاریاش شتافته و در امر قیام وی را كمك كنند.
مختار پس از شكست توابین به سازمان دهی شیعیان پرداخت و زمینههای قیام خویش را فراهم كرد.
گروهی از شیعیان به منظور بررسی ادعای مختار كه خود را نماینده محمد بن حنفیه معرفی میكرد
[26]، به حجاز نزد محمد بن حنفیه رفتند[27] محمد بن حنفیه آنها را نزد امام سجاد(ع) برد تا كسب تكلیف كنند امام سجاد(ع) فرمود: عمو جان اگر بندهای زنگی به خاطر ما اهل بیت تعصبی داشته باشد( قیام كند) بر مردم واجب است كه او را یاری كنند. سپس فرمود: من این امر را به تو میسپارم هر گونه كه خود صلاح میدانی عمل كن. شیعیان از نزد حضرت خارج شدند و میگفتند امام زین العابدین(ع) و محمد بن حنفیه به ما اجازه دادند. [28]
به همین جهت شیعیان كوفه پیرامون مختار را گرفتند. مختار پس از جلب حمایت شیعیان ابراهیم بن مالك اشتر را نیز به سوی خویش جلب كرد
[29] و قیام خویش را در سال 66 هجری با شعار «یا منصور امت»[30] ای یاری شده بمیران و شعار «یا لثارات الحسین»[31] آغاز كرد.
در این قیام ایرانیان ساكن كوفه كه به «حمراء» مشهور بودند، شركت داشتند. برخی ازمورخان تعداد آنها را 20 هزار نفر نوشتهاند.
[32]
مختار دستور داد هر كس به هر نحوی در فاجعه كربلا دست داشته باید به حسابش رسیدگی شود.
[33] از جمله كسانی كه به دست مختار به قتل رسیدند میتوان به شمر بن ذیالجوشن، عمر بن سعد، سنان بن انس، خولی بن یزید، حرمله بن كاهل اسدی، بجدل بن سلیم ،حكیم بن طفیل، مرة بن منقذ وزید بن رقاد اشاره كرد.[34]
مختار سرهای برخی از آنان را نزد محمد بن حنفیه فرستاد و محمد پس از مشاهده آنها در مورد مختار دعا كرد.
[35]
مختار سپس سپاهی بزرگ متشكل از ایرانیان و اعراب به فرماندهی ابراهیم بن مالك اشتر به مقابله با عبیدالله بن زیاد فرستاد.
[36] ابراهیم موفق شد عبیدالله را در حوالی موصل شكست دهد و سر او را نزد مختار فرستاد.[37] مختار سر عبیدالله را به حجاز نزد محمد بن حنفیه [38] و به نقلی نزد امام زین العابدین(ع)[39] فرستاد. محمد بن حنفیه و امام سجاد(ع) از دیدن سر عبیدالله خوشحال شدند و به همراه خاندان رسول خدا(ص) از لباس عزا خارج شدند و بنی هاشم در مورد مختار به ثناگویی پرداختند. امام سجاد(ع) فرمود: خدا را شكر كه انتقام خون مرا از دشمن گرفت و خداوند به مختار جزای خیر دهد.[40] و محمد بن حنفیه در حق او این گونه دعا كرد. خدا به مختار جزای خیر عنایت كند او انتقام ما را گرفت.[41]
سرانجام مصعب موفق شد مختار را شكست دهد و وارد كوفه شود.
[42] مختار كه به قصر پناه برده بود سرانجام از قصر خارج شد و به قتل رسید.[43]
[1] . طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، بیروت، دار التراث، 1387، دوم، ج5، ص 456 و و بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف،بیروت، دار التعارف للمطبوعات،1977، ج3، ص 207 و دینوری، ابو حنیفه، اخبار الطوال، ترجمه محمود مهدوى دامغانى، تهران، نشر نى، 1371ش، چهارم،ص 305- 306
[2] .طبری، پیشین، ج5، ص 456 و ابن اثیر، عز الدین، الكامل، بیروت، دار صادر، 1385، ج4، ص 81 و سبط بن جوزی، تذكرة الخواص، ترجمه محمد رضا عطایی، مشهد، آستان قدس، 1379، ص343
[3] . ابن سعد،الطبقات الكبری،الطائف، مكتبة الصدیق، 1414، خامسه 1، ص 482 و ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، بیروت، دار الكتاب العربی، 1413، ج5، ص 17
[4] .« الحمد لله الذی اظهر الحق و اهله و نصر امیرالمومنین یزید و حزبه و قتل الکذاب ابن الکذاب الحسین و شیعته»طبری، ج5، ص 458 و ابن اعثم كوفی، الفتوح، بیروت، دار الاضواء، 1411، اول، ج5، ص 123
[5] . ابن اعثم كوفی، پیشین، ج5، ص 124 و
[6] . اربلی،علی بن عیسی، كشف الغمه، ترجمه علی بن حسین زواره ای، تهران، اسلامیه، 1382، ج2، ص 252 و ابن اثیر،عزالدین؛الكامل، ترجمه ابو القاسم حالت و عباس خلیلى، تهران، مؤسسه مطبوعاتى علمى، 1371، ج11، ص 196 و موسوی مقرم، مقتل الحسین، ترجمه محمد مهدی عزیز اللهی كرمانی، قم، نوید اسلام، بی تا، ص 230
[7] . شیخ مفید، الامالی، قم ، جامعه مدرسین، بی تا،ص 321 و سید بن طاووس، لهوف، ترجمه سید احمد فهری زنجانی، تهران، شركت چاپ و نشر بین الملل، 1388، سوم، ص 228
[8] . طبری ، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، ترجمه ابو القاسم پاینده، تهرانف اساطیر، 1375، ج7 ، 3129 و شیخ مفید، الارشاد، قم، كنگره شیخ مفید، 1413، اول، ج2، ص 182
[9] . دینوری، ابن قتیبه، الامامه و السیاسه، ترجمه سید ناصر طباطبایی، تهران، ققنوس،1380، ص 225 وخلیفة بن خیاط، تاریخ خلیفه، بیروت، دار الكتب العلمیة، 1415، اول، ص 147 -148
.[10] طبری، پیشین، ج7، ص 3097
.[11] دینوری، ابن قتیبه، پیشین، ص 220 -225 و طبری، پیشین، ج7، ص 3114-3117
.[12] ابن سعد،پیشین، ج 5، ص 121 -120 و محمد بن علی بن طبا طبا، الفخری، ترجمه محمد وحید گلپایگانى، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب،1360 دوم، ص 163
.[13] طبری، ج7، ص 3180 و ثقفی كوفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، بیروت، دار التراث ،1387، دوم، ج2، ص 774
.[14] طبری، پیشین، ج7، ص 3182 و بلاذری، احمد بن یحیی؛ انساب اشراف،بیروت، دار الفكر، 1417 ، اول، ج6، ص 368 و ذهبى، محمد بن احمد؛ تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، بیروت، دار الكتاب العربى،1413، دوم، ج5، ص 46
.[15] طبری، پیشین، ج5، ص 587-589 و ابن اعثم كوفى، الفتوح،بیروت، دار الاضواء،1411، اول، ج6، ص 209 و ابن سعد، پیشین، ج6، ص 472
.[16] ابن اعثم كوفی، پیشین، ج6، ص 214 و ابن اثیر،عزالدین؛الكامل،بیروت، دار صادر، 1385، ج4، ص 177
.[17] طبری، پیشین، ج7، ص 3226 و ابن اعثم كوفی، پیشین، ج6، ص 214 و ابن اثیر، پیشین، ج4، ص 178
.[18] حموی، یاقوت؛ معجم البلدان، بیروت، دارصادر، 1995، دوم، ج4، ص 180
.[19] طبری، پیشین، ج 7، ص 3234 و ذهبی، پیشین، ج5، ص 48 و یعقوبى، ابن واضح؛ تاریخ یعقوبى، ترجمه محمد ابراهیم آیتى، تهران، انتشارات علمى و فرهنگى،1371، ششم ، ج2، ص 257
.[20] طبری، پیشین، ج 7، ص 3241 و یعقوبی،پیشین، ج2، ص 257 وبلاذری، پیشین، ج6، ص 371 -372 و مسعودی، علی بن حسین؛ التنبیه و الاشراف،قاهره، دار الصاوی، بی تا، ص 269
.[21] مسلم سفیر اعزامی امام حسین (ع) ابتدا به خانه او وارد شد. دینورى، ابو حنیفه، پیشین، ص 279 و طبری، پیشین، ج7، ص 2926 و ابن اعثم كوفى، الفتوح، (ترجمه) ،ص 843
.[22] شیخ مفید، پیشین، ج1، ص 325 و طبری، پیشین، ج7، ص 3203 و یعقوبى، ابن واضح؛ تاریخ یعقوبى، ترجمه محمد ابراهیم آیتى، تهران، انتشارات علمى و فرهنگى،1371، ششم ،ج 2 ،ص 201
.[23] طبری، پیشین، ج7، ص 3203 و یعقوبی، پیشین، ج2، ص 201
.[24] طبری، پیشین، ج7، ص 3206
.[25] طبری، پیشین، ج7، ص 3212 ابن خلدون،عبد الرحمن،العبر، ترجمه عبد المحمد آیتی، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1363، اول،ج2، ص 42
.[26] طبری، پیشین، ج7، ص 3203 و ابن اثیر، الكامل، پیشین،ج11، ص 317
.[27] ر.ك. یعقوبی، ج2، ص 201 و طبری، پیشین،ج8، ص 3292 و ابن اثیر الكامل، پیشین، ج12، ص 69
.[28] :« یا عم لو أن عبدا زنجیا تعصب لنا أهل البیت لوجب على الناس موازرته و قد ولیتك هذا الأمر فاصنع ما شئت.» مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، تهران، اسلامیه، بی تا،ج45، ص 365
.[29] مختار با ارائه نامه ای از طرف محمد بن حنفیه كه خطاب به ابراهیم نوشته شده بود و از او خواسته بود كه مختار را در خون خواهی از قاتلان حسین(ع) یاری كند ، موفق به جلب حمایت ابراهیم شد. دینوری، ابوحنیفه، پیشین، ص 334 و طبری، پیشین، ج8، ص 3296
[30] . طبری،پیشین، ج8، ص 3301 وابو علی مسكویه، تجارب الامم، تهران، سروش، 1379،دوم، ج2، ص 149 و ابن اثیر، الكامل، پیشین، ج12، ص 73 و عبد الرحمن بن الجوزی، المنتظم، بیروت، دار الكتب العلمیه،اول، 1412، ج6، ص 53
[31] . طبری،پیشین، ج8، ص 3302 و ابن اثیر الكامل، پیشین، ج12، ص 73
[32] . ابوحنیفه دینوری،پیشین، ص 333
[33] .طبری، پیشین، ج8، ص 3340 و ابن خلدون، پیشین،ج2،ص 48
[34] .رضوی اردكانی، سید ابوفاضل، قیام مختار،قم، دفتر تبلیغات، 1390، ص 458-459
[35] . قال اللهم لا تنس هذا الیوم للمختار و أجزه عن أهل بیت نبیك محمد خیر الجزاء فو الله ما على المختار بعد هذا من عتب. مجلسی، پیشین، ج45، ص 379
[36] . دینوری، ابوحنیفه، پیشین، ص 338 و یعقوبی، پیشین، ج2، ص 202
[37] .دینوری، ابوحنیفه، پیشین، ص340 و ابن سعد، پیشین، ج5، ص 218
[38] . ابن سعد، پیشین، ج5، ص 218 و دینوری، ابوحنیفه، پیشین، ص340 و مقدسی، پیشین،ج2، ص 913
[39] .یعقوبی، پیشین، ج2، ص 202
[40] .الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَدْرَكَ لِی ثَأْرِی مِنْ أَعْدَائِی- وَ جَزَى الْمُخْتَارَ خَیْرا» مجلسی، پیشین،ج45، ص 344 و ابن نما حلی، ذوب النضار، قم، جامعه مدرسین، 1416 اول، ص 144
[41] .«جزاه الله خیر الجزاء فقد أدرك لنا ثأرنا»مجلسی، پیشین،ج45، ص 385
[42] .دینوری، ابوحنیفه، پیشین، ص 350- 351
[43] .دینوری، ابوحنیفه، پیشین، ص 351 و طبری، پیشین، ج8، ص 3412 و یعقوبی، پیشین، ج2، ص 209 و ابن اثیر( الكامل)،پیشین، ج12، ص 149
يکشنبه 11/8/1393 -
نویسنده : یدالله حاجیزاده