طب الرضا عليه السلام
مشخصات كتاب
عنوان و نام پديدآور: طب الرضا(ع): طب و درمان در اسلام. طب الصادق(ع): طب و درمان در اسلام/ تحقيق عسكري، مرتضي، ۱۲۹۳ - ۱۳۸۶؛ ترجمه كاظمي خلخالي
مشخصات نشر: [تهران]: فواد، انتشارات، ۱۳۷۴.
مشخصات ظاهري: ۱۰۹،۱۴۰ ص.
شابك: ۶۰۰ ريال (چاپ هفتم)؛ ۷۵۰۰ ريال (چاپ هشتم)؛ ۷۵۰۰ ريال (چاپ نهم)
يادداشت: چاپ هفتم: ۱۳۷۰.
يادداشت: چاپ هشتم: ۱۳۷۸.
يادداشت: چاپ نهم: ۱۳۸۰.
يادداشت: عنوان روي جلد: طب الرضا(ع) و طب الصادق(ع): طب و درمان در اسلام.
يادداشت: كتابنامه به صورت زيرنويس.
عنوان روي جلد: طب الرضا(ع) و طب الصادق(ع): طب و درمان در اسلام.
عنوان ديگر: طب الرضا(ع) و طب الصادق(ع): طب و درمان در اسلام.
عنوان ديگر: طب و درمان در اسلام.
عنوان ديگر: طب الصادق(ع): طب و درمان در اسلام.
موضوع: بهداشت همگاني-- متون قديمي تا قرن ۱۴
موضوع: پزشكي اسلامي -- متون قديمي تا قرن ۱۴
شناسه افزوده: كاظمي خلخالي، زينالعابدين، ۱۲۲۹-۱۳۶۵.، مترجم
رده بندي كنگره: R۱۲۷/۵/ع۵ط۲ ۱۳۷۴
رده بندي ديويي: ۶۱۰
شماره كتابشناسي ملي: م۷۵-۸۹۱۳
مقدمه محقق
اشاره
در اوايل قرن سوم هجري، هنگام خلافت بنيعباس كه در تاريخ اسلام به قرن طلايي معروف است، مأمون يكي از خلفاي عباسي در خراسان عهدهدار خلافت شد و حضرت رضا عليهالسلام از آل محمد را به ولايتعهدي برگزيد ايشان ضمن انجام امور مسلمانان، طبق دستور خليفه انجمني از بزرگان علم در نيشابور تشكيل دادند، در يكي از مجالس علمي كه مأمون دانشمندترين خليفه عباسي آنرا بيشتر برگزار ميكرد دستور داد علماي بزرگ آن زمان را از نقاط مختلف در آن جلسه حاضر كنند تا در حضور آنان در درياي علوم و معارف آن زمان شناور شوند و
[صفحه 14]
غوامض آن علوم را آشكار نمايند و حقايق آنها را كشف كنند.
هدف مأمون اين بود كه ميخواست براي پي بردن به حقايق علمي رغبت علما را به بحث و جدل زياد كند و ضمنا به واسطه جمع كردن دانشمندان مشهور آن زمان نام خود را هم اطراف و اكناف جهان معروف كند.
البته مأمون اين مجالس را به خاطر مناظره در مذاهب يا بحث درباره اديان تشكيل نميداد تا ناچار شود رؤساي اديان موجود را از قبيل «عمران صائبي» عالم معروف دين صابئين يا «رأس الجالوت» رئيس دين يهود و يا «جاثليق» رئيس دين مسيحيان يا «هرمز بزرگ» رئيس دين زرتشت و امثال اينها را جمع كند بلكه اين مجالس علمي را از سلسله فلاسفه و علماي علم پزشكي تشكيل ميداد تا آنها در اين مجالس درباره مزاج هاي مختلف انسان و طب ابدان بحث كنند و حاضرين در اين مجالس عبارت بودند از:
1- مأمون خليفه عباسي
2 - حضرت امام رضا عليهالسلام وليعهد خليفه
3 - يوحنا فرزند مالويه طبيب معروف آن زمان
4 - جبرئيل فرزند بختيشوع پزشك نصراني
5 - صالح فرزند سلهمه هندي فيلسوف و عده ديگري از صاحبان علوم فلسفه نظري و كلام.
[صفحه 15]
در اين مجالس درباره علم پزشكي و از آنچه كه سلامتي و قوام بدن انسان به آن بسته است بحث ميكردند و اين بحثها مأمون و ساير حاضرين در جلسه را مشغول ميكرد.
در يكي از جلسات بحث بر اين بود كه خداوند اين جسد آدمي را چگونه و با چه حكمتي تركيب داده و چه عناصر متضادي از طبايع چهارگانه «سودا، صفرا، بلغم و خون» در آن جسد قرار داده، همچنين درباره نفع و ضرر غذاها به بدن آدمي بحث ميكردند، در اين ميان حضرت امام رضا عليهالسلام ساكت بودند و سخني نميگفتند.
لذا مأمون رو به حضرت گفت اي ابوالحسن نظر شما درباره مسائلي كه در اين جلسه مطرح شده چيست؟ حضرت پاسخ دادند نزد من درباره علم طب و ابدان چيزهائي هست كه من شخصا آنها را تجربه كردهام و درستي آنها را به وسيله آزمايش به مرور زمان دريافته ام.
ضمنا به اطلاعاتي كه گذشتگان ما در اين باره داشتهاند آگاهم چون دانستن همه اينها براي هر انساني لازم است و در جهل آنها عذر كسي مسموع نيست من اين مسائل را با معلومات خود براي تو جمعآوري ميكنم تا هنگام نياز از آنها استفاده كني.
پس از خاتمه آن جلسه مأمون ناچار به مسافرت به شهر بلخ شد و از شهر بلخ نامهاي درباره مسائل پزشكي نوشت و از حضرت خواست كه به وعده خود وفا كند.
[صفحه 16]
حضرت هم نامهاي به شرح زير در پاسخ مأمون نوشت كه در آن موارد درخواست مأمون تشريح شده است.
متن نامه حضرت امام رضا
اشاره
بسم الله الرحمن الرحيم
و من به دامن خداوند چنگ ميزنم و در همه امور به او توسل ميجويم اما بعد نامه خليفه مبني بر درخواست اطلاعات و تجربيات من در مورد غذاها و نوشيدنيهاي مناسب و كيفيت دواها و طرز گرفتن خون حجامت [1] و حمام كردن و نوره كشيدن [2] و غير از اينها كه در تأمين سلامتي و تعادل جسم آدمي تاثير دارند و مورد احتياج خليفه هستند، به من رسيده و من اكنون در اين نامه همه نيازهاي تو را به انضمام كارهائي كه بايد در حفظ و بهداشت جسمت انجام دهي به شرح زير برايت مينويسم و در اين كار از خداوند متعال توفيق ميخواهم.
سند اثبات صحت اين نامه به حضرت امام رضا
براي اين نامه سند مشهوري از ابن جمهور كه ملازم حضرت از مدينه تا نيشابور بود ذكر شده و اين شخص تصريح كرده كه من حضور داشتم حضرت اين نامه را به مأمون نوشت، علما و محدثين هم با اتكاء به گفته ابن جمهور اين نامه را از حضرت ميدانند.
[صفحه 17]
روايت ديگر در مورد اثبات نسبت اين نامه به حضرت امام رضا
من مرتضي عسكري نسخه خطي اين نامه را طبق روايت نوفلي (يكي از محدثين معروف) در كتابخانه آيت الله عسكري در سامرا پيدا كردم نوفلي [3] از امام عليهالسلام نقل ميكند كه: وقتي نامه حضرت رضا عليهالسلام به مأمون در بلخ ميرسد، مأمون آن را ميخواند و بسيار خرسند ميشود، و دستور ميدهد آن نامه را با آب طلا بنويسند و بعد هم آن را تكثير كنند و براي هر كدام فرزندانش و اولياء و دوستان و بني اعمامش يك نسخه كه با آب طلا نوشته شده بود بفرستد.
بعد هم از ابي الحسن صالح بن عبدالله الهاشمي نقل شده، كه گفته: پدرم كه خازن بيوت الحكمه مأمون بوده نسخهبرداري از نامه حضرت را در خزانهي مأمون بعد از وفاتش تأييد كرده و گفته با نامه حضرت نامهاي بوده كه خود مأمون آن را با خط بسيار زيبا نوشته بود و مضمون نامه مأمون به شرح زير است.
متن نامهي مأمون
حمد براي خداوند سزاست كه او شايسته و اهل حمد و ثنا ميباشد،
[صفحه 18]
خداوند ولي حمد و سپاس است، حمد هاي اولين و آخرين فقط براي اوست كه صاحب نعمتها و فضيلتها و احسان و نيكيها است و من (مأمون) او را به خاطر نعمتهاي ظاهرش حمد ميكنم و به جهت فضيلتها و عناياتش كه بسيار و پشت سر هم هستند او را سپاس ميگويم و باز به خاطر مواهب و جود هايش شكر او را ميگويم شكري كه موجب زيادت آن نعمتها و مواهب باشد و مرا به وي نزديك كند من شهادت ميدهم كه جز او خدائي نيست، آن هم شهادت خالصانه و توأم با ايمان در حالي كه من منكر وحدانيت و ربوبيت او نيستم، چنان شهادتي كه خود خداوند آن را تصديق كرده است و در قرآن كريم فرموده: يا محمد بگو آن خداوند يگانه است و بينياز از همه كس ميباشد او فرزند ندارد و از كسي هم زائيده نشده است در جهان هستي كسي نظير و مانند او نيست آري خداوند، داراي همه اين صفات است. درود و رحمت خداوند به سيد اولين و آخرين، محمد بن عبدالله صلي الله عليه و آله و سلم خاتم پيامبران باد.
اما بعد: من بيانيه پسرعموي اديب و والا مقام و فاضل و محبوبم حضرت امام رضا عليهالسلام را نگاه كردم آنرا پزشكي منطقي در اصلاح تنها (بدنها) و تدبير حمام و تعديل طعام دريافتم، ديدم به بهترين وجهي مطالب را ادا كرده و برايم اين نامه بهترين انعام بود دربارهي مفاد آن تدبر و تفكر نمودم، چندين مرتبه آن را خواندم، هر دفعه آن را ميخواندم
[صفحه 19]
حكمت و عمق آن بيشتر برايم ظاهر ميشد و فايده آنها برايم روشن ميگشت و منافع آن در قلبم فرو مينشست و همه آن را حفظ كردم، در فهم مطالب آن دقت نمودم و آن را باارزشترين علاقه يافتم و بهترين ذخيره دانستم لذا دستور دادم آن را با آب طلا بنويسند، چون اين نامه بسيار نفيس و باارزش و داراي منافع زيادي است و بركت بسيار دارد، آن را «رسالهي مذهبه» (نامه طلائي) ناميدم و پس از آنكه اولاد هاشم و كاركنان دولت من، هر كدام نسخهاي از آن برداشتند، نسخه ي اصلي را در گنجينه نهادم.
بنابراين، اين نامه شايستهي نگهداري و سزاوار اعتبار و اهميت است كه شخص حكيم ميتواند به آن رجوع كند، اين نامه يكي از معادن علم به شمار ميرود كه امر كننده و نهي كننده ميباشد. [4].
علاوه بر اين چون به واسطهي توجه در كيفيت غذاهاست كه بدنها سالم ميشوند و بيماريها از بدنها دور ميگردند و وقتي كه بدنها از امراض عاري شدند، حيات واقعي تحقق پيدا ميكند و آدمي به وسيلهي آن حيات سالم به حكمت و دانش دست مييابد و در اثر فراگيري حكمت و دانش به بهشت ميرود. [5].
[صفحه 20]
چون اين نامه از خانوادهاي بيرون آمده كه اهل آن به احكام رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم وارد تر از ديگران هستند و به پيامهاي انبياء و دلائل اوصياء و آداب علماء عالم تر ميباشند و همهي گفتههاي اين خانواده شفا دهندهي قلبها و معالجه كنندهي بيماريها جهل و كوري مردم ميباشد، كه رحمت و بركات خداوندي بر همهي اولين و آخرين و بزرگ و كوچك اين خانواده باد.
بعد از (مأمون) آن نامه را به اطرافيان مخصوص و برگزيدگان اهل حكمت و طب و اصحاب تأليف و كتب كه در ميان اهل علم و درايت انگشت شمار و شناخته شده به حكمت بودند، نشان دادم همهي آنها مفاد آن نامه را تعريف كردند و براي آن قدر و ارزش والاتري قائل شدند و همه مطالب آن را تصديق نمودند.
پس به كساني كه بعد از ما ميآيند، از فرزندان ما و فرزندان دولت ما (يعني فرزندان كاركنان دولت ما و طرفداران ما) و ساير مردم كه به اين نامه برميخورند لازم است كه قدر آن را بشناسند و آن را براي خود موهبت كامل و نعمت باارزش بدانند و شكر آن را به جا آورند.
چون آن نامه، نفيس تر و باارزشتر از حقيقت ها و از حيث حفظ، خطر گم شدن آن از در و مرجان بيشتر است، پس بايد در حفظ آن بكوشند و شب و روز بر حسب همت خود آن را مطالعه كنند زيرا مطالعه و عمل كردن به مفاد آن نامه براي آنها فوائد بزرگي خواهد داشت و آنان را از
[صفحه 21]
همهي بيماريها و عوارض آن به خواست خداوند حفظ خواهد كرد.
در خاتمه درود خداوند بر همه اولاد طاهرينش باشد، عنايت خداوندي براي ما كافي است، چون او بهترين ولي ميباشد و سپاس و حمد ما براي خداوند صاحب همهي جهانيان است. تمام شد نامه مأمون.
اما، در مورد سندهاي نامهي حضرت و شرح اسناد آن، پس از خاتمه متن نامه (كه نسبتا مفصل هم ميباشد) و شرح آن به قلم دكتر عبد الصاحب زيني نوشته شده، انشاء الله در آخر كتاب بحث خواهيم كرد.
«مرتضي عسكري»
[صفحه 23]
مقدمه عبد الصاحب زيني
«پيشگيري و حفظ بهداشت بهتر از درمان و معالجه است»
اين سخن وارد از ائمه و دستور طبي مشهوري است كه مردمان زمان گذشته آن را حفظ كرده و به آيندگان سپردهاند و هميشه اين سخن در زبان مردم جاري است و حتي به شكل مثل معروفي در آمده كه همه به آن استناد ميكنند و قوانين طبيعي جديد هم به طور مطلق آن را تائيد ميكنند و مهمترين اركان علم طب روي آن بنا نهاده شده و يكي از دقيق ترين فروع علم طب محسوب ميشود كه استادان علم طب آن را هميشه به شاگردان خود تدريس نموده و آن را يكي از بديهيات بينياز از
[صفحه 24]