دانلود متن کامل کتاب امام شناسی (حسینی طهرانی) جلد1

 
saeedjan313
saeedjan313
کاربر برنزی
تاریخ عضویت : مرداد 1390 
تعداد پست ها : 15
محل سکونت : اصفهان

دانلود متن کامل کتاب امام شناسی (حسینی طهرانی) جلد1

امام ‏شناسي

(جلد اول)

مؤلف: آیة الله سيد محمد حسين حسيني طهراني‏

چاپ سوم: ربیع الاول 1408 هجری قمری

تعداد: 3000 نسخه

چاپ و صحافی: چاپ و نشر علامه طباطبائی

ناشر: انتشارات حکمت

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فهرست امام شناسی جلد 1

مقدمه مؤلف                                                                                                                       (4 – 1)

درس اول                                                                                                                          (19 – 5)

اختلاف اساسی بین شیعه و سنی                                                                                              5

امام به منزله قلب در پیکر انسان است                                                                                      6

لزوم امام معصوم در جامعه                                                                                                       9

عصمت پیامبران دارای سه مرحله است                                                                                    10

عصمت در تلقی و تبلیغ وحی                                                                                                   11

عصمت از گناه                                                                                                                       12

مناظره هشام بن حکم با عمروبن عبید درباره لزوم وجود امام در جامعه                                        13

گریه تمام موجودات در سوگ شهادت سیدالشهداء                                                                    17

درس دوم                                                                                                                         (40 – 21)

بیان اصل وراثت در عصمت

اصل وراثت از سنن غیر قابل تبدیل الهی است                                                                          21

پیامبر اکرم مظهر تام و تمام تجلی آن نور الهی است که در باطن آدم ابوالبشر به ودیعت نهاده شده بود            25

نور الهی و حقیقت محمدی پس از پیامبر اکرم به امیرالمؤمنین و به واسطه ایشان به

سائر ائمه طاهرین انتقال یافت                                                                                                26

احادیث راجع به حقیقت نورانیه پیامبر اکرم و امیرالمؤمنین قبل از خلقت حضرت آدم                     26

تفسیر آیه «ثم اورثنا الکتاب الذین اصطفینا من عبادنا»                                                               29

مراد از بندگان برگزیده خدا که کتاب الهی به آنان به ارث رسیده، چه کسانی هستند                      31

روایات علمای معروف اهل سنت در مقام امیرالمؤمنین علیه السلام                                             33

عزاداری پرندگان و وحوش بر سیدالشهداء علیه‌السلام                                                               37

مضامین زیارت سیدالشهداء علیه‌السلام در اول رجب                                                                 38

درس سوم                                                                                                                        (58 – 43)

در امتیازات بندگان برگزیده خدا:

اخلاص در عمل یگانه وسیله نیل به کمال مطلوب است                                                             44

خصوصیات مخلصین در قرآن کریم:

الف- عجز شیطان از اغوای آنها

ب- قدرت بر ستایش ذات مقدس الهی بدانسان که شایسته اوست                                             45

عدم منافات این مقام با جمله «ما عرفناک حق معرفتک»                                                           46

ج- معافیت از سؤال و حساب حشر و عرض و کتاب و میزان                                                       47

د- پاداش و جزای مخلصین در مقابل عمل نبوده و بی حد و حصر است                                       48

مقام خلوص ذاتی مساوی است با مصونیت از گناه به حفظ و صیانت الهی                                    49

استفاده تمام مراتب سه گانه عصمت برای پیام آوران الهی از آیه مبارکه «عالم الغیب فلا یطهر علی غیبه احداً الا من ارتضی من رسول»                                                                                                                                  49

در احوالات حضرت فاطمه بنت اسد مادر امیرالمؤمنین علیه السلام                                            52

کیفیت تولد امیرالمؤمنین علیه السلام در خانه کعبه                                                                   54

درس چهارم                                                                                                                     (76 – 61)

لزوم عصمت انبیاء علیهم السلام:

صفات معتدله انسان                                                                                                              61

مقربان درگاه الهی در اثر برخورداری از یک نوع علم و بینش مخصوص ریشه رذائل و مفاسد را در وجود خود نابود کرده اند       66

استفاده عصمت مقربان خدا از مجموع سه آیه قرآن                                                                   67

تربیت امیرالمؤمنین علیه السلام در دوران کودکی منزله رسول اکرم                                            68

نسبت امیرالمؤمنین به پیامبر اکرم                                                                                           71

اعتراض حضرت فاطمه سلام الله علیها به سکوت امیرالمؤمنین و پاسخ آن حضرت                      74

درس پنجم                                                                                                                     (100 – 79)

عصمت امری موهبتی است

قوه عصمت در معصومین در همه حال حاکم بر وجود آنان است                                                  79

استشهاد به آیات دیگر از قرآن کریم در اثبات عصمت انبیاء                                                        81

امیرالمؤمنین علیه السلام حائز مقام عصمتند                                                                            81

آیه انذار و حدیث عشیره                                                                                                          84

صحت اسناد حدیث عشیره                                                                                                      87

حدیث عشیره در میان مستشرقین                                                                                            90

جنایات طبری در نقل حدیث عشیره                                                                                          93

ولایت امیرالمؤمنین از روز اول با توحید خدا و نبوت رسول توأم بوده است                                     95

امیرالمؤمنین علیه السلام در مقام مراحل رسالت یار و مددکار پیامبر اکرم بود                                97

درس ششم                                                                                                                    (125 – 103)

عصمت انبیاء منافاتی با اختیاری بودن افعال آنان ندارد.

عصمت انبیاء از راه تمامیت حجت از طرف خدا                                                                         103

اثبات عصمت از آیه ای دیگر از قرآن کریم                                                                              104

ملکه عصم موجب اضطراری بودن افعال نمی شود                                                                   105

افضلیت انبیاء بواسطه اختیاری بودن افعال آنهاست                                                                  107

آفرینش عبارتست از ظهور، نه تولد و خروج                                                                              107

اساس عالم هستی بر اختلاف موجودات بنا شده است                                                              108

تمام موجوداتی که حامل قوه و استعدادند متحرک سوی کمال می باشند                                     110

کمال هر موجود، فعلیت استعدادهای همان موجود است                                                           111

انتظار خداوند و عالم هستی از هر فرد کمال مطلوب اوست نه کمال غیر او                                  112

پیغمبران در تمام افعال خود، چه معجزه و چه غیر آن دارای علم و اختیار بوده اند                         113

اثبات عصمت امیرالمؤمنین از راه اتحاد نفس او با نفس رسول الله                                             116

داستان لیلةالمبیت و ایثار و فداکاری امیرالمؤمنین نسبت به رسول الله                                       118

خون چکیده از پای علی در هجرت به مدینه                                                                            122

افتخار خدا به ملائکه در ایثار علی جان خود را به رسول الله                                                      123

درس هفتم                                                                                                                    (140 – 127)

منصب امامت از نبوت بالاتر است

معنای امام در آیه شریفه «و اذا بتلی ابراهیم ربه بکلمات فاتمهن قال انی جاعلک للناس اماما...» 127

تفسیر آیه مبارکه «وجعلنا منهم ائمه یهدون بامرنا لما صبروا و کانوا بآیاتنا یوقنون»                         131

هدایت موجودات به دست امام است                                                                                       133

تحقق امیرالمؤمنین به مقام امامت و ولایت                                                                              135

حدیث أنس راجع به ولایت امیرالمؤمنین                                                                                  136

مکر و آزار قریش به امیرالمؤمنین                                                                                           138

درس هشتم                                                                                                                   (160 – 143)

ولایت تکوینی امام به اذن خدا بر نفوس سعداء و اشقیاء

مقام امامت اشرف از نبوت است                                                                                             144

معنای امام                                                                                                                           145

در امام باید قوه ملکوتیه نسبت به امور باشد                                                                             146

تفسیر آیه کریمه «یوم ندعوا کل اناس بامامهم فمن اوتی کتابه بیمینه فاولئک یقرؤن کتابهم و لا یظلمون فتیلا و من کان فی هذه اعمی فهو فی الآخره اعمی و اضل سبیلاً»                                                                               146

معنای روایات وارده بر اینکه علی قسمت کننده بهشت و جهنم است                                           148

معنای «وسیله» در روایت پیامبر اکرم                                                                                       151

اشعار سید حمیری و دعبل خزاعی با اشاره به روایت علی قسیم الجنة والنار                                 158

درس نهم                                                                                                                      (176 – 163)

در معنی ولایت تکوینی

میزان جزا و پاداش، ملکوت اعمال است نه ظاهر آنها                                                               164

تحقیق در معنای صراط                                                                                                         165

روایت «لا یجوز احد الصراط الا من کتب له علی الجواز» به طرق مختلف                                   169

توضیح معنای روایت فوق                                                                                                       170

روایت «لا یجوز احد الصراط...» در اشعار سید حمیری                                                               174

درس دهم                                                                                                                     (197 – 178)

لزوم امام زنده برای تمتع دلها

شمول و عموم اصل علیت و معلولیت در نظام هستی                                                                 179

تأثیر مجالست در انسان                                                                                                         180

قلب امام کانون افاضه علوم است                                                                                           181

شیعه اساس تعالیم اسلام را بر امامت می داند                                                                         182

شیعه دارای ملاطفت و رقت و ملایمت است                                                                            183

بهشت تجلی صفات و اعمال است                                                                                          183

حقیقت نهرهای جاری در بهشت                                                                                             184

نهرهای چهارگانه جاری در بهشت، نهر آب                                                                              185

نهرهای شیر، نهرهای شراب                                                                                                  186

نهرهای عسل تصفیه شده                                                                                                      188

نهر زنجبیل و چشمه کافور                                                                                                      188

چشمه تسنیم از زیر پای امیرالمؤمنین جاری است                                                                    189

ساقی حوض کوثر                                                                                                                 189

اشعار سید حمیری درباره حوض کوثر و ساقی آن                                                                      194

درس یازدهم                                                                                                                  (215 – 198)

معنای وحی خیرات به ائمه

معنای وحی تکوینی                                                                                                               199

وحی خیرات به امامان                                                                                                           201

شرط تحقق امامت، عبور امام از هستی خود و تحقق به هستی خداست                                      203

قیام جناب زید بن علی بن الحسین بدون دستور امام بوده است                                                 204

حرکت و سکون امام هردو صحیح است                                                                                    206

روایات درباره اتحاد نفس رسول اکرم با نفس امیرالمؤمنین                                                         208

خصال موجوده در امیرالمؤمنین                                                                                              211

رفع شبهه ای که خصوصیات موجوده در مقام ولایت را منافی با قدرت خداوند می پندارد              213

درس دوازدهم                                                                                                                (232 – 217)

لازمه عصمت، هدایت به حق است

لازمه پیروی از حق                                                                                                                217

لزوم پیروی از امام معصوم مبنی بر اصل لزوم متابعت از حق است و تفسیر آیه «أفمن یهدی الی الحق...»       222

روایت ابن عباس در معیت علی با حق و حق با علی                                                                   227

علت مخالفت معاندین با خلافت امیرالمؤمنین                                                                          230

اعتراف عمر به مقام امیرالمؤمنین در روایات اهل سنت                                                              231

درس سیزدهم                                                                                                                (254 – 235)

معنای هدایت ائمه و شرایطی که هدایت کننده به سوی حق باید دارا باشد.

منظور از هدایت به حق چیست؟                                                                                             235

امام باید هدایت به حق یافته باشد و در آن سه شرط است                                                          236

تفسیر آیه «...ولا ینال عهدی الظالمین»                                                                                  237

هفت مسئله از امهات مسائل امامت                                                                                        238

افضلیت امیرالمؤمنین در جمع فضائل نفسیه                                                                            242

روایات «علی خیر البشر»                                                                                                        243

روایات معراجیه داله بر ولایت امیرالمؤمنین                                                                              244

بیانات جبرئیل بصورت دحیه راجع به ولایت امیرالمؤمنین                                                           245

مسائل هفتگانه امامت در امیرالمؤمنین متحقق بود                                                                   246

اظهار ندامت ابوبکر از خلافت                                                                                                247

پنج ایراد بر خطبه ابوبکر                                                                                                        249

تأسف ابوبکر هنگام مرگ، بر 9 چیز                                                                                         252

درس چهاردهم                                                                                                               (275 – 255)

لزوم تبعیت از اعلم

بقاء منصب امامت از ذریه حضرت ابراهیم تا روز قیامت                                                             255

تحقیق در معنای کلمه لااله الاالله                                                                                          258

امام باید از تمام افراد امت عالم تر باشد                                                                                   260

عاقبت امر هر امتی که حکومت خود را بدست کسی غیر از عالمترین افراد خود بسپارد تباهی است 262

امیرالمؤمنین اعلم امت بوده اند                                                                                             263

اعتراف عمر به اعلمیت امیرالمؤمنین                                                                                       265

تأسف ابن عباس از اینکه هنگام رحلت رسول الله از آوردن صحیفه برای ایشان مانع شدند            269

مانع شدن عمر از آوردن کاغذ و دوات برای رسول الله                                                                270

 

 

مقدمه

بسم الله الرحمن الرحيم. حمد لايزالي و سپاس نامتناهي مختص خداوند عزوجل است که بر اساس حکمت بالغه‏ي خود، عالم آفرينش را از کتم عدم بوجود آورد؛ و به لباس هستي ملبس نمود.

و از ميان آن عوالم، بني آدم را به جامعيت منطق عقل و احساس برگزيد؛ و بر اين اساس به شرف تکليف متعهد و مسئول نمود.

و لقد کرمنا بني آدم و حملناهم في البر و البحر و رزقناهم من الطيبات و فضلناهم علي کثير ممن خلقنا تفضيلا

و درود غير محدود، و تحيت و اکرام غير محصور، از آن راهبران تربيت بشري است که با برافراشتن لواي حمد ايزدي، نور پرفروغ ايمان و ايقان را در دل هاي افراد بشر متجلي نمودند؛ و مشعل توحيد و ولايت را در کانون جانها برافروختند؛ تا بشر صاحب نفس هيولاني، و قوه و استعداد بي حد و جدار را در راه تمکين از حق متمکن کنند.

خاصه حضرت خاتم النبيين محمد بن عبدالله و وصي گرامش سيد الوصيين علي بن أبيطالب صلوات الله عليهما که حاملان لواء حمد و حائزان مقام شفاعت کبري هستند و أئمه‏ي معصومين لاسيما بقية الله في الأرضين حجة ابن الحسن العسکري عجل الله تعالي فرجه الشريف که مظهر تامه‏ي اسماء آلهيه: جماليه و جلاليه؛ و آيات کامله‏ي انوار احديت و واحديت، و مرآئي کبراي حق، و خلفاي عيني باري تعالي شأنه العزيز، و واسطه‏ي فيض و اشراق نور ازلي بر هياکل وجود، و ماهيات امکانيه بوده اند.

در ولايت تکوينيه، آئينه‏ي تمام نماي جمال الهي و جلال ايزدي؛ و لؤلؤ درخشان مفيض نور احديت بر عالم ماسوي؛ و در ولايت تشريعيه، در شريعه و آبشخوار الهام، و آخذ احکام از مصدر تشريع و حقائق بوده اند.

از آنجائي که مسئله‏ي امامت و ولايت از مهمترين مسائل حياتي است؛ و با شناخت اين واقعيت، تمام جهات استعداديه انسان در مدارج و معارج کمال رشد و نمو مي کند؛ و با عدم شناخت و پيروي نکردن از اين حقيقت استعدادها و قابليت ها همه در مسير انحراف قرار گرفته، و در لجن زار عفن ماديات و شهوات مضمحل و منعدم مي شود؛

لذا خداوند تبارک و تعالي بر اين حقير منت گذارد تا در روزهاي ماه مبارک رمضان يکهزار و سيصد و نود و يک هجريه قمريه، با جمعي از اخلاء روحاني و برادران ايماني، بحث و گفتار در پيرامون مسئله‏ي امامت و ولايت قرار گيرد.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 2

و بنابراين شد که مبناي بحث آيات قرآن بوده؛ و براي اهميت موضوع نسبت به برادران عامه مسلک، از فن جدل استفاده نموده، از روايات و تواريخ عامه نقل شود؛ و نيز روايات خاصه نيز اجمالا مورد استفاده قرار گيرد.

چنين تصور مي شد که يک دوره‏ي کامل از اين بحث را در يک ماه رمضان مي توانيم به پايان برسانيم؛ ولي ماه رمضان سپري شد؛ و با آنکه هر روز به نحو مستوفي و کامل گفتگو و بحث مي شد معذلک بيش از سدس (يک ششم) از آنچه مورد نظر بود بيان نشد.

از الطاف سنيه‏ي پروردگار لطيف آنکه در اين ماه رمضان نيز توفيق شامل حال نموده تا مذاکرات بحثي را در منزل نوشته و در مجموعه اي گرد آوردم.

مدت چهار سال از تعقيب اين موضوع گذشت و از گردآوري مسائل امامت -البته بطور مسلسل و مرتب- محروم بودم؛ تا باز الطاف خفيه‏ي خداوند عزوجل در ماه مبارک رمضان يکهزار و سيصد و نود و پنج شامل، و روزها را با عزيزان ايماني و اخوان روحاني؛ دنباله‏ي بحث سابق را ادامه داديم.

و تا آخر ماه يک سدس (يک ششم) ديگر از بحث ها گفته و نوشته شد.

و در نتيجه مجموعا در اين دو ماه رمضان يک ثلث (يک سوم) از آنچه مورد نظر بود گفته شد و نوشته شد.

و اينک مجموع نوشته ها که در چهار مجلد گردآوري شده است؛ براي مطالعه‏ي ارباب نظر و صاحبان بصيرت ارائه و تقديم مي گردد.

اميد آنکه خداوند جلت اسمائه، توفيق بحث و تحرير بقيه‏ي ابحاث را عنايت فرمايد؛ بمحمد و آله الطاهرين.

تمام اين مباحث در حدود دوازده مجلد خواهد شد که قسمت هاي امام شناسي را از دوره‏ي علوم و معارف اسلام تشکيل مي دهد؛ و به صورت درس هائي تدوين و تحرير مي شود که مجموعا در حدود يکصد و هشتاد درس خواهد شد.

و چون اين دروس در خصوصيات امام و شرائط رهبري و زعامت و حکومت؛ و لزوم عصمت در أئمه‏ي طاهرين سلام الله عليهم اجمعين قرار مي گيرد؛ در ضمن از شرائط نبوت و لزوم عصمت و آثار و خواص پيامبران نيز بحث و گفتگو مي شود؛ در حقيقت، اين بحث بحث کامل و شاملي است که بحث در نبوت عامه را نيز در بر گرفته؛ و ما را از بحث استقلالي در پيرامون آن بي نياز نموده است.

خدا را سپاسگزاريم که اين موهبت را عنايت فرمود که در اين بحوث بقدر وسع؛ در حدود ظرفيت ناچيز و حقير خود کوشا باشيم؛ و آنچه از ابحاث و مطالعات و دراسات و مذاکرات بوده است؛ به رايگان در طبق اخلاص نهاده، و در مرآي و منظر برادران و همنوعان خود قرار دهيم؛

فللّه الحمد و له الشکر و آخر دعوانا أن الحمد لله رب العالمين؛ و صلي الله علي محمد و آله الطاهرين

سيد محمد حسين حسيني طهراني

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 3

درس اول

در عصمت انبياء و ائمه‏ علیهم السلام

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 5

درس 1

بسم الله الرحمن الرحيم‏

و صلي الله علي محمد و آله الطاهرين و لعنة الله علي اعدائهم اجمعين من الآن الي قيام يوم الدين و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم.

قال الله الحکيم في کتابه الکريم:

کان الناس امة واحدة فبعث الله النبيين مبشرين و منذرين و انزل معهم الکتاب بالحق ليحکم بين الناس فيما اختلفوا فيه و ما اختلف فيه إلا الذين اوتوه من بعد ما جائتهم البينات بغيا بينهم فهدي الله الذين آمنوا لما اختلفوا فيه من الحق باذنه و الله يهدي من يشاء إلي صراط مستقيم[1]

اصل اختلاف شيعه و سني‏

بين شيعه و سني اختلاف فقط در مسئله ولايت است.

شيعه مي‏گويد امام بايد معصوم باشد و از جانب خدا منصوب گردد، سنيان مي‏گويند عصمت از شرائط امام نيست و مردم مي‏توانند براي خود امامي را اختيار کنند و از او پيروي نمايند.

بقيه‏ي مسائلي که مورد اختلاف بين اين دو گروه است همه تابع اين مسأله بوده و از فروعات اين اصل بشمار مي رود؛ و روي زمينه‏ي اختلافي که در اين اصل به ميان آمده است در آن فروعات نيز اختلافاتي قهرا پيدا شده است، بطوري که اگر در اين اصل اختلاف از ميان برخيزد و اين دو فرقه داراي مرام و مذهبي واحد گردند، بقيه‏ي فروع نيز خودبخود به پيروي و به تبع اين اصل اختلافات خود را رها نموده و متحد خواهند شد.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 6

ما به ياري خدا و استمداد از روح پاکان و اولياي خدا در اين روزها اصل اين مسأله را بررسي مي‏نمائيم و از روي کتاب خدا و نصوص صريحه‏اي که از حضرت رسول صلي الله عليه و آله وارد شده است شرائط امام را بيان مي کنيم بحوله و قوته و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم و براي توضيح اين معني قبل از استدلال به آيه‏ي فوق که در مطلع سخن ذکر شد شاهد و مثالي را از باب مقدمه ذکر مي کنيم.

امام به منزله‏ي قلب در پيکر انسان است‏

در بدن انسان دستگاه‏هاي مختلف و متنوعي وجود دارد که هر يک در انجام وظيفه‏اي مختص به خود مشغول فعاليت است.

چشم براي ديدن و گوش براي شنيدن و بيني براي تنفس و بوئيدن و زبان براي چشيدن و دست و پا براي اخذ نمودن و راه رفتن است هر يک از اين اعضاء در انجام وظيفه‏ي خود ساعي و کوشاست ولي نيروي خود را از نقطه نظر حيات مادي از قلب مي گيرد.

قلب خون را به تمام اعضاء و جوارح مي رساند و در هر لحظه بدانها حيات نويني مي دهد و خون تازه به وسيله ارسال قلب آنها را زنده و با نشاط نگاه مي دارد، بطوري که اگر در يک لحظه قلب متوقف گردد و از سرکشي و سرپرستي خود باز ايستد اين اعضاء زنده و شاداب به صورت مرده و کدر درآمده تمام خواص خود را از دست مي‏دهند.

چشم نمي‏بيند، گوش نمي‏شنود، دست‏حرکت ندارد، پا نيز مرده و بي‏حس مي‏گردد.

بنابراين فائده‏ي قلب همان عنوان سرپرستي و زعامت و ايصال حيات به اين اعضاء تحت‏ حيطه‏ي اوست؛ کسي نمي‏تواند بگويد ما به قلب نياز نداريم زيرا از قلب کاري ساخته نيست: نه مي‏بيند و نه مي‏شنود و نه سخن مي‏گويد و نه مي‏نويسد و نه و نه...

ما چشم داريم و با چشم مي‏بينيم، و گوش داريم و با گوش مي‏شنويم، و زبان داريم و با او مي‏گوئيم، و دست داريم و با او مي‏نويسيم.

اين سخن بي‏جا و غلط است چون چشم بدون قلب و گوش بدون قلب و زبان بدون قلب مرده و صفر است؛ آن بينائي که در چشم، و شنوائي که در گوش است ‏به علت نيروي قلب است. چشم در هر آن مواجه با هزاران آفت و فساد خارجي‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 7

است و همچنين گوش و ساير اعضاء، چون مرتبا قلب از مراقبت خود دريغ ننموده و دائما خون به عنوان غذا و دوا و دافع دشمنان خارجي و عوامل موجب فساد و ميکرب‏هاي مهلکه مي‏فرستد.

لذا چشم و گوش در تحت ولايت سلطان قلب زنده و پاينده‏اند قلب دستگاه معدل و تنظيم کننده قوا و حيات بخشنده‏ي اعضاي انسان است.

و اما از نقطه نظر معني، مغز و دستگاه مفکره منظم کننده اين قوا و اعضاء مي‏باشد،

چشم فقط مي‏بيند يعني در اثر انعکاس نور، صورتي از شيئي مرئي در حديبيه و عدسي چشم منعکس مي‏گردد؛ اما اين صورت چيست و با او چکار بايد کرد، اين وظيفه چشم نيست، اين کار مغز است که اين صورت را گرفته و روي او حساب مي‏کند و از اين صورت بهره‏برداري مي‏نمايد.

و لذا کساني که مست شده‏اند يا بي‏هوش و يا ديوانه گشته‏اند در چشم آنان نقصاني به وجود نيامده است چشم کاملا سالم و در منعکس نمودن شعاع و پديدار نمودن صورت مرئي بسيار صحيح و بجا کار مي‏کند ولي چون دستگاه مغز و مفکره از کار خود دست کشيده و به وظيفه خود عمل نمي‏کند. سلسله‏ي اعصاب اين صورت را که به مغز تحويل مي‏دهند مغز نمي‏تواند آن را بشناسد و آن را در محل خود اعمال کند

لذا ديده مي‏شود که شخص مست خواهر و مادر خود را به جاي عيال خود مي‏گيرد و در صدد تعدي به آنان برمي‏آيد؛ در معبر عام لخت و عريان حرکت مي‏کند و نمي‏تواند تشخيص دهد که صورت معبري را که سابقا در قواي ذهنيه‏ي خود محفوظ داشته است‏ با اين صورت معبر فعلي تطبيق کند و سپس حکم به عدم جواز حرکت در حالت عريان بودن در معبر نمايد.

شخص مست، هرزه مي‏گويد، عربده مي‏کشد، در نزد بزرگان کارهاي سخيف و ناروا مي‏کند، از خوردن کثافات و خبائث دريغ ندارد و از جنايات خودداري نمي‏کند، با آن که قواي سامعه و ذائقه و لامسه او کار خود را انجام مي‏دهد، لکن چون دستگاه کنترل و تنظيم مغز خراب شده است لذا نه تنها نمي‏تواند از اين چشم بينا و گوش شنوا و دست توانا بهره‏برداري کند بلکه به عکس آنان را در راه هلاکت و فساد مصرف نموده و به وسيله آنان تيشه به اصل شاخ و بن هستي خود مي‏زند.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 8

بنابراين وجود دستگاه مغز نيز براي استخدام اين اعضاء و جوارح و به کار بستن هر يک از آنان در موقع لزوم و تطبيق صور حاصله با صور محفوظه‏ي سابقه و احکام صحيحه‏ي مترتبه بر آن است، بطوري که در شخص مجنون که قواي عاقله خود را از دست داده است هيچ نتيجه صحيحي از ديدار و گفتار و کردار او مترتب نمي‏شود.

از انسان بگذريم در حيوانات نيز قلب و مغز وجود دارد و بدون آن هيچ حيواني حتي حيوانات تک سلولي نمي‏توانند به وظيفه خود ادامه دهند و براي ادامه‏ي حيات و زندگي خود در تلاش باشند.

در جمادات نيز آنچه آنها را در تحت‏ خاصيت و کيفيت واحد قرار مي‏دهد، و راسم وحدت آنان است همان روح و نفس واحدي است که در آنان ساري و جاري بوده و به همين علت داراي خاصيت واحد بوده و اثرات واحدي از آنان مشهود است.

اتفاقا در فن تکنيک و ماشين‏سازي از اين موضوع استفاده نموده و با ايجاد دستگاههاي تنظيم کننده و معدله توانسته‏اند حرکت چرخها و موتورها را تنظيم کنند.

ساعت را که کوک مي‏کنيم در اول فشار فنر قوي است و مي‏خواهد چرخ دنده‏ها را به سرعت حرکت دهد و چون فنر باز مي‏شود و فشارش ضعيف مي‏گردد مي‏خواهد چرخها را به کندي حرکت دهد؛ در ساعت دستگاهي بنام پاندول مي‏گذارند که حرکت را تنظيم نموده و چه فشار فنر قوي و چه ضعيف باشد در هر حال ساعت به يک منوال حرکت نموده و وقت را بطور صحيح تنظيم مي‏کند.

در ماشين‏هاي بخار که کارخانه‏هاي بزرگ را بکار مي‏اندازد اگر دستگاه معدل نباشد تمام ماشينها خرد و خراب خواهند شد؛ چون ديگ بخار در هنگام جوشش، بخار زياد توليد نموده و اگر اين بخار مستقيما به پشت پيستونها وارد شود چرخ طيار شتاب گرفته و با سرعت سرسام‏آوري ماشين را خرد خواهد نمود؛ و نيز در وقتي که در ديگ بخار حرارت کمتر مي‏شود ممکن است سرعت کم شود.

لذا هميشه در دستگاهي بخار اضافي را براي مواقع کمبود ذخيره مي‏کنند و دستگاهي بنام معدل ورگولاتور بين لوله‏هاي متصل به ديگ و بين پيستونها قرار مي‏دهند تا هميشه بخار را به مقدار معين نه کم و نه زياد به پشت پيستونها رهبري کند؛ اين دستگاه در وقتي که بخار بسيار است زيادي آن را خودبخود در دستگاه ذخيره مي‏فرستد و از وارد شدن آن به موتورها جلوگيري مي‏نمايد و در وقتي که بخار کم‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 9

است از دستگاه ذخيره، بخار ذخيره شده را مي‏گيرد و با بخار فعلي تواماً به موتورها مي‏فرستد و لذا خودبخود هميشه موتورها آرام و منظم حرکت نموده در يک سرعت خاص مورد نياز به حرکت در مي‏آيند.

در جامعه بشري براي تبديل قوا و تنظيم امور و رفع اختلافات بين مردم و جلوگيري از تعديات به حقوق فرد و اجتماع و رهبري نمودن تمام افراد را به مقصد کمال و منظور از آفرينش و کاميابي از جميع قوا و سرمايه‏هاي خدادادي احتياج به معدل صحيح منظم است و الا جامعه از هم گسيخته مي‏شود و از سرمايه‏ي حيات بهره‏برداري نخواهد نمود.

لزوم امام معصوم در بين جامعه‏

منظِّم عالم انسانيت و اجتماع امام است که حتما بايد داراي قوائي متين و فکري صائب و انديشه‏اي توانا ناظر بر اعمال و کردار امت بوده، بين آنها نظم و تعادل را برقرار کند.

آيا اگر اين امام نيز خود جايز الخطا و مبتلي به معصيت و گناه و در فکر و انديشه مانند ساير افراد جامعه دچار هزاران خطا و اشتباه گردد و يا نيز مانند آنان بوالهوس و شهوت‏ران باشد، مي‏تواند با اين حال در بين افراد صلح دهد، اختلافات آنان را رفع کند حق هر ذي حقي را به او برساند و جلوي تعديات را بگيرد و تمام افراد را قوه‏ي حيات و نيروي زندگي بخشد؛ به هر کس به اندازه‏ي استعداد و نياز او از معارف و حقائق تعليم کند؛ موارد خطا و اشتباه آنان را هر يک به نوبه‏ي خود در سلوک راه خدا و رسيدن به مقصد کمال بيان کند؟ حاشا و کلا!

بنابراين رهبر جامعه و زعيم و امام مردم بايد معصوم و عاري از گناه و هر گونه لغزش و خطا بوده با فکري عميق و پهناور و سينه‏اي منشرح به نور الهي و قلبي منور به تأييدات غيبيه ناظر بر احوال و رفتار و حتي بر خاطرات قلبيه هر يک از افراد امت بوده باشد.

بعضي از عامه عصمت را در پيغمبران قبول دارند و بعضي از آنها مرتبه‏ي ضعيفي از عصمت را درباره آنان قائلند و بعضي بطور کلي عصمت را درباره‏ي آنان انکار کرده و بهيچوجه آنان را مصون از خطا و معصيت نمي‏دانند؛ ولي شيعه بطور عموم عصمت را به تمام معني در انبياء شرط مي‏داند و نيز درباره‏ي ائمه معصومين صلوات الله و سلامه عليهم اجمعين قائل به عصمت است.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 10

عصمت انبياء در سه مرحله‏

ما براي اثبات اين موضوع، عصمت را درباره‏ي انبياء از قرآن شريف اثبات نموده و سپس درباره‏ي ائمه عليهم‏السلام به بحث مي‏پردازيم.

اما درباره‏ي پيمبران مي‏گوئيم که عصمت مورد کلام در سه موضوع است.

اول در موضوع تلقي وحي يعني قلب پيغمبر بايد طوري باشد که در حال نزول وحي خطا نکند و وحي را همانطور که وارد است به خود بگيرد، و در تلقي کم و زياد ننمايد؛ و قلب پيغمبر، وحي را در خود به صورت ديگر غير از حقيقت واقعيه‏ي خود جلوه ندهد.

دوم در موضوع تبليغ و رساندن وحي است؛ يعني پيغمبر همانطور که وحي را گرفته است همانطور بايد برساند، در اداء و رساندن نبايد دچار خطا و اشتباه گردد؛ نبايد وحي را فراموش کند يا در اداء آن کم و زياد نموده غير از صورت واقعي خود آن را به امت خود تبليغ نمايد.

موضوع سوم در موضوع معصيت و گناه است، يعني هر چه مخالف با مقام عبوديت و منافي احترام و موجب هتک مقام مولي است نبايد از او سرزند، چه راجع به گفتار باشد يا راجع به افعال؛ و بطور کلي اين سه مرحله را مي‏توان به يک جمله اختصار نمود و آن وجود امري است از جانب خدا در انسان معصوم که او را از خطا و گناه مصون دارد.

و اما خطا در غير اين سه موضوع، مثل خطا در امور خارجيه نظير اشتباهاتي که انسان در حواس خود مي‏کند يا در ادراکات امور اعتباريه و مانند خطا در امور تکوينيه از نفع و ضرر و صلاح و فساد از محل نزاع و مورد گفتگوي شيعه و سني خارج است.

اما در آن سه مرحله از عصمت آياتي از قرآن دلالت ‏بر آن دارد مثل قوله تعالي:

کان الناس امة واحدة فبعث الله النبيين مبشرين و منذرين و انزل معهم الکتاب بالحق ليحکم بين الناس فيما اختلفوا فيه و ما اختلف فيه الا الذين أوتوه من بعد ما جائتهم البينات بغيا بينهم فهدي الله الذين آمنوا لما اختلفوا فيه من الحق باذنه و الله يهدي من يشاء الي صراط مستقيم.[2]

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 11

اين آيه مي‏رساند که منظور از ارسال پيمبران و انزال وحي و کتاب همان است که مردم را به حق دعوت کنند، و در جميع موارد اختلاف چه در قول و چه در فعل و چه در اعتقاد، راه صواب و حق را به آنها راهنمائي کنند.

اين است هدف خلقت و آفرينش از بعثت انبياء؛ چون خداوند در اين مقصود اشتباه نمي‏کند و به غلط نيز نمي‏افتد به مفاد آيه:

لا يضل ربي و لا ينسي.[3]

و نيز در اين منظور و مقصود به هدف خود مي‏رسد و رادع و مانعي براي او نيست‏ به مفاد آيه شريفه:

ان الله بالغ امره قد جعل الله لکل شيئ قدرا[4]

و به مفاد آيه کريمه:

و الله غالب علي امره.[5]

بنابراين لازم است براي حفظ وحي در انزال آن و تبليغ و اداء آن، پيمبران را از هر گونه خطا و غلطي مصون نگاه دارد، زيرا بالفرض طبق مفاد اين آيات اگر قلب پيغمبري در تلقي يا در تبليغ وحي دچار اشتباه گردد منظور از رسالت او به عمل نيامده است بعلت اينکه منظور از رسالت دعوت به حق است به مفاد:

«و انزل معهم الکتاب بالحق ليحکم بين الناس فيما اختلفوا فيه»

و بنابراين در صورت اشتباه يا آنکه خدا در انتخاب رسول و طريقه‏ي انزال وحي بر قلب او دچار غلط و دستخوش نسيان واقع شده، و يا آنکه منظورش دعوت به حق بوده لکن در اجراء وحي در قلب پيغمبر به نحوي که هيچ دستخوش تغيير و تبديل واقع نشود به خطا افتاده، و اينها به مقتضاي «لا يضل ربي و لا ينسي» صحيح نيست يا آنکه با آنکه منظورش دعوت به حق بوده و در اجراء اين امر نيز اشتباه و غلط نمي‏نموده است، لکن موانع خارجيه جلوي امر خدا را مي‏گرفته و نمي‏گذارده به مرحله‏ي تحقق برسد. اين نيز به مقتضاي مفاد «ان الله بالغ امره»يا آيه‏ي «و الله غالب علي امره» محال است.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 12

روي اين مقدمات خدا پيمبران را محفوظ از خطا و غلط در کيفيت تلقي وحي و تبليغ آن نگه مي‏دارد؛ و قلب آنان را بطوري صافي و پاک مي‏نمايد که در اثر انزال وحي هيچ ارتعاش و موجي که موجب دگرگوني کيفيت و واقعيت وحي باشد در قلب آنان وجود نداشته باشد؛ و هيچگونه اضطراب و تاريکي که نيز باعث تأويل و تفسير ادراکات واقعيه برخلاف واقعيت و حقيقت آن باشد در آنها پديد نيايد.

و اين معني حقيقت عصمت است در دو مرحله‏ي تلقي وحي و تبليغ آن.

و اما در مرحله‏ي سوم که مصونيت و عصمت آنان از گناه باشد، ممکن است با بيان مقدمه‏ي ديگري نيز دلالت آيه‏ي فوق را تمام دانست؛ و آن اينکه اگر پيغمبري معصيت کند و مرتکب گناه گردد با اين فعل خود جواز و اباحه‏ي اين عمل را نشان داده است؛ چون عاقل به کاري دست نمي‏زند مگر آنکه او را نيکو و پسنديده داند؛ پس اگر از او معصيت سرزند در حالي که قولا امر به خلاف آن مي‏کند اين موجب تناقض و تهافت خواهد بود، و با فعل و قول خود تبليغ متناقضين نموده است؛ با قول و گفتار خود مردم را از آن بازداشته، ولي با فعل آن اباحه‏ي آن را اثبات و امت را در فعل آن مرخص داشته است.

و معلوم است که تبليغ متناقضين تبليغ حق نخواهد بود چون هر يک از آن دو مبطل ديگري خواهند بود، و خدائي که پيمبران را به منظور تبليغ حق ارسال نموده است؛ آنان را به دعوت به متناقضين نمي‏گمارد، بلکه آنان را از عمل غير حق و هر گونه معصيتي مصون مي‏دارد زيرا که عصمت پيمبران در تبليغ رسالت و اداء وحي (آن طور که بايد) بدون عصمت در مقام معصيت تمام نخواهد بود.

روي اين بيان به خوبي واضح شد که آيه‏ي فوق دلالت بر عصمت انبياء در سه مرحله‏ي تلقي و تبليغ وحي و در مقام گناه و معصيت دارد.

امام نيز که حافظ شريعت و تبيين حکم و پاسدار قانون بر امت است، نيز حائز مقام قلب و ادراک پيمبر است و از اين نقطه نظر با پيغمبر فرقي ندارد، جز آنکه پيغمبر آورنده‏ي شريعت و کتاب، و امام حافظ و مبلغ آن است و همان ادله‏اي که براي اثبات عصمت در انبياء مورد استفاده قرار مي‏گيرد بعينها درباره امام نيز وارد مي‏شود.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 13

مناظره هشام بن حکم با عمرو بن عبيد

در کتاب کافي[6] در کتاب الحجة مرحوم کليني از علي بن ابراهيم از پدرش‏ از حسن بن ابراهيم از يونس بن يعقوب روايت مي‏کند که: در نزد حضرت امام جعفر صادق عليه‏السلام جماعتي از اصحاب بودند که از آن جمله حمران بن اعين و محمد بن نعمان و هشام بن سالم و طيار و جماعتي که در ميان آنان جواني برومند بنام هشام بن حکم[7] بود.

حضرت به هشام بن حکم فرمودند: اي هشام! آيا خبر مي‏دهي به ما از آن مناظره و مکالمه‏اي که بين تو و بين عمرو بن عبيد واقع شد؟

هشام گفت: يابن رسول‏الله مقام و منزلت تو بالاتر از آن است که من در مقابل شما لب بگشايم، و مناظره خود را باز گويم؛ من از شما حيا مي‏کنم و در پيشگاه شما زبان من قادر به حرکت و سخن گفتن نيست.

حضرت فرمودند: زماني که شما را به کاري امر نموديم بايد بجا آوريد!

هشام در اين حال لب به سخن گشود و گفت داستان عمرو بن عبيد و جلوس او در مسجد بصره و گفتگوي او با مردم به من گوشزد شد، و بر من بسيار ناگوار آمد؛ براي ملاقات و مناظره‏ي با او حرکت نموده و به بصره وارد شدم.

روز جمعه بود به مسجد بصره درآمدم ديدم که حلقه‏ي وسيعي از جماعت مردم مجتمعند و در ميان آنان عمرو بن عبيد مشغول سخن گفتن است؛ مردم سئوال مي‏کنند و او جواب مي‏گويد.

عمرو بن عبيد يک شمله‏ي سياهي از پشم بر کمر خود بسته و شمله‏ي ديگري را رداي خود نموده و سخت مشغول گفتگوست.

من از مردم تقاضا نمودم که راهي براي من باز کنند، تا خود را به او رسانم؛ مردم راه دادند، من از ميان انبوه جمعيت عبور نموده در آخر آنان نزديک عمرو بن عبيد دو زانو به زمين نشستم، سپس گفتم:اي مرد دانشمند! من مردي هستم غريب، مرا رخصت مي‏دهي سئوالي بنمايم؟

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 14

گفت: بلي‏

گفتم: آيا چشم داري؟

گفت: اي فرزند اين چه سئوالي است؟ تو مي‏بيني من چشم دارم ديگر چگونه از آن سئوال مي‏کني؟

گفتم: مسئله‏ي من همين بود که سئوال کردم آيا پاسخ مي‏دهي؟

گفت: اي فرزند سئوال کن و اگر چه اين سئوال تو احمقانه است!

گفتم: جواب مرا بگو

گفت: سئوال کن‏

گفتم: آيا چشم داري؟

گفت: بلي‏

گفتم: با چشمت چه مي‏کني؟

گفت: با آن رنگها و اشخاص را مي‏بينم‏

گفتم: آيا بيني داري؟

گفت: بلي‏

گفتم: با بيني‏ات چه مي‏کني؟

گفت: بوها را استشمام مي کنم. گفتم: آيا دهان داري؟

گفت: بلي‏

گفتم: با دهانت چه مي‏کني؟

گفت: طعم و مزه غذاها را مي‏چشم‏

گفتم: آيا گوش داري؟

گفت: بلي‏

گفتم: با گوش‏ات چه مي کني؟

گفت: صداها را با گوشم مي‏شنوم‏

گفتم: آيا قوه‏ي ادراک و مغز مفکر داري؟

گفت: بلي‏

گفتم: با آن چه مي‏کني؟

گفت: با آن هر چه را که از راه حواس بر من وارد شود تميز مي‏دهم‏

گفتم: آيا اين حواس و اعضاء بي‏نياز از مغز و قواي درا که نيستند؟

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 15

گفت: نه‏

گفتم: چگونه نيازمند به مغز و قواي مفکره هستند، در حاليکه همه‏ي آنها صحيح و سالمند، عيب و نقصي در آنها نيست؟

گفت: اي فرزند اين جوارح و حواس چون در واقعيت چيزي را که ببينند يا بو کنند يا بچشند يا بشنوند شک بنمايند آنها را به مغز و قواي دراکه معرفي مي‏کنند، و مغز است که صحيح را تشخيص مي‏دهد و بر آن تکيه مي‏کند و مشکوک را باطل نموده مطرود مي‏نمايد!

هشام مي‏گويد: به او گفتم بنابراين خداوند قلب و مغز را براي رفع اشتباه حواس آفريده است؟

گفت: آري‏

گفتم: براي انسان مغز لازم است و گرنه جوارح در اشتباه مي‏مانند؟

گفت: آري‏

گفتم:اي ابا مروان.[8]

خداوند تبارک و تعالي جوارح و حواس انسان را مهمل نگذارده تا آنکه براي آنان امامي قرار داده که آنچه را که حواس به صحت تحويل دهند تصديق کند و مواضع خطا را از صواب فرق گذارد، و بر واردات صحيح اعتماد و بر غير صحيح مهر بطلان زند؛ چگونه اين خلق را در حيرت و ضلال باقي گذارده، تمامي افراد انسان را در شک و اختلاف نگاهداشته و براي آنان امامي که رافع شبهه و شک آنان باشد و آنان را از حيرت و سرگرداني خارج کند معين نفرموده است؟

و براي مثل توئي در بدن تو براي حواس و جوارح تو امامي معين فرمايد تا حيرت و شک را از حواس تو بردارد؟

هشام مي‏گويد: عمر بن عبيد ساکت شد و چيزي نگفت، سپس رو به من نموده گفت:

تو هشام بن حکم هستي؟

گفتم: نه‏

گفت: آيا از همنشينان او هستي؟

گفتم: نه‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 16

گفت: پس از کجا آمده‏اي و از کجا هستي؟

گفتم: من از اهل کوفه هستم گفت بنابراين يقينا خودت هشام هستي‏

سپس برخاست و مرا در آغوش خود گرفت و خود از جاي خود کنار رفته مرا بر سر جاي خود نشانيد؛ و ديگر هيچ سخن نگفته در مقابل من سکوت اختيار نمود، تا من از آن مجلس برخاستم.

هشام مي‏گويد: حضرت صادق عليه‏السلام از بيان اين طريق مناظره من بسيار خشنود شده و خنديدند و گفتند: اي هشام! چه کسي به تو تفهيم نموده اينطور مناظره نمائي؟

عرض کردم: اين طريق را از وجود مبارک شما ياد گرفته، و بر حسب موارد و مصاديق مختلف خود پياده مي‏نمايم‏

حضرت فرمودند: سوگند به خداي که اين قسم از مناظره در صحف حضرت ابراهيم و موسي نوشته شده است.[9]

گريه تمام موجودات در سوگ شهادت سيدالشهداء

چون امام حکم مغز و قلب عالم است لذا سرور و حزن او در جوارح و اعضاء او که يکايک مخلوقات است اثر مي‏کند.

سيوطي در خصائص الکبري گويد: و اخرج الحاکم و البيهقي و أبونعيم عن الزهري قال: لما کان صباح يوم قتل علي بن ابيطالب، لم يرفع حجر في بيت المقدس الا وجد تحته دم.

و أخرج ابونعيم من طريق الزهري عن سعيد بن المسيب قال: صبيحة يوم قتل علي بن ابيطالب، لم ترفع حصاه من الأرض الا و تحتها دم عبيط.[10]

صبحگاه روزي که اميرالمؤمنين عليه‏السلام کشته شدند هر ريگي را که از هر نقطه زمين برمي‏داشتند در زير آن خون تازه بود.

شيخ صدوق رضوان الله عليه روايت مي‏کند در کتاب علل الشرايع و امالي با

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 17

سند واحد خود از جبله‏ي مکيه، که او گفت: از ميثم تمار شنيدم که مي‏گفت: سوگند بخدا که اين امت، فرزند پيغمبر خود را در روز دهم محرم مي‏کشند و دشمنان خدا آن روز را روز برکت قرار مي‏دهند؛ و اين امري است که از علم خدا گذشته و از قضاي محتوم بوده و بر اساس عهدي که اميرالمؤمنين عليه‏السلام با من نموده است، من از آن آگاهي يافته‏ام.

اميرالمؤمنين به من خبر داد که تمام موجودات بر فرزند پيغمبر گريه مي‏کنند حتي درندگان در بيابانها و ماهيان درياها و مرغان بر فراز آسمان.

و گريه مي‏کنند بر او خورشيد، و ماه، و ستارگان، و آسمان، و زمين، و مؤمنان از انس و جن، و تمام فرشتگان آسمانها، و رضوان: خازن بهشت، و مالک: پاسبان دوزخ، و فرشتگان پاسبانان، و نگاهدارندگان عرش، و آسمان.

و در آن هنگام، خون و خاکستر ببارد.

سپس ميثم گفت: واجب است لعنت خدا بر قاتلان حسين عليه‏السلام، همانطور که بر مشرکيني که با خدا خداي دگري را شريک قرار مي‏دهند، واجب شده است و همانطور که واجب است بر يهود و نصاري و مجوس.

جبله مي‏گويد: گفتم: اي ميثم! چگونه مردم روز قتل حسين را روز برکت قرار مي‏دهند؟

در آن هنگام ميثم گريست و گفت: طبق حديثي مجعول که خود آنها وضع نموده‏اند، گمان مي‏کنند که عاشورا روزي است که در آن خداوند توبه‏ي آدم را قبول نمود در صورتي که خداوند توبه‏ي آدم را در شهر ذي الحجه قبول نمود.

و گمان مي‏کنند که در آن خداوند توبه داود را قبول نمود، در صورتي که توبه داود در شهر ذي الحجه پذيرفته شد.

و گمان مي‏کنند که در آن خداوند يونس را از شکم ماهي خلاصي داد، در صورتي که خداوند او را در ذي القعده از شکم ماهي بيرون آورد.

و گمان مي‏کنند که در آن روز کشتي نوح به ساحل نجات نشست، در حاليکه آن کشتي در روز هجدهم از ذي الحجه به ساحل نشست.

و گمان مي‏کنند که در آن روز خداوند آب دريا را براي نجات بني اسرائيل شکافت، در صورتي که اين واقعه در شهر ربيع الاول بوقوع پيوست.

سپس ميثم گفت: اي جبلة! بدان که براي حسين بن علي: سيد الشهداء و

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 18

اصحابش در روز قيامت بر ساير شهداء فضيلتي است.

اي جبلة! زماني که ديدي خورشيد مانند خون تازه سرخ شد، بدانکه آقاي تو و مولاي تو حسين را کشتند.

جبلة مي‏گويد: روزي از منزل خارج شدم، چون نظر بر ديوارها افکندم، ديدم مانند ملحفه‏هاي رنگين شده به عصفر (گياهي است سرخ رنگ) به رنگ خون درآمده است.

پس ناگهان صيحه زدم و گريستم و گفتم: بخدا سوگند که آقاي ما حسين بن علي را کشتند.[11]

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 19

درس دوم

بيان اصل وراثت در عصمت‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 21

درس 2

بسم الله الرحمن الرحيم‏

و صلي الله علي محمد و آله الطاهرين و لعنة الله علي اعدائهم اجمعين من الآن الي قيام يوم الدين و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم

قال الله الحکيم في کتابه الکريم:

ثم اورثنا الکتاب الذين اصطفينا من عبادنا فمنهم ظالم لنفسه و منهم مقتصد و منهم سابق بالخيرات باذن الله ذلک هو الفضل الکبير.[12]

قانون وراثت، اصل مهمي است که در تمام شئون موجودات از انسان و حيوان و نباتات مورد مطالعه دقيق قرار گرفته، و آثار و نتايج مهمي از آن به دست آمده است؛ و مي‏توان گفت يکي از سنن غير قابل تبديل و تغيير الهي است.

دقت و بررسي در افراد انسان و انتقال خصوصيات و کيفياتي که از نطفه‏ي پدر و مادر و تلقيح آن به صورت جنين درآمده و در طفل به ظهور مي‏رسد، اين اصل را بطور کلي در مورد انسان به ثبوت مي‏رساند.

نطفه‏ي انسان ذره‏اي از سازمان وجودي اوست که تمام آثار و خصوصيات انسان بطور تراکم و اندماج و بطور قوه و استعداد در او موجود است؛ و چون در رحم مادر در ظرف مخصوص خود با شرايط خاصي جاي گرفت به مرحله‏ي فعليت رسيده و به صورت نشر درآمده و به ظهور مي‏رسد؛ و تمام خصوصيات مادي و اخلاقي و روحي پدر و مادر خود را نشان مي‏دهد.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 22

نه تنها فرزند از نظر رنگ پوست و کيفيت ‏سازمان اعضاء و جوارح و ترکيب استخوانها از پدر ارث مي‏برد، بلکه در هر ذره‏اي از خون و در هر سلول ريز ذره‏بيني، به تمام معني مشابه با ذره‏ي خون پدر و با ذرات ذره‏بيني سلولهاي اوست؛ بطوري که طفلي که پدرش مشکوک باشد از راه تجزيه خون او مي‏توان پدر او را معين نمود.

چون در حقيقت، طفل شاخه و فرعي است که از درخت هستي و اصل مادي و معنوي پدر منشعب شده و در تمام خواص خود حکايت از آن اصل مي‏نمايد.

از چشم و دماغ و گوش و قلب و معده و کليه و استخوان و هيکل گذشته در اجزاء خرد و ذره‏بيني نيز فرزند به عنوان توارث از پدر و مادر خود خواص و آثار هستي را اخذ مي‏نمايد؛ حتي امراضي که در نياکان وجود دارد به فرزندان خود انتقال مي‏يابد و اگر در نسل اول يا دوم ظهور نکند بالاخره آن اصل مرض خود را در دوره‏ي تطور و انقلاب چند نسل حفظ نموده تا دوران کمون خود را طي کند، و در چندين نسل بعد که شرائط ظهورش موجود گردد به ظهور برسد.

اين آثار و خصوصيات از پدر نه فقط به نطفه‏ي او انتقال مي‏يابد بلکه در هر يک از سلولهاي انسان تمام آثار هستي او مشهود است؛ و مي‏توان گفت در هر ذره از بدن انسان يک انسان کامل به نحو استعداد و قوه وجود دارد که چنانچه شرائط تربيت و تکامل موجود گردد به صورت يک انسان کامل درمي‏آيد.

و به عبارت ديگر نه تنها در نطفه، انساني کامل وجود دارد که در ظرف مستعد و رحم به ظهور مي‏رسد بلکه در هر سلول يک انسان کامل به نحو توارث و انتقال مراتب هستي موجود است.

گرچه تا به حال عملا نتوانسته‏اند در ظرف مستعد اين سلول را با سلول زن تلقيح نموده و طفلي نوزاد در خارج ظرف رحم به وجود آورند ليکن گذشته از آنکه دليلي بر امتناع آن نيست؛ ادله‏اي بر امکان آن اقامه شده و ممکن است در طي سير علمي؛ بشر روزي را به خود ببيند که از تلقيح هر يک از سلولهاي بدن مرد با هر يک از سلولهاي بدن زن و پيوند بين آن دو، در ظروف مستعد و متناسب طفلي به وجود آيد؛ و از يک مرد و يک زن در زمان کوتاهي ميلياردها کودک به ظهور رسد.

اين موضوع در اثر همان اصل توارث است که تمام خاصه‏هاي شخص در هر يک از ذرات بدن او اثر مي‏گذارد؛ و آن ذره حکايت از تمام آثار وجودي آن شخص مي‏نمايد؛ کما آنکه در نباتات ديده مي‏شود نه تنها از راه کاشتن تخم در

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 23

زمين، بلکه از راه قلمه زدن و از راه پيوند نمودن، اصل وراثت کار خود را کرده و درختي مانند اصل خود نشو و نما مي‏نمايد.

چون در شاخه‏اي که با آن قلمه مي‏زنند تمام خصوصيات درخت از ريشه و تنه و ساقه و برگ و ميوه طبق ريشه و تنه و ساقه و برگ و ميوه‏ي اصل خود موجود است.

در پيوند نيز همين طور است؛ جوانه‏ي پيوند، ساقه‏ي درخت ديگر را رحم براي تربيت خود قرار داده و در آنجا نشو و نما مي‏کند و تمام آثار اصل خود را بدون تخطي و تجاوز به ظهور مي‏رساند.

ما من دابة الا هو آخذ بناصيتها ان ربي علي صراط مستقيم.[13]

از ماديات و مراتب ظهورات طبيعي در انسان بگذريم؛ در افکار و اخلاق و روحيات، نيز طفل از اصل خود به نحو توارث بهره مي‏گيرد، و از راه نطفه اخلاق و غرائز پدر و مادر در طفل به ظهور مي‏رسد، و از ترکيب آن دو نطفه مجموعه‏ي مرکب از آن دو، طفل را با اخلاقي خاص که نتيجه‏ي اخلاق و غرائز آن دو مي‏باشد به ظهور مي‏رساند

بدون هيچ تخطي و تجاوز فرزندي که پدر و مادرش شجاع باشند شجاع خواهد شد، و اگر جبان و ترسو باشند جبان خواهد شد، اگر سخي باشند سخي، و اگر لئيم باشند لئيم خواهد شد، اگر با گذشت و ايثار باشند فرزند نيز فداکار و با گذشت خواهد شد.

پدر و مادر عاقل بچه‏ي عاقل به وجود مي‏آورند و چنانچه کودن باشند فرزند آنان کودن خواهد شد.

خلاصه در تمام اخلاقيات و غرائز روحي، فرزند از اصل پدر و مادر خود خارج نبوده بلکه تابع و نتيجه صفات آن دو و نتيجه از لقاح و فعل و انفعال قواي روحي و اخلاقي آن دو خواهد بود.

ممکن است احيانا فرزند شخص عاقل، کودن يا فرزند شخص کودن و کند ذهني، عاقل گردد البته اين نيز روي شرائط و ظروف تربيت در رحم يا انتقال نطفه يکي از نياکان او که چنين بوده‏اند و ظهور آن در اين نسل خواهد بود مي‏باشد. البته آن نيز طبق اصل وراثت است.

اصل وراثت در حيوانات و نباتات نيز ملاحظه مي‏شود؛ بچه گرگ مانند

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 24

گرگ و بچه‏ي گوسفند، گوسفند و بچه‏ي شير، شير خواهد شد؛ و نسلا بعد نسل از نقطه نظر کيفيت سازمان بدني و سلولهاي جسمي و صفات روحي، آثار و کيفيات آنان به طبقات بعدي انتقال مي‏يابد.

و در نباتات از گل ياس، گل ياس و از گل محمدي، گل محمدي بوجود مي‏آيد که در رنگ و شکل و بو تابع اصل خود هستند؛ از درخت سيب، درخت گلابي بوجود نخواهد آمد گرچه هزاران سال بگذرد و نسلهاي متعدد درخت ‏سيب اطواري را طي نمايند.

باري اين اصل وراثت اساس عالم هستي بوده و اين ظهورات طبق اين ناموس به جلو مي‏روند.

فلن تجد لسنة الله تبديلا و لن تجد لسنة الله تحويلا.[14]

اين اصل وراثت که در تمام شئون مذکوره بقاء و ثبات خود را حفظ نموده، از همه مهمتر و بالاتر بقاء و ثبات او در معنويات و اسرار الهي است.

پيامبر اکرم مظهر تام و تمام تجلي آن نور الهي است که در باطن آدم ابوالبشر به وديعت نهاده شده بود

خداوند آدم بوالبشر را ايجاد نمود و او را خليفه خود قرار داد و دل او را مرکز تجليات انوار جمال خود نموده، عقل او را قوي و سينه او را منشرح و قلب او را وسيع نموده، بطوري که به تمام اسرار عالم کون بتواند اطلاع يابد و از حقائق موجودات باخبر شود و پرده‏ي اوهام را پاره نموده في مقعد صدق عند مليک مقتدر[15] جاي گيرد و به مقام اطمينان برسد و از سر غيب مطلع گردد و با فرشتگان گفت و شنود داشته باشد و در حرم امن و امان الهي سکني گزيده دل او مرکز تجليات اسماء و صفات حضرت معبود جل شأنه قرار گيرد.

احاطه قدرت و علم و حيات خدا را در جميع مراحل عالم هستي به رأي العين مشاهده نمايد و با حضرت باري تعالي مناجات نموده و از سر و باطن تکلم کند و به مقام علمه شديد القوي ذو مرة فاستوي و هو بالافق الاعلي ثم دنا فتدلي فکان قاب قوسين او ادني فاوحي الي عبده ما اوحي[16] فائز گرديده، و بعد از فناي از نفس به بقاي خدا باقي و اسفار اربعه‏ي خود را به پايان رسانيده، آئينه تمام نما و مظهر تام و اتم حضرت احديت گردد.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 25

اين نور در بدو پيدايش حضرت آدم، در او به وديعت قرار داده شد و به مقتضاي و علم آدم الاسماء کلها[17] و نيز به مفاد و اذ قال ربک للملائکة اني جاعل في الارض خليفة[18] آدم يگانه گوهر عالم هستي و يگانه در شاهوار صدف عالم کون و خزينه‏ي اسرار حضرت ربوبي قرار گرفت و تا حدي در او طلوع نموده و به ظهور پيوست.

لکن به مقتضاي اصل وراثت آن سر به فرزندان آدم انتقال يافت و در پيمبران، هر يک به نوبه‏ي خود به نحوي طلوع و بروز نمود و با مراتب اختلافي که در آنان ديده مي‏شد هر يک مرکز تجلي آن نور به قدر استعداد و ظرفيت خود شدند.

تلک الرسل فضلنا بعضهم علي بعض، منهم من کلم الله و رفع بعضهم درجات و آتينا عيسي بن مريم البينات و ايدناه بروح القدس.[19]

تا نوبت به خاتم النبيين و سيد المرسلين محمد بن عبدالله صلي الله عليه و آله رسيد، آن نور به نحو تام و اتم طلوع نمود و به اصل وراثت تا به حال در اصلاب پدران که دوران کمون خود را طي مي‏نمود، اينک به مرحله‏ي ظهور و بروز رسيد و آنطور که بايد و شايد بدون هيچ کمي و کاستي طلوع نمود.

لذا شريعت او ناسخ همه اديان و دين او متمم و مکمل تمام اديان و تا روز قيامت باقي و برقرار است.

انتقال نور الهي و حقيقت محمدي پس از پيامبر اکرم به اميرالمؤمنين

و اين آثار به واسطه‏ي سعه‏ي روح و ظرفيت قلب مبارک آن حضرت است نه امر اعتباري تشريفاتي، و سپس در ذريه آن حضرت انتقال يافت؛ يعني همان نور دو قسمت شد نيمي در نفس مبارک آن حضرت و نيمي در نفس اميرالمؤمنين عليه‏السلام جاي گرفت و از لقاح نور اميرالمؤمنين و حضرت صديقه سلام اله عليها به ذريه‏ي آن حضرت منتقل شد.

کما آنکه فرمود ان الله جعل ذرية کل نبي في صلبه و جعل ذريتي في صلب علي بن ابي‏طالب[20] خداوند ذريه‏ي هر پيغمبري را از صلب خود آن پيغمبر قرار داد و ذريه‏ي مرا از صلب علي بن ابيطالب قرار داد.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 26

احاديث راجع به حقيقت نورانيه پيامبر اکرم و اميرالمؤمنين قبل از خلقت حضرت آدم‏

از سلمان روايت است که: سمعت رسول الله صلي الله عليه و آله يقول: کنت انا و علي نورا بين يدي الله تعالي قبل ان يخلق آدم باربعة عشر الف عام فلما خلق الله آدم قسم ذلک النور جزئين جزء انا و جزء علي اخرجه احمد في المناقب.[21]

احمد بن حنبل که يکي از بزرگان ائمه‏ي اهل تسنن است، طبق روايت کتاب الرياض النضره از سلمان فارسي روايت کرده است که او مي‏گويد: از رسول خدا شنيدم که مي‏فرمود: من و علي نور واحدي بوديم در نزد خداوند تعالي، قبل از آنکه آدم را بيافريند به فاصله‏ي چهارده هزار سال.

سپس چون خداوند آدم را آفريد آن نور را دو قسمت نمود: يکي از آن دو قسمت من هستم، و قسمت ديگر علي است.

و نيز از کتاب مودة القربي در ينابيع المودة حديث مي‏کند از عثمان که او از رسول خدا روايت مي‏کند که: خلقت انا و علي من نور واحد قبل ان يخلق الله آدم باربعة آلاف عام فلما خلق الله آدم رکب ذلک النور في صلبه فلم ينزل شيئا واحدا حتي افترقنا في صلب عبد المطلب، ففي النبوة و في علي الوصية.[22]

عثمان بن عفان از پيغمبر اکرم روايت کرده است که آن حضرت فرمود: خداوند تبارک و تعالي چهارده هزار سال پيش از آنکه آدم بوالبشر را خلق کند من و علي را از نور واحد بيافريد؛ چون آدم را خلق کرد آن نور را در صلب او قرار داد و دائما آن نور نسلا بعد نسل واحد بود تا در صلب عبدالمطلب به دو قسمت منقسم شد نيمي به من و نيمي به علي بن ابيطالب منتقل شد پس خداوند نبوت را در من قرار داد و وصايت و ولايت را در علي قرار داد.

مورخ امين حسين بن علي مسعودي در مروج الذهب روايت نغز و پرمحتوائي را از اميرالمؤمنين عليه‏السلام درباره‏ي آغاز آفرينش و کيفيت خلقت نور محمد و آل محمد عليهم‏السلام و نحوه‏ي انتقال آن نور در نشئات مختلفه بيان مي‏کند، تا مي‏رسد به خلقت ملائکه و آفرينش آدم.

و پس از آن مي‏فرمايد:

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 27

ثم نبه آدم علي مستودعه، و کشف له [عن] خطر ما ائتمنه عليه، بعد ما سماه إماما عند الملائکة،

فکان حظ آدم من الخير ما آواه من مستودع نورنا، و لم يزل الله تعالي يخبأ النور تحت الزمان إلي أن فضل محمدا صلي الله عليه (و آله) و سلم في ظاهر الفترات.

فدعا الناس ظاهرا و باطنا، و ندبهم سرا و إعلانا، و استدعي عليه‏السلام التنبيه علي العهد الذي قدمه إلي الذر قبل النسل‏

فمن وافقه و قبس من مصباح النور المقدم، اهتدي إلي سره و استبان واضح أمره؛ و من أبلسته الغفلة، استحق السخط

ثم انتقل النور الي غرائزنا، و لمع في ائمتنا فنحن أنوار السماء و أنوار الأرض، فبنا النجاة، و منا مکنون العلم، و الينا مصير الامور،

و بمهدينا تنقطع الحجج، خاتمة الأئمة، و منقذ الامة، و غاية النور، و مصدر الامور

فنحن أفضل المخلوقين، و أشرف الموحدين، و حجج رب العالمين.

فليهنأ بالنعمة من تمسک بولايتنا، و قبض علي عروتنا

ترجمه: و سپس خداوند آدم بوالبشر را بر آنچه در او به وديعت نهفته شده بود آگاه و مطلع گردانيد، و از عظمت و بزرگي آنچه نزدش به رسم امانت سپرده و او را بر آن امين قرار داده بود، پرده برداشت؛ و اين بعد از آن بود که آدم را در نزد فرشتگان به عنوان «امام» نام‏گذاري نموده و منصب امامت و ولايت را به او تفويض کرده بود.

بنابراين حظ و بهره آدم از خير و رحمت، به همان مقداري بود که خداوند از نور نهفته و به وديعت سپرده شده ما، در او فرود آورده و تمکين داده بود.

و بر همين منوال خداوند تعالي پيوسته آن نور را در تحت گذران زمان‏ها پنهان مي‏داشت تا اينکه محمد را که درود و سلام خدا بر او و بر اهل بيتش باد -در ظاهر زمانهاي فترت نيز- که از پيامبران خالي بود- برتري و فضيلت داد.

در اين حال مردم را از دو وجهه ظاهر و باطن به اين پيامبر دعوت نمود، و در

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 28

پنهان و آشکار به تبعيت و پيروي از شريعت او خواند.

و اين پيامبر مردم را بر همان عهد و ميثاقي که خداوند قبل از پيدايش نسل، در عالم ذر با آن نموده بود متنبه و آگاه ساخته، و بر همان اساس و بنيان انسان‏ها را دعوت کرد.

کساني که با اين پيامبر موافقت نموده، و از آن چراغ تابان پيشين مشعلي براي خود فروزان نموده بودند، به سر واقعيت او راه يافتند، و از امر روشن او بهره‏ها يافتند.

و کساني که به غفلت دچار تحير و سرگرداني شدند، سزاوار خشم و غضب گشتند.

تا آنکه آن نور در طبيعت‏هاي ما منتقل شد، و در امامان ما درخشيد.

پس ما نورهاي آسمان‏ها و نورهاي زمين هستيم، و به وسيله‏ي ما نجات و رستگاري خواهد بود، و آن علم‏هاي پنهان و دانش‏هاي مخفي از ما ظهور و بروز خواهد نمود و بازگشت امور به سوي ماست.

و با قيام مهدي ما، حجت‏ها و دليل‏ها منقطع گشته و خاتمه خواهد يافت و اوست خاتمه‏ي پيشوايان و امامان، و اوست نجات دهنده و رهاننده امت و اوست غايت و نهايت نور و محل صدور امور.

پس ما افضل از تمام آفريدگانيم و اعلي و اشرف از جميع يکتاپرستانيم و حجت‏هاي الهيه و دليل‏هاي پروردگار جهانيانيم.

پس گوارا باد به نعمت‏هاي الهيه کسي که به ولايت ما تمسک جويد و چنگ زند، و دستاويز ولايت ما را به دست گيرد.

سپس مسعودي گويد: اين روايت از حضرت ابي عبداله جعفر بن محمد از پدرش محمد بن علي از پدرش علي بن الحسين از پدرش حسين بن علي از اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب کرم الله وجهه روايت شده است.[23]

و نيز مسعودي گويد: که من در بسياري از کتب تواريخ و سيره و انساب ديده‏ام که چون آدم بوالبشر صداي هاتفي را شنيد که از کشته شدن فرزندش هابيل به او خبر داد، و غصه و اندوهش براي جريانات گذشته و آينده رو به فزوني گذاشت، خداوند به او وحي فرستاد:

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 29

فاوحي الله اليه: إني مخرج منک نوري الذي به السلوک في القنوات الطاهره، و الارومات الشريفه، و اباهي بهالأنوار، و اجعله خاتم الأنبياء.

و أجعل آله خيار الأئمة الخلفاء.

و أختم الزمان بمدتهم، و أغص الأرض بدعوتهم، و أنشرها بشيعتهم.

فشمر، و تطهر، و قدس، و سبح و اغش زوجتک علي طهارة منها.

فإن وديعتي تنتقل منکما إلي الولد الکائن منکما.[24]

ترجمه: خداوند به آدم وحي فرستاد: که من از تو بيرون مي‏آورم نور خودم را، آن نوري که به واسطه‏ي آن مي‏توان در اصلاب متين و استوار پاکيزه‏ي اعقاب، و ريشه‏هاي شريف نسل‏هاي گرامي داشته شده انساب راه يافت.

من به آن نور بر تمام نورها مباهات و افتخار مي‏کنم، و آن نور را خاتم پيغمبران قرار مي‏دهيم.

و آل او را بهترين پيشوايان و امامان و برگزيده‏ترين خليفگان قرار مي‏دهم.

و چرخ امتداد زمان را به مدت حکومت الهيه آنان، به پايان مي‏رسانم، و زمين را از دعوت و نداي آنان مالامال مي‏نمايم بطوري که نقطه‏اي از زمين براي ندا و دعوت غير آنها يافت نشود، و زمين را براي تردد و تمکين شيعيان آنان باز مي‏کنم.

اي آدم! حال کمر خود را محکم ببند و آماده شو، و تحصيل طهارت کن، خداي خود را به تقديس و تسبيح ياد کن، و سپس برو به سوي زوجه‏ات و در حال طهر و پاکيزگي با او نزديکي کن.

چون امانت و وديعه‏ي من، از فرزندي که از شما دو تن به وجود آمد منتقل مي‏شود

تفسير آيه «ثم اورثنا الکتاب الذين اصطفينا من عبادنا»

حال که اين مطلب واضح شد رجوع کنيم به تفسير آيه‏اي که در مطلع گفتار ذکر شد

ثم اورثنا الکتاب الذين اصطفينا من عبادنا

ما قرآن مجيد را بعد از آنکه به تو فرو فرستاديم به نحو توارث به بندگان‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 30

برگزيده خود ميراث داديم، بايد ديد اين چه ميراثي است؟ و بنابراين بحث در دو موضوع واقع خواهد شد.

موضوع اول آنکه مراد از کتاب چيست؟ موضوع دوم آنکه مراد از بندگان برگزيده که کتاب را به آنان به نحو توارث سپرديم چه کسانند؟

مراد از کتاب چيست؟

اما موضوع اول، بدون ترديد مراد از کتاب قرآن کريم است چون در آيه قبل از اين آيه فرمايد:

والذي اوحينا اليک من الکتاب هو الحق مصدقا لما بين يديه ان الله بعباده لخبير بصير.[25]

آنچه از کتاب به تو وحي کرديم مسلما و بدون ترديد حق است.

و اين خطاب راجع به حضرت رسول الله صلي الله عليه و آله است. و کتابي که به حضرت وحي شده قرآن کريم است.

بنابراين چون به دنبال اين آيه بدون فاصله مي‏گويد: سپس ما کتاب را به بندگان برگزيده خود ارث داديم، معلوم مي‏شود که مراد همين قرآن مورد ذکر است؛ و البته معلوم است که مراد از اين قرآن ارث داده شده قرآن نوشته شده نيست، بلکه مراد حقيقت قرآن است که بر قلب آنان وارد شده است؛ و به همان نهجي که حضرت رسول الله آن حقائق را از جبرئيل امين تلقي کردند، به همان نهج اين بندگان برگزيده از حضرت رسول الله قرآن را تلقي نمودند؛ و آن حقائق و اسرار و دقائق و لطائف که:

لا يمسه الا المطهرون.[26]

و انا جعلناه قرآنا عربيا لعلکم تعقلون و انه في ام الکتاب لدينا لعلي حکيم.[27]

با سطح بسيار عالي و مرتفعي که اختصاص به خود آنان داشته است بر قلبشان وارد شده است.

مراد از بندگان برگزيده خدا که کتاب الهي به آنان به ارث رسيده، چه کساني هستند

اما در موضوع دوم طبق روايات فراوان و مستفيضي که از حضرت امام محمد

 

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 31

باقر و حضرت امام جعفر صادق عليهماالسلام وارد است مراد از اين بندگان برگزيده ذريه پيغمبر اکرم از اولاد حضرت فاطمه سلام الله عليها هستند که به مقتضاي آيه مبارکه: ان الله اصطفي آدم و نوحا و آل ابراهيم و آل عمران علي العالمين[28] در تحت ذريه و آل ابراهيم واقع شده‏اند.

علاوه از صدر اسلام تا به حال هيچکس ادعا ننموده که از اميرالمؤمنين عليه‏السلام و از ائمه‏ي طاهرين سلام الله عليها اجمعين، کسي ديگر به کتاب خدا عارف بوده است بلکه طبق روايات متواتر که از بزرگان اهل سنت وارد شده است اميرالمؤمنين عليه‏السلام اعرف و اعلم امت به کتاب خدا بوده‏اند.

و بنابراين مسلما مراد از بندگان برگزيده خدا که قرآن به آنان ارث رسيده است آنانند.

از اينها گذشته طبق حديث متواتر بين شيعه و سني که پيغمبر عترت خود را ملازم و قرين قرآن قرار داده است، معلوم مي‏شود که مراد از بندگان برگزيده همانا عترت رسول خداست: اني تارک فيکم الثقلين کتاب الله و عترتي اهل بيتي لن يفترقا حتي يردا علي الحوض[29] من در ميان شما دو چيز بزرگ و سنگين از خود به يادگار مي‏گذارم يکي کتاب خدا و ديگري عترت من، يعني اهل بيت من هستند، و اين دو هيچگاه از يکديگر جدا نمي‏شوند تا کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.

و علاوه بر رواياتي که درباره علم اميرالمؤمنين عليه‏السلام آمده مانند حديث وارد از ام سلمه که پيغمبر فرمود: علي مع القران و القران مع علي[30] علي با قرآن است و قرآن با علي است و حديث انا مدينة العلم و علي بابها[31] من شهر علمم و

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 32

علي در اوست، و نظائر آنها از رواياتي که درباره علم اميرالمؤمنين وارد شده است استفاده مي‏شود که آن حضرت از وارثين کتاب خدا از رسول الله بوده‏اند.

اما راجع به آنکه مي‏فرمايد: فمنهم ظالم لنفسه و منهم مقتصد و منهم سابق بالخيرات باذن الله‏

معلوم است که منظور همان اصحاب شمال و اصحاب يمين و مقربونند؛ و مسلما مراد از بندگان برگزيده همان دسته سومند که در خيرات گوي سبقت را ربوده‏اند.

بنابراين يا ضمير منهم راجع است بعبادنا بدون قيد اصطفا؛ يعني مطلق بندگان ما به سه دسته تقسيم مي‏شوند، لکن از ميان آنان همان سابقون الي الخيرات هستند که مورد برگزيدگي واقع شده و کتاب را ارث برده‏اند.

و يا ضمير منهم راجع است به الذين الصطفينا من عبادنا بدين معني که هر سه طايفه شريکند در وراثت کتاب؛ گرچه وارث حقيقي و حافظ کتاب همان دسته سوم که عالم به کتابند خواهد بود.

و مانعي ندارد که در عين آنکه قائم به کتاب و حافظ آن بعضي بخصوص باشند، نسبت وراثت به همه داده شود؛ مانند کريمه شريفه:

و اورثنا بني اسرائيل الکتاب[32]

ما تورات را به بني اسرائيل به عنوان ارث داده‏ايم، با آنکه تورات بر حضرت موسي نازل شد، نه بر همه آنان، لکن چون حضرت موسي در ميان بني اسرائيل است عنوان نسبت اعطاء تورات به بني اسرائيل نيز تجوزا صحيح است.

و بنابراين احتمال، مراد از ظالم لنفسه همان افرادي از مسلمانان هستند که به واسطه‏ي ارتکاب سيئه‏اي بر نفس خود ستم نمودند؛ چون بنابراين احتمال ظالم لنفسه از اقسام افراد برگزيده خواهد بود؛ و لذا نمي‏توان آنان را از اصحاب شمال قرار داد، بلکه از اصحاب يمينند؛ غاية الامر آنکه کاستي و منقصتي در آنها خواهد بود

باري بگذريم به اصل بحث، و آن اين که چون اميرالمؤمنين و ائمه اطهار عليهم‏السلام بندگان برگزيده هستند، - طبق نصوص صريحه‏اي که خود اهل سنت از بزرگان از محدثين آنها نقل کرده‏اند- لذا آنان پاسداران و حافظان کتاب خدا

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 33

هستند.

حافظ و وارث قرآن کسي است که در مقام و منزله‏ي رسول الله بوده، و قلبش مانند قلب رسول خدا تحمل و ظرفيت آن حقائق را داشته باشد.

روايات علماي معروف اهل سنت در مقام اميرالمؤمنين

ما در اينجا بعضي از رواياتي را که علماي معروف عامه در کتب خود آورده‏اند ذکر مي‏کنيم، تا مقام و منزلت اميرالمؤمنين عليه‏السلام از نقطه‏نظر آنان معلوم شود:

در ينابيع المودة از جابر بن عبدالله انصاري روايت کند که پيغمبر اکرم فرمود: کف علي کفي[33] دست علي دست من است.

و معلوم است که مراد از دست، آثار مترتبه بر دست است از اخذ و اعطاء و کتابت و حرب و غيره، و خلاصه تمام افعالي که از دست سرمي‏زند؛ و چون اين افعال مترتب بر اراده و اختيار نفس است فلذا مساوي بودن کف ملازم با مساوي بودن در تمام مبادي و مراحل افعال از حالات نفسيه و مکارم اخلاق و شيم پسنديده است.

و نيز از ابوبکر وارد است که رسول خدا فرمودند: يا ابابکر کفي و کف علي في العدد سواء[34] و در روايت ديگر: يا ابابکر کفي و کف علي في العدل سواء[35] اي ابوبکر دست من و دست علي در عدد مساوي است.اي ابوبکر دست من و دست علي در عدل مساوي است.

البته مساوي بودن در عدل همانطور که گفته شد ملازم با مساوي بودن در صفات نفسيه و مکارم اخلاق و اطلاع به سرائري است که در نتيجه در مرتبه‏ي فعل، کردار و افعال را طبق کردار و افعال پيمبر اکرم قرار ميدهد.

و اما مساوي بودن در عدد کنايه از مساوي بودن در تمام مراتب و مراحل قدرت است؛ آنچه از دست پيمبر اکرم برآيد از دست اميرالمؤمنين برآيد؛ چون دست بالاخص در چنين تعبيري که براي او عدد فرض شده است معلول قدرت و آلت اجراي نيات نفسانيه و ارادات روحيه است. بنابراين، اين تعبير مي‏رساند که قدرت رسول خدا و قدرت علي مساوي است. آن معجزات عجيب که از دست آن حضرت به ظهور پيوست همگي در کانون اراده و قدرت علي موجود است.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 34

محب طبري در الرياض النضره از انس بن مالک روايت مي‏کند که قال رسول‏الله: ما من نبي الا و له نظير في امته و علي نظيري.[36]

حضرت رسول اکرم فرمودند که هيچ پيمبري نيامده است مگر آنکه او را در بين امتش نظيري است، و علي نظير من است.

اين روايت مي‏رساند که در جميع امت رسول خدا، هيچ کس از نقطه‏نظر صفات روحيه و کمالات نفسيه مانند علي نزديک به پيمبر اکرم نبوده است؛ و فقط و فقط آن سرور مؤمنان نظير آن حضرت بوده است.

و نظير اين روايت در ينابيع المودة از انس بن مالک به روايت صاحب الفردوس آمده است که قال رسول‏الله: ما من نبي إلا و له نظير الي ان قال و علي بن ابي‏طالب نظيري.[37]

و در صحيح بخاري در باب مناقب علي گويد: قال النبي صلي الله عليه و آله لعلي: انت مني و انا منک.[38]

رسول خدا به اميرالمؤمنين فرمودند:اي علي تو از من هستي و من از تو هستم.

و اين تعبير نهايت يگانگي و اتحاد را مي‏رساند؛ مثل آنکه وجود آن دو سرور عالميان وجود واحدي است که در دو تن و دو قالب نمودار شده است‏

و نيز ابن‏حجر هيتمي مکي در الصواعق المحرقه[39] از براء بن عازب و محب طبري در الرياض النضرة از ملا نقل کرده‏اند که پيغمبر خدا صلي الله عليه و آله فرمودند: علي مني به منزلة رأسي من بدني[40]

نسبت علي با من مانند نسبت سر من است با بدن من، و اين تعبير غايت پيوند و همبستگي را مي‏رساند.

رسول خدا مي‏فرمايند همانطور که بدن بدون سر حيات ندارد؛ حيات من مربوط و منوط به حيات علي است‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 35

و در ينابيع المودة از عبدالله بن مسعود روايت مي‏کند که رسول خدا فرمود علي مني مثل رأسي من بدني.[41]

و در ينابيع المودة از ابوهريره روايت کند که او گفت: کان رسول‏الله صلي الله عليه و آله و سلم بعث بعثين، و بعث علي احدهما عليا و علي الاخر خالد بن الوليد،

و قال اذا التقيتم فعلي الناس امام، و اذا افترقتم فکل علي جنده،

فلقينا بني زبيدة، فاقتتلنا، و ظفرنا عليهم. و سبيناهم، فاصطفي علي من السبي واحدا لنفسه‏

فبعثني خالد الي النبي صلي الله عليه و آله و سلم، حتي اخبره بذلک فلما اتيت و اخبرته فقلت: يا رسول‏الله بلغت ما ارسلت‏ به؟

فقال: لا تقعوا في علي، فانه مني و انا منه، و هو وليي و وصيي من بعدي.[42]

رواه الامام احمد في مسنده.

ابوهريره گويد -طبق حديثي که در ينابيع قندوزي از امام احمد بن حنبل در مسند خود روايت مي‏کند- که رسول خدا صلي الله عليه و آله دو لشگر را براي جنگ حرکت دادند يکي را به رياست علي، و ديگر را به رياست خالد بن وليد، و فرمودند هنگامي که اين دو لشگر به هم بپيوندند براي جميع لشگريان يک امام امامت کند، و چون از هم جدا باشند هر يک از اين دو نفر بر لشگر خود امامت بنمايند.

ابوهريره گويد دو لشگر حرکت کرد و در بني زبيده به هم رسيد، و با بني زبيده نبرد کرديم و غالب و پيروز آمديم و از آنان اسيراني گرفتيم، علي بن ابيطالب يکي از آن اسرا را براي خود انتخاب نموده و برداشت.

خالد بن وليد مرا به سوي پيغمبر روانه ساخت تا او را از اين قضيه مطلع نمايم که علي بن ابيطالب بدون مجوز براي خود اسيري انتخاب نموده و برداشته است.

من به خدمت رسول خدا روانه شدم؛ چون به محضرش رسيده و او را از اين قضيه‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 36

خبر دادم، گفتم: اي رسول خدا! من مأموريت خود را انجام دادم و آنچه را که به من امر شده بود به شما رساندم؟

حضرت رسول فرمودند: عيب علي را نگوئيد، و خود را در کار علي دخالت ندهيد؛ حقا بدانيد که علي از من است و من از علي هستم، و او صاحب اختيار و سرپرست و وصي من است بعد از من بر امت من.

ابن‏اثير در اسد الغابه[43] با اسناد متصل خود از عمران بن حصين، و همچنين قندوزي در ينابيع المودة[44] از سنن ترمذي از عمران بن حصين و همچنين محب الدين طبري از عمران بن حصين[45] روايت کرده‏اند که پيغمبر علي را بر قشوني امير نموده، و به سريه‏اي گسيل داشت علي در آن نبرد براي خود کنيزي برداشت؛ اين معني در نزد بعضي گران آمد، و چهار نفر از آنان يکدل گرديده با يکديگر نزد پيغمبر آمدند، و يک يک برخاسته، زبان به شکايت گشودند.

پيغمبر در هر مرتبه از آنها روي گردانيد؛ چون نفر چهارم برخاست و آنچه را که آن سه نفر گفته بودند، او نيز بازگو کرد فاقبل اليهم رسول‏الله صلي الله عليه و آله و الغضب يعرف في وجهه، فقال: ما تريدون من علي؟ ما تريدون من علي؟ ما تريدون من علي؟ ان عليا مني و انا من علي، و هو ولي کل مؤمن بعدي.

در اينجا رسول خدا روي خود را به آنها نموده و در چهره‏ي مبارکش آثار غضب و خشم هويدا بود و فرمود چه مي‏خواهيد از علي؟ چه مي‏خواهيد از علي؟ چه مي‏خواهيد از علي؟ حقا علي از من است و من از علي هستم و او صاحب اختيار و ولي هر مؤمني است بعد از من[46] آري کساني که نمي‏توانستند ببينند علي کنيزي را براي خود بردارد- در حاليکه قوام اسلام رهين فداکاريهاي بي‏نظير او بود- کجا مي‏توانستند ببينند که‏

 

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 37

او بر جميع مسلمين عالم زعامت کند و سررشته امور مردم را بدست گيرد؟

کردند با او آنچه کردند، تا بالاخره پس از سي سال خون دل، در محراب عبادت فرقش را بشکافتند؛ و چنين روح کلي و حيات سرمدي خود را در زير خاک پنهان نموده، دل جن و انس و حيوان بيابان و مرغان هوا را در سوگش ماتم سرا نمودند.

ابن‏اثير جزري مي‏نويسد: و أنبأنا جدي، حدثنا زيد بن علي عن عبيدالله بن موسي، حدثنا الحسن بن کثير عن أبيه قال: خرج علي لصلوة الفجر فاستقبله الأوز يصحن وجهه؛ قال: فجعلنا نطردهن عنه.

فقال: دعوهن فإنهن نوائح؛ و خرج فاصيب[47]

حسن بن کثير از پدرش روايت مي‏کند که او گفت: اميرالمؤمنين عليه‏السلام براي نماز صبح مي‏رفت، مرغابي هائي به او روي آورده و در برابر صورت علي صداي خود را به صيحه و غوغا بلند کردند.

او مي‏گويد: ما خواستيم آنها را از دور اميرالمؤمنين دور کنيم، حضرت فرمود:آنها را به حال خود گذاريد؛ اينها براي من نوحه‏سرائي مي‏کنند.

چون براي نماز بيرون شد، ضربت بر فرق مبارکش رسيد.

عزاداري پرندگان و وحوش بر سيدالشهداء

آري مرغان هوا و وحوش بيابان براي فرزندش نيز نوحه‏سرائي نمودند؛

ابن‏شهرآشوب گويد: چون بني اسد در روز دوازدهم محرم آمدند که آن اجساد مطهره را دفن کنند، مرغان سفيدي را گرداگرد آن بدنهاي نازنين مشاهده نمودند[48] مجلسي رضوان الله عليه از بعضي از مؤلفات اصحاب روايت مي‏کند که روي عن طريق اهل البيت: أنه لما استشهد الحسين عليه‏السلام بقي في کربلا صريعا، و دمه علي الأرض مسفوحا، و إذا بطاير أبيض قد أتي و تمسح بدمه؛ و جاء و الدم يقطر منه.

فرأي طيورا تحت الظلال، علي الغصون و الأشجار؛ و کل منهم يذکر

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 38

الحب و العلف و الماء.

فقال لهم ذلک الطير المتلطخ بالدم: يا ويلکم! أتشتغلون بالملاهي، و ذکر الدنيا و المناهي، و الحسين في أرض کربلا في هذا الحر ملقي علي الرمضاء ظامئ مذبوح و دمه مسفوح‏

فعادت الطيور، کل منهم قاصدا کربلا؛ فرأ وا سيدنا الحسين ملقي في الأرض جثة بلا رأس، و لا غسل، و لا کفن، قد سفت عليه السوافي، و بدنه مرضوص، قد هشمته الخيل بحوافرها؛ زواره وحوش القفار، و ندبته جن السهول و الأوعار قد أضاء التراب من أنواره، و أزهر الجو من أزهاره.

فلما رأته الطيور، تصايحن، و أعلن بالبکاء و الثبور و تواقعن علي دمه، يتمرغن فيه، و طار کل واحد منهم الي ناحية يعلم أهلها عن قتل أبي عبدالله[49]

از طريق اهل بيت روايت شده است که چون حضرت حسين بن علي عليه‏السلام به شرف شهادت نائل شدند، بدن آن حضرت همينطور روي زمين کربلا افتاده بود و خون آن حضرت بر روي زمين ريخته و مشهود بود؛ تا آنکه يک مرغ پرنده سفيد رنگي آمد و بدن خود را به خون آن حضرت ماليد و در حاليکه خون قطره قطره از بالهاي او مي‏چکيد به پرواز درآمد.

تا رسيد به جائي که ديد پرندگاني در زير سايه‏ها، بر روي درخت‏ها و شاخه‏ها نغمه‏سرائي مي‏کنند و با يکديگر سخن از دانه و علف و آب دارند.

اين مرغ به خون آلوده، به آنها گفت: واي بر شما! آيا شما در اين مکان خوش آب و هوا سرگرم خود هستيد و از دنيا و لذائذ آن ياد مي‏کنيد، و حسين در زمين کربلا در اين هواي گرم بروي ريگها و زمين تفته افتاده، او را تشنه کام سر بريدند، و خون او را بروي زمين ريختند؟

آن پرندگان همگي محل‏هاي خوش آب و هواي خود را ترک گفته و به سوي کربلا به پرواز درآمدند؛ و ديدند که آقاي ما حسين عليه‏السلام بروي زمين افتاده جسمي است بدون سر، نه کسي او را غسل داده، و نه کفن نموده، بادهاي بيابان بر آن بدن‏

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 39

وزيده و گرد و غبار صحرا را بر آن پيکر نشانده، بدن در زير سم ستوران درهم شکسته و خورد شده و استخوانها کوبيده شده است.

زوارش حيوانات وحشي بيابانها هستند که در اطراف او گرد آمده‏اند، و زاري کنندگان بر او طايفه‏ي جن که در بيابانهاي هموار و در گردنه‏ها و دره‏ها زندگي مي‏کنند

اما خاک تيره از نور آن حضرت روشن و منور شده، و جو و فضا از اشراقات او تابان و درخشان گرديده است.

چون آن پرندگان اين منظره‏ي عجيب را ديدند، صداهاي خود را به صيحه و فغان بلند کردند، و آشکارا گريه و زاري سر دادند و خود را به خونهاي آن حضرت ماليده و در آن خون غلطه مي‏خوردند، و سپس همه به پرواز درآمدند، و هر يک از آنان آهنگ ناحيه‏اي را نموده که اهل آن را از شهادت حضرت ابي‏عبدالله عليه‏السلام باخبر کنند.

مضامين زيارت سيدالشهداء در اول رجب‏

و در زيارتنامه آن حضرت در زيارت اول رجب مي‏خوانيم: يا اباعبدالله، اشهد لقد اقشعرت لدمائکم أظلة العرش مع أظلة الخلائق و بکتکم السماء و الأرض و سکان الجنان و البر و البحر

صلي الله عليک عدد ما في علم الله، لبيک داعي الله، ان کان لم يجبک بدني عند استغاثتک، و لساني عند استنصارک، فقد أجابک قلبي و سمعي و بصري، سبحان ربنا، ان کان وعد ربنا لمفعولا[50] اي اباعبدالله! من به شهادت سوگند ياد مي‏کنم که به حقيقت و واقعيت، براي خونهاي پاک شما، طبقات ساکنين عرش خدا با طبقات آفريده‏شدگان به لرزه در آمدند و آسمان و زمين بر شما گريست، و ساکنين بهشت‏ها و خشکي‏ها و درياها بگريستند.

درود خدا بر تو باد، درودي فراوان به اندازه‏ي وسعت و گنجايش تعداد آنچه در علم خدا مي‏گنجد.

بله بله! قبول کردم و پذيرفتم، اي دعوت کننده به راه خدا! دعوي تو را لبيک‏

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 40

گفتم، و نداي تو را با جان و دل پذيرفتم! اگر در آن روز بدني نداشتم تا با آن استغاثه‏ي تو را اجابت کنم، و زباني نداشتم تا استنصار تو را پذيرا شوم؛ ليکن امروز جان من و روح من و دل من و گوش من و چشم من استغاثه‏ات را پاسخ مي‏گويد، و ندايت را مي‏پذيرد و اجابت مي‏کند.

پاک و منزه است پروردگار ما، و حقا که ميعاد پروردگار ما خواهد رسيد

بدين وعده گر جان فشانم رواست.

 

و بشيري لو جاء منک بعطف

و وجودي في قبضتي قلت هاکا

 

بشکر آنکه شکفتي بکام بخت اي گل

نسيم وصل ز مرغ سحر دريغ مدار

 

 

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 41

درس سوم

در امتيازات بندگان برگزيده‏ي خدا

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 43

درس 3

بسم الله الرحمن الرحيم‏

و صلي الله علي محمد و آله الطاهرين و لعنة الله علي اعدائهم اجمعين من الآن الي قيام يوم الدين و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم

قال الله الحکيم في کتابه الکريم:

عالم الغيب فلا يظهر علي غيبه أحدا إلا من ارتضي من رسول فانه يسلک من بين يديه و من خلفه رصدا ليعلم ان قد ابلغوا رسالات ربهم و احاط بما لديهم و أحصي کل شيئي عددا.[51]

انسان همانطوري که داراي اعضاء و جوارح مختلفي است، داراي غرائز و صفات متفاوتي است، مانند غضب و ميل به طعام و دفاع از نفس و حب جاه و ساير لذائذ، و غريزه‏ي انتقام و عبوديت و ايثار و غيرها.

و معلوم است که هر يک از آنها را بايد در جا و محل خود بکار بندد و به اندازه‏ي معيني مصرف کند، و الا موجب ضرر و چه بسا سبب هلاکت خواهد شد.

و اين به علت بکار نبستن دستگاه منظم کننده قواي عقل و ادراک است، مثلا اگر شخصي در حال غذا خوردن بخواهد کاملا از لذت غذا بدون حد معين و مقدار ثابتي بهره مند گردد، مسلما به علت تکثير در اکل و شرب مي ميرد، و اگر کسي در اعمال غريزه‏ي جنسي از عقل پيروي نکند، به سبب زياده‏روي خود را از پاي در آورده در آغوش مرگ مي‏خسبد.

يکي از غرائز حب به خدا و رسيدن به کمال اطمينان و کامياب شدن از لقاي‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 44

خدا و وصول به مقام عز اوست، و تا انسان به اين مطلوب نرسد آرام نمي‏گيرد، و براي وصول به اين مقام نياز به مجاهده با نفس اماره دارد، يعني در هر لحظه بايد مراقب بوده، کاري خلاف رضاي خدا از او سر نزند و کردارش صالح باشد.

اخلاص در عمل يگانه وسيله نيل به کمال مطلوب است‏

فمن کان يرجوا لقاء ربه فليعمل عملا صالحا و لا يشرک بعبادة ربه احدا[52] در هر قدمي که برمي‏دارد از تسويلات نفس و تزيينات ابليس روي گردانيده، دل به خداي خود بسپارد و خواطر شيطاني را از ضمير خود به دور ريخته، نفس متحرک و مواج و مضطرب خود را به ياد خدا آرام کند.

اين عمل احتياج به مجاهده دارد، مجاهده با نفس و رسيدن به منزل اخلاص، تا از مخلصين گردد، و در تمام کارها از عبادت و غير آن در هيچ چيز غير خدا را منظور و مقصود خود نداند، و صرفا کردارش خالصا لوجهه الکريم بوده باشد.

چون انسان در هيچ حال از تهاجم افکار و خيالات وارده در قلب خالي نيست، حتي در حال سکوت و استراحت، خواطر بدون اختيار مانند سيل به دل انسان هجوم مي‏آورند، و حتي در حال خواب، خواطر از انسان دست بر نمي‏دارند؛

لذا براي سکون و آرامش دل بايد با ذکر خدا و مجاهده‏ي بسيار قوي در مقابل هجوم خاطرات مقاومت نمود، و دل را از دستبرد آنان محفوظ نگاهداشت، و در هر لحظه از منويات شخصي دست برداشت، و اختيار و رضاي حضرت باري تعالي را بر رضا و اختيار خود ترجيح داد.

اگر انسان به ياري و توفيق خدا در اين مرحله ايستادگي بنمايد، و مجاهده‏ي خود را ادامه بدهد کم کم همه مراتب شخصيت‏طلبي و استکبار و استقلال منشي او خداحافظي نموده و ميروند، و ذل عبوديت نسبت به ساحت حضرت معبود و روح خداطلبي و نياز و فقر به درگاه او جانشين آن مي‏گردد.

از خودپرستي برون رفته خداپرست مي‏گردد و حقيقت عبوديت را در خود ملاحظه و مشاهده مي‏کند، قلب او آرام مي‏گيرد، و از نوسان و حرکت مي‏ايستد، و از اضطراب و آشفتگي به اطمينان و سکون رهبري مي‏شود؛ وجودش و سرش پاک و پاکيزه مي‏گردد و خواطر شيطاني ديگر به او راه پيدا نمي‏کند، و ساير خواطر با اجازه‏ي او به درون دل راه مي‏يابند، و بدون اجازه، حق ورود ندارند.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 45

چون دل در اين هنگام به تمام معني الکلمه پاکيزه شده و صيقلي به صيقل محبت و عبوديت شده است، لذا جمال و انوار الهي در او مشهود، و آئينه تمام‏نماي ذات و اسماء و صفات حضرت معبود مي‏گردد، و اين مقام مخلصين است که بسيار مقامي والا و ارجمند است.

خصوصيات مخلصين در قرآن کريم‏

طبق آيات قرآن مخلصين داراي آثار و خصوصياتي مختص به خود خواهند بود:

الف- عجز شيطان از اغواي آنها

اولا شيطان و نفس اماره به آنها دسترسي ندارد؛ و از آنها کاملا مأيوس است، و نمي‏تواند به اندازه‏ي سر سوزني در دل آنها رخنه نموده و اثري بگذارد

و لأغوينهم اجمعين إلا عبادک منهم المخلصين.[53]

قال فبعزتک لاغوينهم اجمعين الا عبادک منهم المخلصين.[54]

خود شيطان در اين حال اعتراف دارد که عاجزتر از آن است که بتواند آنان را از راه منحرف بنمايد، چون دل آنها محل خدا شده، و معلوم است که شيطان قدرت غلبه و استيلا بر جايگاه خدا را ندارد.

اين چنين افراد دائما در حرم خدا مصون و محفوظ از هر گناه فعلي و قولي و فکري و قلبي و سري، و نيز خالي از هر گونه خطا و اشتباه بوده، فعل آنان فعل حق، زبان آنان زبان حق، چشم آنان چشم حق، گوش آنان گوش حق، و بالاخره تمام کانون وجودي آنان متعلق به حضرت حق و خانه‏ي قلب و سر آنان در بسته به تسليم خداي منان داده شده است.

و معلوم است که واردات قلبيه آنان به اذن حق، به امر حق بوده، آنچه را که ضمير آنان از عوالم بالا تلقي کند خواه بطور وحي و تشريع شريعت باشد، خواه به عنوان ادراک مطالب کليه و علوم حقيقيه، و اطلاع بر اسرار و مغيبات که شأن امام و اولياي خداست؛ در هر حال قلب آنان معصوم و عاري از هر گونه گناه و خطائي خواهد بود.

ب- قدرت بر ستايش ذات مقدس الهي بدانسان که شايسته‏ اوست‏

و ثانيا چون فکر و سر آنان وسيع شده، و آنان از تمام مراحل هستي عبور نموده و متحقق به ذات حق شده‏اند، لذا مي‏توانند خدا را چنانکه شايد و بايد حمد و ستايش کنند، ستايشي که لايق ذات مقدس اوست.

سبحان الله عما يصفون الا عبادالله المخلصين.[55]

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 46

چون هر موجودي که بخواهد خدا را حمد کند به اندازه‏ي استعداد و ظرفيت و بقدر فکر خود و علم خود حضرت معبود را مي‏ستايد.

حضرت حق بالاتر از مقدار و اندازه‏ي علم و ظرفيت وجودي اوست، لذا هيچ موجودي نمي‏تواند آنطور که بايد خدا را حمد کند، و لذا با ستايش بايد تسبيح را توأم نمود، يعني در عين آنکه تو را حمد مي‏کنيم و به تمام مراتب جمال و کمال مي‏ستائيم، تو را منزه و مقدس و پاکتر از اين مي‏دانيم که اين ستايش ما سزاوار مقام عز و جلال و عظمت تو باشد.

سبحان ربي الأعلي و بحمده-سبحان ربي العظيم و بحمده- و يسبح الرعد بحمده و الملائکة من خيفته.[56]

رعد آسمان و فرشتگان، از خوف خدا و کوچکي آنان در برابر عظمت آن حضرت پيوسته با ستايش خود، تسبيح و تنزيه مي‏کنند.

و ان من شي‏ء إلا يسبح بحمده و لکن لا تفقهون تسبيحهم.[57]

تمام موجودات بدون استثناء با ستايش و تمجيد خود، اعتراف به عدم وصول حمد و ستايش، به ساحت قدس او را دارند؛ و لذا با حمد خود تنزيه و تقديس نموده، ذات مقدس او را از اين گونه ستايشها بالاتر و منزه‏تر مي‏ستايند.

اما بندگان مخلص خدا که هيچ جنبه‏ي هستي به خود در آنها مشهود نيست، بلکه هستي آنان هستي حق شده است، و قلب آنان عرش و کرسي آن حضرت است، آنان مي‏تواند خدا را چنانکه شايد بستايند و در حقيقت خدا ستاينده خود بوده است.

عدم منافات اين مقام با جمله‏ «ما عرفناک حق معرفتک»

و اين تقريب منافاتي با جمله‏ي ما عرفناک حق معرفتک ندارد، زيرا مفاد اين جمله، عرض ذل و فقر در عالم امکان و کثرت است، و مفاد سبحان الله عما يصفون إلا عبادالله المخلصين، تحقق فناي حقيقي در تمام مراتب اسماء و صفات و ذات حضرت احديت است که در آن مقام فناي مطلق، مختصر شائبه‏ي هستي و اظهار انانيت نمودن، کفر و شرک بوده و از ساحت اخلاص مخلصين بسي دور است.

ج- معافيت از سئوال و حساب و حشر و عرض و کتاب و ميزان‏

و ثالثا براي آنان مؤاخذه و بازخواستي نيست، و سئوال و کتابي ندارند،

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 47

سئوال قبر، و نکير و منکر، و حشر و عرض، و کتاب و ميزان، و صراط براي آنان نيست‏

فإنهم لمحضرون الا عباد الله المخلصين.[58]

تمام افراد انسان در پيشگاه عدل خدا حاضر شوند و مورد عرض و سئوال قرار گيرند، مگر بندگان مخلص خدا که آنها از سئوال و عرض، به سبب مجاهدات نفساني و اخلاص در عمل و قول و فکر و سر از محل مؤاخذه و سئوال عبور نموده و در جايگاه والاي مخلصين در حرم خدا وارد شده و در آنجا آرميده‏اند.

و در حقيقت، موجودي که وجود خود را تسليم نموده و چيزي براي او نمانده است، ديگر چگونه حضور يابد، و مورد سئوال واقع شود.

سئوال و کتاب براي کساني است که در آنها شوائبي از ربوبيت بوده، و اعمالي طبق اين شوائب از آنها سر زده است، ولي آنکه در او غير از حقيقت عبوديت محضه چيزي نمانده است، و تمام مراتب وجودي او بأعلي الکلمه ندا بر فقر و نياز و ذل عبوديت مي‏نمايد، چگونه حضور و سئوال درباره‏ي او متصور است.

اين بندگان مرگ ندارند و هميشه به حيات حق زنده و جاويدند، چون وجه الله شده، و نماينده و نشان دهنده خدايند، و معلوم است که هلاکت و بوار در مراحلي است که هستي، غير هستي حق و غير وجه او باشد.

و يوم ينفخ في الصور ففزع من في السموات و الارض الا من شاء الله.[59]

و نفخ في الصور فصعق من في السموات و الارض الا من شاء الله.[60]

وقتي که در صور دميده شود تمام موجوداتي که در زمين و آسمانند، از شدت ترس و وحشت هلاک مي‏شوند، مگر افرادي را که خدا بخواهد.

در اين دو آيه ملاحظه مي‏شود که خداوند يک دسته را استثناء نموده است:

آنهائي که مورد مشيت خدا واقع شده، و خدا نمي‏خواهد هلاک شوند براي آنان ترس و هلاکتي نيست.

از طرف ديگر مي‏بينيم که خداوند مي‏فرمايد تمام موجودات غير از وجه خدا همه و همه بدون استثناء هلاک خواهند شد.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 48

کل شي‏ء هالک الا وجهه.[61]

کل من عليها فان و يبقي وجه ربک ذو الجلال و الاکرام.[62]

تمام موجوداتي که در روي زمين زيست مي‏کنند فاني و هلاک شونده‏اند، مگر وجه الله که در آن فنا و زوالي نيست.

از ملاحظه اين دو آيه با دو آيه سابق الذکر بدست مي‏آيد که همان افرادي را که خدا مي‏خواهد، و بواسطه‏ي نفخ در صور نمي‏ميرند، کساني هستند که وجه الله شده و نمايش دهنده‏ي خدا به تمام معني گشته‏اند، يعني اولياي خدا و مقربين درگاه او مرگ ندارند.

و با انضمام اين نتيجه به آيه‏ي سابق که فرمود: فانهم لمحضرون الا عباد الله المخلصين، استفاده مي‏شود که بندگان مخلص خدا نه سئوال و کتابي دارند، و نه مرگ و انعدامي، بلکه پيوسته آنها به حيات حق ابدا سرمدا زنده خواهند بود.

د: پاداش و جزاي مخلصين در مقابل عمل نبوده و بي‏حد و حصر است‏

رابعا خداوند علي اعلي، براي بندگان مخلص خود جزائي محدود و معين قرار نداده است، چون هر چه از بهشت و نعمتهاي بهشتي به آنها بدهد، کمتر از مقام و منزلت آنهاست، بلکه جزاي آنها خود ذات احديت و مشاهده‏ي انوار جمال اوست و بس.

و ما تجزون الا ما کنتم تعملون الا عباد الله المخلصين.[63]

مزد و جزاي آنها بي حد و بي‏حساب بوده، چون آنها از نفس و عالم مقدار عبور کرده و به درياي عظمت و جلال رسيده‏اند، لذا نفس تحقق در آن مقام جزاي لامتناهي و بي‏عد و حد آنان خواهد بود.

مقام خلوص ذاتي مساوي است با مصونيت از گناه به حفظ و صيانت الهي‏

باري از اين آياتي که درباره‏ي مخلصين و مقام و منزلت آنان ذکر شد، استفاده مي شود که مخلصين از بندگان خدا من جميع الوجوه غير از ساير بندگانند، آنان مصون به صيانت حضرت ذو الجلال بوده، و هيچ آفتي از گناه و معصيت که لازمه‏ي سيطره‏ي شيطان و نفس اماره است در آنها نيست.

و اين معني عصمت از گناه است که خداوند در قرآن مجيد مي‏فرمايد: ما که حضرت يوسف را از ابتلاي به گناه با زليخا حفظ کرديم، به علت آن بود که او از

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 49

بندگان مخلصين ما بود.

کذلک لنصرف عنه السوء و الفحشاء إنه من عبادنا المخلصين.[64]

پس هر که به مقام و مرتبه‏ي مخلصين برسد، از هر گونه زشتي و منکري در حفظ و امان الهي است، و علاوه چون حيات آنها حيات حق شده و از عالم مقدار عبور کرده‏اند، و خواطر مغيره و مبدله‏ي نفس ديگر در آنها وجود ندارد، بنابراين در تلقي معارف الهيه و علوم کليه و حفظ و تبليغ و تحويل نيز داراي مقام عصمت، و مصون به صيانت حضرت احديت خواهند بود.

استفاده‏ تمام مراتب سه‏گانه عصمت براي پيام‏آوران الهي از آيه مباركه: «عالم الغيب فلا يظهر...»

از آيه مبارکه‏ي «عالم الغيب فلا يظهر على غيبه احدا الا من ارتضى من رسول» که در مطلع گفتار قرائت شد مي‏توان تمام مراتب سه گانه عصمت را در فرستادگان خدا که براي هدايت و ارشاد مردم مبعوث شده‏اند استفاده نمود: عالم الغيب فلا يظهر علي غيبه احدا الا من ارتضي من رسول

خداوند عالم غيب است و از اين علم غيب خود به کسي اطلاع نمي‏دهد مگر به آن فرستادگاني که مورد رضاي او واقع شوند، يعني من جميع الجهات از نقطه‏ي نظر فعل و صفت، از نقطه نظر ملکات و عقائد، و از نقطه نظر صفات نفسيه و روحيه مورد رضاي حضرت او قرار گيرند، کساني که به مرحله‏ي عبوديت محضه نائل آمده، از خودپسندگي و خودبيني در جميع مراحل بيرون آمده، خداپسند و خدابين شده‏اند.

چون معلوم است که تا انسان به اين سر منزل نرسد مورد ارتضاي مطلق پروردگار واقع نخواهد شد[65] و اين همان مرتبه‏ي مخلصين است، در اين صورت خداوند پرده و

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 50

حجاب قلبي او را به کنار زده و از علم غيب خود به او مي‏فهماند، و از آنچه از دستبرد تمام افراد جن و انس و ملک خارج است او را آگاه و مطلع مي‏گرداند.

البته چون علم غيب خود را بدون تغيير و تبديل و بدون کم و کاست به او مي‏فهماند، بنابراين قلب او بايد در مقام عصمت خدا و مصونيت حضرت او واقع شود، وگرنه در تلقي آن علم غيب از خود تصرفاتي نموده و در اخذ آن دچار انحراف و تبديل واقع خواهد شد، و اين مرحله‏ي عصمت در تلقي معارف حقه است.

فانه يسلک من بين يديه و من خلفه رصدا ليعلم ان قد ابلغوا رسالات ربهم و احاط بما لديهم و احصي کل شيئي عددا[66]

و نيز پس از تلقي صحيح، چون قلب او صافي است، و از دستبرد شيطان خارج شده است، لذا آن معارف و علوم کليه را همانطور که اخذ نموده، در خود نگاهداشته و تحويل مي‏دهد، و اين مرحله عصمت در تبليغ و رسانيدن احکام و معارف است.

خداوند از جلو و عقب در اطراف و جوانب قلب او پاسباناني مي‏گمارد، و رصد مي‏گذارد تا القاءآت جني و انسي در او اثر نکنند، و وساوس نفس و ابليس در او راه نيابند، و اين همان مصونيت الهي است.

چون اگر او را به خود واگذارد، و از حمايت و حفظ او دست بردارد، مواجه با هزاران آفت خواهد شد؛ آن قلب از جميع شرور محفوظ است، از شر الخناس الذي يوسوس في صدور الناس، و از شر جميع ما خلق، و از شر النفاثات في العقد و حاسد اذا حسد نه سحري مي‏تواند در او کار کند، و نه طلسمي، و نه قدرت نفس اماره‏ي موجود شريري، ابدا در او اثري نمي‏گذارد.

اگر تمام مخلوقات مجتمع شوند، و دست به دست يکديگر داده بخواهند او را از رويه و مقصد خود بازدارند، يا بر خلاف علوم کليه و معارف حقه در او تصرفي کنند، يا در معلومات و ادراکات او تغييري دهند، نمي‏توانند، چون قلب مؤمن در تحت مصونيت و رصد خداوندي قرار گرفته، و خدا از جلو و از عقب براي حفظ و حراست او موکليني را تعيين فرموده است، براي آنکه او را حفظ کنند؛ و اين براي آن است که آنها رسالات و احکام خدا را درست و صحيح ابلاغ نموده، و از وظيفه‏ي خود

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 51

تجاوز و تخطي نکنند، و خداوند به تمام امور آنها احاطه کامل داشته و از جزئيات و کليات جريان آنها مطلع است.

اين مرحله عصمت در تبليغ و تحويل است، و اما مرحله عصمت از معصيت نيز به تقريب سابق از مدلول آيه خارج نيست، و آن اينکه اگر رسولي گناه کند با فعل خود ترخيص آن را اعلام نموده، و چون با قول خود حرمت آن را اعلام نموده است، لذا دعوت به متناقضين نموده و متناقضين حق نيست، بلکه يک طرف مسلم باطل است و رسول خدا که قلبش از دستبرد شيطان خارج است، پيوسته متحقق به حق بوده و خواهد بود.

در سوره‏ي مريم اين حقيقت را ملائکه‏ي وحي به پيغمبر عرضه مي‏دارند که:

و ما نتنزل الا بامر ربک له ما بين ايدينا و ما خلفنا و ما بين ذلک و ما کان ربک نسيا.[67]

خداوند ما را به امر خود بسوي تو اي پيغمبر نازل فرموده، ما از خود هيچ دخل و تصرفي نداريم، آنچه در بين دو دست و در مقابل ماست، و آنچه در عقب سر ماست، و آنچه در بين اين دو مرحله است، همه اختصاص به خدا داشته، و در آن تأثير و دخالتي از موجود دگر نيست، و خداوند در حفظ اين معني دچار نسيان و فراموشي، و در نتيجه اشتباه و خطا نمي‏گردد.

مطالبي که ذکر شد عصمت انبياء و ائمه عليهم‏السلام و حتي خاصان و مقربان درگاه خود را از اولياي خود بطور عموم، در تمام مراحل ثابت مي‏نمايد.

مقام اميرالمؤمنين‏ علیه السلام

اما درباره‏ي اميرالمؤمنين عليه‏السلام که معلوم است سر رشته‏دار معارف حقه و صاحب لواي حمد و پيشقدم در مراحل توحيد بوده‏اند، خداوند آن حضرت را در خانه خود و حرم خود در کعبه به دنيا آورد بعد از آنکه نور مقدس او را از آدم تا حضرت ابوطالب، در اصلاب نسلا بعد نسل حفظ فرمود.

نام مبارکش علي، کنيه‏اش ابوالحسن، پدرش حضرت ابوطالب فرزند عبدالمطلب بن هاشم بن عبد مناف بود، و ابوطالب برادر اعياني حضرت عبدالله والد رسول‏الله بود، بنابراين آن حضرت ابن عم اعياني رسول خدا بوده‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 52

و نسبت او و حضرت رسول در جدشان حضرت عبدالمطلب مجتمع مي‏گردد.

ابوطالب از بزرگان مکه و خدمتگزاران به رسول خدا بود، و از آن حضرت بسيار حمايت مي‏کرد، بطوري که تا در قيد حيات بود کسي از مشرکين قريش نتوانست به آن حضرت آسيبي وارد کند، سه سال آن حضرت و ساير بني هاشم را در شعبي که معروف به شعب ابوطالب است در مکه حفظ و حراست نمود، و به تمام معني فدوي و حامي رسول‏الله بود، تا هنگامي که از دنيا رخت بربست، دست تجاوز و تجاسر مشرکين به رسول خدا باز شد و پيغمبر اکرم ناچار از هجرت به مدينه گرديد.

حضرت ابوطالب از مؤمنين واقعي، و مسلمين حقيقي به رسول خدا بود[68] و اشعاري که در مدح آن حضرت سروده بسيار، و در کتب احاديث و تواريخ ثبت است، لکن به عللي که عمده‏ي آن حفظ و حراست از حضرت رسول‏الله بوده، ايمان خود را از قريش کتمان مي‏نمود و حضرت رسول بسيار او را دوست داشتند و به او پدر خطاب مي‏کردند.

در احوالات حضرت فاطمه بنت اسد مادر اميرالمؤمنين‏

نام مادرش فاطمه، دختر اسد بن هاشم بن عبد مناف است، و چون اسد برادر عبدالمطلب است لذا ابوطالب و فاطمه پسر عمو و دختر عمو بوده‏اند.

حضرت فاطمه بنت اسد مادر اميرالمؤمنين از زنان بزرگوار اسلام است، و اول زني است که بعد از حضرت خديجه ايمان آورد و به حضرت رسول بسيار محبت مي‏نمود، حضرت او را مادر خطاب مي‏کردند، و چون به مدينه هجرت نمودند بدون فاصله با پاي برهنه حافيةً به مدينه هجرت نمود.

فاطمه بنت اسد اولين زني بود که به مکه هجرت کرد

ابن جوزي مي‏گويد: و هي أول امرأة هاجرت من مکة الي المدينة ماشية حافية و هي اول امرأة بايعت رسول‏الله صلي الله عليه و آله بمکة بعد خديجة.[69]

ابن صباغ مالکي مي‏گويد: فاطمه بنت اسد به رسول خدا ايمان آورد و با حضرتش به مدينه هجرت نمود، چون در مدينه رحلت نمود پيغمبر اکرم او را در پيراهن‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 53

خودشان کفن نمودند و دستور دادند که اسامة بن زيد و ابوايوب انصاري قبر او را حفر کنند.

چون حفر نموده به موضع لحد رسيدند، خود رسول‏الله در قبر پائين رفته و لحد او را با دست مبارک خود حفر کردند، و خاک لحد را با دست خود بيرون ريختند، چون از کار حفر فارغ شدند، خود در درون قبر به پشت خوابيدند، و گفتند:

الله الذي يحيي و يميت و هو حي لا يموت اللهم اغفر لامي فاطمة بنت اسد و لقنها حجتها و وسع عليها مدخلها بحق نبيک محمد و الانبياء الذين من قبلي فانک ارحم الراحمين.[70]

خداست که زنده مي‏کند و مي‏ميراند و اوست که ابدا نمي‏ميرد.

بار پروردگار من، مادرم فاطمه بنت اسد را مورد مغفرت خود قرار داده، و حجت او را به زبان او القاء بفرما، و قبر را بر او وسيع گردان به حق فرستاده‏ات و پيامبرت محمد و پيامبراني که قبل از من آمده‏اند، تو ارحم الراحمين هستي.

اصحاب به حضرت عرضه داشتند[71] يا رسول‏الله ما ديديم تو را که در اين عمل با فاطمه کاري کردي که با هيچکس قبل از او ننموده بودي، پيراهن خود را کفن او نمودي، و لحد او را خود کندي، و در قبر او خوابيدي، و دعا براي او نمودي.

حضرت فرمودند من پيراهن خود را به او پوشانيدم تا خدا از لباسهاي بهشتي در بر او کند، و در قبر او خوابيدم تا فشار قبر بر او آسان گردد، فاطمه در رعايت امر من و مراقبت و حمايت من بهترين خلق بود بعد از ابوطالب سلام الله عليهما.[72]

سبط ابن جوزي گويد که: وفات فاطمه بنت اسد در سنه چهارم از هجرت بوده است.[73]

از ابوطالب و فاطمه بنت اسد چهار پسر بوجود آمد که به ترتيب طالب و عقيل و جعفر و علي نام داشتند، و سن هر يک با ديگري به ترتيب ده سال فاصله داشت و يک

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 54

دختر بنام فاخته که لقبش ام‏هاني بوده است.[74]

جاي ترديد نيست که علي عليه‏السلام در جوف کعبه خانه‏ي خدا متولد شد حميري سيد اسمعيل بن محمد مي‏گويد:

 

ولدته في حرم الاله و امنه

و البيت حيث فنائه و المسجد

 

بيضاء طاهرة الثياب کريمة

طابت و طاب وليدها و المولد

 

في ليلة غابت نحوس نجومها

و بدت مع القمر المنير الأسعد

 

ما لف في خرق القوابل مثله

إلا ابن آمنة النبي محمد.[75]

 

فاطمه بنت اسد علي را زائيد در حرم خدا و محل امن و امان الهي، در بيت الله که ساحت حرم و مسجد الحرام است.

فاطمه زني پارسا و روشن‏دل و پاکدامن و بزرگوار- پاک و پاکيزه بود هم خودش و هم فرزند مولودش و هم محل تولد مولودش.

در شبي اين مولود مبارک را زائيد که ستارگان نحسش همه غائب شده بودند و فاطمه با آن ماه منير تابناک سعد و سعادت بدرخشيد.

هيچگاه چشم و روزگار نديده که مانند اين مولود مسعود را دست قابله‏ها در پارچه‏اي بپيچند، مگر پسر آمنه: پيامبر اکرم محمد را.

و نيز در اين باره عبدالباقي عمر مي‏گويد:

 

انت العلي الذي فوق العلي رفعا

ببطن مکة وسط البيت اذ وضعا.[76]

 

تو همان علي بلند مقامي هستي، که در بطن مکه در وسط بيت خدا که به زمين نهاده شدي، از فراز رفعت و بلندي هم گذشتي و بر فوق علو و رفعت ترفيع يافتي.

حاکم نيشابوري گويد: لم يولد في جوف الکعبة قبل علي و لا بعده مولود سواه إکراما له و إجلالا لمحله در جوف خانه کعبه هيچ مولودي غير از علي متولد نشد، نه قبل از علي و نه بعد از علي، و اين به جهت اکرام و عنايتي است که خدا

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 55

به او داشته و به علت جلال و عظمتي است که در مقام او مرعي داشته است‏

و نيز ابن صباغ مالکي گويد: ولد علي عليه‏السلام بمکة المشرفة بداخل البيت الحرام في يوم الجمعة الثالث عشر من شهر الله الأصم، رجب الفرد سنة ثلاثين من عام الفيل، قبل الهجرة بثلاث و عشرين سنة، و قيل بخمس و عشرين، و قبل البعث باثنتي عشرة سنة، و قيل بعشر سنين، و لم يولد في البيت الحرام، قبله أحد سواه، و هي فضيلة خصه الله تعالي بها إجلالا له و إعلائا لمرتبته و إظهارا لتکرمته، و کان علي هاشميا من هاشميين و اول من ولده هاشم مرتين.[77]

علي عليه‏السلام در جوف خانه خدا، و داخل بيت الله الحرام در مکه مکرمه متولد شد، در روز جمعه سيزدهم ماه رجب سي سال قبل از عام الفيل، و قبل از بعثت رسول خدا به ده سال، و قبل از هجرت رسول خدا به بيست و سه سال.

متولد نشده است کسي قبل از علي در خانه خدا، و اين فضيلتي که خداوند آن حضرت را بدو اختصاص داده است بجهة جلال و عظمت مرتبه و بلندي و رفعت مقام، و نشان دادن شأن و قدر آن حضرت است و علي اولين هاشمي است که از دو هاشمي متولد شده است[78] چون مادر او پدر او هر دو هاشمي بوده و قبل از او و برادرانش چنين هاشمي پا به عرصه‏ي وجود نگذاشت.[79]

کيفيت تولد اميرالمؤمنين در خانه‏ کعبه‏

اما در کيفيت ولادتش وارد است که چون درد زائيدن، مادرش فاطمه را گرفت، فاطمه به خانه‏ي خدا پناه آورده، با ابتهال پرده‏هاي خانه را گرفت، و تقاضاي سهولت زائيدن نمود، و نظري به آسمان افکند و گفت:

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 56

اي پروردگار من، من به تو ايمان آورده‏ام! و به هر پيغمبري را که فرستاده‏اي! و به هر کتابي که نازل فرموده‏اي! و تصديق نموده‏ام به فرمايشات ابراهيم خليل که اين خانه را بنا کرده است!

بارالها به حق اين خانه، و به حق بنا کننده‏ي اين خانه، و به حق اين فرزندي که در شکم دارم و مونس من است، و با من سخن مي‏گويد، و يقين دارم که از آيات عظمت و جلال توست، اينکه آسان کني بر من ولادت مرا.

عباس بن عبدالمطلب و يزيد بن قعنب که شاهد قضيه بودند مي‏گويند: ديديم که ديوار خانه (در موضح مستجار) شکافته شد و فاطمه از آن داخل بيت شد، و از ديده نهان گرديده و شکاف خانه به هم آمد، و هر چه ما خواستيم در خانه را بگشائيم و از حال فاطمه اطلاع حاصل کنيم ميسر نشد؛ دانستيم که اين يکي از آيات و اسرار خداست.

اين قضيه در مکه انتشار پيدا کرد، و زنها با يکديگر از اين خبر گفتگو مي‏کردند تا پس از سه روز همان نقطه از ديوار شکافته شد و فاطمه بنت اسد فرزند خود علي را بر روي دست گرفته به خود مي‏باليد و فخر مي‏نمود، و مي‏گفت: کيست مانند من که چنين پسري در داخل کعبه بزايد.[80]

و اما آنچه ابن صباغ مالکي از کتاب مناقب لأبي العالي الفقيه المالکي نقل مي‏کند، آن است که: از حضرت علي بن الحسين نقل است روزي در خدمت پدرم حسين بن علي نشسته بوديم، و جماعتي از زنان در آنجا مجتمع بودند يکي از آنها به سوي ما روي آورد، من به او گفتم خدا تو را رحمت کند! که هستي؟ گفت من زبدة دختر عجلان از بني ساعده هستم.

گفتم: آيا مطلبي داري؟ و مي‏خواهي ما را از آن اطلاع دهي؟

گفت: آري سوگند بخدا، ام عمارة دختر عبادة بن فضلة بن مالک بن عجلان ساعدي مرا خبر داد که روزي در ميان زنان عرب بوديم که ابوطالب با حال اندوه و حزن به سوي ما آمد، من به او گفتم: چرا اينطور پريشاني؟

گفت: چون فاطمه بنت اسد در شدت درد زاييدن گرفتار است.

پس ابوطالب دست فاطمه را گرفته و به کعبه آورد و او را در داخل کعبه جاي داد و گفت همين جا بنام خدا بنشين! ناگهان يک مرتبه او را درد سختي گرفت و

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 57

طفل نظيف و پاکي را که پاکيزه‏تر از او نديده بوديم متولد شد او را ابوطالب علي نام گذارده و درباره‏ي او شعري سرود:

 

سميته بعلي کي يدوم له

عز العلو و عز الفخر ادومه‏

 

من او را علي ناميدم براي آنکه عزت بلندي مقام و عزت فخر بطور مداوم و جاودان براي او باشد.

و در اين حال پيغمبر صلي الله عليه و آله آمدند و از کعبه علي و مادرش فاطمه را به خانه مادرش بردند.

حضرت سجاد مي‏فرمايد: سوگند بخدا که من هيچگاه چيز خوبي را نشنيده بودم مگر آنکه اين خبر از بهترين و خوبترين آنها بود.[81]

شيخ سليمان قندوزي از کتاب «مودة القربي» از عباس بن عبدالمطلب روايت کرده است که، فاطمه بنت اسد ميل داشت اسم اين فرزند را اسد بنام پدر خودش بگذارد، و حضرت ابوطالب بدين اسم راضي نبود و به فاطمه گفت: بيا با هم در شب تاريکي از کوه ابوقيس بالا رويم و خداوند آفريننده‏ي جهان را بخوانيم، شايد خودش ما را از اسم اين فرزند آگاهي دهد.

چون شب فرا رسيد هر دو از منزل خارج شده و از کوه ابوقيس بالا رفتند و هر دو خدا را خواندند و ابوطالب اين ابيات را انشاء کرد:

 

يا رب يا ذا الغسق الدجي

و الفلق المبتلج المضي‏

 

بين لنا عن امرک المقضي

بما نسمي ذلک الصبي‏

 

اي پروردگار من! اي صاحب اين شب تار! و اي صاحب صبح روشن! از امر خود که در قضاي تو گذشته است ما را واقف گردان که نام اين پسر را چه بگذاريم؟

در اين حال صداي خش خشي بالاي سر آنها در آسمان پيدا شد، ابوطالب سر خود را بلند کرد، ديد لوحي سبزفام است مثل زبرجد، و در او چهار سطر نوشته، با دو دست او را گرفته و او را محکم به سينه خود چسبانيد در روي آن نوشته بود:

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 58

 

خصصتما بالولد الزکي

و الطاهر المنتجب الرضي‏

 

و اسمه من قاهر علي

علي اشتق من العلي‏

 

من شما دو نفر را اختصاص دادم به يک فرزند پاکيزه و طاهر و اختيار شده و پسنديده و اسم او را از مقام رفيع و با عظمت علي گذاردم، که مشتق از اسم خودم علي است، ابوطالب بسيار مسرور شد و سجده نمود و ده شتر عقيقه کرد، و اين لوح را در خانه کعبه آويزان نمود، و بني هاشم به او فخر مي‏نمودند تا در زمان هشام بن عبدالملک که حجاج با ابن زبير نبرد کرد غائب شد.[82]

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 59

درس چهارم

لزوم عصمت انبياء و ائمه‏ علیهم السلام

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 61

درس 4

بسم الله الرحمن الرحيم‏

و صلي الله علي محمد و آله الطاهرين و لعنة الله علي اعدائهم اجمعين من الآن الي قيام يوم الدين و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم‏

قال الله الحکيم في کتابه الکريم:

و کذلک اوحينا إليک روحا من أمرنا ما کنت تدري ما الکتاب و لا الإيمان و لکن جعلناه نورا نهدي به من نشاء من عبادنا.[83]

صفات معتدله انسان‏

در انسان صفات نيکوئي موجود است مانند شجاعت و سخاوت و عفت و غيره که چنانچه هر يک از آنها را بجا و به موقع خود به مقدار معين و لازم اعمال کند، صحيح و مفيد بوده، و اگر از حدود خود تجاوز کند، و ضد آنها را اعمال نمايد غلط و مضر خواهد بود.

ضد اين صفات را صفات رذيله گويند، و آن جنبه‏ي افراط و تفريط در حدود اين صفات است مثلا شجاعت، ملکه‏اي است بسيار نيکو و آن حد متوسط و اعتدال و پسنديده بين دو حد نکوهيده است.

در ناحيه تفريط و کمبودي عنوان جبن و ترس از صفات رذيله و در ناحيه‏ي افراط و زياده‏روي عنوان تهور و بي‏باکي است که آن نيز غلط و غير نيکو است.

انسان بايد پيوسته اين صفت را در خود به حال متعادل نگاهدارد و نگذارد از حدود خود به پائين که مرتبه جبن است سقوط کند يا به بالا که مرتبه تهور و بي‏باکي‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 62

است تجاوز نمايد.

هم چنين عفت بسيار نيکو و پسنديده است، ولي چنانچه از حد خود ضعيف‏تر باشد به مرتبه‏ي خمود يعني بي‏حسي و افتادگي منجر مي‏شود که در اين حال زشت و ناپسند، و اگر از حد خود قوي تر شود به مرتبه پرده‏دري و بي‏باکي که شره است منجر مي‏شود، که او نيز زشت و نکوهيده است، و بايد انسان مواظب خود باشد که ملکه‏ي ميانه و معتدل به نام عفت پيوسته در او زنده بوده، و خداي ناکرده به مرحله‏ي خمود سقوط ننمايد، و يا به مرحله شره و پرده‏دري تجاوز نکند، که در آن حال آن ملکه‏ي پسنديده مي‏ميرد، و يکي از اين دو ناحيه‏ي غير محموده در انسان زنده مي‏شود، و زندگي او زندگي نفس اماره خواهد بود.

سخاوت نيز حد ميانه و درجه پسنديده است چون بجا و به موقع مصرف نگردد، عنوان بخل بر او مترتب است و چون زياده از حد اعمال شود عنوان تبذيز و نفله کردن بر او صادق است، و معلوم است که هر يک از اين دو ناحيه، خراب و غير پسنديده است، و بايد سعي نمود که پيوسته در حال تعادل و به اسم ملکه‏ي سخاوت در انسان موجود باشد، و از افراط و تفريط که همان مرتبه تبذيز و نفله کردن و مرتبه بخل است جلوگيري شود، و انسان در اين صورت انسان صحيح و متعادلي خواهد بود.

وليکن آن نيروئي که در انسان موجود است و بواسطه آن اين صفات را به حال تعادل نگاه مي‏دارد همانا عقل است، که به علت عالم بودن آن به مصالح و مفاسد و برخوردار شدن از منافع و مضار اشياء، مانند زنجيري آن صفات نکوهيده را مقيد نموده و از حرکت و بروز آنها جلوگيري مي‏نمايد و تا هنگامي که نيروي عقل کار خود را نموده و بر وظيفه‏ي خود که انتظام اين قواست عمل کند، هيچ يک از آنها نمي‏توانند از محل خود تجاوز نموده و به ظهور درآيند ولي چون در تمام افراد انسان بدون استثناء حتي اخيار و مردان با تقوي و صاحب فضيلت و دانش، اصل و ريشه آن صفات از بين نمي‏رود، بلکه تخم آنان در دل موجود و در انتظار پيدايش فرصت و زمينه‏ي مساعد براي نشو و نما و بروز است، همين که به علت فراهم شدن چنين زمينه‏اي موقع را براي بروز مساعد ديدند، بدون درنگ حمله نموده، و ملکه‏ي تقوي را، و دانش و فضيلت و عقل و بينش را در زير پاي خود لگدکوب نموده، و خود در انسان طلوع مي‏کنند.

مريضي که طبيب او را از خوردن غذا منع کرده است، چه بسا به علت همان عقل و ادراک منافع پرهيز، از خوردن غذا خودداري مي‏کند، ولي احيانا اگر زمينه‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 63

مساعدي فراهم شود، يعني گرسنه بوده و اشتهاي کافي به غذا داشته باشد، و غذاي بسيار مطبوع و لذيذي هم در خانه طبخ گردد که بوي آن از دور نيروي اشتها و ميل مريض را به جنبش آورد، و اتفاقا کسي هم در منزل نباشد که از او احتشام نموده و خودداري کند، چه بسا يک مرتبه نيروي درخواست غذا و اشتها به حد اعلي در وجود او بالا رفته، يک مرتبه از جاي برمي‏خيزد و از آن غذا به حد اشباع مي‏خورد.

همين که سير شد و در رختخواب افتاد، دست ندامت به دندان مي‏گزد که چه عملي بود که انجام دادم با وجود عمل جراحي در معده يا روده مسلما پس از چند ساعت بايد گورستان را استقبال کنم.

و همچنين تا وقتي که ملکه تقوي مشغول انجام وظيفه است، و مهار شهوت را بدست گرفته و او را اسير خود نموده است، محال است شخص دست به زنا زند و عمل منافي عفت انجام دهد ولي چون اين شهوت جنسي در کانون انسان موجود است، چه بسا در زمينه‏ي مساعد مهار را پاره نموده، در جائي که اين قوه شديد شده، در محل خلوت بدون مانع و رادع خارجي، و بدون مؤاخذه، بالاخص با رغبت و ميل طرف، يا دعوت و تقاضاي او، يک مرتبه اين قوه طلوع نموده و مرتکب چنين عمل زشتي مي‏شود.

البته در حال طلوع، چنان عقل و تقوي و دانش به مفاسد و مضار اين عمل را منکوب مي‏کند که ابدا آنها نمي‏توانند در مقام جلوگيري برآيند، مسلما در آن حال تقوي و عقلي نيست، و علم و دانشي وجود ندارد، و الا با وجود آنان کجا مي‏تواند اين غريزه از جاي خود تعدي کند.

لذا از حضرت رسول صلي الله عليه و آله مروي است که: لا يزني الزاني حين يزني و هو مؤمن و لا يشرب الشارب حين يشرب و هو مؤمن.[84]

شخص زناکار در حال زنا ايمان ندارد، و شخص شارب خمر در حين شرب خمر، ايمان ندارد.

چه بسا از بسياري از دانشمندان و اهل بصيرت در مواقع خاص، هنگام بحث و مغلوبيت کلمه زشتي سر مي‏زند، و يا براي منکوب نمودن خصم و غلبه بر او در مقام مناظره و مجادله جمله‏اي ادا مي‏شود که ناپسند بوده، و پس از آن نادم و پشيمان‏

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 64

مي‏شود، و با خود مي‏گويد: من که داراي ملکه‏ي عفت بودم، من که با خود قرارداد کرده بودم که دروغ يا غيبت يا سب و شتم، يا کلمه‏اي که دلالت بر عيب و نقص رقيب کند، سر نزند، چه شد که بدون تأمل و عاقبت انديشي چنين کلمه‏اي را ادا کردم؟ و پرده عفت لسان خود را دريدم؟

تمام اينها و اشباه و نظاير اينها به علت همان وجود صفت رذيله در دل، و مقيد شدن آن به تقييد عقل و حفظ مصالح خارجي است، که دائما در کمين نشسته، تا در موقع مناسب شکار خود را بگيرد و به کام خود برسد.

و همانطور که ذکر شد در تمام افراد بدون استثناء اين بروزات و ظهورات، گاه گاه و احيانا مشاهده مي‏شود.

دانشمند شهير و فيلسوف شرق بوعلي سينا با آنکه مي‏گويد من تمام طب را براي تو به دو جمله خلاصه مي‏کنم:

 

اسمع جميع وصيتي فاعمل بها

فالطب مجموع بنظم کلامي‏

 

أقلل جماعک ما استطعت فانه

ماء الحياة تصب في الارحام‏

 

إجعل غذائک کل يوم مرة

و احذر طعاما قبل هضم طعام.[85]

 

اولا جماع و آميزش را تا تواني کم کن، زيرا آنچه در رحم زنان مي‏ريزد آب حيات است که هر چه بيشتر ريخته گردد از حيات تو بيشتر کم مي‏کند.

ثانيا غذا خوردن خود را در هر روز يک بار قرار بده، و از خوردن غذا قبل از آنکه غذاي سابق هضم شود پرهيز کن.

گويند که از او سئوال کردند با آنکه خود شما به مضار آميزش زياده از حد اعتدال و نياز، آشنائي و اطلاع داريد! پس چرا خود شما در اين عمل زياده‏روي و افراط مي‏کنيد؟

در پاسخ گفت: من از کيفيت عمر خود مي‏خواهم بهره‏مند شوم نه از کميت آن.

بسياري از اطباء از مضار مشروبات الکلي به خوبي اطلاع دارند، و در اين زمينه نيز کنفرانس داده و خطابه خوانده‏اند، يا مقاله و کتابي نوشته، ولي در عين حال خود مبتلي به اين عمل شيطاني هستند.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 65

باري اگر انسان به اين حد از علم و تقوي قانع شود که به علت ملاحظه مصالح خارجي از جنايت و جريمه خودداري کند، و نتواند اصل ماده‏ي فساد را در خود نابود کند، و ريشه و ميکرب صفات رذيله از شره و خمودي، جبن و تهور، بخل و تبذير و نظائر آنها را به کلي از سويداي ضمير خود ريشه‏کن کند، هنوز به مقام انسان واقعي نرسيده است.

مانند حيواني که او را زنجير نموده باشند تسليم و مطيع است، ولي چون زنجير را بگسلد چه کارها خواهد کرد.

اگر از دروغ، کم‏فروشي و ظلم و زنا و اشباه آن در بيداري اجتناب ورزد، در حالت خواب که ديگر مصالح خارجي مورد نظر نيست، اين صفات رذيله طلوع کرده، و صحنه‏اي را از فجايع بوجود مي‏آورد.

خواب زنا مي‏بيند، خواب سودجوئي، و شخصيت‏طلبي و ظلم و جنايت مي‏بيند، و چون از خواب بيدار شود، مسکين نيز تعجب مي‏کند که اين خوابها با من چه مناسبت دارد، غافل از آنکه اصل و ريشه اين مفاسد هنوز از دل او بيرون نرفته، بلکه موجود بوده، و خود را در زوايا و بيغوله‏هاي نفس مخفي نموده، تا در زمينه مساعد بروز نموده و به مقصد خود برسند.

مقربان درگاه الهي در اثر برخورداري از يک نوع علم و بينش مخصوص ريشه‏ رذائل و مفاسد را در وجود خود نابود کرده‏اند

انبياء و ائمه عليهم‏السلام و اولياء مقربين درگاه حضرت احديت اين صفات رذيله و جراثيم فساد را به کلي از دلهاي خود بيرون ريخته، و تخم آن را در مزرعه دل خود محو و نابود نموده‏اند، و به علت عنايت حضرت باري يک نوع علم و دانش به آنها داده شده است که با وجود آن علم و دانش ديگر مجالي براي اين رذائل نيست.

آن نحوه از علم و بينش به يک بارقه تمام اين صفات را مي‏سوزاند و محو و نابود مي‏کند، اصل و بنياد بخل و شره و تهور را برمي‏اندازد که حتي در تمام طول عمر و حتي براي يکبار و حتي در عالي‏ترين زمينه‏ي مساعد، براي آنها چنين رذيله‏اي رخ نمي‏دهد.

چون يوسف صديق با وجود تمام شرائط و امکانات، با وجود تمام مقتضيات، و مواجه شدن با خطراتي عظيم به علت ترک گناه، باز هم قلب او اجازه‏ي گناه نمي‏دهد.

اين خاصه و جوهره‏ي قلب که در چنين افراد است، ديگر نمي‏گذارد که حتي در خواب خواب گناه ببينند، يا در بيداري خيال گناه را بنمايند

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 66

براي مقربان و اولياي خدا در تمام درازاي عمر، يک لحظه خيال گناه هم پيدا نمي‏شود، اگر ساليان دراز بدون عيال زيست کنند و در عالي‏ترين درجه امکانات براي آنان حتي دور از اطلاع مردم وسائل گناه آماده گردد، ابدا خيال گناه در دل آنها خطور نمي‏کند، و فقط و فقط اين افراد از آن کليت بروز غرائز استثناء شده‏اند و بس. آن علمي که خدا به آنها بر اثر مجاهدات نفسانيه و استقامت در راه عبوديت حق داده و به علت نور قلب، بدين مقام رسيده‏اند از سنخ علمهاي معمولي نيست، بلکه علم خاص و کيفيت مخصوصي است که در لسان قرآن مجيد تعبير به روح الله يا روح القدس شده است.

و کذلک أوحينا اليک روحا من امرنا ما کنت تدري ما الکتاب و لا الإيمان و لکن جعلناه نورا نهدي به من نشاء من عبادنا.[86]

ما همچنين وحي کرديم بسوي تو روحي را از امر خود، که قبل از آن از حقيقت کتاب و اسرار عالم آفرينش، و از معارف الهيه علم و اطلاعي نداشتي!

ما اين روح را نوري قرار داده‏ايم که بوسيله آن هر کدام از بندگان شايسته خود را که بخواهيم هدايت مي‏کنيم.

اين نور همان روح خدا يا روح القدس است که در قلب انسان وارد شده، و حالت قلب را دگرگون مي‏کند، او را به کلي از غير خدا منصرف و يک باره به خدا مي‏پيوندد، و اين است مقام عصمت انبياء و ائمه‏ي اطهار.

در اينجا بايد دانست، در اين مقام نه اين است که نفس به کلي نابود مي‏شود، بلکه منقاد صرف و مطيع محض مي‏گردد، و به اندازه‏ي سر سوزني مجال تخطي و تجاوز براي او نمي‏ماند.

روزي حضرت رسول‏الله صلي الله عليه و آله فرمودند: با هر يک از افراد بشر شيطاني است که او را دعوت به گناه مي‏کند.

عرض کردند: اي رسول خدا آيا در وجود شما هم اين شيطان موجود است؟ فرمود: بلي و لکن شيطاني أسلم بيدي.[87]

آري! لکن شيطان من به دست من رام شده، و تسليم و منقاد اوامر من گرديده‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 67

است.

در اين حال براي اولياي خدا، اين نفس بهترين سرمايه خدا، و گرامي‏ترين موهبت الهي است، چون نفس مطمئنه گرديده، و لياقت خطاب رجوع به حرم خدا را پيدا نموده است.

استفاده‏ي عصمت مقربان خدا از مجموع سه آيه قرآن‏

در سوره‏ي انعام خداوند پس از آنکه هفده تن از پيغمبران را در چند آيه متصل به هم ياد مي‏کند از نوح، و ابراهيم، و لوط، و اسحق، و يعقوب، و اسمعيل و اليسع و موسي، و هرون، و عيسي، و يحيي، و داود، و سليمان، و ذکريا، و ايوب، و يونس، و الياس، و از آنها تمجيد نموده، و حتي از بعضي پدران و برادران و ذريه آنها تحسين نموده و آنها را بندگان پسنديده و راه يافته معرفي فرموده است؛ سپس مي‏گويد:

ذلک هدي الله يهدي به من يشاء من عباده.[88]

هدايت خدا به آنها رسيده آن نوع هدايتي که خداوند بندگان خاص خود را که بخواهد، به آن هدايت و رهبري مي‏فرمايد، و پس از يک آيه مي‏فرمايد:

اولئک الذين هدي الله فبهداهم اقتده.[89]

اينان افرادي هستند که خداوند هدايتشان نموده، تو نيز از هدايت آنان پيروي کن. از اين دو آيه استفاده مي‏شود که به پيغمبران هدايت خدا رسيده است، و از طرفي مي فرمايد:

و من يضلل الله فما له من هاد و من يهدي الله فما له من مضل[90]

و کسي را که خداوند اضلال کند، و جلوي فيض و رحمت را بر او ببندد، هيچ راهنمائي نخواهد داشت؛ و کسي را که خداوند هدايت کند، هيچ گمراه کننده‏اي براي او نخواهد بود و مي‏فرمايد:

من يهد الله فهو المهتد.[91]

کسي را که خدا هدايت کند، اوست راه يافته و از اين دو آيه استفاده‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 68

مي‏شود که افرادي را که خداوند هدايت کند آنان راه يافته بوده و هيچ القاء شيطاني از تسويلات جن و انس در آنها اثري نمي‏گذارد و اگر تمام عالم جمع شوند نمي‏توانند آنان را از راه بيراه نموده و گمراه کنند، و در اراده و علوم و اختيار آنان تصرفي نموده و آنان را متزلزل نمايند.

و از طرف ديگر مي‏فرمايد:

الم اعهد اليکم يا بني آدم ان لا تعبدوا الشيطان انه لکم عدو مبين و ان اعبدوني هذا صراط مستقيم و لقد اضل منکم جبلا کثيرا افلم تکونوا تعقلون.[92]

اي فرزندان آدم! آيا من با شما پيمان نبستم که عبادت شيطان را ننموده از او پيروي نکنيد او دشمن آشکار شماست و مرا عبادت کنيد و از من پيروي نمائيد که اين است راه مستقيم؟

و بدرستي که شيطان افراد بسيار و طوائف فراواني را گمراه نموده آيا شما تعقل نمي‏کنيد؟

در اين آيه پيروي از شيطان را گمراهي و اضلال تعبير نموده است.

بنابراين به مقتضاي آيات سابق الذکر پيغمبران را خدا هدايت نموده و کسي را که خدا هدايت کند براي او گمراه کننده‏اي نخواهد بود.

و گمراهي به مفاد اين آيه عبارت است از پيروي شيطان، و معصيت و گناه و توجه بغير حق، و متأثر شدن از القاآت نفس اماره؛ و چون پيمبران را مضلي نيست بنابراين براي آنان القاآت شيطانيه و تسويلات نفسيه و معصيت و گناه نيست؛ و اين است معني عصمت.

بنابراين از اجتماع اين سه دسته از آيات قرآن بطور وضوح عصمت راه يافتگان به هدايت خدا ثابت و مبرهن گرديد، و الحمدلله.

عصمت اميرالمؤمنين علیه السلام

اين استدلال راجع به عموم مقربان خداست ولي اميرالمؤمنين عليه‏السلام که يعسوب الدين و ولي المؤمنين و قائد الغر المحجلين است به نحو اولي و اتم دلالت بر عصمت آن حضرت دارد.

آن حضرت از کودکي در دامان حضرت رسول اکرم پرورش يافت، و در تحت تعليم و تربيت رسول خدا بود.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 69

محمد بن طلحه شافعي مذهب متوفي به سال 654 هجري[93] و ابن صباغ مالکي مذهب متوفي به سال 855 هجري[94] مي‏گويند[95]: که چون اميرالمؤمنين عليه‏السلام به سن تميز رسيدند در مکه قحطي و غلاي بسيار سختي پديد آمد، بطوري که صاحبان عيال را از پاي در آورد، و ثروتمندان را نيز تهي دست ساخت ابوطالب که بزرگ قريش بود و داراي عائله‏ي فراوان، نيز تهي دست شد، روزي رسول خدا نزد عباس که در آن هنگام ثروتمندترين از بني هاشم بود آمده فرمودند: اي عم از وضع قحط و غلاي مکه باخبري و ابوطالب داراي عائله‏اي سنگين است بيا برويم قدري از عائله او را با خود به منزل آوريم و خود متکفل امور آنان گرديم تا بر او تخفيفي حاصل شود.

عباس قبول نمود، هر دو به خانه ابوطالب آمدند و گفتند: آمده‏ايم که تا قدري از امور تو را متکفل گرديم، تا آنکه اين قحط از مکه رخت بربندد ابوطالب گفت: دو پسر بزرگ مرا، طالب و عقيل را براي من بگذاريد و ديگر اختيار با شماست.

عباس، جعفر را برداشت و حضرت رسول‏الله، علي را برداشته هر يک به خانه خود رفتند و پيوسته علي در خانه آن حضرت و در تحت تربيت آن حضرت بود. تا زماني که خداوند آن حضرت را به رسالت برانگيخت، در اين حال نيز علي متابعت نموده ايمان آورده و تصديق رسالت نمود، و سن آن حضرت در آن وقت سيزده[96] سال بود و بعضي گفته‏اند کمتر بوده، و بعضي گفته‏اند بيشتر بوده، لکن اشهر و اکثر اقوال آن است که آن حضرت هنوز بحد علم و بلوغ نرسيده بودند، و آن حضرت اولين کسي است که از مردان بر رسول خدا ايمان آورده است.[97]

ثعالبي در تفسير[98] آيه مبارکه:

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 70

و السابقون السابقون اولئک المقربون[99] گويد که او اولين ايمان آورنده به رسول خداست، و اين مطلب را قول ابن عباس و جابر بن عبدالله انصاري و زيد بن ارقم و محمد بن المنکدر و ربيعة الراي مي‏داند. و خود آن حضرت اين معني را در ابياتي که بعد از مدتي مديد سروده‏اند و راويان ثقه و مطمئن و ثبت از آن حضرت نقل کرده‏اند مي‏فرمايد:

 

محمد النبي اخي و صنوي

و حمزة سيد الشهداء عمي‏

 

و جعفر الذي يضحي و يمسي

يطير مع الملئکة ابن امي‏

 

و بنت محمد سکني و عرسي

منوط لحمها بدمي و لحمي‏

 

و سبطا أحمد ولداي منها

فايکم له سهم کسهمي‏

 

سبقتکم الي الاسلام طرا

غلاما ما بلغت أوان حلمي‏

 

و اوجب لي ولايته عليکم

رسول‏الله يوم غدير خم‏

 

فويل ثم ويل ثم ويل

لمن يلقي الاله غدا بظلمي.[100]

 

محمد رسول خدا برادر من، و شاخه روئيده از اصل و ريشه‏اي است که من نيز شاخه ديگر آن هستم؛ و حمزه‏ي سيد الشهداء عموي من است.

و جعفري که روزها و شبها در بهشت ‏برين با ملائکه رحمت به پرواز در مي‏آيد، فرزند مادر من است‏

و دختر محمد، آرام دل و تسکين خاطر و زوجه‏ي من است، که گوشت او با خون و گوشت من بستگي پيدا نموده است‏

و دو سبط رسول خدا؛ احمد، دو فرزند من هستند؛ پس کدام يک از شما مانند من سهميه و بهره‏اي دارد.

من از تمام شما زودتر به اسلام سبقت گرفتم، در وقتي که طفل بودم، و هنوز زمان احتلام من نرسيده بود.

و واجب کرد رسول خدا در روز عيد غدير خم سرپرستي و زعامت شما را براي من.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 71

پس واي، پس واي، سپس واي بر آن کساني که در فرداي قيامت با ظلم و ستمي که به من روا داشته‏اند، خدا را ملاقات کنند.

(عجيب که اين دو عالم سني مذهب چگونه اولا به طور يقين اين اشعار را از آن حضرت ميدانند، و معترف و مقر به دوزخي بودن ستمکاران به آن حضرت بنا به فرموده آن حضرت خواهند بود)

نسبت اميرالمؤمنين به پيامبر اکرم‏

نقل شده است از جابر بن عبدالله انصاري که گفت: شنيدم علي بن ابيطالب در حضور رسول خدا اشعاري انشاء مي‏کرد و حضرت رسول مي‏شنيدند:

 

أنا اخو المصطفي لا شک في نسبي

به ربيت و سبطاه هما ولدي‏

 

جدي و جد رسول‏الله منفرد

و فاطم زوجتي لا قول ذي فند

 

صدقته و جميع الناس في بهم

من الضلالة و الإشراک و النکر.[101]

 

من برادر رسول خدا مصطفي هستم، که هيچ شکي در نسب من نيست، در دست آن حضرت تربيت يافتم، و دو سبط آن حضرت دو فرزند من هستند.

جد من و جد رسول خدا واحد است؛ و فاطمه دختر رسول خدا زوجه‏ي من است، و اين گفتار جزاف و کلام خالي از شعور و ادراک نيست.

من به پيغمبر ايمان آوردم و تصديق او را نمودم، در وقتي که جميع مردم در ضلالت و شرک و عسرت، متحير و سرگردان بودند.

قال: فتبسم رسول‏الله و قال: صدقت يا علي.

جابر مي‏گويد رسول خدا تبسمي نمودند، و فرمودند: اي علي!راست گفتي.

اميرالمؤمنين عليه‏السلام در نهج البلاغه ضمن خطبه قاصعه شرح حالات دوران کودکي خود را در صحبت رسول خدا ذکر مي‏کنند:

و قد علمتم موضعي من رسول الله صلي الله عليه و آله بالقرابة القريبة و المنزلة الخصيصة و ضعني في حجره و انا ولد و يضمني الي صدره، و يکنفني الي فراشه و يمسني جسده، و يشمني عرفه و کان يمضغ الطعام ثم يلقمنيه‏

و ما وجد لي کذبة في قول، و لا خطلة في فعل.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 72

و لقد قرن الله به صلي الله عليه و آله من لدن ان کان فطيما اعظم ملک من ملائکته، يسلک به طريق المکارم و محاسن أخلاق العالم ليله و نهاره، و لقد کنت اتبعه اتباع الفصيل اثر امه، يرفع لي في کل يوم من اخلاقه علما و يأمرني بالاقتداء به.

و لقد کان يجاور في کل سنة بحراء، فاراه و لا يراه غيري، و لم يجتمع بيت واحد يومئذ في الاسلام، غير رسول‏الله صلي الله و آله و خديجة، و انا ثالثهما، اري نور الوحي و الرسالة و اشم ريح النبوة و لقد سمعت رنة الشيطان حين نزل الوحي عليه صلي الله عليه و آله فقلت ‏يا رسول‏الله: ما هذه الرنة؟

فقال: هذا الشيطان ايس من عبادته، انک تسمع ما أسمع و تري ما أري، إلا أنک لست بنبي و لکنک وزير و إنک لعلي خير.[102]

مي‏فرمايد: اي مردم شما موقعيت و منزلت مرا نسبت به رسول خدا مي‏دانيد، که تا چه اندازه رحم نزديک آن حضرت بوده‏ام، و داراي محل و منزلتي مخصوص بوده‏ام.

من کودکي صغير بودم که رسول خدا مرا در دامان خود مي‏نشانيد، و به سينه‏ي خود مي‏چسبانيد، و مرا در فراش خود به آغوش خود مي‏گرفت، بدن خود را به من مي‏سود، و بوي پاکيزه و لطيف خود را به من مي‏بويانيد، و چه بسا غذا را مي‏جويد و سپس از آن به من لقمه مي‏داد، و در تمام اين مدت از من حتي يک دروغ در گفتارم و يک خطا و گناهي در کردارم نيافت.

و از روزي که آن حضرت را از شير بازگرفتند، خداوند بزرگترين ملکي از فرشتگان خود را با او ملازم نمود، که طريق اخلاق پسنديده و صفات عاليه‏ي انساني و امور محسنه خلقهاي عالم را در شب و روز به او بيآموزد.

و اما من پيوسته مانند بچه شتري که از هر طرف به دنبال مادرش مي‏دود، دائما به دنبال او حرکت مي‏کردم، و از او پيروي مي‏نمودم، و آن حضرت هر روز براي من از اخلاق حميده خود نشانه‏اي را ظاهر مي‏نمود، و مرا به پيروي و متابعت از آن اخلاق امر مي‏فرمود.

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 73

عادت آن حضرت چنان بود که در هر سال در کوه حراء مجاورت مي‏نمود، فقط من او را مي‏ديدم، و کسي ديگر غير از من او را نمي‏ديد، و در تمام جهان اسلام در آن روز خانه‏اي نبود که در آن مسلماني باشد غير از رسول خدا و خديجه، و من سومي آنها بودم.

من نور وحي و رسالت را مي‏ديدم، و بوي نبوت را استشمام مي‏کردم و حقا مي‏گويم که ناله‏ي شيطان را در حين نزول وحي بر رسول خدا صلي الله عليه و آله شنيدم، عرض کردم: اي پيغمبر خدا اين چه ناله‏اي است؟

فرمود: اين شيطان است از اينکه بني آدم او را عبادت کنند مأيوس شده، تو مي‏شنوي آنچه را که من مي‏شنوم، و مي‏بيني آنچه را که من مي‏بينم، مگر آنکه تو پيغمبر نيستي، و لکن تو وزير مني و بر خير خواهي بود.

عجيب است با اين مقام و منزلت و سفارش هائي که رسول خدا نموده، و او را وصي و وزير و ولي مؤمنين و خليفه‏ي خود قرار دادند، هنوز جسد مطهر پيغمبر دفن نشده بود که در سقيفه‏ي بني ساعده اجتماع کردند، و کردند آنچه کردند.

گذشته از بردن خلافت، از يک باغستان حضرت صديقه دختر رسول خدا دست برنداشتند، و نحله‏ي رسول خدا را برده، و دختر رسول الله را دل شکسته نمودند.

اعتراض حضرت فاطمه به سکوت اميرالمؤمنين و پاسخ آن حضرت‏

پس از آنکه فاطمه براي اثبات حق خود به مسجد رفت، و با ابوبکر به محاجه پرداخت ابن شهرآشوب مي‏گويد: چون فاطمه از مسجد به منزل مراجعت کرد، و حضرت اميرالمؤمنين عليه‏السلام در منزل انتظار بازگشت او را داشتند، در اين حال رو به آن حضرت نموده و گفت: يابن أبيطالب! اشتملت شملة الجنين، و قعدت حجرة الظنين، نقضت قادمة الاجدل فخاتک ريش الأعزل.

هذا ابن أبي‏قحافة، قد ابتزني نحيلة أبي، و بليغة إبني‏

و الله لقد جد في ظلامتي، و ألد في خصامي، حتي منعتني القيلة نصرها، و المهاجرة وصلها، و غضت الجماعة دوني طرفها؛ فلا مانع و لا دافع.

خرجت و الله کاظمة، و عدت راغمة.

أضرعت خدک يوم أضعت حدک، افترست الذئاب و افترسک الذباب، ما کففت قائلا، و لا أغنيت باطلا، و لا خيار لي ليتني مت قبل ذلتي، و توفيت دون هينتي.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 74

عذيري و الله فيک حاميا، و منک داعيا، ويلاي في کل شارق، مات العمد و وهن العضد

شکواي الي ربي و عدواي الي أبي‏

اللهم أنت أشد قوة و أحد بأسا و تنکيلا

اي پسر ابوطالب! مانند بچه در شکم مادر، دست و پاي خود را در خود جمع کرده‏اي! و مانند شخص متهم در گوشه‏ي غرفه نشسته‏اي! شاه بال خودت را که همچون بال‏هاي قوي باز شکاري بود شکستي! در نتيجه پرهاي نرمي که براي تو ماند، به تو وفا نکرد و کارگر نشد، و همچون مرغ بي‏بال و پري که مورد هجوم پرندگان قوي واقع شود گرفتار شدي!

اينکه اين پسر ابي قحافه، عطيه‏ي پدر مرا از من به قهر و غلبه ربوده، و معاش مختصر فرزند مرا گرفته است.

سوگند به خدا که در ستم با من به نهايت رسيده، و در دشمني با من پافشاري کرده، تا بسر حدي که اولاد قيلة که انصار اوس و خزرجند، از ياري من دريغ نمودند، و مهاجرين از اهتمام و رسيدگي بکار من خودداري کردند، و جماعت مسلمانان به بي‏اعتنائي از من، از اين جنايات چشم پوشيدند؛ نه کسي است که او را ممانعت کند، و نه کسي که او را از ستم با من باز دارد.

سوگند به خدا که من با نهايت فرو بردن خشم خود به مسجد رهسپار شدم ولي پژمرده و افسرده بازگشتم.

چهره‏ي خود را به ذلت و خواري سپردي، آن روز که خود را از مقام و مرتبه‏ي خود ساقط کردي! گرگان درنده را شکار مي‏نمودي، و اينک مگس‏ها تو را شکار خود نمودند هيچ گوينده‏اي را از کلام نارواي خود باز نداشتي! و هيچ باطلي را دور ننمودي!

و اختياري براي من نيست؛ و اي کاش قبل از آنکه پرده‏ي ذلت مرا فرا گيرد، در کام مرگ فرو رفته بودم و پيش از اين پستي و حقارت مرده بودم.

سوگند به خدا که بازخواست کننده‏ي من، در کار تو خداست که مرا حمايت مي‏کند و از تو پرسش مي‏نمايد، اي واي بر من، از اين حوادث ناگوار که وارد شده است.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 75

محل اعتماد و اتکاي من از دنيا رخت بربست، و بازوي من سست شد، شکايت من به سوي پروردگار است، و مخاصمه از ظلم و ستمي که بر من وارد شده است به سوي پدرم.

بار پروردگار من! قوه تو شديدتر، و شدت انتقام تو تيزتر و برنده‏تر است.

اميرالمؤمنين عليه‏السلام به فاطمه عليهاالسلام پاسخ داد:

لا ويل لک! بل الويل لشانئک، نهنهي عن عربک! يا بنت الصفوة، و بقية النبوة.

ما ونيت في ديني، و لا أخطاءت مقدوري فان کنت تريدين البلغة فرزقک مضمون و کفيلک مامون و ما اعد لک خير مما قطع عنک، فاحتسبي!

فقالت: حسبي الله و نعم الوکيل.[103]

ويل و واي براي تو مباد، بلکه براي دشمنان تو باد! مرا از اينگونه خطاب بازدار اي دختر برگزيده‏ي مخلوقات، و اي يادگار مقام نبوت.

من در کار خود سستي نکرده‏ام، و از آنچه در توان و نيروي من بود کوتاهي نورزيدم‏

اگر تو معاشي و روزي مي‏خواهي؟ بدان که خداوند ضامن و کفيل است، و آنچه را براي تو مهيا نموده بهتر است از آنچه از دست تو رفته است! خدا را کافي بدان و به او پناه بر!

فاطمه سلام الله عليها گفت: خدا براي من کافي است و او بهترين وکيل است ابن ابي‏الحديد گويد: و قد روي عنه عليه‏السلام ان فاطمة عليهاالسلام حرضته يوما علي النهوض و الوثوب، فسمع، صوت المؤذن: أشهد أن محمدا رسول‏الله.

فقال لها: أيسرک زوال هذا النداء من الارض؟

قالت: لا.

قال: فانه ما اقول لک.[104]

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 76

از اميرالمؤمنين عليه‏السلام روايت است که فرمود:

روزي فاطمه عليها سلام او را بر قيام و اقدام و نهضت تحريض و ترغيب مي‏نمود، ناگاه شنيد که مؤذن مي‏گويد: اشهد أن محمدا رسول‏الله.

اميرالمؤمنين به او گفت: اي فاطمه! دوست داري که اين ندا و دعوت از روي زمين برچيده گردد؟

گفت: نه‏

حضرت فرمود: اين همان است که من به تو گفته‏ام.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 77

درس پنجم

عصمت امري موهبتي است‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 79

درس 5

بسم الله الرحمن الرحيم

و صلي الله علي محمد و آله الطاهرين و لعنة الله علي اعدائهم اجمعين من الآن الي قيام يوم الدين و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم

قال الله الحکيم في کتابه الکريم:

و لو لا فضل الله عليک و رحمته لهمت طائفة منهم ان يضلوک و ما يضلون الا انفسهم و ما يضرونک من شيئي و انزل الله عليک الکتاب و الحکمة و علمک ما لم تکن تعلم و کان فضل الله عليک عظيما.[105]

عصمت انبیاء حتمی است

قوه عصمت در معصومين در همه حال حاكم بر وجود آنان است: عصمت انبياء حتمي است‏

قوه‏ي عصمت در انبياء و ائمه عليهم‏السلام يک موهبت الهي است، و نوعي از معرفت و حالت قلبي آنان است که مانند ساير علوم بشري نيست و هيچگاه مغلوب و مقهور قواي شعوريه و احساسات نخواهد شد.

و در هيچ وقت حتي يک لحظه در بيداري و در خواب در حال يسر و عسر و در مواقع رخاء و شدت، مقهور و منکوب واردات طبيعيه و خيالات خسيسه‏ي ماديه نشده، پيوسته چون خورشيدي درخشان در دل تابش نموده، و نقاط سياه و تاريک را از روزنه و زاويه‏هاي دل بيرون کرده است.

اين نوع علم نه تنها خود مغلوب قواي شعوريه نمي‏گردد، و منکوب طغيان احساسات نمي‏شود، بلکه تمام قوا و احساسات را در زير سيطره و مهميز خود در آورده، و آنها را استخدام نموده، از آن به نفع مصالح خويش کار مي‏کشد، و به امر و

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 80

فرمان خود دنبال مأموريت مي‏فرستد؛ آنها هيچ قدرت تخطي و تجاوز را ندارند.

و بنابراين، اين قوه‏ي علم و نور تابان، پيوسته صاحب خود را از ضلالت و معصيت و خطا مصون مي‏دارد.

در روايات وارد است که در پيمبران و ائمه روحي است به نام روح القدس که آنها را در مقام منيع انسانيت محفوظ نموده، و از هر لغزش و گناه و اشتباهي محفوظ نگاه مي‏دارد.

در اين آيه مبارکه[106] خداوند خطاب به پيغمبر اکرم صلي الله عليه و آله نمود که:

اگر فضل و رحمت خدا شامل حال تو نبود، طايفه‏اي از منافقين مدينه اهتمام نموده که تو را در فکر و نوع تشخيص خودت گمراه کنند، وليکن آنها با اين عمل نه تنها نمي‏توانند به تو ضرري برسانند، و تو را از فکر و اراده‏ي تو برگردانند، بلکه خود را گمراه نموده‏اند، چون خداوند بر تو کتاب و حکمت را فرو فرستاد، و از دانش هائي که قبل از اين نداشتي تو را تعليم نموده است، و فضل خدا بر تو بزرگ است.

در اين آيه مبارکه منظور از کتاب، وحي است که توسط جبرائيل بر قلب پيغمبر راجع به قوانين شريعت فرستاده مي‏شود؛ و مراد از حکمت، علم به معارف کليه و اسرار الهيه؛ و مراد از دانش هائي را که تعليم کرده است، ساير علوم از ادراکات جزئيه و تشخيص مطالب حقه است.

و چون جمله‏ي و انزل الله عليک الکتاب يا حاليه است و يا به منزله‏ي تعليل براي جمله‏ي سابقه مي‏باشد لذا استفاده مي‏شود که علت عدم تأثير کلام منافقين در تو، همانا آن ملکه‏ي قلبي است که با آن قادر بر تلقي وحي توسط جبرائيل امين نسبت به احکام و قوانين شريعت و نسبت به معارف الهيه مي‏باشي و همچنين قادر بر تلقي الهامات نسبت به اطلاع بر اسرار و مغيبات، و روشن شدن واقعيت امور، و جدا ساختن بين حق و باطل هستي.

بنابراين از اين آيه به خوبي استفاده مي‏شود که علت عدم گمراهي و ضلال پيمبر، حتي در بعضي از امور جزئيه مستند به آن علم خاصي است که خداوند عنايت فرموده، و به وسيله آن تلقي وحي مي‏نمايد، و آن علم خاص که در روايات بنام روح القدس تعبير شده است پيغمبران را در مصونيت از گناه و خطا در هر مرحله از تشخيص نگاه مي‏دارد.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 81

استدلال ديگر از قرآن بر عصمت انبياء

يکي ديگر[107] از استدلالات بر عصمت انبياء ضم دو آيه از آيات قرآن است، اول گفتار خداي تعالي: و من يطع الله و الرسول فاولئک مع الذين انعم الله عليهم من النبيين و الصديقين و الشهداء و الصالحين و حسن اولئک رفيقا.[108]

و کساني که خدا و رسول خدا را اطاعت کنند، آنها با زمره‏ي افرادي که خدا به آنها نعمت داده از پيمبران و صديقين و شهدا و صالحين بوده، و آنان بسيار رفقاي خوبي براي اينان خواهند.

دوم گفتار خداي تعالي:

إهدنا الصراط المستقيم صراط الذين انعمت عليهم غير المغضوب عليهم و لا الضالين.[109]

خداوندا ما را به راه راست راهنمائي نما، راه آن کساني که به آنها نعمت دادي نه راه آنان که بر آنها غضب نمودي، و گمراه شدند.

از آيه اول استفاده مي‏شود که خدا به انبياء و شهداء و صديقين و صالحين نعمت داده است؛ و از آيه دوم استفاده مي‏شود که کساني را که خدا به آنها نعمت داده است ضال و گمراه نخواهند بود.

بنابراين انبياء و شهداء و صديقين و صالحين گمراه نخواهند بود؛ و چون هر معصيت و گناهي ضلال است لذا از آنها گناه و معصيت سر نمي‏زند.

يعني شأن و مقام آنها طوري است که داراي ملکه‏ي حافظه از معصيت و گناهند و اين معني عصمت از گناه است؛ و نيز چون اشتباه در تلقي احکام و وحي الهي و در معارف کليه الهيه، و در تشخيص امور جزئيه و اشتباه در تبليغ نيز ضلال است، لذا آنها در هيچ مرحله از اين مراحل دچار خبط و اشتباه نمي‏گردند، و روي اين بيان عصمت آنها نيز، در دو مرحله تلقي وحي و معارف الهيه و مرحله تبليغ و ترويج خواهد بود.

اميرالمؤمنين حائز مقام عصمتند

اميرالمؤمنين عليه‏السلام از طرف خدا داراي مقام عصمت بوده و وصي و وارث و خليفه‏ي رسول خدا، و اولين کسي است که به‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 82

رسول خدا ايمان آورده، و با او نماز گذارده است.

طبري با اسناد خود از ابن‏عباس روايت مي‏کند قال اول من صلي علي[110] اولين کسي که نماز خواند علي بود.

و نيز از زيد بن ارقم حديث کند قال: اول من اسلم مع رسول‏الله صلي الله عليه و آله علي بن ابيطالب عليه‏السلام.[111]

زيد بن ارقم گويد: اولين کسي که به رسول خدا اسلام آورد علي ابن‏ابيطالب عليه‏السلام بود.

و نيز از زيد بن ارقم روايت کند که او گفت: اول رجل صلي مع رسول‏الله صلي الله عليه و آله علي ابن‏ أبيطالب.[112]

اولين مردي که با رسول خدا نماز گذارد علي بن ابيطالب بود.

و نيز از عباد بن عبدالله به اسناد خود روايت کند قال: سمعت عليا يقول: انا عبدالله و اخو رسوله و انا الصديق الاکبر لا يقولها بعدي الا کاذب مفتر صليت مع رسول‏الله قبل الناس بسبع سنين.[113]

مي‏گويد: شنيدم که علي مي‏فرمود: من بنده خدا، و برادر رسول خدا، و صديق اکبر هستم، هر کس اين لقب را بعد از من به خود نسبت دهد دروغگو و افترا زننده است؛ با رسول خدا قبل از مردم هفت سال نماز گزاردم.

ابن‏صباغ مالکي و محمد بن طلحه شافعي گويند و کان رسول‏الله صلي الله عليه و سلم قبل بدو امره اذا اراد الصلوة خرج الي شعاب مکة مستخفيا و اخرج عليا معه، فيصليان ما شاء الله فاذا قضيا رجعا الي مکانهما.[114]

حضرت رسول‏الله صلي الله عليه و آله عادتشان قبل از ظهور امر اسلام اين بود که چون اراده‏ي نماز مي‏کرد، به بعضي از دره‏هاي مکه خارج شده و در خفيه نماز مي‏گزارد، و

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 83

علي را نيز با خود مي‏برد، و آن دو نفر آنقدر که خدا مي‏خواست نماز مي‏گزاردند، و سپس به مکان خود مراجعت مي‏نمودند.

طبري با اسناد خود روايت کند از يحيي بن عفيف کندي (عفيف کندي برادر اشعث بن قيس کندي است که با عباس بن عبدالمطلب رفاقت داشته و براي خريد و فروش که به مکه مي‏آمد در منزل عباس سکني مي‏نموده است)

او مي‏گويد در زمان جاهليت به مکه درآمدم، و در خانه‏ي عباس بن عبدالمطلب وارد شدم، چون آفتاب طلوع نمود و مانند حلقه بر فراز آسمان قرار گرفت، و من مشغول نگاه کردن به کعبه بودم، ديدم جواني آمد و چشمي به آسمان انداخته و سپس رو به کعبه ايستاد، و بلادرنگ طفلي آمد و در طرف راست او ايستاد، و چيزي طول نکشيد که زني آمد و در پشت سر آن دو ايستاد، آن جوان خم شد و رکوع کرد، طفل و زن هم رکوع کردند، جوان بلند شد از رکوع، طفل و زن هم بلند شدند، جوان خود را به سجده انداخت، آن دو نيز به سجده رفتند، من گفتم:اي عباس امر بسيار بزرگي است.

عباس گفت: امر بسيار بزرگي است، آيا ميداني او کيست؟

گفتم نه،

گفت: او محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب فرزند برادر من است.

آيا مي‏داني آن طفل که با اوست کيست؟

گفتم نه.

گفت: او علي بن ابيطالب بن عبدالمطلب فرزند برادر من است.

آيا مي‏داني اين زني که در عقب آن دو ايستاده کيست؟

گفتم نه.

گفت: او خديجه دختر خويلد زوجه محمد، برادرزاده من است؛ و اين مرد به من خبر داده است که پروردگار تو پروردگار آسمان است، و آن پروردگار آنها را به اين فعل با کيفيتي که ديدي امر کرده است، و سوگند به خدا من در تمام روي زمين غير از اين سه نفر احدي را بر اين دين نمي‏شناسم.[115]

باري پيغمبر و اميرالمؤمنين و خديجه سالياني چند به نماز و عبادت خدا مشغول بودند، و احدي از مردم مکه ايمان نياورده و از رسالت آن حضرت خبر نداشتند، تا آنکه آيه‏ي انذار از طرف خدا بر آن حضرت نازل گشت.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 84

آيه‏ي انذار و حديث عشيره‏

و انذر عشيرتک الأقربين و اخفض جناحک لمن اتبعک من المؤمنين- فان عصوک فقل اني بري مما تعملون- و توکل علي العزيز الرحيم- الذي يريک حين تقوم- و تقلبک في الساجدين- انه هو السميع العليم[116]

اي پيمبر! اقوام نزديکتر خود را از عذاب خدا بترسان، و بالهاي رحمت خود را براي مؤمنيني که از تو پيروي مي‏کنند پائين آور، پس اگر مخالفت کردند بگو من از کردار شما بيزارم، و توکل بر خداوند عزيز و رحيم بنما؛ آن خدائي که تو را در هنگام قيام به نماز مي‏بيند و از حالات تو در سجده اطلاع دارد فقط و فقط آن خدا شنوا و داناست.

حضرت رسول‏الله اقوام و عشيره‏ي خود را دعوت نمودند و به آنها نبوت خود را اعلام نمودند طبق حديثي که وارد شده و در نزد مورخين و محدثين از بزرگان اسلام به حديث عشيره معروف است.

علامه‏ي اميني گويد: اين حديث را بسياري از ائمه و حفاظ حديث از فريقين روايت کرده‏اند، و در صحاح و مسانيد خود درج نموده‏اند، و افراد ديگري از بزرگان حفاظه و ائمه‏ي حديث از افرادي که بقول و کلام آنها در اسلام اعتناء بسياري است، آن حديث را ملاحظه نموده و بدون هيچگونه ايراد يا توقفي در صحت سند آن تلقي به قبول کرده‏اند، و نيز بزرگان از مورخين امت اسلام و غير اسلام آن حديث را صحيح و قبول دانسته و در صحيفه‏ي تاريخ جزء مسلمات ذکر نموده‏اند، و شعراء اسلام و غير اسلام منظوما آن حديث را در سلک شعر در آورده، و در شعر ناشي صغير متوفي 365 قمريه خواهي يافت.[117]

ما عين آن حديث را اولا از تاريخ طبري نقل مي‏کنيم، و سپس در اطراف آن به بحث مي‏پردازيم.

طبري از ابن‏حميد، از سلمه از ابن‏اسحق، از عبدالغفار بن قاسم، از منهال بن عمرو، از عبدالله بن حارث بن نوفل بن عبدالمطلب، از عبدالله بن عباس، از علي بن ابيطالب روايت مي‏کند، که فرمود:

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 85

چون آيه انذار بر رسول خدا صلي الله عليه و آله وارد شد:

و انذر عشيرتک الاقربين، رسول‏الله صلي الله عليه و آله مرا خواندند و گفتند:يا علي: خداي من مرا امر نمود که نزديکترين عشيره و اقوام خود را انذار کن، اين امر بر من گران آمد، چون مي‏دانستم که به مجرد آنکه به اين امر لب بگشايم، از آنها امور ناگواري سر خواهد زد، بنابراين سکوت اختيار کردم تا آنکه جبرائيل آمد گفت: اي محمد! اگر مأموريت خود را انجام ندهي، پروردگارت تو را عذاب مي‏کند.

بنابراين يک صاع (که تقريبا يک من غذاست) براي ما طبخ کن، و در آن ران گوسفندي قرار ده، و يک قدح نيز از شير فراهم نما، و سپس تمام فرزندان عبدالمطلب را در نزد من حاضر کن، تا با آنها سخن گويم و آنچه بدان مأموريت دارم به آنها ابلاغ کنم.

علي گويد آنچه را که رسول خدا به من امر نمود انجام دادم، و بني عبدالمطلب را به خانه‏ي پيغمبر دعوت نمودم و در آن هنگام آنان چهل نفر بودند يا يکي بيشتر و يا يکي کمتر؛ در ميان آنان عموهاي آن حضرت ابوطالب و حمزه و عباس و ابولهب بودند.

چون همه آنها در نزد آن حضرت گرد آمدند حضرت غذائي را که پخته بودم طلب کردند من آن را آوردم چون در مقابل آن حضرت گذاردم، رسول‏الله صلي الله عليه و آله پاره‏اي از گوشت را با دست خود برداشته و با دندانهاي خود پاره پاره نمودند، و آن قطعات را دورادور آن ظرف بزرگ چيدند، سپس فرمودند به آن جماعت:شروع کنيد بسم الله!

آنها همه خوردند و سير شدند بطوري که ديگر حاجت به طعام نداشتند، و سوگند به خداوندي که جان علي در دست اوست آن غذائي که من در مجلس آوردم خوراک يک نفر از آنها بود، سپس حضرت فرمودند: اين جماعت را سيراب کن!

من آن قدح شير را آوردم و همه خوردند، و سيراب شدند؛ و سوگند به خدا که آن قدح مقدار نوشيدني يک تن از آنان بود.

در اين حال چون رسول‏الله صلي الله عليه و آله اراده‏ي سخن کردند، ابولهب در کلام پيشي گرفت و گفت: اين صاحب شما از دير زماني پيش، شما را سحر مي‏نمود؛ رسول‏الله با آنها به هيچ سخن لب نگشود.

فرداي آن روز فرمود: اي علي! اين مرد در کلام من پيشي گرفت به سخني‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 86

از خود که شنيدي، و بنابراين اين قوم قبل از آنکه من سخن گويم متفرق شدند؛ مانند همان غذائي را که ديروز آماده نمودي امروز نيز تهيه بنما، و اين قوم را در نزد من گرد آور.

علي گويد: من چنان طعامي تهيه نمودم، و سپس آنها را در نزد آن حضرت حاضر ساختم.

آن حضرت به من فرمودند: غذا بياور! من آوردم و مانند ديروز غذا را به آنها تقسيم نمود همه خوردند و نيازي ديگر نداشتند.

سپس فرمود: آنها را سيراب کن! من قدح شير را آوردم، همه آشاميدند بطوري که سيراب شدند، سپس رسول خدا زبان به سخن بگشود، و فرمود: اي پسران عبدالمطلب!به خدا سوگند من ياد ندارم جواني از عرب را که براي قوم خود هديه‏اي آورده باشد بهتر از آنچه من براي شما آورده‏ام، من براي شما خير دنيا و آخرت آورده‏ام، و خداوند تعالي مرا امر نموده است که شما را به پرستش او بخوانم.

کدام يک از شما در اين امر به معاونت و ياري من برمي‏خيزد تا آنکه برادر و وصي من و جانشين من در ميان شما بوده باشد؟

علي مي‏گويد: تمام آن جمعيت از پاسخ حضرت خودداري کردند، و من که در آن وقت از همه کوچکتر بودم و بي‏سرمايه‏تر و ژوليده‏تر و ساده‏تر گفتم: من، اي پيغمبر خدا يار و معين تو خواهم بود![118]

 حضرت دست خود را بر گردن من گذارد، و فرمود: إن هذا اخي و وصيي و خليفتي فيکم، فاسمعوا له و أطيعوا

فرمود: اين برادر من و وصي من و جانشين من در ميان شماست، پس کلام او را بشنويد و امر او را فرمانبريد.

علي مي‏گويد: تمام قوم برخاستند، و مي‏خنديدند و به ابوطالب مي‏گفتند:

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 87

اين مرد تو را امر کرده است که کلام فرزندت را بشنوي و از او اطاعت کني.[119]

صحت اسناد حديث عشيره‏

علامه‏ي اميني گويد: به عين الفاظي که طبري اين حديث را نقل کرده است ابوجعفر اسکافي متکلم معتزلي بغدادي متوفي 240 در کتاب خود بنام نقض العثمانية[120] روايت نموده و گفته است که اين خبر صحيح است؛

و نيز فقيه برهان الدين در کتاب انباء نجباء الابناء (ص 46 -48)، و ابن‏اثير در کامل (ج 2 ص 24)، و ابوالفداء عمادالدين دمشقي در تاريخ خود (ج 1 ص 116)، و شهاب الدين خفاجي در شرح شفا که متعلق به قاضي عياض است (ج 3 ص 37) آورده است، لکن دنباله‏ي حديث را انداخته است و گفته است که اين حديث را در دلائل بيهقي و غير او با سند صحيح روايت کرده‏اند.

و نيز خازن علاء الدين بغدادي در تفسير خود (ص 390) و حافظ سيوطي در جمع الجوامع همانطور که در ترتيبش آورده در (ج 6 ص 392) از طبري نقل کرده است، و در 397 از حفاظ ششگانه: ابن‏اسحق، و ابن‏جرير، و ابن ‏ابي‏حاتم، و ابن‏مردويه، و ابي‏نعيم و بيهقي، روايت نموده است.

و نيز ابن‏ ابي‏الحديد در شرح نهج‏البلاغة (ج 3 ص 254)، و مورخ جرجي زيدان در تاريخ تمدن اسلامي (ج 1 ص 31) و محمد حسنين هيکل در کتاب حيات محمد (ص 104) از طبع اول آورده‏اند.

و روات سند اين حديث همگي از موثقين و مورد اعتماد هستند.

اما جماعتي، ابومريم عبدالغفار بن قاسم را ضعيف شمرده‏اند، و اين تضعيف به جهت شيعي بودن اوست، لکن ابن‏عقده بر او ثناياي فراوان گفته، و از او تمجيد بسيار به عمل آورده است، و در مدح او مبالغه نموده همانطور که در لسان الميزان (ج 4 ص 43) از او مدح شده است، و حفاظ ششگانه فوق نيز روايت خود را به او اسناد مي‏دهند، و از او روايت مي‏کنند، با آنکه آنها استادان فن حديث و ائمه خبر، و مراجع جرح و تعديل و رد و احتجاج هستند.

و هيچ کس حديث عشيره را که ذکر شد ضعيف نشمرده، و بجهة ابومريم در

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 88

او قدح و طعني به عمل نياورده است، و در دلائل النبوة و خصائص النبويه به او استدلال کرده‏اند.

و نيز ابوجعفر اسکافي، و شهاب الدين خفاجي، اين حديث را صحيح شمرده‏اند، و سيوطي در جمع الجوامع (ج 6 ص 396) حکايت کرده است که: ابن‏جرير طبري اين حديث را صحيح شمرده است.

علاوه بر تمام اين مطالب اين حديث به سند ديگر نيز آمده است، که روات آن همگي موثق بوده‏اند:

احمد بن حنبل در مسند خود (ج 1 ص 111) به سند خود از رواتي نقل کرده که روات آن بدون شبهه و بدون کلام از رجال صحاح هستند، و آنها عبارتند از شريک، اعمش، سهال، عباد.[121]

باري حديث عشيره را بسياري از بزرگان مانند ابن‏مردويه، و سيوطي، و ابن‏ ابي‏حاتم، و بغوي، و حلبي در سيره النبويه، و غير آنها به الفاظ ديگري نقل نموده‏اند مانند:

ايکم يبايعني علي ان يکون اخي و صاحبي و وارثي فلم يقم اليه احد فقمت اليه و کنت اصغر القوم الي ان قال فضرب رسول‏الله بيده علي يدي‏

و مانند: من بايعني علي ان يکون اخي و صاحبي و وليکم من بعدي؟ فمددت يدي و قلت: انا ابايعک‏

و مانند: انا ادعوکم الي کلمتين خفيفتين علي اللسان ثقيلتين في الميزان: شهادة ان لا اله الا الله و اني رسول‏الله فمن يجيبني الي هذا الامر و يوازرني يکن اخي و وزيري و وصيي و وارثي و خليفتي من بعدي فلم يجبه احد منهم، فقام علي و قال: انا يا رسول‏الله قال: اجلس ثم اعاد القول علي القوم ثانيا فصمتوا، فقام علي و قال: انا يا رسول‏الله فقال: اجلس ثم اعاد القول علي القوم ثالثا، فلم يجبه احد منهم فقام علي و قال انا يا رسول‏الله فقال: اجلس فانت اخي و وزيري و وصيي و وارثي و خليفتي من بعدي.

و مانند: ايکم ينتدب ان يکون اخي و وزيري و وصيي و خليفتي في‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 89

امتي و ولي کل مؤمن بعدي، فسکت القوم حتي اعادها ثلاثا، فقال علي: انا يا رسول‏الله‏

فوضع راسه في حجره و تفل في فيه، و قال: اللهم املأ جوفه علما و فهما و حکما ثم قال لابي طالب: يا اباطالب اسمع الآن لابنک و اطع فقد جعله الله من نبيه بمنزلة هرون من موسي‏

و مانند: من يؤاخيني و يوازرني و يکون وليي و وصيي بعدي و خليفتي في اهلي يقضي ديني؟ الي ان قال رسول‏الله لعلي: انت، فقام القوم، و هم يقولون لابيطالب اطع ابنک فقد امر عليک‏

و مانند: فايکم يقوم فيبايعني علي انه اخي، و وزيري، و وصييي و يکون مني بمنزلة هرون من موسي، الا انه لا نبي بعدي، الي ان قام علي فبايعه و اجابه

ثم قال: ادن مني فدنا منه ففتح فاه و مج في فيه من ريقه و تفل بين کتفيه و ثدييه فقال ابولهب: فبئس ما حبوت به ابن عمک ان اجابک فملأت فاه و وجهه بزاقا

فقال صلي الله عليه و آله ملأته حکمة و علما

و اخيرا نيز استاد حسن احمد لطفي در کتاب شهيد خالد: الحسين بن علي، ذيل حديث را طبق روايت طبري آورده است، و نيز توفيق الحکيم در کتاب محمد ذيلش را طبق طبري آورده است، و شاعر الغدير عبدالمسيح انطاکي مصري ذيل حديث را طبق روايت طبري آورده، و يک قصيده‏ي غرائي در اين باره سروده است.[122]

ابوجعفر اسکافي گويد: (پس از آنکه اين حديث را مفصلا ذکر کرده است) آيا طفلي را تکليف به طبخ طعام مي‏کنند، و او را مأمور دعوت کردن قوم و عشيره مي‏نمايند؟، و آيا امين سر نبوت مي‏گردد کودک پنج ساله يا هفت ساله؟، و آيا غير از عاقل با فهم را ممکن است در زمره‏ي پيرمردان و صاحب اعتباران در مجلسي گرد آورد؟ و آيا ممکن است که رسول خدا صلي الله عليه و آله دستش را در دست او بگذارد، و با او عقد و پيوند برادري ببندد و او را وصي و جانشين خود قرار دهد، مگر آنکه او اهليت‏

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 90

آن را داشته باشد؟ و در واقع بحد تکليف بالغ شده باشد، و لياقت حمل ولايت الهيه و عداوت دشمنان خدا را داشته باشد.

چرا اين طفل با هم طرازان و هم سنان خود انس نگرفت؟ و چرا به طبقه‏ي آنان نپيوست؟ چرا پس از اسلامش نيز با کودکان در جايگاه بازي به بازي کردن ديده نشد؟ در حاليکه مانند آنان و هم طبقه با آنها بود؟ چرا در يک ساعت از ساعات خود با آنها مشاهده نشد، تا آنکه گفته شود لازمه‏ي کودکي او را لحظه‏اي فرا گرفت، و خاطره از دنيا و حداثت سن و هواي کودکي او را به حضور آنان کشانيد و در حال و کيفيت آنان وارد ساخت؟

بلکه ما علي را نديديم الا آنکه پافشاري و ثبات قدم در اسلامش به خرج داد و در امر خود مجد و مصمم بود، و با کردار خود گفتار خود را محقق مي‏داشت؛ اسلام او عفاف و زهد او را صحه گذارد و تصديق نمود و به رسول خدا از ميان جميع همطرازان خود پيوست.

علي امين و اليف رسول خدا بود، در دنياي خود و آخرت خود، علي شهوت را منکوب نمود و خواطر خود را در خود جمع نمود، و بر اين امر بسيار شکيبائي و ايستادگي نمود، چون اميد لقاء خدا و نجات عاقبت و ثواب آخرت را داشت.[123]

حديث عشيره در ميان مستشرقين‏

باري حديث عشيره، و نصب اميرالمؤمنين را در آن روز به مسند خلافت به اندازه‏ي مسلم و آشکار است که بعضي از مستشرقين اين قضيه را نقل کرده‏اند: جرج سيل GEORGE SALE در کتاب خود به نام قرآن محمد ALCORAN OF MOHAMMED گويد: محمد در آن وقت علاقه و محبت بسياري از خود نسبت به علي ابراز نمود، و وي را در آغوش خود گرفته، و به حاضرين مجلس امر نمود که از علي شنوائي داشته او را جانشين او بدانند، و فرمان او را گردن نهند؛ آن قوم از مجلس پراکنده شده و به ابوطالب گفتند: اکنون بايد از پسرت اطاعت کني.

جون دون پرت JOHN DAVEN PORTدر کتاب «محمد و قرآن» MOHAMMED & CORAN ضمن بيان اين داستان گويد: پيغمبر (ص) برخاسته، اخلاق پسنديده خود را اظهار داشت، و گنجي ابدي (کنايه از سعادت ابدي) به آن کس که از وي پيروي کند بخشيد، و در نتيجه خطبه‏اي که از جهت فصاحت و بلاغت مشهور بود، با پرسش زير ايراد فرمود:

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 91

کدام يک از شما در برداشتن اين امر مرا ياري خواهد کرد؟ کدام يک نائب مناب و وزير من خواهد گرديد، چنانچه هارون نائب و وزير موسي بود؟ سکوت و بهت انجمن را حکمفرما گرديده، هيچ يک جرأت قبول آن وظيفه‏ي خطرناکي را که پيشنهاد گرديد نداشتند، تا آنکه پسر عم پيغمبر، علي آن جوان بي‏پروا از جاي برخاسته فرياد زد:

اي پيغمبر من تو را ياري خواهم کرد- تا آنکه گويد- محمد دستهاي خود را به دور آن جوان با فتوت درآورد، و او را در آغوش خود فشرده فرياد زد: اينک نظر کنيد برادر و وزير مرا.

واشنگتن ارونيک آمريکائي (در «کتاب مقدس» ترجمه ميرزا ابراهيم خان شيرازي از انگليسي به فارسي ص 60) ضمن احوالات پيغمبر اين داستان را نوشته تا آنجا که گويد:

پيغمبر (ص) فرمود: کدام يک از شما قدم پيش نهاده، مرا به برادري قبول مي‏کنيد؟ کدامين است از شما که وزير و نائب و قائم مقام من باشد؟ مدتي اهل مجلس خاموش بودند، و از کسي جوابي نمي‏آمد، و پيوسته به يکديگر مي‏نگريستند، و بعضي از روي تعجب و برخي به استهزاء با هم تبسم مي‏کردند تا آنکه علي بن ابيطالب با جرأت و قوت شباب از هيچکس پروا نکرده، از ميان برخاست، و قدم صدق در پيش نهاده گفت: اينک من بنده و خادم توام ‏اي رسول خدا، اگر چه هنوز کودکم و قابل خدمتگزاري نيستم.

محمد دست به گردن آن جوان صادق پاک طينت انداخته، او را تنگ در آغوش کشيد، و به آواز بلند فرمود: اينک ببينيد برادر و وزير و نائب و قائم مقام مرا!

اين جرأت و جسارت و خودنمائي کودکي مانند علي در چنان مجمعي قريش را به خنده و ريشخند آورد، و به سخريه رو به ابوطالب کردند و به طعنه به وي گفتند: که تو هم البته متوقعي که در حضور پسر تو کمرها خم کنيم، و او را تعظيم نمائيم.[124]

بالجمله ما بايد در دو جهت راجع به اين حديث بحث نمائيم: جهت اول در سند و جهت دوم در دلالت.

اما در سند، همان طور که ذکر شد جاي شبهه و شکي نيست که سند آن از

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 92

نقطه نظر اهل سنت بسيار قوي است، و محل خدشه و تشکيک نيست، و هيچ کس از اهل سنت اين حديث را ضعيف نشمرده است، مگر ابن تيميه که گفته است اين حديث جعل و موضوع است، و کلام ابن تيميه را اعتباري نيست، چون همه مي‏دانند که او مردي متعصب و عنود و دشمن اهل بيت بوده، و انکار احاديث مسلمه و ضروريه را مي‏نمايد، به مجرد آنکه متضمن فضيلتي از فضائل اهل بيت رسول خدا باشد.

بلکه در نزد اهل فن مسلم است که ميزان رد و قبول روايت در نزد او همانا نضمن فضائل اهل بيت و عدم آن است.

يافعي در «مرآت الجنان» گويد: که ابن‏تيميه داراي فتاواي عجيب و غريبي است، که به سبب آنها نيز در نزد اهل سنت مطرود است، و به علت آنها او را زندان کردند، و از قبيح‏ترين نظريات او حرمت زيارت قبر رسول خداست.

و عجب از حلبي است که روايت عشيره را از ابن تيميه نقل کرده، تا آنجا مي‏گويد: حضرت رسول فرمودند: فمن يجيبني الي هذا الامر و يوازرني‏ اي يعاونني علي القيام به‏

قال علي: انا يا رسول‏الله و انا احدثهم سنا و سکت القوم.

و حديث را تا به اينجا خاتمه مي‏دهد و در سئوال پيغمبر، و جواب آن حضرت راجع به مقامات اميرالمؤمنين چيزي نمي‏گويد، و کلمه ي: علي ان يکون اخي و وصيي و خليفتي من بعدي و نيز جواب حضرت: فانت اخي و وصييي و خليفتي من بعدي را اسقاط کرده است؛ و عجيبتر آنکه مي‏گويد: بعضي کلمه اخي و وصيي و وارثي و وزيري و خليفتي من بعدي را اضافه کرده‏اند.[125]

جنايات طبري در نقل حديث عشيره‏

علامه اميني گويد: يکي از جناياتي که بر اين حديث واقع ساختند آنکه اولا طبري با آنکه در تاريخ خود اين حديث را همانطور که ذکر شد روايت کرده است، در تفسير خود ج 19 ص 74 اين روايت را بعينها از نقطه نظر سند و متن روايت کرده، و تمام جزئيات آن را ذکر کرده است، مگر آنکه به جاي لفظ وصيي و خليفتي فيکم،

 

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 93

لفظ کذا و کذا گذارده است و بدين صورت حديث را نقل کرده است:

قال: فايکم يوازرني علي هذا الامر علي ان يکون اخي، و کذا و کذا و در کلام اخير آن حضرت نيز گفته است: ثم قال: ان هذا اخي، و کذا و کذا ملاحظه مي‏شود که چه جنايت واضحي نموده و براي پوشاندن حق و اخفاء مقامات و فضائل اميرالمؤمنين لفظ وصييي و خليفتي فيکم را به لفظ مجمل تحريف نموده است.

و به دنبال اين تحريف، ابن‏کثير شامي در البداية و النهاية ج 3 ص 40 و در تفسير خود ج 3 ص 351 به جاي آن دو کلمه وصييي و خليفتي فيکم لفظ کذا و کذا گذارده است، با آنکه مصدر و مخرج اين روايت در نزد او همان تاريخ طبري بوده است.

جنايت ابن‏کثير در نقل حديث عشيره‏

ابن‏کثير اين حديث را شرح مفصل داده، وليکن در نزد او اثبات نصي به خلافت اميرالمؤمنين به وصيت و خلافت دينيه يا اشاره به اين معاني بسيار ناگوار است؛ و بدين منظور که از شرح نصوص خلافت شانه خالي کند مرتکب اين جنايت روايتي شده است.

آيا منظور طبري هم در تفسير خود اين بوده، بعد از آنکه خود او در تاريخش آن دو لفظ را صريحا و صحيحا آورده، يا غير آن، خدا عالم است.

جنايت هيکل در نقل حديث عشيره‏

و ثانيا محمد حسنين هيکل[126] نيز يک فضيحت آشکاري در تحريف اين حديث نموده، زيرا اولا در طبع اول از کتاب خود بنام «حيات محمد» ص 104 حديث را ذکر کرده و بدين قسم خاتمه مي‏دهد:

فايکم يوازرني هذا الامر و ان يکون اخي و وصييي و خليفتي فيکم، فاعرضوا عنه و هموا بترکه، لکن عليا نهض و ما يزال صبيا دون الحلم و قال: انا يا رسول‏الله! عونک، انا حرب علي من حاربت فاتبسم بنو هاشم و قهقه بعضهم و جعل‏

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 94

نظرهم ينتقل من ابيطالب الي ابنه ثم انصرفوا مستهزئين[127]

زيرا گذشته از آنکه جمله: «عونک انا حرب علي ما حاربت» را از نزد خود به حديث اضافه کرده است، و اين جمله در هيچ يک از روايات ديده نمي‏شود تفريع رسول خدا را در پاسخ به علي آنجا که فرمودند: فانت اخي و وصيي و وارثي و خليفتي فيکم را حذف نموده است، و چون در اين عمل شنيع خود کسي را نديد که از او مؤاخذه کند، و در اين تصرفات و تقولات بر او خرده گيرد، آنچه را که بطور کلي راجع به اميرالمؤمنين عليه‏السلام بوده است در طبع دوم از کتاب خود حذف نموده است.

شايد سر آن همان ملاحظه‏ي منظور ابن‏کثير و امثال ابن‏کثير بوده است، که بعد از نشر متوجه شده، و در طبع دوم ترميم نموده است؛ يا آنکه سيل اعتراضات در جرائد و محافل و خورده‏گيري‏هاي بسيار راجع به اين موضوع، و درج جمله اول در کتاب خود که از ناحيه‏ي دشمنان اهل بيت عليهم‏السلام متوجه او شده است، و همين امواج سرزنش و مؤاخذه او را در پره افکنده تا مجبور و مضطر به حذف و تحريف آن در طبع دوم شده است، يا آنکه کما آنکه عادت شايع در بسيار از چاپخانه‏هاست که بعضي از جملات را که مورد نظرشان نباشد حذف مي‏کنند، و مؤلف چون با آنها اشتراک در منظور داشته از حذف آنها چشم‏پوشي نموده است، و يا عاجز از دفع آنها بوده است؟ و بر هر تقدير، خداوند شعور و ادراک زنده را متوجه کند، و امانت موصوفه الهي و حق ضايع شده و مورد تأسف را در دلها زنده فرمايد.[128]

و اما جهت دوم از بحث که دلالت و مفهوم حديث است، آنکه در اين حديث با اختلاف مضاميني که در نقل آن شده است جمله: انت اخي و وصييي و

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 95

و خليفتي فيکم و اسمعوا له و اطيعوا آمده است، و اين نصي است از رسول خدا بلکه نص جلي و آشکاري بر خلافت بلافصل و وصايت آن حضرت، مانند حديث غدير خم، غايةالامر اين تنصيص در بدو نبوت و دعوت، و حديث غدير در پايان آن، هنگام نزول جبرائيل و اخبار به آن حضرت به نزديکي و فرا رسيدن مرگ واقع شد.

بگذريم از بعضي از رواياتي که آنفا ذکر شد، و در آنها نيز عنوان وارثي و وزيري و ولي کل مؤمن بعدي و هو بمنزلة هرون من موسي و يقضي ديني و لفظ اسمعوا له و اطيعوا وارد شده است، که هر يک از آنان نيز صراحت بر ولايت و خلافت آن حضرت دارد.

فرض کنيم اگر در مجموع اين احاديث غير از جمله «اخي و وصييي و خليفتي فيکم» نبود باز معلوم است که اين جمله چقدر بطور واضح و آشکار صراحت بر نصب آن حضرت به مقام خلافت و وصايت را مي‏رساند.

ولايت اميرالمؤمنين از روز اول با توحيد خدا و نبوت رسول توأم بوده است‏

بنابراين بطور يقين مي‏توان گفت که ولايت اميرالمؤمنين عليه‏السلام از روز اول با شهادت به لا اله الا الله و محمد رسول‏الله شروع شده و علي ولي الله جمله‏ي متصله‏ و غير قابل انفکاک با آنها بوده است.

چون در روز اولي که پيغمبر اقوام خود را به اسلام دعوت نمود و آنان را به اقرار به شهادتين امر فرمود؛ در همين روز و در همين مجلس آنان را امر به اطاعت مولي الموالي اميرالمؤمنين و پيروي از آن حضرت نموده، و ولايت و خلافت او را اعلان نمود.

بنابراين اسلام از روز اول که طلوع کرد با اين سه جمله بود: شهادت به خدا و شهادت به نبوت رسول‏الله و شهادت به ولايت علي ولي الله؛ و آنچه را که شيعه مي‏گويند از وجوب تبعيت از اميرالمؤمنين يکي از مسائل قطعيه اسلام است، و حقيقت تشيع، حقيقت اسلام است و افرادي که به شهادتين اکتفا نموده و ولايت و خلافت اميرالمؤمنين را رفض کرده‏اند جزئي از اسلام را رد نموده‏اند، و در واقع اسلام را رد نموده‏اند.

همچنانکه افرادي که شهادت به توحيد مي‏دهند و به نبوت نمي‏دهند نيز جزئي از حقيقت را اقرار و جزئي را انکار و در واقع حقيقت را انکار نموده‏اند.

تشيع و تبعيت از اهل بيت و اوصياي حضرت رسول الله از روز اول اسلام‏

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 96

پايه‏گذاري شد، و بر همين اساس نصوص صريحه از آيات قرآن، و کلام رسول‏الله به تدريج نيز راجع به ولايت اضافه شد، همچنانکه نصوص صريحه از آيات قرآن و کلام آن حضرت نيز به تدريج راجع به توحيد و نبوت اضافه شد.

اميرالمؤمنين در تمام مراحل رسالت يار و مددکار پيامبر اکرم بود

و علاوه از اين حديث استفاده مي‏شود که اميرالمؤمنين عليه‏السلام در اصل تحمل مشاق نبوت و برداشتن وظيفه خطير تبليغ و رسانيدن احکام و جهاد و بالاخره در ايصال مردم جهان را به سر منزل مقصود که وظيفه رسالت است شريک و سهيم بوده‏اند؛ چون مضمون روايت اين نيست که هر کس ايمان بياورد وصي و خليفه‏ي من خواهد بود، بلکه مضمون اين است که هر کس مرا در اين کار معاونت و معاضدت نمايد، و قوت بازوي من گردد، و يار و معين من باشد، او خليفه‏ي من است.

زيرا که جملاتي که از آن حضرت روايت شده اين است:

ايکم يوازرني علي هذا الامر؟ کدام يک از شما مرا ياري مي‏کنيد در اين امر و ايکم يبايعني علي ان يکون اخي و صاحبي و وارثي؟ کدام يک از شما بيعت مي‏کند، يعني سر مي‏سپارد، و خود را مي‏فروشد، که اختيارات خود را کنار گذارده، و در تمام مراحل نبوت و تحمل مشاق و وظيفه خطير ارسال و مواجهه‏ي با هزاران مشکلات، برادر من و ملازم و مصاحب با من و وارث من باشد، بطوري که بعد از من نيز اين مسئوليت تنها بر دوش او سوار شود، و يک تنه در مقابل دنياي کفر رسالت مرا ابلاغ و از عهده آن برآيد.

و ايکم يؤآخيني و يوازرني و يکون ولييي و وصييي بعدي و خليفتي في اهلي يقضي ديني؟ کدام يک از شما با من در اين امر، برادري و کمک مي‏کنيد که بوده باشد صاحب اختيار و سرپرست و وصي بعد از من، و جانشين من در اهل من که دين مرا ادا کند.

و ايکم ينتدب ان يکون اخي و وزيري و وصيي و خليفتي في امتي و ولي کل مؤمن بعدي؟ و کدام يک از شما قبول مي‏کنيد برادر من، و وزير من، و وصي من، و خليفه من در امت من، و صاحب اختيار هر مؤمني بعد از من بوده باشد.

از تمام اين جملات استفاده مي‏شود که حضرت رسول‏الله در برداشتن اين بار عظيم دنبال معين و يار مي‏گشتند، و براي خود قوت بازو و ناصر مي‏طلبيدند.

اين جملات صراحت دارد که کيست از شما در چنين وضعيت و حالتي که‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 97

من دارم بيايد و مرا تنها نگذارد، و براي نصرت دين خدا قيام کند، و در زنده بودن و مردن من اين بار را به دوش بگيرد، در زنده بودن مصاحب و ملازم من باشد، و پس از مرگ از عهده‏ي وظائف رسالت برآيد، و ديني را که من به خدا دارم و عهده‏اي را که قبول کرده‏ام ادا کند.

بنابراين با قبول کردن چنين موضوعي، اميرالمؤمنين در تمام مراحل اداء رسالت، و رسانيدن مردم را بسر منزل سعادت، و متعهد بودن به عهده أعباء و مشکلات خلافت‏ با وجود مقدس رسول خدا سهيم و شريک بوده است.

صلي الله عليک يا أباالحسن، تصور نشود که مقامي را که رسول‏الله از عنوان برادري و وزارت و خلافت و وراثت و ولايت به آن وجود عزيز، عنايت فرمودند يک امر تشريفاتي، و يک نتيجه و بهره‏اي در مقابل قبول او بود، و کانه مي‏خواستند جزاي او را به اعطاي چنين مناصبي داده باشند؛ بلکه با اين جملات او را براي تحمل مشاق در تمام اين امور طلبيدند، و فرمودند:

کيست که اين کوه عظيم و کمرشکن را به دوش مي‏گيرد؟

کيست که در مخالفت مشرکين و دنياي کفر و شرک دوش به دوش من قيام نموده، و نگذارد که تمام اين فشارها تنها بر من وارد آيد؟

کيست که در جنگها و غزوات از جان و دل به تمام معني در رتبه و رديف من براي اعلاي کلمه‏ي حقه قيام کند؟

کيست که خود را در برابر مخالفتهاي شديد قريش و طوائف کفر بي‏پروا حاضر ببيند؟

کيست براي هجرت و دربدري در کوهها و بيابانها متواري شود؟

کيست که حاضر باشد در ليلة المبيت در جاي من بخوابد و بدن خود را زير شمشيرهاي شجعان عرب قطعه قطعه ببيند.

کيست که و کيست که حتي بعد از موت من در برخورد با منافقين امت خود را نبازد، و يک ذره هوي در دل خود راه ندهد و با هزاران مشکلات و کوههاي غم و اندوه بسازد، و دست از دست تخطي نکند و ناله‏هاي دختر من زهراء، او را به احساسات قبيلگي و قومي تحريک نکند، و مانند درياي عظمت و وقار طبق وظيفه‏ي خود رفتار نموده، و نه تنها عصر آن روز بلکه تمام عالم بشريت و انسانيت را تا روز رستاخيز، به علم و حلم و عظمت و وفا و صفا و صدق و زهد و بي‏اعتنائي به غير خدا تعليم و

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 98

تربيت نمايد.

اي مردم دنيا بدانيد که اميرالمؤمنين آن طفل خردسال در آن روز در مقابل چنين مشکلاتي به جواب رسول اکرم پاسخ مثبت داد، و با پاسخ خود اين امواج سهمگين خطرات را با سينه‏ي باز و قلب تواناي خود به کنار مي‏زد، و خود را حاضر براي فداکاري در دقيق‏ترين لحظات و باريکترين دقائق آماده نمود، و تمام صحنه‏ها و پيش‏آمدهاي بيست و سه سال زمان رسالت حضرت رسول اکرم و سي سال پيش آمدهاي ناگوار و خرد کننده بعد از رحلت آن حضرت را چون آئينه در مقابل ديدگان خود ديد، و برخاست و فرياد زد: انا يا رسول‏الله‏

منم اي پيغمبر خدا که يار و معين تو و مصاحب و ملازم تو باشم، آني از تو غفلت نورزم، جان و مال و شخصيت و حيثيت و دنيا و عز را به خاکپاي مبارکت نثار کنم، منم که حاضرم ببينم ريسمان بر گردن من انداخته و براي اخذ بيعت به مسجد برند[129] و زبان خود را از راه عفت و صواب خارج نکنم، و احساسات من مرا تحريک نکند.

منم که حاضرم ببينم در کنار در خانه‏ي دخترت هيمه و هيزم گرد آورده خانه را آتش زنند[130]، و صداي و ايلاه وا محمداه! از نور ديده‏ات بشنوم، و لکن براي حفظ شريعت، و بقاي قرآن و اعلاي اسلام اهم را فداي مهم ننموده، از وظيفه خود تجاوز نکنم.

منم که در دقيق‏ترين اوقات امتحان، در لحظاتي که دو بزرگ قريش ابوسفيان و عباس آمده و مي‏گويند: علي دستت را براي بيعت بياور با تو بيعت کنيم؛ در اين صورت احدي را ياراي مخالفت با تو نخواهد بود[131] و اگر بخواهي کوچه‏ها و شوارع مدينه را از سواره و پياده بر عليه غاصبين و دشمنانت پر خواهيم نمود،[132] هيچ جوابي به آنها ندهم، و سکوت اختيار کنم.

منم که با گريه و آه از ظلمي که بر دخترت روا داشتند، به قبرت پناهنده شده، بگويم يا ابن‏ ام ان القوم استضعفوني و کادوا ايقتلونني.[133]

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 99

بدون جهت نبود که يک نفر از دعوت شدگان در مجلس عشيره برنخاستند، و اين معني را نپذيرفتند، با آنکه رسول‏الله را صادق مي‏دانستند.

رسول‏الله از کودکي در ميان آنها بزرگ شده بود، شخص غريب و مجهولي نبود، لکن چون مي ديدند که قبول کردن اين معني، قبول کردن هزاران نگراني و مشکلات و خون جگرهاست، برخاستند و مجلس رسول‏الله را با لبخند و تمسخر ترک گفتند.

به حديث عشيره اشاره مي‏کند مرحوم سيد حميري در بعض از قصائد خود مثل اين قصيده:

 

بابي انت و امي

يا اميرالمؤمنينا

 

بابي انت و امي

و برهطي اجمعينا

 

تا آنکه مي‏گويد:

 

کنت في الدنيا اخاه

يوم يدعوالا قربينا[134]

 

و نيز گويد:

 

من فضله انه کان اول من

صلي و آمن بالرحمن اذ کفروا

 

سنين سبعا و أياما محرمة

مع النبي علي خوف و ماشعروا

 

و يوم قال له جبريل قد علموا

انذر عشيرتک الادنين ان بصروا

 

تا آنکه گويد:

 

من الذي قال منهم و هو احدثهم

سنا و خيرهم في الذکر اذ سطروا

 

آمنت بالله قد اعطيت نافلة

لم يعطها احد جن و لا بشر

 

و ان ما قلته حق و انهم

ان لم يجيبوا فقد خانوا و قد خسروا[135]

 

ففاز قدما بها و الله اکرمه

و کان سباق غايات اذا ابتدروا

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 100

و نيز در قصيده‏ي ديگر خود گويد:

 

علي عليه ردت الشمس مرة

بطيبة يوم الوحي بعد مغيب‏

 

تا آنکه گويد:

 

و قيل له انذر عشيرتک الاولي

و هم من شباب اربعين و شيب‏

 

تا آنکه گويد:

 

ففاز بها منهم علي و سادهم

و ماذاک من عاداته بغريب[136]

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 101

درس ششم

عصمت انبياء منافاتي با اختياري بودن افعال آنان ندارد

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 103

درس 6

بسم الله الرحمن الرحيم‏

و صلي الله علي محمد و آله الطاهرين و لعنة الله علي اعدائهم اجمعين من الآن الي قيام يوم الدين و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم‏

قال الله الحکيم في کتابه الکريم:

رسلا مبشرين و منذرين لئلا يکون للناس علي الله حجة بعد الرسل.[137]

 

 

عصمت انبياء از راه تماميت حجت از طرف خدا

پيمبراني بودند که بشارت مي دادند، و مي‏ترسانيدند، براي آنکه براي مردم حجتي و عذري بر خدا بعد از آنها باقي نبوده باشد.

اين آيه‏ي مبارکه علت فرستادن پيغمبران را بسوي مردم، و علت تبشير و انذار آنها را مي‏رساند؛ و آن اينکه حجت بر مردم تمام شود و در اثر خطا گناهي که مرتکب مي‏شوند عذري نداشته باشند، و حجت و عذري را بر خدا در روز بازپسين اقامه نکنند، که ما نفهميديم، کسي نبود به ما راهنمائي کند.

و معلوم است که قاطعيت عذر و حجت بودن اقوال و افعال انبياء وقتي است که آنها معصيت نکنند، يا در قول و فعلشان دچار اشتباه نگردند، و در تلقي احکام از خدا و ابلاغ آنها نيز دچار خطا نشوند؛ و الا در غير اين صورت حجت و عذر براي مردم باقي خواهد ماند.

آنها مي‏گويند: ما گناه کرديم به علت اينکه پيمبران را گناهکار ديديم، و خطا و گناهي که از ما سر زد به علت اشتباه نمودن پيغمبر در گفتار و کردارش بود، او اشتباه کرد. وحي را صحيحا تلقي ننموده يا صحيحا تلقي نموده لکن در ابلاغ آن‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 104

دچار اضطراب و اشتباه گرديد، و بالنتيجه ما افعال را بر خلاف حق انجام داديم.

پس پيغمبران براي اين منظور که آمده‏اند، حتما نبايد اشتباه و گناه کنند و الا منظور از فرستادن آنها حاصل نخواهد بود و اين است معني عصمت.

اثبات عصمت از آيه‏اي ديگر از قرآن کريم‏

از آيه‏اي ديگر نيز مي‏توان استفاده عصمت نمود:

و ما ارسلنا من رسول الا ليطاع باذن الله.[138]

هيچ پيغمبري را نفرستاديم مگر براي آنکه به اذن خدا مطاع واقع شوند، يعني مردم از آنها اطاعت کنند، و مطيع آنان گردند.

بنابراين همانطور که انبياء به اذن خدا مطاع مي‏شوند، مردمي که از آنها تبعيت مي‏کنند بالملازمه به اذن خدا مطيع خواهند بود، و اراده‏ي خدا و اذن خدا بر فعل آنان تعلق خواهد گرفت.

و معلوم است که اگر پيغمبر در ابلاغش اشتباه کند يا گناهي مرتکب شود، و بالنتيجه در گفتار و کردارش که دو وسيله‏ي رسانيدن احکام است از حق تجاوز کند، مردمي که پيروي از او مي‏کنند، طبعا نيز از حق تجاوز نموده و فعل خلاف حق را انجام مي‏دهند.

و طبق آيه مبارکه که اذن خدا بر فعل آنان تعلق گرفته است، بايد اذن خدا بر فعل باطل نيز تعلق گيرد، و چون اراده‏ي خدا پيوسته حق است و به فعل حق تعلق مي‏گيرد، بنابراين نبايد از انبياء هيچ گناهي و يا خطائي سر زند تا اذن خدا که بر فعل متابعين آنها تعلق مي‏گيرد بر فعل حق تعلق گيرد.

و الله يقول الحق و هو يهدي السبيل.[139]

و علاوه اگر از پيغمبري گناه سرزند، چه در گفتار و چه در افعال، چون معصيت مبغوض خداست، و مورد نهي حضرت اوست، لذا بايد آن گناه هم مورد بغض و نهي خدا باشد، و هم مورد حب و امر خدا.

مورد بغض و نهي، از جهت آنکه بالفرض گناه است و هر گناهي را خداوند مبغوض داشته و از او نهي مي‏نمايد، مورد حب و امر خدا از جهت آنکه اين گفتار و کردار بنا به فرض به اذن خدا بوده و منظور از رسالت او مطاع بودن اوست؛ و بنابراين،

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 105

اين قول و فعل از اذن و اجازه و اراده‏ي خدا سرچشمه گرفته است؛ و چون اجتماع حب و بغض در شيي‏ء واحد از جهت واحد، و نيز اجتماع امر و نهي بر فعل واحد از جهت واحد، محال است؛ لذا گناه و معصيت از پيمبران محال است و اين است معني عصمت.

ملکه‏ي عصمت موجب اضطراري بودن افعال نمي‏شود

بسياري از مردم گمان مي‏کنند که انبياء و ائمه که داراي ملکه‏ي عصمتند، افعالي که از آنها سر مي‏زند بدون قوه‏ي علميه و اراده‏ي اختياريه‏ي آنها بوده است.

فرشتگان سماوي که حضرت احديت براي حفظ و حراست دلهاي آنها از خطا و معصيت، بر آنان گماشته، و چون رصد در مقام مصونيت و حفاظت آنها بر مي آيند، آنها را از هر گونه اختيار و دخالتي بر حذر داشته‏اند.

بنابراين نبايد عبادت و مجاهدت آنها را به ساير افراد بشر قياس نمود، زيرا افراد بشر در اثر مجاهده و مبارزه‏ي با نفس طي طريق خدا را مي‏کنند و دچار مشکلات و مشاق مي‏گردند، ولي آنها آسوده خاطر توسط جبرائيل و ساير فرشتگان راهنمائي مي‏شوند؛ و بدين جهت ذاتا طاهر و پاک بوده‏اند، و در سير نيز غير از طهارت و پاکي چيزي در آنان وارد نمي‏شود

بنابراين آنچه را که آنها نموده‏اند، از تبليغ و ترويج و استقامت، و مجاهده و عبوديت، و صدق به هيچوجه از ساير مردم توقع نبايد داشت؛ چون سنخ وجود آنها با ساير افراد بشر مغايرت دارد؛ و بالنتيجه در کردار و گفتار نيز مغاير خواهند بود؛ و در نتيجه عصمت آنان مربوط به خود آنان نيست، بلکه مربوط به خداست که اينطور آنها را در بين دو دست خود سير مي‏دهد، و آنان بدون اختيار و قوه علميه‏ي قلبيه بر تحريک خدا متحرک‏اند.

اين گمان بسيار غلط و نابجا بوده، و علاوه موجب باز شدن راه تکاهل و سستي به افراد امت مي‏شود، زيرا معلوم است که انبياء با وجود آنکه داراي مقام عصمت و طهارتند، و با وجود آنکه به اراده‏ي خدا و اختيار حضرت او و فرشتگان او در مصونيت و حفظند، ليکن در عين حال آن عصمت و اراده‏ي خدا از وجود آنان خارج نبوده و بدون قوه‏ي علميه و دراکه، و بدون اراده‏ي قلبيه و اختيار، از آنان کاري صورت نمي‏گيرد.

براي توضيح اين مطلب مي‏گوئيم: تمام حوادث و موجوداتي که در اين عالم‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 106

بوجود مي آيند منوط و مربوط به سبب و علتي هستند که از آن ناشي شده، و به علت صدور از آن علت در خارج متحقق مي‏گردند.

بنابراين تمام افعال و اقوالي که از پيغمبر سر مي زند، بر ميزان واحد، که همه‏ي آنها صواب و حق و اطاعت است معلول سببي است که در خود پيغمبر وجود دارد؛ و آن همان ملکه و قوه‏ي رادعه‏اي است که در پيغمبر موجود است.

همانطور که ما هر فعل و کاري که انجام دهيم تا اول صورت آن را تصور نکنيم و ميل به آنها پيدا نکنيم و به دنبال آن اراده‏ي تحقق او را ننمائيم آن فعل از ما سر نمي زند؛ و براي آنکه کاري را انجام دهيم در وهله‏ي اول بايد حتما منظره و شکل آن کار را تصور کنيم؛ و در وهله‏ي دوم ميل به آن کار پيدا کنيم، و در وهله‏ي سوم اراده‏ي بجا آوردن آن را در خود ايجاد کنيم.

در انبياء نيز همينطور است، افعالي که از آنها سر ميزند پس از تصور صورت علميه و ميل و اراده‏ي تحقق آن است.

باز براي توضيح مي‏گوئيم، از ما افراد بشر کارهاي خوب و بدي سر مي زند؛ براي کارهاي خوب حتما بايد اول صورت علميه آن را در نظر آورده و بعد از ميل و اراده بجاي آوريم، و براي کارهاي بد نيز حتما بايد اول صورت علميه آن را در نظر بگيريم، و سپس ميل و اراده به وقوع آن پيدا کنيم.

حال اگر فرض بشود در افرادي آن صورت هائي که در ذهن آنها پيدا مي‏شود و به آن ميل مي‏کنند، فقط و دائما صورت‏هاي خوب و پسنديده باشد، بنابراين بعد از تعلق اراده به آنها، هميشه و بطور دوام از آنها کاري پسنديده ظهور و بروز خواهد نمود؛ و اگر بعکس در ذهن افرادي پيوسته صورتهاي قبيح و منظره‏هاي خيانت و جنايت و معصيت بوجود آمده و بدان ميل و اراده کنند، پيوسته از آنها افعال قبيحه صادر خواهد شد، اينها اهل شقاوتند کما آنکه دسته‏ي اول اهل سعادتند.

پيغمبران از افرادي هستند که دائما در ذهن آنها صورتهاي خيرات و کردار نيک منعکس مي‏شود، و بدان ميل مي‏کنند، و پس از اراده انجام مي‏دهند؛ و چون اين صورت‏ها پشت سر هم بدون فاصله در ذهن آنها پيدا مي‏شود، براي آنان حصول اين صور ملکه مي‏گردد، مانند ملکه‏ي عفت و شجاعت و سخاوت و غيرها، و اين عبارت است از ملکه‏ي عصمت در آنها.

بنابراين صدور افعال از پيمبران به وصف طاعت، هميشه و به نحو دوام،

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 107

به علت صورت علميه حسنه‏ي دائميه است؛ و آن همان اذعان قلبي آنان به عبوديت است؛ و مراد از ملکه، همان رسوخ و عدم تغيير صورت علميه در نفس است؛

افضليت انبياء بواسطه‏ي اختياري بودن افعال آنهاست‏

و اين است موجب مزيت و افضليت آنها بر ساير افراد بشر، چون ملکه‏ي نفسانيه و قوه‏ي علميه آنها بسيار قوي است، بطوري که پيوسته آنها به علم و اراده‏ي غير منفک از خود، اختيار خيرات و طاعت را مي‏نمايند، و الا اگر فرض شود از آنها بدون علم و اختيار مرتبط بوجود آنان، کار خوبي سر زند، چون ساعتي که کوک مي‏کنند و سپس بدون اختيار به حرکت درمي‏آيد، يا مانند کليد در که بدون اختيار و اراده، بلکه به علت حرکت دست، در را باز مي‏کند، براي آنان چه فضيلتي و شرافتي خواهد بود؛

و علاوه مي‏دانيم پيغمبران تلقي وحي مي‏کنند، و در تلقي، و نيز در تبليغ، خطا نمي‏کنند، اگر اين تلقي و تبليغ مستند به قوه‏ي نفسانيه و ملکه‏ي موجوده در آنها نباشد، و بدون اسبابي که با وجود پيغمبران موجود و با واقعيت و موجوديت آنان توأم باشد، وقوع يابد؛ لازمه‏اش آن است که اين افعال بدون علم و اراده‏ي پيغمبر بوجود آيد؛ و بنابراين کارهاي پيغمبر از اختيار خارج مي‏شود، و اين منافات با آن دارد که ما پيغمبر را چون ساير افراد بشر، انسان مختار فرض کرده‏ايم.

بنابراين تمام افعالي که از آنها سر مي زند، از گفتار و کردار، و معجزاتي که بدست آنان ظهور مي‏يابد در اثر علم و اختيار خود آنان بوده، و مستند به ملکه و کيفيت و حالت قلبي آنان است، که آن نيز مستند به اذن خدا و حفظ فرشتگان است، که حالات قلبيه و اختياريه و صور علميه و ملکه‏ي نفسيه آنان را در اين طريق نگاهداري مي‏کنند.

در اينجا بحث ما در پيرامون عصمت پيامبران پايان مي‏يابد؛ و براي آنکه کيفيت افاضه‏ي اين موهبت الهيه کاملا روشن گردد، و فضيلت و شرافت آنان نسبت به ساير افراد نيز معين شود، ناگزير براي توضيح مقامات و درجات آنان که در اين درس و در دروس سابقه بيان کرده‏ايم؛ بايد کيفيت خلقت و کيفيت حصول ملکه‏ي عصمت در آنها مشخص گردد؛ و اين نياز به چند بحث دارد:

آفرينش عبارت است از ظهور، نه تولد و خروج‏

بحث اول، عالم خلقت اعم از موجودات مجرده و ماديه، ظهور نور وجود حضرت باري تعالي شأنه هستند. و تمام ممکنات مظاهر و مجالي آن ذات مقدس مي‏باشند.

بنابراين هر ممکن به اندازه‏ي سعه‏ي ماهوي و قابليت خود

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 108

از نور وجود حق تعالي مستفيض شده، و از تابش آن نور پاک در آئينه هستي خود به ظهور آمده، و لباس هستي در بر کرده است.

معناي خلقت بيرون آمدن چيزي از ذات مقدس و ايجاد چيزي مستقل در خارج نيست، بطوري که در اصل وجود و يا در استمرار آن و يا در صفت و فعل متکي به خود بوده، و بر پاي خود ايستاده باشد.

بنابراين تمام عالم هستي، بجز ذات پروردگار قائم به او هستند، و اتکاء و اعتماد بدو دارند؛ بطوري که اگر يک لحظه اين قيام و اتکاء و اعتماد و بستگي بريده شود، عالم خلقت در ظلمتکده‏ي عدم و نيستي فرو مي رود.

يا ايها الناس أنتم الفقراء إلي الله و الله هو الغني الحميد (آيه‏ي 15 از سوره‏ي فاطر)

اي مردم؛ تمام شما به تمام شراشر وجود هستي نيازمنداني به خدا هستيد و فقط خداست که بي‏نياز است و اوست که سزاوار تحميد و ستايش است.

روي اين اصل، اظهار عجز و مسکنت و نيستي که پيامبران به درگاه الهي مي نموده‏اند، و در برابر ذات اقدس حضرت ذوالجلال خود را فقير و خالي و تهي مي ديدند، و در مناجات‏ها سيماي مذلت بر خاک مي‏سودند، نه از روي تصنع و تعارف بوده است؛ بلکه حکايت از يک امر واقعي مي کرده است.

پس در اين جهت مابين پيامبران و امامان با ساير مردم از هر صنف و طبقه هيچ تفاوتي نيست که هر کس هر چه دارد به خدا دارد، و با خدا دارد، و بدون خدا هيچکس هيچ ندارد.

اساس عالم هستي مبني بر اختلاف در موجودات است‏

بحث دوم: اساس عالم هستي مبني بر اختلاف در ظهورات و تجليات است.

اين مسئله در فلسفه تحت عنوان الواحد لا يصدر منه الا الواحد (از چيز واحد جز چيز واحد صادر نمي‏شود) و در عرفان تحت عنوان لا تکرار في التجلي (در تجليات ذات مقدس پروردگار هيچگاه تکرار بوقوع نمي‏پيمودند) مشهود عرفاء عاليمقدار از اولياء ذوي العزة و المقدار و مورد بحث حکماي راشدين اسلام است.

يعني در تمام عالم آفرينش دو موجودي که من جميع الجهات با يکديگر

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 109

مساوي و يکسان باشند محال است که پديد آيد بلي موجودات متشابهي هستند که از بعضي جهات با يکديگر شباهت دارند؛ ولي دو موجودي که عين يکديگر باشند ممتنع است که تحقق يابد.

علوم تجربي امروز اين اصل را پذيرفته است؛ و بر اساس مقايسه و استقراء و تجربه‏هايي مداوم اثبات نموده است که تشابه من جميع الجهات بين دو موجود وجود ندارد؛ بلکه هر موجودي داراي مشخصات خاصه و مميزات منحصره بخود است.

حتي در بين افراد انسان از زمان خلقت آدم بوالبشر تا روز قيامت دو انسان يافت نمي شود که از هر جهت با هم يکسان باشند؛ نه از جهت ذاتيات و صفات و نه از جهت عوارض مکاني و زماني و کيفيت و کميت و غيرها.

و حتي دو انسان يافت نمي‏شود که بندهاي انگشتان آنان، خطوط منقوشه در بدن آنان مشابه باشد و بر اين اساس از فن انگشت‏نگاري براي شناسائي مجرمان استفاده ميکنند.

بلکه خطوط پوست هر نقطه از بدن يک فرد با خطوط پوست ‏ساير نقاط همان فرد تفاوت دارد.

خطوط انگشت دست راست با همان انگشت از دست چپ تفاوت دارد، و خطوط سبابه از دست راست با ساير انگشتان همان دست راست مختلف است.

بنابراين اصل کلي و دائمي، هر يک از افراد انسان در سازمان خلقت و آفرينش با يکديگر متفاوت است همانطور که در چهره و سيما و شکل و شمايل با يکديگر متفاوتند، در غرائز و ملکات و صفات نيز به مقدار متنابهي متفاوتند.

از دوران کودکي و طفوليت ملاحظه مي شود که بعضي از اطفال در مقدار سخاوت و گذشت متفاوتند، در حيا و عفت متفاوتند، در متانت و اصالت متفاوتند، در شجاعت و هوش و فهم و زيرکي متفاوتند.

و بنابراين پيامبران و امامان با ساير افراد بشر تفاوت دارند.

بلکه خود پيامبران در عين حال که همه از جانب خدا برانگيخته شده‏اند و وظيفه‏ي مهم رسالت را بر عهده دارند، و همه متفقا مردم را به مقام توحيد دعوت مي کنند، و به عبارت ساده همه از يک مبدء و به يک مرجع بوده، و آيند و روندشان از يک جا و به يک جا مي‏باشد و قول خداي تعالي از زبان مؤمنان که:

لا نفرق بين أحد من رسله (آيه 285 از سوره‏ي بقره)

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 110

هيچگاه ما در بين احدي از فرستادگان خدا فرق نمي گذاريم و همه را به ديدن قبول مي نگريم. شاهد آن است؛ در عين حال آنان داراي اختلاف بوده، و از نقطه‏ي نظر سعه‏ي وجودي و به تبع آن غرائز و صفات و همچنين از نقطه نظر مواهب آلهيه تفاوت‏هائي داشته‏اند.

تلک الرسل فضلنا بعضهم علي بعض منهم من کلم الله و رفع بعضهم درجات و آتينا عيسي بن مريم البينات و أيدناه بروح القدس (نيمه‏ي اول از آيه‏ي 253 از سوره‏ي بقره)

اين پيامبران و فرستادگان را ما بعضي را بر بعض ديگر برتري داده‏ايم بعضي از آنان کسي بود که خدا با او سخن مي گفت و برخي را به درجاتي ترفيع مقام داد ما به عيسي بن مريم بينات و شواهد بر پيامبري اعطاء نموديم و او را به روح القدس مؤيد ساختيم.

از آيات مبارکات قرآن کريم که سرگذشت و داستان و صفات پيامبران را شرح مي دهد اين اختلاف واضح و مشهود است.

تمام موجوداتي که حامل قوه و استعدادند متحرک بسوي کمال مي‏باشند

بحث سوم: در تمام موجوداتي که داراي قوه و استعداد هستند و بايد قابليت‏هاي خود را به مرحله‏ي فعليت برسانند حرکت بسوي کمال وجود دارد.

و نتيجه‏ي اين سير و حرکت، عبور از مراحل کمون و استعداد و وصول به مراحل ظهور و فعليت کمال است. در تمام موجودات عالم طبع اعم از انسان و حيوان و نبات و جماد، اين حرکت موجود و سير و عبور از مراحل بدويه بسوي مراحل نهائيه مشهود است.

انبياء و اولياء چون ساير افراد بشر از اين قاعده مستثني نيستند؛ مي‏بينيم مراحل تکوين آنها در اين عالم از سلاله‏ي ماء مهين شروع شده و سپس مراحل استعدادها و فعليت‏هاي مختلفه را از نطفه و علقه و مضغه و شکل‏بندي استخوانها و روئيدن گوشت به روي آنها و سپس به انشاء خلقت روح و تبديل ماده را به نفس مجرده و ناطقه، طي نموده و مراحل استعداد را يکي پس از ديگري پشت سر گذارده؛ و مراحل فعليت را يکي پس از ديگري استقبال مي‏کنند، تا به مرحله‏ي فعليت تامه‏ي خود برسند.

يا أيها الإنسان إنک کادح الي ربک کدحا فملاقيه (آيه‏ي 6 از سوره 86- انشقاق)

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 111

اي انسان تو با کوششي هر چه تمامتر و با جد و جهدي هر چه بيشتر بسوي پروردگارت در حرکت هستي و به شرف ملاقات او خواهي رسيد!

همانطور که انبياء از نقطه نظر سير و حرکت طبيعي و طبعي و مادي چون ساير افراد بشر در حرکت هستند و از کوچکي به بزرگي، و از ضعف به قوت، و از صغر جسم به کبر در حرکتند؛ و کريمه‏ي شريفه:

قل إنما أنا بشر مثلکم (آيه‏ي 110 از سوره‏ي 18- کهف)

بگو اي پيامبر که حقا من انساني همانند شما هستم.

و آيه و قال الملأ من قومه الذين کفروا و کذبوا بلقاء الآخرة و اترفناهم في الحيوة الدنيا ما هذا الا بشر مثلکم يأکل مما تأکلون منه و يشرب مما تشربون (آيه‏ي 33 از سوره 23 مؤمنون)

و گفتند مردمان پر از منيت و استکبار از قوم پيامبري که ما بعد از نوح او را فرستاديم؛ آن کساني که کفر ورزيدند و ملاقات آخرت را تکذيب کردند، آن کساني که ما در زندگي حيواني دنيا آنان را به طغيان و فساد انداختيم:

اين مرد نيست مگر انساني مثل شما، مي خورد از آنچه شما از آن مي خوريد و مي آشامد از آنچه شما از آن مي آشاميد؛ بر آن دلالت دارد.

همينطور از نقطه نظر کمالات روحي و بروز استعدادها و غرائز و صفات باطني و ملکات، مانند ساير افراد بشر در سير بوده؛ و در مدت درازاي عمر، آن گوهرهاي نهفته و ناسفته‏ي خود را به مرحله‏ي ظهور و فعليت تامه مي‏رسانند.

کمال هر موجود فعليت استعدادهاي همان موجود است‏

بحث چهارم: بهره و نتيجه‏ي به فعليت درآمدن استعدادها، تابع مستقيمي است از خود استعدادها مثلا فعليت انسان تابع استعداد انساني است؛ فعليت حيوان تابع استعدادهاي همان حيوان است؛ هيچگاه مثلا شتر مرغ در سير تکاملي خود، فعليت باز شکاري را نخواهد يافت؛ و فعليت و کمال گوسپند، بروز استعدادهاي شتر و اسب نخواهد شد.

هر کدام از اين انواع مختلفه و اصناف متفاوته‏ي حيوانات در جهت همان غريزه و استعداد حرکت کرده و همان قوه و قابليتي را که در ذات آنان نهفته است به مقام ظهور و بروز و فعليت و تماميت مي‏رسانند.

هر يک از افراد انسان همانطور که از نقطه نظر ماده و طبع، در جهت تکامل‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 112

و تماميت خود در سير هستند همچنين الزاما از نقطه نظر کمالات روحي، طبق همان غرائز و صفاتي که به آنان عنايت شده است، خود را کامل و به فعليت محضه مي‏رسانند.

بنابراين محال است که فعليت دو فرد از افراد بشر من جميع الجهات يکسان و يکنواخت باشد.

موسي عيسي، و عيسي موسي نخواهد شد، ليکن در حال نبوت و پيامبري و در حال رحلت غير از در حال نطفه بودن، و در حال جنين بودن و در حال طفوليت هستند.

و عيسي علي نبينا و آله و عليه‏السلام با آنکه در گاهواره سخن ميگفت و منصب نبوت به او عنايت شده بود؛ در حال نزول انجيل و بروز ظهور معجزات آلهيه و دعوت بني اسرائيل از مرده زنده کردن و مرض پيسي را شفا بخشيدن و کور مادرزاد را بينا نمودن، غير از همان عيسائيست که در شکم مادرش مريم بود و هکذا نسبت به ساير پيغمبران.

انتظار خداوند و عالم هستي از هر فرد کمال مطلوب اوست نه کمال غير او

بحث پنجم: انتظار عالم واقع و خارج از هر فرد کمال مطلوب خود اوست نه کمال غير او. عوالم مجرده از عقول و فرشتگان و کواکب و سيارات شمس و قمر و شب و روز؛ از هر فرد توقع آن دارند که سرمايه‏هاي خدادادي خود را خوب به فعليت برسانند، و ضايع و خراب نکنند و با پاي مجاهده و صبر و استقامت از مراحل قوي و استعداد عبور کرده در مقام امن و امان آلهي بيارمند؛ نه آنکه توقع دارند که در مسير و حرکت خود به مراحل فعليه‏ي ساير موجوداتي که در اعطاي غرائز و صفات خدادادي مختلف مي‏باشند دست يابند.

لا يکلف الله نفسا إلا وسعها (آيه‏ي 286 از سوره‏ي بقره)

تکليف نمي کند خداوند به کسي مگر به اندازه‏ي سعه و گشايش او.

لا يکلف الله نفسا إلا ما آتاها (آيه‏ي 7 از سوره‏ي 65 طلاق)

تکليف نمي کند خداوند به کسي مگر به اندازه‏ي آن چيزي را که به او داده است.

خداوند عدل محض است، و بنابراين به قدر سنگيني و وزن يک ذره ظلم نمي کند.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 113

إن الله لا يظلم الناس شيئا (آيه‏ي 44 از سوره‏ي يوسف)

و به درستي که خداوند به هيچ اندازه و مقداري بر مردم ستم نمي کند.

إن الله لا يظلم مثقال ذرة (آيه‏ي 40 از سوره‏ي نساء)

به درستي که خداوند بقدر سنگيني يک ذره ظلم ننمايد.

چون ستم در صورتي است که از مورچه مثلا توقع و انتظار و تکليف پرش ملخ را داشته باشند، و در صورت مخالفت، عذاب و عقاب جاري سازند؛ اما اگر از مورچه‏اي طبق شعور و ادراک خود آن مورچه توقع داشته باشند که دانه‏اي را از روي ستم از دهان مورچه کوچکتر نربايد، اين ظلم نيست، اين تکليف تکليف بحق است؛ به مقدار استعداد و فهم و ادراک است؛ اين تکليف در خور سعه و گنجايش ظرفيت وجودي مورچه است؛ و عين عدل محض است.

اگر تکليفي را که خدا به پيامبران مي کرده عين آن را به همان درجه و صعوبت بر افراد امت کند ظلم است؛ و اما اگر از يکايک افراد امت توقع ظهور و بروز استعداد خود آنان را در طي طريق خدا و لقاي حضرت او، تکليف به مجاهده و صبر و عبوديت به اندازه‏ي ظروف خود آنان در تحت پيروي و تبعيت از آن پيغمبر بنمايد، به هيچ وجه ظلم و ستمي نخواهد بود.

پيغمبران در تمام افعال خود چه معجزه و چه غير آن داراي علم و اختيار بوده‏اند

بحث ششم، انبياء مانند ساير افراد بشر داراي علم و اختيار بوده، و افعالي که بعنوان معجزه از آنان سر ميزده است، يا وحي آلهي را که به مردم ابلاغ مي نمودند، و يا در مقام عبوديت و استکانت که پيشاني مسکنت به خاک مذلت در برابر پروردگار عظيم مي ماليدند، تمام بر اساس علم و اختيار خود آنان بوده و اضطرارا و اجبارا از آنان چيزي صادر نمي‏شده است.

ولي تزکيه و طهارت و دانش و قدرت فکري و عملي، همه و همه به اذن خدا از کانون نفوس آنها تراوش نموده و به پيرو آن، آثار و خواص عجيب و خارق العاده ظهور مي‏نموده است.

حال چون اين بحث‏ها معلوم و معين شد، کيفيت خلقت انبياء و امامان عليهم‏السلام و کيفيت عصمت آنان نيز مشخص و روشن مي گردد.

اولا ملکه‏ي عصمت در انبياء که آنان را از هر گناه و خطائي برحذر مي دارد، بر اثر موهبت آلهي بوده و با عنوان توارث و اعطاء به روح القدس کاملا سازش دارد.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 114

ولي اين عصمت نيز در مراحل اوليه به عنوان قوه و استعداد بوده، و در خواب و بيداري و جلوت در هر حال با آنان مي‏باشد؛ و در اثر مجاهده و عبوديت تامه و ابتلائات سنگين و امتحانات بسيار به مرحله‏ي فعليت و تماميت مي رسيده است.

عينا مانند ساير ملکات مکتسبه‏ي افراد بشر از علوم و فنون و صنايع که پس از حصول ملکه، درجه‏ي عاليتر آن هيچگاه از آنان جدا نبوده، و در هر حال ملازم وجود آنان است.

فعليت و تماميت اين ملکه اکتسابي است، وليکن اصل آن که قابليت و استعداد باشد موهبتي است که بخصوص انبيآء و امامان مراحل عاليه‏ي آن و به ساير اولياي خدا و مقربان درگاه آلهي بحسب اختلاف درجات آنان، ساير مراحل آن عنايت مي‏شده است.

ثانيا ملکه‏ي عصمت‏ يک فضيلت و شرافت علميه‏ي اختياريه بوده، و از صفات نفوس پيامبران است که بر همين اساس موجب کرامت و شرافت آنها شده است؛ و آنان را از ساير افراد امت متمايز نموده است عينا مانند ملکه‏ي علم طب و رياضي و هيئت که طبيب بدن را از ساير افراد متمايز، و رياضي‏دان و اخترشناس را از ساير افراد مشخص مي نمايند؛ با اين تفاوت که ملکه‏ي عصمت، ملکه‏ي وصول بواقع و متن حقيقت و علم حضوري نسبت به اشياء و وصول به واقعيت خارجي مي‏باشد که البته چون در متن خارج گناه و خطا معني ندارد گناه و خطا در پيامبران نيز معني ندارد.

وليکن ملکه‏ي علم طب و رياضي چنين نيست؛ و فقط نفس طبيب و رياضي‏دان را در رشته‏ي خاصي قوه‏اي مي دهد که در هر لحظه بخواهد از آن ملکه استفاده نموده و آثار آن را در خارج به منصه‏ي ظهور برساند، بتواند.

و ثالثا اعطاء اين ملکه به پيغمبران و عدم اعطاي آن بغير آنان ظلم و ستمي نيست؛ زيرا که ظلم در وقتي است که از موجودي انتظار تراوش آثاري زياده از حد وجود او باشد؛ هيچگاه خداوند تکليفي را که به پيامبران بر حسب گنجايش وجودي نفوس آنان نموده، بغير آنان ننموده است، تا در اين زمينه ستمي شده باشد.

بلکه به هر کس بحسب مقدار قابليت و استعداد تکليف کرده است؛ و قابليت و استعداد موجودات نيز خارج از حيطه‏ي قدرت خداوند نيست، بلکه به اعطاء اوست.

و کلام بوعلي سينا: ما جعل الله المشمشة مشمشة بل أوجدها؛

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 115

خداوند ماهيت زردآلو را زردآلو نکرده است، بلکه ايجاد زردآلو نموده است؛ خوب بر آن دلالت دارد.

بنابراين بدون ذره‏اي از استحقاق ذاتي، پروردگار عليم موجودات و از جمله‏ي آنها افراد انسان را متفاوت آفريد؛ و هر کدام از آنها از جمله پيامبران را که در قابليت و استعداد خدادادي از همه قويتر بودند در راه تکاملي خود به امتحاناتي سنگين‏تر و ابتلآئاتي عجيب‏تر و مجاهداتي فرساينده‏تر به راه انداخت و آنان با قدم اطاعت و اختيار اين راه را پيمودند و اين سبيل را طي کردند.

و بالاخره چون کمال اختصاص به خدا دارد و بس، اين کمالات چه از انبيآء و چه از غير انبيآء مرجعش به خداست و بس.

خداوند در انبيآء تجلي فرموده به تجلي تمام و در پيامبر اسلام تجلي فرموده به تجلي اتم و اکمل و در ساير موجودات به تجليات متفاوته؛ نه آنکه خدا چيزي را از خود خارج نموده و به آنها وارد نموده باشد يا ملکيت صفتي و ملکه‏اي را از خود سلب، و به آنان منتقل نموده باشد.

لم يلد و لم يولد و لم يکن له کفوا أحد (آيه‏ي 3 از سوره‏ي اخلاص)

نزائيده است و زائيده نشده است و هيچکس براي او همتا و انبازي نيست.

پس در عالم توحيد غير از ذات مقدس حضرت احديت، هيچ موجودي از پيش خود چيزي ندارد تا مستحق مدح گردد نه انبيآء و نه غير انبيآء؛ همه از خداست و راجع به خداست.

له الحمد في الأولي و الآخرة (آيه‏ي 70 از سوره 28 قصص)

در نشئه‏ي اولي و در نشئه‏ي آخرت حمد و سپاس اختصاص به ذات مقدس پروردگار دارد.

بلي اين مدح و افضليت و اشرفيت در عالم کثرت و ظهور موجودات بر حسب اختلاف کثرات و اعتبارات است و معلوم است که چون پيامبران از همه‏ي موجودات گنجايش وجودي آنان بيشتر، و ادراک و علمشان افزون‏تر، و مجاهده و ابتلائاتشان بيشتر است افضل و اشرف همه‏ي موجودات هستند.

و الحمد لله أولا و آخرا و ظاهرا و باطنا

اينها مطالبي بود که راجع به عصمت کليه براي انبياء عليهم‏السلام بيان کرديم.

 

 

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 116

اثبات عصمت اميرالمؤمنين از راه اتحاد نفس او با نفس رسول‏الله‏

اميرالمؤمنين عليه‏السلام به مقتضاي نصوص صريحه، حکم نفس پيغمبر را داشته و بنابراين قلب مبارکش داراي ملکه‏ي قدسيه‏ي عصمت بوده است.

رواياتي که در يگانه بودن روح آن حضرت با حضرت رسول‏الله صلي الله عليه و آله وارد شده از طريق اهل تسنن بسيار است؛ و ما براي نمونه چند خبر ذکر مي‏کنم:

قندوزي حنفي گويد:

و في المناقب عن علي بن الحسن عن علي الرضا عن ابيه عن آبائه عن اميرالمؤمنين علي عليهم التحية و السلام‏

قال: ان رسول‏الله صلي الله عليه و آله خطبنا فقال: ايها الناس انه قد اقبل اليکم شهر الله بالبرکة و الرحمة و المغفرة، و ذکر فضل شهر رمضان ثم بکي فقلت: يا رسول‏الله ما يبکيک؟

فقال: يا علي! أبکي لما يستحل فيک في هذا الشهر؛ کاني بک و انت تريدان تصلي، و قد انبعث أشقي الاولين و الاخرين، شقيق عاقر ناقة صالح، يضربک ضربة علي رأسک، فيخضب بها لحيتک.

فقلت يا رسول‏الله و ذلک في سلامة من ديني؟

قال: في سلامة من دينک‏

قلت: هذا من مواطن البشري و الشکر

ثم قال: يا علي من قتلک فقد قتلني، و من ابغضک فقد ابغضني، و من سبک فقد سبني، لانک مني کنفسي، روحک من روحي، و طينتک من طينتي، و ان الله تبارک و تعالي، خلقني و خلقک من نوره، و اصطفاني، و اصطفاک، فاختارني للنبوة، و اختارک للامامة

فمن انکر امامتک فقد انکر نبوتي يا علي انت وصيي، و وارثي، و ابو ولدي، و زوج ابنتي، امرک امري، و نهيک نهيي اقسم بالله الذي بعثني‏

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 117

بالنبوة، و جعلني خير البرية؛ انک لحجة الله علي خلقه، و أمينه علي سره و خليفته علي عباده.[140]

در اين روايت فقراتي وارد است، که صراحت بر اتحاد روح مقدس آن حضرت با روح رسول‏الله دارد، و از همه بيشتر شايان دقت، آنکه فرموده است: کسي که امامت تو را انکار کند نبوت مرا انکار نموده است.

معلوم مي‏شود که چنان قضيه امامت، روح اسلام و حقيقت ايمان است که بدون آن با وجود هزاران مرتبه اعتراف به نبوت، شخص عاري از ايمان بوده و منکر نبوت است.

در سيره‏ي حلبيه گويد: قال ابوبکر سمعت رسول‏الله يقول: علي مني بمنزلتي من ربي.[141]

حضرت رسول فرمودند: منزله‏ي علي با من مانند منزله‏ي من با خداست.

و قندوزي گويد: عن عمران بن الحصين رضي‏الله عنه، قال: قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله: علي مني و انا منه، و هو ولي کل مؤمن و مؤمنة بعدي رواه صاحب الفردوس.[142] عمران بن حصين گويد: حضرت رسول‏الله صلي الله عليه و آله گفتند: علي از من است، و من از علي هستم، و او سرپرست و صاحب ولايت هر مرد مؤمن و هر زن مؤمنه بعد از من است.

نيز از سلمان روايت کند که قال قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله: لکل نبي صاحب سر و صاحب سري علي بن أبيطالب رواه صاحب الفردوس.[143] براي هر پيمبري، صاحب سري است و صاحب سر من علي بن ابيطالب است.

و نيز گويد: عن علي عليه‏السلام: خلقت انا و علي من نور واحد.[144]

حضرت رسول‏اله فرمودند: که من و علي از نور واحد آفريده شده‏ايم.

و نيز از انس بن مالک روايت کند که قال: رأيت رسول‏الله‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 118

جالسا مع علي فقال: انا و علي حجة الله علي خلقه رواه صاحب الفردوس.[145]

انس مي‏گويد که ديدم پيغمبر با علي نشسته بود، و فرمود: من و علي حجت خدا بر خلقش هستيم.

و نيز از عبدالله بن مسعود روايت کند که او گويد: قال صلي الله عليه و آله: انا و علي من شجرة واحدة و الناس من اشجار شتي رواه صاحب الفردوس.[146]

حضرت رسول فرمودند: من و علي از يک درخت هستيم، و مردم از درختهاي مختلفي.

و نيز گويد: صاحب کتاب «مودة القربي» حديث کند از ابن‏عباس رضي‏الله عنه، رفعه: خلقت انا و علي من شجرة واحدة، و الناس من اشجار شتي.

و في رواية عنه: خلق الانبياء من اشجار شتي و خلقني و عليا من شجرة واحدة، فانا اصلها و علي فرعها و الحسن و الحسين ثمارها و اشياعنا اوراقها، فمن تعلق بهانجي، و من زاغ عنها هوي.[147]

حضرت فرمودند: خداوند پيغمبران را از درختهاي مختلفي خلق کرده، و من و علي را از درخت واحدي آفريده است، من اصل و تنه آن درختم، و علي شاخه اوست، و حسن و حسين ميوه‏هاي آن درختند، و پيروان ما برگهاي آن درخت؛ پس کسي که خود را بدان آويزان کند نجات پيدا کرده، و کسي که اعراض کند در ورطه‏ي هلاکت سقوط نموده است.

 

 

داستان ليلة المبيت و ايثار و فداکاري اميرالمؤمنين نسبت به رسول‏الله‏

اميرالمؤمنين عليه‏السلام در تمام مراحل با پيغمبر اکرم بودند، و خود را فداي آن حضرت مي‏نمودند، در ايثار دقيقه‏اي فروگذاري نمي‏نمودند، کفار قريش مسلمين را بسيار شکنجه مي‏نمودند.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 119

تا آنکه مجبور شدند به اذن حضرت به حبشه هجرت کنند.

پيغمبر اکرم براي طلب نصرت و ياري، يک بار به طائف تشريف برد، و از آنها ياري خواست فرمود: من يک نفر از شما را اکراه نمي‏کنم، از شما مي خواهم که مرا از کشتن باز داريد؛ قريش تصميم قتل مرا گرفته‏اند؛ شما مرا ياري کنيد، و از کشته شدن جلوگيري نمائيد تا رسالات پروردگار خود را به مردم برسانم.[148]

هيچکس آن حضرت را نپذيرفت، و با سنگ‏هائي که بر آن حضرت مي‏زدند، حضرت را از طائف بيرون کردند، و پاهاي ايشان در اثر سنگها مجروح شده خون مي‏آمد.

چون ابوطالب از دنيا رفت، تعدي قريش بر آن حضرت شديد شد، ديگر از هيچ آزاري خودداري نمي‏نمودند، در منزل آن حضرت پيوسته سنگ و چوب پرتاب مي‏کردند، و در راه خاک بر سر ايشان مي‏ريختند.

روزي به منزل آمد و خاکها بر سر و صورتش مشهود بود، يکي از دختران آن حضرت خاکها را از سر و روي آن حضرت مي‏شست، و گريه مي‏کرد و حضرت مي‏فرمود: اي دخترک من گريه مکن! خداوند پدر تو را حفظ خواهد کرد.[149]

تا آن که انصار مدينه به خدمت ايشان آمده، و ايمان آوردند و با آن حضرت بيعت کردند به آنکه اگر آن حضرت به مدينه رود مانند خود و اولاد خود آن حضرت را حفظ کنند، و از دشمنان آن حضرت ممانعت نمايند.

از طرفي کفار قريش ديدند که به هر قسم که خواهند آن حضرت را از دعوتش منع کنند نشد، با وعده و با وعيد هم نشد، و روز به روز بر عده مسلمين افزوده مي‏گردد.

آخر الامر قرار گذاردند در دارالندوة مجلسي گرد آورده و درباره‏ي آن حضرت تصميم نهائي را بگيرند.

چهل نفر از دانايان مجرب در دارالندوة گرد آمدند، و پس از گفتگوهائي طويل تصميم گرفتند پيغمبر را بکشند، بدين طريق که اگر از هر قبيله يک نفر براي شرکت در قتل آن حضرت انتخاب گردد، و آنان يک مرتبه در مجلس واحد آن حضرت را بکشند؛ چون خون آن حضرت در ميان قبايل پخش مي‏گردد، لذا

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 120

بني هاشم نمي‏توانند با آن قبايل نبرد نموده، حاضر به ديه مي‏شوند، و اين مهم نيست آنها ديه آن حضرت را به بني هاشم مي‏پردازند.

بر اين ميعاد تصميم گرفتند، و از هر قبيله يک شخص شجاع انتخاب نمودند، تا در شب معين بدون اطلاع احدي در منزل رسول خدا ريخته، و بدن مبارکش را در زير شمشير قطعه قطعه کنند.

در اين تصميم نهايت جد را به خرج داده و آن را مخفي داشتند؛ چون زمان آن فرا رسيد و همه حاضر و آماده بودند که در شب به منزل پيغمبر بريزند، جبرائيل آن حضرت را از اين قضيه آگهي داد.

و اذ يمکر بک الذين کفروا ليثبتوک او يقتلوک او يخرجوک و يمکرون و يمکر الله و الله خير الماکرين.[150]

و آن حضرت را امر نمود که اميرالمؤمنين را در جاي خود و در بستر خود بخواباند، و خود از مکه به مدينه هجرت کند.

حضرت رسول اکرم، اميرالمؤمنين را طلبيدند، و فرمودند که خداي من به من امر نموده است که امشب هجرت کنم، آيا راضي هستي در بستر من بخوابي، تا کفار قريش تو را بجاي من گيرند، و از رفتن من اطلاع حاصل نکنند؟

اميرالمؤمنين عرض کرد: يا رسول‏الله! اگر من در جاي شما بخوابم جان شما به سلامت‏خواهد بود؟

فرمود: بلي، عرض کرد جان من فداي شما باد، خندان و شاد شد، و فورا به سجده افتاد، و اين اولين سجده‏ي شکري است که در اسلام بجاي آورده شده است.

اميرالمؤمنين خود را حاضر نمود که شب در منزل رسول‏الله در بستر آن حضرت بيتوته کند، و در هر لحظه خود را طعمه ده‏ها شمشير بران قرار دهد.

«ابن‏اثير» با اسناد خود از «ابن‏اسحق» روايت کند که چون اصحاب آن حضرت براي مرتبه دوم به مدينه هجرت کردند، آن حضرت انتظار مي‏کشيد که جبرائيل بيايد، و او را امر به خروج از مکه کند بسوي هجرت به مدينه، تا زماني که قريش مجتمع شدند، و آنچه را که مي‏خواستند در کشتن پيغمبر از غدر و مکر تصميم گرفتند، و جبرئيل آن حضرت را امر کرد که شب در مکاني که بيتوته مينموده است ديگر نخوابد.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 121

حضرت رسول‏الله اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب را طلبيده، و او را امر کردند در بستر خودشان بخوابد، و برد سبز رنگي که مخصوص آن حضرت بود بر روي خود بکشد.

علي بن ابيطالب همين کار را کرد و پيغمبر از منزل خارج شد.[151]

و نيز با اسناد خود از ابي‏رافع روايت کند که چون آن حضرت تصميم هجرت گرفت؛ علي را امر نمود که در مکه بماند، و بعدا اهل بيت رسول خدا را به مدينه بفرستد، و او را امر نمود که امانت او را ادا کند، و وصايائي که مردم به حضرت نموده بودند انجام دهد، و امانت هائي که به حضرت سپرده بودند، علي همه آنها را به صاحبانش بازگرداند.

و او را امر نمود که در آن شب خروج در بستر او به پشت‏ بخوابد، و فرمود: اگر قريش تو را در بستر من بدين حال ببينند مطلب بر آنها مشتبه شده و در جستجوي من برنمي‏خيزند.

قريش پيوسته از منزل آن حضرت به فراش رسول خدا نگاه مي‏کردند، و علي را در فراش خوابيده مي‏ديدند، و گمان مي‏کردند که پيغمبر خوابيده است؛ تا چون صبح شد و در فراش، علي را يافتند؛ با خود گفتند محمد از مکه بيرون نرفته است؛ اگر بيرون مي‏رفت علي را نيز مسلما با خود برده بود.

همين مطلب آنها را در اشتباه انداخته از تفحص پيغمبر در خارج مکه مأيوس شدند.

و پيغمبر علي را امر نموده بود که بعدا به مدينه ملحق شود.

خون چکيده از پاي علي در هجرت به مدينه

علي اهل بيت رسول خدا را به مدينه فرستاد، و سپس خود راه مدينه را گرفت، و براي آنکه کفار از حرکت او اطلاع حاصل نکنند شبها پياده راه مي‏رفت و روزها خود را مخفي مي‏داشت تا به مدينه رسيد.

چون خبر ورود علي را به پيغمبر دادند فرمود: ادعوا الي عليا قيل: يا رسول‏الله لا يقدران يمشي.

علي را بسوي من بخوانيد! عرض کردند:اي پيغمبر خدا، علي ديگر قادر به حرکت نيست!

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 122

پيغمبر اکرم خود براي ملاقات علي آمدند، چون علي را با آن کيفيت ديدند دست‏ به گردن او درآويخته و در آغوش کشيدند، پاهاي علي متورم شده و در اثر طول راه و پياده رفتن در شبهاي تار، قطره قطره از آن خون مي‏چکيد، حضرت از روي ترحم و شفقت بر علي گريستند؛ و آب دهان خود را بر جراحات پاي او ماليدند، و براي عافيت او دعا کردند، و گويند: تا هنگامي که به درجه شهادت رسيد هيچگاه از درد پا شکايتي ننمود.[152]

افتخار خدا به ملائکه در ايثار علي جان خود را به رسول‏الله‏

يعقوبي مي‏گويد[153] و نيز قندوزي روايت مي‏کند[154] که ثعلبي در تفسير خود، و ابن عقبه در «ملحمه ي» خود، و ابوالسعادات در «فضائل العترة الطاهرة» و غزالي در «احياء العلوم»، با سندهاي متصل خود از ابن عباس، و از ابورافع، و از هند بن ابي‏هالة ربيب رسول خدا که مادرش خديجه ام المؤمنين بود روايت مي‏کنند که آنها گفتند:

قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله: اوحي الله إلي جبرائيل و ميکائيل إني آخيت بينکما و جعلت عمر احدکما اطول من عمر صاحبه، فايکما يؤثر اخاه عمره؟

فکلاهما کرها الموت؛ فاوحي الله اليهما اني آخيت‏ بين علي ولييي و بين محمد نبييي فآثر علي حياته لنبييي.

فرقد علي فراش النبي يقيه بمهجته اهبطا الي الارض و احفظاه من عدوه.

فهبطا فجلس جبرئيل عند رأسه و ميکائيل عند رجليه، و جعل جبرائيل يقول: بخ بخ من مثلک يابن ابيطالب، و الله عزوجل يباهي بک الملئکة فانزل الله:

و من الناس من يشري نفسه ابتغاء مرضات الله.[155]

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 123

همه آنها گفته‏اند: که پيغمبر اکرم فرمودند:

خداوند وحي فرستاد به جبرئيل و ميکائيل که من بين شما دو فرشته عقد برادري بسته‏ام، و عمر يکي از شما را درازتر از ديگري قرار داده‏ام، کدام يک از شما عمر بيشتر را به برادرش ايثار مي‏کند؟

هر دوي آنها از موت اظهار کراهت نمودند، و راضي نشدند که عمر زيادي خود را به ديگري بدهند.

خداوند به آنها وحي فرستاد: که من عقد برادري بين پيغمبر خود محمد و بين ولي خود علي بسته‏ام، و علي عمر خود را به محمد ايثار نموده، و در فراش او جان خود را در کف گرفته و خوابيده است، و مي‏خواهد خون او را با فداکاري خود حفظ کند. برويد بسوي زمين! و او را از دشمنانش حفظ کنيد.

هر دو به پائين در روي زمين نازل شدند، جبرائيل نزد سر آن حضرت نشست، و ميکائيل در نزد پاي آن حضرت، و جبرائيل شروع کرد به تحسين و مي‏گفت: به به از مثل تو اي فرزند ابيطالب.

خداوند عزوجل به واسطه فداکاري تو بر ملائکه خود مباهات نموده است، و سپس اين آيه در شأن و منزلت علي بن ابيطالب بر رسول اکرم فرود آمد: بعضي از مردم جان خود را براي بدست آوردن رضاي خدا مي‏فروشند، و الله بصير بالعباد.[156]

در روايات است که چون پيغمبر از مکه خارج شد، يکسره بغار ثور رفت، و سه روز در آنجا متوقف و مخفي بود، عنکبوت و کبوتر در دهانه غار لانه گذارده، و تار بسته بودند.

کفار براي جستجوي پيغمبر تا در غار آمدند، ولي خدا آنها را از رفتن درون غار منصرف نمود.

و در ليلة المبيت آن افراد جنگجو که از هر عشيره گرد آمده بودند، خواستند شبانه در منزل بريزند، و پيغمبر را قطعه قطعه کنند، ابولهب نگذاشت و گفت: در اين خانه زنان و اطفال هستند، شما مراقب محمد تا به صبح بوده باشيد، و خانه او را از هر طرف در احاطه خود محفوظ داريد، براي آنکه فرار نکند.

 

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 124

چون صبح شد، يکباره همه در منزل ريختند، علي يک مرتبه برد سبز را از روي خود برداشته و ايستاد.

گفتند: يا علي محمد کجاست؟

فرمود: مگر او را بدست من سپرده بوديد؟

در اين حال چون دانستند پيغمبر خارج شد، در جستجوي او برآمدند، و خداوند آن حضرت را به حول و قوه‏ي خود مصون داشت.

سبط ابن‏جوزي گويد: قال احمد بن حنبل في الفضائل: حدثنا يحيي بن حماد حدثنا ابوعوانه، حدثنا ابوبکر بن محمد، عن عمرو بن ميمون قال: اني جالس الي ابن‏عباس اذا اتاه رهط يقعون في علي بن ابيطالب عليه السلام فرد عليهم ابن‏عباس قال:

لما هاجر رسول‏الله صلي الله عليه و آله، لبس علي عليه‏السلام ثوبه و نام علي فراشه، و کان المشرکون يؤذون رسول‏الله صلي الله عليه و آله الي ان قال:

و بات الکفار، يرمون عليا عليه‏السلام بالحجارة و هو يتضور قد لف رأسه في الثوب الي الصباح چون رسول خدا به مدينه هجرت نمود، علي لباس او را پوشيد و در رختخواب او خوابيد و مشرکين چون عادتشان اين بود که رسول‏الله را دائما اذيت مي‏کردند لذا به علي عليه‏السلام که او را پيغمبر فرض کرده بودند دائما سنگ پرتاب مي‏کردند و علي از شدت درد بخود مي‏پيچيد و ملحفه برد را به سرش پيچيده خود را مخفي نموده بود تا صبح شد.

تا اينکه مي گويد: قال ابن‏عباس انشدني اميرالمؤمنين شعرا قاله تلک الليلة.

 

وقيت بنفسي خير من وطئ الحصا

و من طاف بالبيت العتيق و بالحجر

 

رسول الاه خاف أن يمکروا به

فنجاه ذو الطول العلي من المکر

 

و بات رسول‏الله في الغار آمنا

موقا و في حفظ الاله و في ستر

 

و بت اراعيهم و ما يثبتونني

و قد وطنت نفسي علي القتل و الأسر.[157]

 

و نيز حسان بن ثابت درباره‏ي ليلة المبيت گفته است، بنا بر نقل ابن‏جوزي:

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 125

 

من ذا بخاتمه تصدق راکعا

و اسرها في نفسه اسرارا

 

من کان بات علي فراش محمد

و محمد اسري يؤم الغارا

 

من کان في القرآن سمي مؤمنا

في تسع آيات تلين غزارا

 

سپس ابن جوزي گويد: در اين بيت اشاره کرده است به قول ابن‏عباس:

ما انزل الله آية في القرآن الا و علي عليه‏السلام اميرها و رأسها[158] ابن‏عباس گويد: هيچ آيه‏اي در قرآن کريم نازل نشد، مگر آنکه علي امير آن آيه و سردار آن آيه باشد.

و سيد اسمعيل حميري گويد:

 

و سري بمکة حين بات مبيته

و مضي بروعة خائف مترقب‏

 

خير البرية هاربا من شرها

بالليل مکتتما و لم يستصحب‏

 

باتوا و بات علي الفراش ملفقا

فيرون ان محمدا لم يذهب[159]

 

بهترين مردمان (محمد رسول‏الله) چون علي، در خوابگاه او خوابيده و بيتوته نمود، در سياهي شب از مکه کوچ کرده و مانند شخص ترسناکي که هر لحظه انتظار دارد او را بگيرند، به راه افتاد.

به راه افتاد پيامبر در سياهي شب، در حاليکه از بيم وقوع کشته شدن راه فرار در پيش گرفت و خود را پنهان نموده و با خود رفيق و مصاحبي برنداشت.

کفار قريش شب را خوابيدند و علي در فراش رسول‏الله خوابيد و چنان سر خود را در ميان برد پيامبر پيچيده بود که کفار گمان کنند محمد نرفته است.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 126

درس هفتم

منصب امامت از نبوت بالاتر است‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 127

درس 7

بسم الله الرحمن الرحيم‏

و صلي الله علي محمد و آله الطاهرين و لعنة الله علي اعدائهم اجمعين من الآن الي قيام يوم الدين و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم.

قال الله الحکيم في کتابه الکريم:

و جعلنا منهم أئمة يهدون بامرنا لما صبروا و کانوا باياتنا يوقنون.[160]

از آنها ائمه‏اي قرار داديم که به امر ما هدايت مي کنند، به علت آنکه آنان صبر کردند و قبلا به آيات ما ايقان داشتند.

بايد در اين آيه مبارکه بحث نمود که مراد از امام چيست؟ و هدايت بامر خدا کدام است؟ و تعليل امامت‏ به صبر و ايقان به آيات خدا چه ربطي به امامت دارد؟

معناي امام در آيه شريفه‏ «و اذ ابتلي ابراهيم...»

براي توضيح معني امام مي گوئيم: که خداوند مي‏فرمايد:

و اذ ابتلي ابراهيم ربه بکلمات فاتمهن قال اني جاعلک للناس اماما، قال و من ذريتي قال لا ينال عهدي الظالمين.[161]

و يادآور وقتي را که خداوند، ابراهيم را به امتحاناتي آزمايش نمود، و او از عهده آنها بخوبي برآمده، آنها را تام و تمام بجاي آورد؛ خداوند فرمود: حال من تو را بر مردم امام قرار دادم.

ابراهيم گفت: آيا امامت را در ذريه‏ي من نيز قرار دادي؟ خداوند خطاب‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 128

نمود: که عهد من به ستمکاران نخواهد رسيد.

امامتي را که خدا به ابراهيم داد، در زمان پيري آن حضرت بود؛ چون طبق مدلول اين آيه بعد از عهده برآمدن از امتحانات بود؛ و مهمترين امتحانات او داستان ذبح فرزندش اسمعيل است، و خداوند اسمعيل و اسحق را در سن پيري به آن حضرت داد.

الحمد لله الذي وهب لي علي الکبر اسماعيل و اسحق ان ربي سميع الدعاء.[162]

حمد و ستايش اختصاص به خدا دارد، خدائي که در سنين پيري به من اسمعيل و اسحق را بخشيد، و به درستي که پروردگار من درخواست و دعاي بندگان را مي‏شنود.

و چون هنگام اعطاء امامت به آن حضرت، او تقاضاي امامت براي ذريه کرد پس اين اعطاء و سئوال در حال وجود ذريه که در سنين پيري بوده است واقع شده است؛ و قبل از پديد آمدن ذريه با وجود يأس و نوميدي ابراهيم، اين سئوال و تقاضا از نقطه نظر ظاهر بيجاست.

کسي که از اولاد آوردن به کلي مأيوس است معني ندارد بگويد: آيا به ذريه من هم امامت را مي دهي؟ او بايد از اين دعا رفع يد کند، يا لااقل بگويد: إن رزقتني ذرية؛ اگر بعد از اين اراده‏ات تعلق گرفت و با وجود يأس من، اولادي به من دادي آيا منصب امامت را در آنها قرار ميدهي يا نه؟

دليل آنکه ابراهيم از اولاد آوردن مأيوس بود آيات قرآن کريم است.

و نبئهم عن ضيف ابراهيم المکرمين اذ دخلوا عليه فقالوا سلاما قال انا منکم وجلون قالوا لا توجل انا نبشرک بغلام عليم، قال أبشرتموني علي أن مسني الکبر فبم تبشرون؟ قالوا بشرناک بالحق فلا تکن من القانطين.[163]

اي پيغمبر آنها را از ميهمانان بزرگوار ابراهيم خبر بده (فرشتگاني که چون براي عذاب قوم لوط مي رفتند، از خيمه ابراهيم گذر نموده، و بعنوان ميهماني وارد خيمه شدند) در وقتي که بر ابراهيم وارد شده و بر او سلام کردند (ابراهيم براي‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 129

آنان غذائي آورده و چون فرشته بودند نخوردند).

ابراهيم گفت: ما از شما ترسانيم!.

گفتند نترس (ما به شما کاري نداريم و براي عذاب قوم لوط مي رويم)، اينجا آمده‏ايم که تو را به طفل دانائي بشارت دهيم.

ابراهيم گفت: آيا به من بشارت اولاد مي دهيد، در حاليکه پيري مرا در برگرفته، مرا به چه بشارت مي دهيد؟

گفتند: ما تو را بحق بشارت مي دهيم، و از مأيوسان رحمت الهي مباش.

عيال ابراهيم، ساره نيز از آوردن اولاد مأيوس بود.

و امرأته قائمة فضحکت فبشرناها بإسحق و من وراء اسحق يعقوب قالت يا ويلتي أألد و انا عجوز و هذا بعلي شيخا ان هذا لشيئي عجيب قالوا اتعجبين من امر الله رحمة الله و برکاته عليکم اهل البيت انه حميد مجيد.[164]

زوجه ابراهيم ايستاده (و سخن او را با فرشتگان مي‏شنيد) پس خنديد، و ما او را بشارت به اولادي به نام اسحق داديم که در دنبال او يعقوب خواهد بود.

ساره گفت: اي واي بر من! آيا من ميزايم، و بچه مي‏آورم در حاليکه من پيرزني هستم، و اين شوهر من است که به شيخوخت و پيري رسيده، اين امري است بسيار عجيب.

گفتند: اي ساره آيا تو از کار خدا در شگفت هستي؟ اين رحمت خدا و برکات او بر شما اهل بيت است، و او حميد و مجيد است.

از اين آيات، يأس حضرت ابراهيم از اولاد در سن پيري به خوبي واضح مي‏شود؛ و بنابراين تقاضا و سئوالي که بر امامت ذريه در حال اعطاء منصب امامت به او بوده است، در سنين پيري که خداوند به او اسمعيل و اسحق را داده بود، واقع شده است.

بنابراين نتيجه اين مي‏شود که امامت ابراهيم بعد از نبوت او، و در سن پيري بوده است، يعني امامت غير از نبوت است؛ بلکه مقامي عاليتر و والاتر از آن است.

روي اين زمينه مراد از آيه‏ي اني جاعلک للناس اماما يعني تو را مقتدائي قرار مي‏دهم که افراد بشر به تو اقتدا کنند، و از گفتار و کردارت پيروي کنند.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 130

پس امام کسي است که مردم بايد در کارهاي خود و گفتار خود و سلوک خود، و بالاخره در افکار و عقائد و اخلاق و ملکات خود از او تبعيت کنند.

از همين جا بعضي از مفسرين به اشتباه افتاده و تصور کرده‏اند که مراد از امام در اين آيه شريفه همان معناي نبوت است، چون مردم به پيغمبر اقتدا مي‏کنند در دين خود؛ و شاهد آورده‏اند اين آيه را.

و ما ارسلنا من رسول الا ليطاع باذن الله.[165]

و اين توهم بسيار بيجاست زيرا اولا لفظ اماما در قول خدا: اني جاعلک للناس اماما مفعول دوم جاعلک مي‏باشد، و چون جاعل اسم فاعل است و اگر معني ماضي داشته باشد عمل نمي کند و مفعول نمي گيرد مسلما به معني حال و استقبال است.

يعني اي ابراهيم من از اين به بعد تو را امام قرار مي‏دهم و چون ابراهيم در حال اين خطاب منصب نبوت را داشته است مسلما امامت غير از نبوت است.

به علاوه خود همين خطاب که من تو را امام قرار مي‏دهم، وحي آسماني بوده و بدون منصب نبوت صورت نمي‏گيرد، و بنابراين حضرت ابراهيم قبل از منصب امامت پيغمبر بوده است و امامت در اينجا به معني نبوت نخواهد بود.

و ثانيا، گفتيم که اين منصب امامت بعد از امتحانات ابراهيم و از جمله ذبح فرزندش اسمعيل در سنين پيري بوده است، و مسلما قبل از آن وقت ابراهيم پيغمبر بوده؛ چون قبل از اولاد آوردنش که ملائکه در حال عبور براي هلاکت قوم لوط در پيش او حاضر شدند نبي مرسل بوده است؛ و نتيجه اين مي‏شود که امامتش بعد از درجه‏ي نبوت بوده است.

علت اشتباه اينگونه از مفسرين، کثرت دوران لفظ امام است در غير موارد صحيحه به تسامحات عرفيه، بطوري که تصور کرده‏اند هر کس جنبه‏ي رياست و تفوقي داشته باشد ميتوان او را امام گفت؛ و چون پيغمبر مطاع است و تفوق دارد لذا تعبير از او به امام شده است.

لذا بعضي امام را در اين آيه مبارکه به نبي، و بعضي به رسول، و بعضي به مطاع، و برخي به وصي و خليفه، و رئيس و قائد، تفسير و تعبير نموده‏اند و هيچيک از آنان صحيح نيست؛ چون معني نبي از نبأ است و نبأ به معني خبر است.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 131

نبي کسي است که خدا از درونش به او خبر مي دهد و اين غير معني امام است؛ همچنين رسول کسي است که مأموريت براي تبليغ دارد و لازمه آن اين نيست که مردم او را مقتدا بدانند و در ظاهر و باطن از او پيروي کنند و کلام او را بشنوند و عمل کنند و بنابراين معني رسول نيز غير معني امام است. اما مطاع يعني انسان به حيثي بوده باشد که مردم مطيع او باشند. اين لازمه‏ي نبوت و رسالت است و غير معني امامت.

و اما خليفه و وصي معناي نيابت دارند نه امامت و رئيس نيز کسي را گويند که مصدر حکم باشد و لازمه او مطاع بودن اوست و هيچيک از اينها معني امام نيست. امام از ماده ام يؤم و همانطور که ذکر شد، مقتدا بودن است و امام مطلق کسي است که در تمام شئون از سکون و حرکت، خواب و بيداري، ظاهر و باطن، گفتار و کردار، عمل و اخلاق، عقيده و ملکات، همه و همه مردم بايد از او پيروي نموده، و نگاه به او کرده، طبق آثار او از او تبعيت کنند.

و لذا مي‏بينيم در اين آيه مبارکه اين معني براي امام بسيار بجا و پسنديده است، که خدا به ابراهيم بگويد: (پس از آنکه به مقام نبوت و رسالت يعني به مقام تلقي وحي آسماني و ابلاغ آن به افراد انسان رسيده است) حال من تو را مقتدا قرار دادم که از هر جهت ‏بايد از شئون تو پيروي کنند.

ولي هر يک از آن معاني مذکور را به جاي امام بگذاريم معني درست نمي‏شود: صحيح نيست بگوئيم (بعد از دارا بودن مقام نبوت و رسالت) اني جاعلک نبيا او رسولا او خليفة او وصيا او رئيسا.

و نيز بايد دانست که تخالف معني امام با معاني اين الفاظ، مجرد عنايت لفظيه و اعتبارات کلاميه نيست، بلکه اختلاف در حقائق معاني آنهاست، در معني امام حقيقتي است که هيچ يک از معاني آن الفاظ داراي آن حقيقت نيست.

تفسير آيه مبارکه «و جعلنا منهم ائمة يهدون بامرنا لما صبروا و کانوا بآياتنا يوقنون»

حال اين مطلب که روشن شد برويم در تفسير آيه‏ي مبارکه‏ي مطلع سخن.

و جعلنا منهم ائمة يهدون بامرنا لما صبروا و کانوا بآياتنا يوقنون‏

در اينجا ملاحظه مي‏شود که با ائمه يک صفتي را ملازم قرار داده است و آن هدايت به امر الله است کما آنکه در آيه ديگر اين نکته مشهود است در قصه‏ي حضرت ابراهيم فرمايد:

و وهبنا له اسحق و يعقوب نافلة و کلا جعلنا صالحين و جعلناهم ائمة يهدون بامرنا و اوحينا اليهم فعل الخيرات و اقام الصلوة و ايتاء الزکوة و کانوا لنا

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 132

عابدين.[166]

در اينجا نيز ملاحظه مي‏شود که با ائمه يک صفت ملازم ذکر فرموده است، و يا به عبارت ديگر جمله «يهدون به امرنا» مانند جمله تفسيريه است براي «ائمه»، پس در امامت بايد اولا عنوان هدايت باشد، ثانيا اين هدايت بامر الله بوده باشد يعني امام کسي است که به امر خدا مردم را هدايت کند، و مراد از امر خدا همان است که حقيقتش را در آيه:

انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له کن فيکون فسبحان الذي بيده ملکوت کل شئي و اليه ترجعون[167] بيان کرده است.

اين است و غير از اين نيست که امر خدا آن است که زماني که اراده کند چيزي را، به او مي‏گويد هست شو، پس هست مي‏شود، پس منزه است و مقدس، آن خدائي که ملکوت هر موجودي در دست اوست و بازگشت مردم به سوي او.

و نيز در آيه: و ما امرنا الا واحده کلمح بالبصر[168] و نيست امر ما مگر يکي، مانند چشم بر هم گذاردن، بيان کرده است.

از اين آيات اولا استفاده مي‏شود که امر خدا تعدد ندارد، يکي است؛ و علاوه زماني و مکاني نيست؛ و ثانيا امر او همان اراده اوست که به مجرد اراده؛ موجود لباس هستي و وجود بر تن مي کند و آن همان ملکوت هر موجود است. چون خدا بخواهد موجودي را ايجاد کند به امر خود، که همان ملکوت آن موجود است، آن را بوجود مي آورد، و معلوم است که امر همان جنبه‏ي ثبات است در مقابل خلق که جنبه‏ي تغيير و زوال و کون و فساد است.

الا له الخلق و الامر تبارک الله رب العالمين.[169]

بنابراين موجودات دو وجهه دارند: يک وجهه‏ي خلقي که همان تغيير و فساد و تدريج و حرکت در آنها مشهود است و يک وجهه‏ي امري که در آن ثبوت و عدم تغيير خواهد بود. آن جنبه‏ي امري را که ملکوت گويند، حقيقت و واقعيت موجودات است، که اين جنبه‏ي خلقي به او قائم است و با تغييرات و تبديلاتي که در اين جنبه مشهود

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 133

است آن جنبه تغيير و تبديل پيدا نمي‏کند.

هدايت موجودات به دست امام است‏

بنابراين ائمه که هدايت‏ به امرالله مي کنند، يعني با ملکوت موجودات سر و کار داشته، و هر موجودي را از جنبه‏ي امري او نه تنها از جنبه‏ي خلقي او، بسوي خدا هدايت مي کنند؛ و به کمال خدا مي رسانند.

قلب موجودات در دست امام است، و از نقطه نظر سيطره و احاطه بر قلب، آنان را بسوي خدا هدايت مي کند.

پس امام که مردم را به خدا هدايت مي کند، به امر ملکوتي که هميشه با آن موجود و ملازم است هدايت مي کند؛ و اين در حقيقت ولايتي است به حسب باطن در ارواح و قلوب موجودات نظير ولايتي که هر يک از افراد بشر از راه باطن و قلبش نسبت به اعمال خود دارد؛ اين است معني امام.

و اما در آيه شريفه علت موهبت اين منصب را اينطور بيان کرده است: لما صبروا و کانوا بآياتنا يوقنون.[170]

يکي صبر است در راه خدا، و منظور از صبر، استقامت و ايستادگي است در تمام امتحانات و ابتلائاتي که بنده در راه عبوديت و وصول به مراد براي او پيش مي آيد، و ديگر آنکه قبل از آن به مرحله يقين رسيده باشند.

در آياتي از قرآن مجيد، مي‏بينيم که علامت يقين را کشف حجب ملکوتيه معرفي مي‏نمايد، صاحب يقين کسي است که حقائق موجودات و ملکوت آنان را ادراک کند، و محجوب کسي است که پرده روي قلب او گرفته و او را از مشاهده‏ي انوار ملکوتيه باز دارد مانند آيه:

و کذلک نري ابراهيم ملکوت السموات و الارض و ليکون من الموقنين.[171]

و اينطور ما به ابراهيم ملکوت آسمان‏ها و زمين را نشان داديم و براي آنکه از صاحبان يقين بوده باشد.

اين آيه مي‏رساند که نشان دادن ملکوت آسمان و زمين مقدمه‏ي افاضه‏ي يقين بر قلب ابراهيم بوده است‏

و روي اين زمينه يقين از مشاهده‏ي انوار ملکوتيه جدا نخواهد بود.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 134

و مانند آيه کلا لو تعلمون علم اليقين لترون الجحيم.[172]

نه چنين است، اگر شما مي دانستيد مانند علم و دانستن صاحبان يقين، در اين صورت حتما دوزخ را مي ديديد، و حقيقت جهنم را که ملکوت افعال زشت، و معاصي آلهي و نفس اماره است مشاهده مي‏نموديد.

و مانند آيه کلا ان کتاب الابرار لفي عليين و ما ادريک ما عليون کتاب مرقوم يشهده المقربون.[173]

نه چنين است، به درستي که نامه عمل و حقائق کردار افراد پاک و صالح العمل در مکان مرتفع و عالي قرار دارد، و آن عليون است. مي‏داني عليون چيست؟عالمي است ملکوتي که آن عبارت است از ثبت و ضبط اعمال صالحه، و آن در حضور و شهود مقربين درگاه خدا است.

از اين آيات استفاده مي‏شود که مقربون که همان صاحبان يقينند، افرادي هستند که به ملکوت و حقائق عالم پيوسته، و قلبشان از جنبه‏ي مشاهده خلقي عبور نموده است، آنها از خدا محجوب نيستند، و حجاب قلبي که عبارت است از جهل و معصيت و شک و نفاق در آنها نيست، آنها صاحبان يقينند که عليون و حقائق ملکوتيه ابرار و اخيار را مي‏بينند؛ کما آنکه حقائق ملکوتيه اشرار و اهل معاصي را که عبارت از جحيم است نيز مشاهده مي‏کنند.

بنابراين امام که هدايت به امر ملکوتي مي‏کند، حتما بايد داراي مقام يقين باشد، و عالم ملکوت بر او منکشف بوده باشد، و متحقق به کلمات الله بوده باشد، و چون ذکر شد که ملکوت همان وجهه‏ي باطني موجودات است پس اين آيه شريفه:

و جعلناهم ائمة يهدون بامرنا[174] به خوبي مي‏رساند که هر چه راجع به امر هدايت است، که عبارت از قلوب و اعمال بوده باشد باطن و حقيقت او در دست امام است؛ و وجهه‏ي ملکوتي و امري آن حاضر در مشهد امام بوده، لحظه‏اي از او غائب نخواهد بود.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 135

تحقق اميرالمؤمنين به مقام امامت و ولايت‏

القابي که حضرت رسول‏الله به اميرالمؤمنين داده‏اند مجموعا دلالت بر اين درجه براي حضرت اميرالمؤمنين عليه‏السلام مي‏کند،

قندوزي روايت کند که آن حضرت فرمودند: يا علي انت تبرء ذمتي و انت خليفتي علي امتي[175]

اي علي تو هستي که ذمه‏ي مرا ابراء ميکني، و جانشين من بر امت من هستي!

بايد دانست که مقصود از ابراء ذمه اين نيست که علي اميرالمؤمنين من باب مثال چند درهم قرض رسول‏الله را بپردازد، بلکه منظور آن است که عهدي که با خدا بسته‏ام که اداء رسالت کنم و حق را به مردم برسانم، و آنها را به سوي خدا هدايت کنم، اي علي! تو هستي که اين دين را ادا ميکني، و براي انجام اين منظور کمر بسته‏اي! و به واسطه نفس قدسيه خود با قلوب و ارواح بني آدم از باطن، و با زبانها و افعال آنها در ظاهر سر و کاري داري!

و نظير همين معني است رواياتي که دلالت مي کند که يا علي انت تفضي ديني، تو هستي که دين مرا ادا مي کني، و اين دسته از روايات نيز بسيار است.

ابن‏جوزي با اسناد خود از احمد بن حنبل با اسناد متصل از انس روايت مي کند که: ما به سلمان فارسي گفتيم: از رسول خدا سئوال کن: که وصي او کيست؟

فسأل سلمان رسول‏الله صلي الله عليه و آله، فقال: من کان وصي موسي بن عمران؟ فقال يوشع بن نون قال: ان وصيي و وارثي و منجز وعدي علي بن ابيطالب عليه‏السلام،

سلمان از رسول‏الله سئوال نمود، حضرت فرمودند: وصي موسي بن عمران که بود؟سلمان گفت: يوشع بن نون بود، حضرت فرمود: به درستي که وصي من، و وارث من، و وفا کننده به سرعت به وعده‏ي من، علي بن ابي‏طالب عليه‏السلام است.

سپس گويد: اگر گفته شود که حديث وصيت را ضعيف شمرده‏اند، گوئيم: آن حديثي را که ضعيف شمرده‏اند در سلسله‏ي سند او اسمعيل بن زيادة است، که دارقطني درباره‏ي او سخن گفته، و علت گفتگو درباره‏ي او اين است که بعد از آنکه‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 136

گفته و منجز وعدي نيز گفته است: و هو خير من اترک بعدي، علي بهترين فردي است که من در ميان شما مي‏گذارم، و بهترين افراد بشر بعد از من است؛ بدين جهت حديث او را ضعيف شمرده‏اند.

اما حديثي که من از احمد بن حنبل روايت کردم، در اسنادش ابن‏زياده نيست، و نيز آن زياده در ذيل آن وجود ندارد، اين يک حديث مستقلي است، و آن حديث مستقل ديگري.[176]

حديث انس راجع به ولايت اميرالمؤمنين‏

ابونعيم حافظ اصفهاني و شيخ السلام حمويني از انس روايت کنند که گفت: قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله: يا انس! اسکب لي وضوئا، ثم قام فصلي رکعتين،

ثم قال: يا انس اول من يدخل عليک من هذا الباب، اميرالمؤمنين، و سيد المسلمين، و قائد الغر المحجلين، و خاتم الوصين.

قال انس قلت: اللهم اجعله رجلا من الانصار، و کتمته، اذ جاء علي، فقال: من هذا يا انس؟

فقلت علي، فقام مستبشرا فاعتنقه، ثم جعل يمسح عرق وجهه بوجهه، و يمسح عرق علي بوجهه،

قال علي: يا رسول‏الله لقد رأيتک صنعت شيئا ما صنعت بي من قبل‏

قال: و ما يمنعني و انت تؤدي عني، و تسمعهم صوتي، و تبين لهم ما اختلفوا فيه بعدي.[177]

انس مي‏گويد رسول‏الله به من فرمود: آب وضوئي براي من مهيا کن! سپس برخاست و دو رکعت نماز گذارد،

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 137

سپس فرمود: اي انس! اولين کسي که از اين در بر تو وارد مي‏شود، امير و سالار مؤمنين و آقا و مولاي مسلمين، و پيشواي شرفاء و تابنده چهره‏هاي بهشت که در غرفات آمنه پروردگار جاي دارند، و خاتم اوصياء من خواهد بود.

من با خود گفتم: بار پروردگارا! او را مردي از انصار قرار بده، و اين دعا را از رسول‏الله مخفي داشتم، که ناگهان علي وارد شد، حضرت فرمود: اي انس کيست؟ عرض کردم علي است، حضرت با شادماني‏اي هر چه تمامتر برخاست، و دست به گردن او انداخت، و صورت به صورت او ميسود، و عرق صورت خود را به صورت او مسح مي‏نمود، و عرق علي را با صورت خود مسح مي‏نمود.

علي مي‏گويد: يا رسول‏الله! امروز کاري ديدم که با من کردي، که تا به حال چنين ننموده بودي؟

حضرت فرمود: چه باز مي‏دارد مرا از اين گونه رفتار درباره‏ي تو؟ تو هستي که دين مرا ادا کني، و صداي مرا به جهانيان برساني، و در اختلافاتي که بعد از من بوجود آيد، حق را براي آنان آشکارا گرداني.

ابونعيم حافظ با سند خود از ابو برزة اسلمي روايت کند که قال رسول‏الله:

ان الله تعالي عهد الي عهدا في علي فقلت: يا رب بينه لي.

فقال: اسمع! ان عليا راية الهدي، و امام اوليائي، و نور من اطاعني، و هو الکلمة التي الزمتها المتقين، من احبه احبني، و من ابغضه ابغضني، فبشره بذلک، فجاء علي فبشرته بذلک،

فقال يا رسول‏الله: انا عبدالله، و في قبضته، فان يعذبني فبذنبي، فان يتم الذي بشرتني به، فالله اولي بي.

قال صلي الله عليه و آله: قلت: اللهم اجل قلبه، و اجعل ربيعه الايمان،

فقال الله تبارک و تعالي: قد فعلت به ذلک، ثم انه رفع الي انه سيخصه بالبلاء.

فقلت: يا رب! انه اخي و صاحبي،

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 138

فقال تعالي: انه شيئي قد سبق، انه مبتلي و مبتلي به.[178]

حضرت رسول‏الله صلي الله عليه و آله فرمودند: خداوند تعالي درباره‏ي علي با من عهدي نموده است: علي پرچم هدايت، و امام اولياء من، و نور کساني که مرا اطاعت کنند خواهد بود،

و اوست کلمه‏ي الهيه‏اي که من او را ملازم تقوي و متقين قرار دادم[179]، کسي که او را دوست دارد مرا دوست داشته، و کسي که او را مبغوض دارد مرا مبغوض داشته است‏

اي پيغمبر! تو علي را به اين عهدهاي من بشارت ده! علي آمد و من او را بدينها بشارت دادم.

گفت اي رسول خدا! من بنده و عبد خدا هستم، پس اگر مرا عذاب کند در اثر گناه و مخالفتي است که از من سرزده است، و اگر اين عهودي را که به من بشارت داده است بر من تمام کند، باز هم او صاحب ولايت است و صاحب اختيار و اولي به من است.

حضرت رسول‏الله صلي الله عليه و آله عرض کردند: بار پروردگارا! قلب او را روشن گردان و او را ربيع و بهار ايمان قرار بده!

خداوند تبارک و تعالي خطاب کرد: که دعايت را مستجاب نمودم، و او را چنين گردانيدم،

سپس خطاب فرمود: من بلاي شديد و امتحانات قوي را بر او اختصاص داده‏ام!

عرض کردم: بار پروردگارا! آخر او برادر من و جانشين من است، خداي تعالي فرمود اين قضائي است که گذشته و حتما بايد واقع شود، علي با ابتلائات شديد مواجه خواهد شد و مردم نيز بواسطه‏ي چنين امامي در ابتلا و در امتحان خواهند افتاد.

مکر قريش با اميرالمؤمنين‏

و قندوزي حنفي از کتاب «مناقب» موفق بن احمد خوارزمي و حمويني با اسناد خود از ابي‏عثمان نهدي از اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب عليه‏السلام روايت کند:

قال: کنت امشي مع رسول‏الله صلي الله عليه و آله و سلم،

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 139

فاتينا علي حديقة فاعتنقني و اجهش باکيا فقلت: ما يبکيک يا رسول‏الله؟

فقال: ابکي لضغائن في صدور قوم لا يبدونها لک الا بعدي!

فقلت في سلامة من ديني؟

فقال: في سلامة من دينک[180]

اميرالمؤمنين عليه‏السلام فرمايد: من با پيغمبر خدا راه مي‏رفتيم، تا در باغي داخل شديم، حضرت يکباره مرا در آغوش گرفت، و شروع کرد به گريه کردن.

من عرض کردم: علت گريه شما چيست؟ فرمود: گريه کردم بر کينه‏ها و حقدهائي که در سينه‏هاي جماعتي است از تو، و ظاهر نمي‏کنند آنها را بر تو مگر بعد از رحلت من!

من عرض کردم يا رسول‏الله! آيا در آن وقت دين من سالم خواهد بود؟ (يعني به هواي نفس مبتلي نمي‏شوم، و در اثر انتقام از آنها ميل نفس و رياست را بر ميل خدا ترجيح نمي‏دهم، و بر همين رويه و صراط مستقيم خواهد بود؟)

فرمود: بلي، در آن هنگام در سلامت دين خواهي بود.

و نيز اشعاري از آن حضرت روايت کرده است، قال و في ديوانه کرم الله وجهه:

 

تلکم قريش تمناني لتقتلني

فلا و ربک ما بزوا و لا ظفروا

 

اما بقيت فاني لست متخذا

اهلا و لا شيعة في الدين اذ فجروا

 

قد بايعوني فلم يوفوا ببيعتهم

و ما کروني في الاعداء اذ مکروا.[181]

 

حضرت اميرالمؤمنين عليه‏السلام در ديوان شعري که منسوب به آن حضرت است چنين سروده‏اند:

اين جماعت قريش بودند که آرزو داشتند مرا بکشند؛ سوگند به پروردگار تو که ابدا آنها چنين غلبه‏اي ننمودند و چنين ظفري بدست نياوردند.

اگر در من حياتي باشد و از اين پس بقائي داشته باشم، من آن مردي نيستم که براي خود در دين خدا، از اين مردم فاجر گروه و دسته‏اي قرار دهم و شيعه و

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 140

پيرواني بسازم.

آنها با من بيعت کردند ولي وفا به عهد و بيعت خود ننمودند، و در هنگامي که دشمنان با من مکر و خدعه مي‏کردند، آنان نيز با دشمنان همدست و همداستان شده و با من از در مکر و خديعت درآمدند.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 141

درس هشتم

ولايت تکويني امام به اذن خدا بر نفوس سعدا و اشقياء

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 143

درس 8

بسم الله الرحمن الرحيم‏

و صلي الله علي محمد و آله الطاهرين و لعنة الله علي اعدائهم اجمعين من الآن الي قيام يوم الدين و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم‏

قال الله الحکيم في کتابه الکريم:

يوم ندعوا کل اناس بامامهم، فمن اوتي کتابه بيمينه فاولئک يقرؤن کتابهم و لا يظلمون فتيلا و من کان في هذه اعمي فهو في الاخرة اعمي و اضل سبيلا.[182]

هر موجودي از موجودات خارجي، حتي افعال انسان دو جنبه دارد، يک جنبه ظاهر که مشهود و محسوس است و آن را جنبه‏ي خلقي و ملکي گويند، و يک جنبه باطن که مشهود و محسوس نيست و آن را جنبه‏ي امري و ملکوتي نامند.

جنبه‏ي ملکوتي و امري، جنبه‏اي است که به وسيله آن جنبه‏ي ملکي و خلقي پيدا مي‏شود، مانند اراده‏ي انسان که به وسيله آن افعال را در خارج انجام مي‏دهيم.

امام کسي است که بتواند بني آدم را از جنبه‏ي ملکوتي به سوي خدا هدايت کند، و آن هدايت به امر است که زماني و مکاني نيست، آيه شريفه ي: و جعلناهم ائمة يهدون بامرنا[183] اين افراد را معرفي مي‏نمايد.

اين آيه مي‏رساند که آنچه را که امر هدايت به آن مربوط است که عبارت از قلب و عمل باشد، باطن و حقيقت آن بدست امام است و آن باطن و حقيقت که جنبه‏ي امري آن است هميشه در نزد امام حاضر بوده و غائب نخواهد بود.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 144

و لازمه‏ي اين مقام اطلاع بر اسرار ملکوت است که يقين از لوازم آن خواهد بود بنابراين مقام امامت از نبوت اشرف است.

مقام امامت اشرف از نبوت است‏

در «کافي» از حضرت صادق عليه‏السلام وارد است که: ان الله عزوجل اتخذ ابراهيم عبدا قبل ان يتخذه نبيا و ان الله اتخذه نبيا قبل ان يتخذه رسولا، و ان الله اتخذه رسولا قبل ان يتخذه خليلا، و ان الله اتخذه خليلا قبل ان يتخذه اماما، فلما جمع له الاشياء قال: اني جاعلک للناس اماما. قال: فمن عظمها في عين ابراهيم قال: و من ذريتي؟ قال لا ينال عهدي الظالمين قال: لا يکون السفيه امام التقي.[184]

چون معني نبوت اتصال قلب به عالم ملکوت و تلقي وحي از جبرئيل است، در رسول اين معني قويتر و رؤيت ملائکه و فرشتگان وحي هم خواهد بود، ولي در عين حال ممکن است که هيچکدام از آنها سيطره‏ي بر ملکوت بني آدم نداشته باشند، تا بتوانند با آن، دل‏ها را به مطلوب برسانند؛ ولي در امام به سبب اين سيطره و احاطه‏ي بر قلوب، آنها را به کمال و مقام واقعي خود سير مي‏دهند.

مقام انبياء و مؤمنين و علماء، فقط مقام ارشاد و تبليغ و ارائه‏ي طريق است و بس.

قال الله تعالي: و ما ارسلنا من رسول الا بلسان قومه ليبين لهم فيضل الله من يشاء و يهدي من يشاء.[185]

اين آيه حيطه‏ي مأموريت آنها را بيان مي‏کند، که مجرد بيان نمودن و ارائه طريق کردن است، و اما اضلال و هدايت به دست خداست، و آنها را از آن بهره‏اي نيست؛ به خلاف امام که او به اذن خدا خودش هدايت مي‏کند.

در اين باره همچنين مي فرمايد: و قال الذي آمن يا قوم اتبعون اهدکم سبيل الرشاد[186]

مؤمن آل فرعون گفت: فقط از من پيروي کنيد تا من طرق رشاد را به شما

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 145

بنمايانم، و نشان دهم؛

و نيز فرمود: فلولا نفر من کل فرقة منهم طائفة ليتفقهوا في الدين و لينذروا قومهم اذا رجعوا اليهم لعلهم يحذرون.[187]

چرا از هر جمعيت و فرقه‏اي، دسته‏اي از آنان کوچ نمي‏کنند و براي تعلم احکام و معالم دين به مراکز علم نمي‏روند، تا از معارف الهيه و احکام و معالم دين خبير و دانا شده، و در حين مراجعت به قوم و قبيله خود آنها را از عواقب وخيم گناه و انحراف برحذر دارند.

باري اينها همه ارائه طريق است نه منصب امامت.

معناي امام‏

بنابراين، گفتار و اقوال فقها فقط از باب نقل روايت و بيان حکم است نه از جهت حجيت رأي و فعل و قول؛ و غلط است که کسي به آنها امام بگويد؛ امام آن است که بواسطه وصول به مقام يقين، و کشف ملکوت، هيمنه بر عالم امر پيدا نمود، و باطن افعال بر او مشهود گردد، و بتواند با سيطره‏ي بر باطن، قلوب را به مقاصد و غايات رهبري کند.

امر، همان اذن است که به وسيله آن از انبياء بزرگ معجزه سر مي زند، مرده زنده کرده‏اند، و کارهاي خارق العاده انجام داده‏اند.

حضرت عيسي بن مريم علي نبينا و آله و عليه السلام به بني اسرائيل فرمود:

اني قد جئتکم بآية من ربکم اني اخلق لکم من الطين کهيئة الطير فانفخ فيه فيکون طيرا باذن الله و ابرئ الاکمه و الابرص و احيي الموتي باذن الله و انبئکم بما تأکلون و ما تدخرون في بيوتکم ان في ذلک لآية لکم ان کنتم مؤمنين.[188]

من براي شما از خدا، نشانه و علامتي بر پيغمبري خود آورده‏ام: من از گل براي شما پرنده‏اي مي‏سازم سپس در او مي دمم به اذن خدا، به پرواز در مي آيد؛ و من کور مادرزاد را شفا مي دهم، و مرض پيسي را شفا مي‏دهم، و مردگان را زنده مي نمايم به اذن خدا، و از آنچه خورده‏ايد و در خانه‏هاي خود ذخيره نموده‏ايد به شما خبر مي‏دهم؛ اگر حاضر براي ايمان آوردن شويد، در اين کارهائي که مي کنم نشانه و

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 146

علامتي است از صدق دعواي من.

در اين آيه خوارق عادت را نسبت به عيسي بن مريم منوط به اذن خدا دانسته است و چون اذن خدا، اجازه و امر اعتباري و ترخيص خارج از ملکوت نيست، بنابراين به عيسي بن مريم قوه‏ي تصرف در امر ملکوت داده شده است که با اراده‏ي ملکوتيه‏ي خود در ملکوت اشياء تصرف نموده، و ماهيت را تبديل و تغيير دهد، مرده را زنده کند، و مرض پيسي و کوري را شفا بخشد، بدون اسباب و اعداد مقدمات در خارج.

در امام بايد قوه‏ي ملکوتيه نسبت به امور باشد

در ائمه عليهم‏السلام حتما بايد اين نيرو باشد تا از نقطه نظر ظاهر و باطن مقتداي بشر بوده، و همه را به کمال تکوين و تشريع خود سوق دهند.

ائمه نه تنها افراد خوب را هدايت نموده و به کمال خود مي رسانند، افراد شقي و بدبخت و زشت کردار را نيز هدايت نموده و به کمال خودشان مي رسانند.

تفسير آيه کريمه‏ «يوم ندعوا کل اناس بامامهم...»

يوم ندعوا کل اناس بامامهم فمن اوتي کتابه بيمينه فاولئک يقرؤن کتابهم و لا يظلمون فتيلا و من کان في هذه اعمي فهو في الآخرة اعمي و اضل سبيلا.[189]

روزي خواهد آمد که ما تمام افراد بشر را به توسط امامهاي خودشان خواهيم خواند؛ کساني که نامه‏ي عمل بدست راست آنان داده شود، کتاب و نامه عمل خود را مي خوانند، و مي‏دانند که به اندازه آن خط کوچک که روي درز و شق هسته‏ي خرما قرار دارد، به آنها ظلم ننموده‏ايم؛ و اما کساني که در اين دنيا چشم دل خود را کور نموده‏اند آنان در آخرت کور و راه آنان گم خواهد بود.

اين آيه اولا مي‏رساند که: تمام افراد مردم در هر زمان و مکان داراي امام هستند، زيرا که بنحو اطلاق و عموم مي‏فرمايد: تمام افراد بشر را توسط امامشان به قيامت وارد خواهيم ساخت، پس در هر زمان و مکان امامي است که او مربي امت خود بوده و اشقياء و سعدا، بسبب او داخل در بهشت و دوزخ مي‏شوند، يک دسته از امت اصحاب يمينند، يعني اهل سعادت، و دسته‏اي ديگر کور که اهل شقاوتند، مراد از اين دسته همان اصحاب شمالند که در بعضي از آيات قرآن بدان تصريح شده‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 147

است.

و اما من اوتي کتابه بيمينه فسوف يحاسب حسابا يسيرا.[190]

و کساني که نامه عمل بدست راست آنان داده شود از آنان بزودي حساب کشيده خواهد شد بسيار آسان.

و اما من اوتي کتابه وراء ظهره فسوف يدعوا ثبورا.[191]

و کساني که نامه‏ي عمل از پشت‏سر به آنها داده خواهد شد آنان بدنبال هلاکت و بوار خواهند رفت.

اين دو دسته همان اصحاب يمين و شمالند که در هر قومي موجود بوده و به توسط امامشان بدين مراحل خواهند رسيد، پس مراد از اين دو دسته تمام افراد امت بدون امام خواهد بود.

و اما اگر بخواهيم افراد بشر را چنان تقسيم کنيم که امام نيز داخل آنها باشد بايد به تقريب ديگر مردم را سه دسته نمود يک دسته مقربون، و دسته دوم اهل سعادت، و اصحاب يمين، دسته سوم اهل شقاوت و اصحاب شمال،

فاصحاب الميمنة ما اصحاب الميمنة[192]

و اصحاب يمين چقدر بزرگ و پراهميتند اصحاب يمين.

و اصحاب المشئمة ما اصحاب المشئمة[193] و اصحاب شمال، چقدر بدبخت و سيه روزند اصحاب شمال؛

و السابقون السابقون اولئک المقربون في جنات نعيم.[194]

و آن کساني که در سير به سوي خدا از همه سبقت گرفته‏اند، آنان مقربين درگاه الهي هستند، از حساب و کتاب و عرض و سئوال و ميزان و صراط و دوزخ گذشته، از مقربين خدا گشته و در حرم امن و امان الهي سکني گزيده‏اند.

في مقعد صدق عند مليک مقتدر.[195]

آنان در دنيا اين عقبات را طي کرده، و در وقتي که افراد بشر سرگرم‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 148

مشتهيات نفساني بوده‏اند مشغول تصفيه حساب بوده، و با سر و اندرون خود با خدا راز و نيازي داشته‏اند؛ و ائمه عليهم‏السلام مسلما از اين طبقه خواهند بود.

اما اصحاب يمين، خوبانند که افعال آنان طبق منطق عقل و دستور امام بوده، از راستي و صدق و امانت و عبادت و کسب و کارهاي خير تجاوز ننموده‏اند، لذا آنان اهل بهشت و نامه عمل از طرف راست که کنايه از طرف سعادت و فوز و نجات است به آنها داده خواهد شد، وليکن چون هنوز به حجابهاي قلبي محجوب بوده و نتوانسته‏اند يکسره غير خدا را فراموش کنند، و پا بر عالم باطل و زينتهاي دلفريب دنيا بزنند، بايد محاسبه شوند و آنان را در مقام و محل مقربين منزل و مقامي نيست.

اما اصحاب شمال، همان افرادي هستند که دستور عقل و انبياء را بکار نبسته، و بر عليه خود قيام نموده، و از ستم به خويش خودداري نکرده‏اند، آنها اهل فسق و فجور و خيانت و کذب و جنايت هستند، که البته نامه عمل از طرف دست چپ که کنايه از ناحيه‏ي شقاوت و ظلمت و دوزخ است به آنها داده مي‏شود، چون ظهور و بروز اين خيرات و برکات در مؤمنين و اين فجور و خيانتها در فاسقين به علت ظهور ولايت امام بوده است، بنابراين همه افراد امت بوسيله امامشان به بهشت يا دوزخ مي‏روند.

لذا در روايات بسياري وارد است که علي قسيم الجنة و النار.[196]

علي تقسيم کننده بهشت و دوزخ است.

 

 

معناي روايات وارده بر اينکه علي قسيم الجنة و النار است

روايات وارده بر قسيم الجنة والنار بودن اميرالمومين نه تنها از طريق اهل بيت سلام الله عليهم اجمعين وارد شده است، بلکه از طريق عامه نيز رواياتي در اين باره روايت شده است.

ما براي اين روايات سه معني مي‏کنيم که آنها نيز مترتب بر يکديگر مي‏باشند. يعني در سه مرحله متفاوت از نقطه‏ي نظر ظهور و خفا آنها را تفسير مي‏نمائيم:

اول: از نقطه نظر عمل‏، و آن اينکه اميرالمؤمنين که از طرف خدا داراي مقام ولايت و امامت بوده، فعل و گفتارش حجت است يعني افراد مسلمان بلکه تمام افراد بشر، بايد در تمام شئون حياتي خود به آن حضرت اقتدا کنند.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 149

بنابراين هر کس از آن حضرت پيروي کند مسلما اهل صدق، و صفا، و عبادت، و تسليم، و جهاد، و جود، و ايثار خواهد بود؛ و معلوم است که چنين شخصي اهل بهشت است؛ چون بهشت ظهور افعال و ملکات نيک در عوالم ديگر است؛ و هر کس دعوت آن حضرت را رد کند و اقتدا به سيره‏ي آن حضرت ننمايد دروغ، و خيانت، و کم‏فروشي، و رباخواري، و زياده‏طلبي، و شهوت‏پرستي، و نفع‏طلبي، و هواخواهي، و اعراض از ذکر خدا را دنبال کند مسلما اهل دوزخ است؛ چون دوزخ نيز ظهور ملکات و افعال زشت در آن عوالم است؛ و آنچه موجب تفريق و جدائي اين دو دسته از هم گرديده است امر و نهي مقام ولايت است که دسته‏اي پذيرفتند و دسته‏اي رد کردند.

بنابراين علي قسمت کننده بهشت و جهنم خواهد بود؛ مانند معلمي که شاگرداني تربيت مي‏کند، و به آنها دروس را تعليم مي‏کند، يک دسته کوشش مي کنند، و دروس را ياد مي‏گيرند و دسته ديگر، تن به تنبلي داده، و از تعلم و ياد گرفتن، ابا مي‏کنند. معلم يک دسته را قبول و دسته ديگر را مردود مي‏کند، پس صحيح است که بگوئيم معلم دسته‏اي را به مقام بالا فرستاده و دسته‏اي را در مکان سابق خود زندان نموده است؛ همچنين صحيح است که بگوئيم علي قسيم الجنة و النار

دوم: از نقطه نظر حب و بغض‏، چون نتيجه و روح عمل، محبت است؛ لذا افرادي که داراي محبت نباشند، بلکه عياذا بالله بغض آن حضرت را در دل بپرورانند آنها از حقيقت و واقع بسيار دورند؛ کسي که چيزي را دوست داشته باشد مسلما آثار او را نيز دوست دارد کساني که اميرالمؤمنين را دوست دارند، از افعال و گفتار و سيره‏ي آن حضرت نيز مسرور، و محبت اين آثار را دارند؛ و بالعکس کساني که اميرالمؤمنين را دشمن دارند، سيره و سنت آن حضرت را نيز مبغوض دارند، لذا کردارشان طبعا کرداري خشن و ناپسند است، و چون افعال نيک در انسان ايجاد محبت و صفا و نور مي‏کند، و افعال زشت موجب ظلمت، و تاريکي قلب، و قساوت مي‏گردد؛ بنابراين دوستان اميرالمؤمنين طبعا مردمي با حقيقت و با صفا و با محبت بوده، قلب آنان پاکيزه و روح آنان نوراني‏تر و نفس آنان سبکتر است؛ و دشمنان اميرالمؤمنين، طبعا مردمي از حقيقت و صفا دور، قلب آنان تاريک، و نفس آنان خسته، و سنگين، و روح آنان آلوده است.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 150

و چون نتيجه اعمال نيک همان صفا و نورانيت و محبت به خداست، و نتيجه اعمال زشت ظلمت و قساوت و اعراض از خداست، بنابراين اميرالمؤمنين به سبب تقسيم نمودن افراد مردم را به دو دسته محب و مبغض؛ آنها را به دو دسته بهشتي و دوزخي تقسيم فرموده است.

قندوزي حنفي از ابوصلت هروي روايت مي‏کند، که مأمون از حضرت علي بن موسي الرضا عليه‏السلام سئوال کرد: که مرا خبر ده به چه علتي جدت اميرالمؤمنين علي عليه‏السلام قسيم جنت و نار است؟

حضرت رضا فرمودند: آيا خودت از پدرانت از عبدالله بن عباس روايت نمي‏کني که او گفت: سمعت رسول‏الله يقول: حب علي ايمان و بغضه کفر

از رسول خدا شنيدم که مي‏فرمود حب علي ايمان و بغض علي کفر است؟

در جواب گفت: آري،

حضرت رضا فرمودند: چون بهشت جاي مؤمنين و جهنم جاي کافرين است؛ اگر بنا بشود تقسيم ايمان و کفر بر مدار حب و بغض علي باشد بنابراين علي قسيم بهشت و جهنم شده است.

مأمون گفت: لا ابقاني الله بعدک انک وارث جدک رسول‏الله خداوند مرا بعد از تو زنده نگذارد (که بر من مشکلي پيدا شود و تو نباشي که آن مشکل را حل کني)، حقا تو وارث جدت رسول خدا هستي!

ابوصلت مي‏گويد: چون حضرت رضا عليه‏السلام از مجلس مأمون به منزل خود مراجعت فرمود، عرض کردم: فدايت شوم چقدر خوب پاسخ مأمون را داديد حضرت فرمود: اي اباصلت! اين کلامي بود که بدون تأمل قبلي يک مرتبه بر زبان من جاري شد؛ و لقد سمعت ابي يحدث عن آبائه عن علي عليهم‏السلام انه قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله: يا علي انت قسيم الجنة و النار يوم القيمة تقول للنار: هذا لي و هذا لک[197] من از پدرم شنيدم که از پدرانش نقل مي‏کرد که رسول خدا صلي الله عليه و آله درباره‏ي علي عليه‏السلام فرموده است: اي علي تو قسمت کننده‏ي بهشت و جهنمي در روز قيامت، به آتش مي گوئي: اين براي من است، و آن براي تو.

و نيز خوارزمي موفق بن احمد مکي با اسناد خود از نافع از ابن‏عمر روايت‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 151

کرده است که او گفت: قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله لعلي: اذا کان يوم القيامة يؤتي بک يا علي بسرير من نور، و علي رأسک تاج، قد اضاء نوره و کاد يخطف ابصار اهل الموقف، فيأتي النداء من عندالله جل جلاله: اين وصي محمد رسول‏الله؟

فتقول: ها انا ذا!

فينادي المنادي: ادخل من احبک الجنة و ادخل من عاداک في النار فانت قسيم الجنة و النار.[198]

حضرت رسول‏الله به اميرالمؤمنين فرمودند: چون روز بازپسين شود اي علي!

تو را به روي يک تختي از نور در محشر بياورند، و بر سرت تاجي است که نور او صحراي محشر را روشن کند، بطوري که نور چشمهاي اهل موقف از شدت نور آن نزديک مي‏شود که از بين برود،

در اين هنگام ندا از جانب خداوند جل و علا مي آيد کجاست وصي محمد رسول خدا؟

تو مي‏گوئي منم اينجا! منادي ندا در مي‏دهد: اي علي داخل کن در بهشت هر که تو را دوست دارد، و داخل کن در دوزخ هر که تو را دشمن دارد، اي علي بنابراين تو قسمت کننده بهشت و جهنم خواهي بود.

و نيز ابن مغازلي شافعي با سند خود از ابن مسعود روايت کرده است که قال: قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله: يا علي انک قسيم الجنة و النار، انت تقرع باب الجنة و تدخلها احبائک بغير حساب.[199]

حضرت رسول‏الله فرمودند: اي علي تو قسمت کننده بهشت و آتشي، تو در بهشت را مي کوبي و دوستانت را بدون حساب داخل آن مي کني.

معناي «وسيله» در روايت پيامبر اکرم‏

و در «فرائد السمطين» حمويني از ابوسعيد خدري روايت کند که حضرت رسول‏الله صلي الله عليه و آله فرمودند: چون دعا کنيد، و از خداوند عزوجل سئوالي بنمائيد، براي من وسيله را درخواست‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 152

نمائيد!.[200]

عرض کردند: يا رسول‏الله «وسيله» چيست؟

حضرت فرمودند: نردباني است در بهشت که داراي هزار پله است، و مسافت ما بين دو پله‏ي آن مسافتي است که اسب تندرو در مدت يک ماه مي‏پيمايد، يک پله آن زبرجد است، تا پله ديگري لؤلؤ است، تا پله ديگري ياقوت است، تا پله ديگري زمرد است، تا پله ديگري، مرجان است، تا پله ديگري کافور است، تا پله ديگري عنبر است، تا پله ديگري يلنجوج است، تا پله ديگري نور است، و همچنين از انواع جواهرات است.

اين نردبان در بين نردبان پيغمبران مانند ماه در ميان ستارگان مي‏درخشد، پس منادي ندا در مي‏دهد: اين است درجه و نردبان محمد خاتم الانبياء، و من در آن روز ردائي بر خود از نور انداخته‏ام، و بر سر من تاج رسالت و افسر کرامت است، و علي بن ابيطالب در مقابل من بوده، و لواي حمد را بدست دارد در روي آن نوشته شده است: لا اله الا الله، محمد رسول‏الله، علي ولي الله، و اولياء علي المفلحون الفائزون بالله‏

نيست معبودي مگر خدا، محمد است رسول خدا، علي است ولي خدا، و اولياء و دوستان علي رستگارانند، که به درجه‏ي ملاقات و زيارت خدا نائل آمدند.

من از اين نردبان بالا مي‏روم، و در پله‏ي آخر آن قرار مي‏گيرم، و علي از آن بالا مي‏رود، و يک پله پائينتر از من قرار مي‏گيرد، و پرچم حمد را در دست دارد،

در آن روز تمام انبياء و مرسلين و صديقين و شهداء و مؤمنين همگي بدون استثناء سرهاي خود را از مقامات خود بلند مي‏کنند و ما را تماشا مي‏نمايند، و مي‏گويند:

خوشا به حال اين دو بنده‏ي خدا، چقدر، و تا چه سر حد خداوند آنها را بر ما فضيلت داده و به کرامتهاي خود مکرم داشته است؟

در اين وقت منادي چنان ندا کند که صداي او را جميع خلائق بشنوند: اين است حبيب خدا محمد، و اين است ولي خدا علي،

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 153

پس رضوان خازن بهشت آيد و گويد: پروردگار من مرا امر کرده است که کليدهاي بهشت را به تو بسپارم اي پيغمبر خدا! من آن کليدها را قبول مي‏کنم، و به برادرم علي ميدهم.

پس مالک خازن آتش آيد و گويد: که پروردگار من مرا امر کرده است که کليدهاي جهنم را بياورم و به تو بسپارم اي پيغمبر خدا! من آنها را قبول مي‏کنم، و به برادرم علي مي‏دهم.

در اين هنگام علي در آخر جهنم مي‏ايستد، و زمام جهنم را بدست مي‏گيرد در حاليکه آتش او شعله مي‏زند و حرارت او بالا مي‏رود، جهنم ندا مي‏کند: اي علي!مرا واگذار، نور تو شراره‏ي آتش مرا فرو نشانيده است،

علي به جهنم مي‏گويد: اين است ولي ما، او را واگذار، و اين است عدو ما او را بگير،

جهنم در آن روز اطاعتش نسبت به علي بيش از اطاعت غلامهاي شماست نسبت به صاحبانش، هنگامي که آنها را به امري فرمان دهند. بدين جهت کان علي قسيم الجنة و النار.[201]

سوم: از نقطه نظر تابش شعاع ولايت و ظهور و بروز حقائق و مخفيات و بروز استعدادات است، و اين مرحله احتياج به دقت و تاملي دارد، و براي روشن شدن اين مرحله مقدمه‏اي به عنوان مثال و شاهد ذکر مي‏کنيم:

معلوم و مشهود است که در فصل زمستان که خورشيد از زمين دور مي‏شود، و زمين حرارت خود را از دست مي‏دهد، تمام آثار و ظهورات زمين از بين مي‏رود؛ زمين فسرده و سرد، آثار حياتي خود را از دست مي‏دهد، و خواص و آثار موجودات در آن ظهوري ندارد، درختان خشکيده، نه برگ و نه ميوه دارند، گويا در زمين چوبهاي خشکي فرو برده‏اند، درخت سيب و گلابي، انار و زردآلو و گردو و درختهاي بي‏ميوه همه در يک رديف قرار مي‏گيرند، به طوري که ابدا از هم تمايزي و حد فاصلي ندارند؛ چون در آن ظهور و فعليت نيست، و استعدادات کامنه‏ي آنها نيز مشهود نيست؛ لذا همه با هم در يک رديف حساب شده، و به نام چوب خشک که نه‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 154

ضرري دارد و نه نفعي به حساب مي‏آيند.

گلها و سوسن‏ها همه پژمرده و خراب و بي‏اثر، نه از گل ياس و رازقي بوئي، و نه از گياههاي بدبو اثري، نه گل سرخ طراوتي دارد، و نه گل خرزهره تلخي و تندي نشان مي‏دهد.

بلبلان و قناريان و زاغان و کرکسان همه و همه در آشيانهاي خود خزيده‏اند، و مارها و عقربها نيز با مرغان دلربا همه خفته، و در لانه‏هاي خود فسرده و بي‏حس افتاده‏اند.

همين که خورشيد جهان‏تاب با فرا رسيدن فصل بهار و تابستان به زمين نزديک شد، و شعله‏هاي زنده کننده حيات‏بخش خود را به زمين فرستاد، آن استعدادات مخفيه همه به مرحله‏ي فعليت مي رسند. از درخت سيب شاخها، و برگها و ميوه‏هاي سرخ، و معطر و شيرين، صحنه باغ را مي‏آرايد؛ و از درخت گلابي، اين ميوه خاص بيرون مي‏آيد، درخت زردآلو با آن منظره دلنشين خود و ميوه‏هاي زرد و خوش طعم و معطر حد فاصل و مايز وجودي خود را از ساير همقطاران خود در فضاي باغ اعلان مي‏کند، و نيز درختهاي بي‏بار و درختهائي که ميوه‏هاي تلخ و ترش و مضر به بار مي‏آورند؛ مانند بعضي از درختهاي جنگلي، آنها نيز بي‏شخصيتي و بي‏اثري خود را ابراز نموده، و در مقابل درختان ديگر سرافکنده، و مجال غرور و استکبار و بلند منشي در آنها نمي‏ماند.

مرغها و بلبلها همه در فضاي باغ به نغمه‏سرائي مشغول، و زاغان و کرکسان نيز به دنبال جيفه‏ها و طعمه‏هاي خود در پروازند.

موشها و مارها و عقربها همه اظهار وجود نموده لاي سنگها و رودخانه‏ها در حرکت مي‏آيند، اينها همه و همه در اثر تابش خورشيد، و ظهور گرماي حيات‏بخش آن است‏

خورشيد که تابيد، هر موجودي استعداد خود را ظهور مي‏دهد، و مراحل، مختفيه‏ي خود را آشکار مي‏سازد، و قبل از طلوع و تابش آن در موجودات، فرق و تمايزي نبود.

خورشيد ولايت نيز چنين است، قبل از آنکه طلوع کند، و بر قلوب بتابد، و امر و نهيي پيدا شود، همه افراد در يک رديف به طور ساده زيست مي‏نمودند، نه سعيد را از شقي تفاوتي بود، نه بهشتي را از جهنمي، نه مؤمن را از کافر، نه عادل را از

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 155

فاسق، نه محب را از مبغض، و نه موحد را از مشرک

«کان الناس امة واحدة».[202]

همه و همه در يک رديف قرار گرفته، و چه بسا ممکن بود اشقيا خود را از سعدا بهتر دانند، و به خود بيشتر بالند.

همين که آفتاب ولايت طلوع کرد و، بر جانهاي فسرده تابيد، و نفوس را به جنبش انداخت سرائر و ضمائر و غرائز هر يک از افراد انسان طلوع نموده، و با اختيار يا راه سعادت را طي کرده و آن استعدادات روشن و نوراني را به مرحله‏ي فعليت مي‏رسانند، و در اشقياء نيز آن خبث سريرت را به سبب تمرد و انکار و جحود قلبي آنان ظاهر نموده، و در مراحل فعل و گفتار، آثار زشت و بدي از خود بروز مي‏دهند.

پاک فطرتان صفوف عبوديت را منظم، دنيا را از تواضع، و انفاق، و ايثار، و رحم، و انصاف، و يتيم‏نوازي، و صدق و صفا، و عدل، و توحيد پر مي‏کنند؛

و زشت سرشتان نيز صفوف، فجور و فسوق خود را تشکيل و دنيا را از خيانت و زشتي و قساوت و پايمال ساختن حقوق و اموال و دروغ و ظلم و شرک پر مي کنند.

ليهلک من هلک عن بينة و يحيي من حي عن بينة و ان الله لسميع عليم.[203]

و به عبارت ديگر چون امام، حقيقت و روح قرآن است؛ همانطور که اثر قرآن شفا و نور رحمت براي مؤمنين است و موجب ترقي و تکامل آنها و درباره ظالمين موجب ظلمت، و خسار، و وبال و تبار، و موجب ازدياد قساوت و ظلمت آنهاست؛ همينطور وجود امام عليه‏السلام داراي اين اثر و خاصه است.

و تنزل من القرآن ما هو شفاء و رحمة للمؤمنين و لا يزيد الظالمين الا خسارا.[204]

آيات قرآن بر مؤمن خوانده مي‏شود و در اثر پذيرش دل او، و خضوع و خشوع قلب او، و ازدياد ايمان و توکل او، موجب ترفيع مقام و منزلت، و چون بر کافر خوانده شود در اثر رد نمودن دل او و انکار نمودن و مقابله کردن و تمرد نمودن، موجب ازدياد

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 156

ظلمت و خسارت است.

خورشيد ولايت که تابيد دلهاي مؤمنين چون چراغ نوراني از آن حرارت و نور بهره مي‏گيرد، و بوي عطر جانبخش از جان و سر آنان برمي‏خيزد و فضاي عالم انسانيت را معطر مي‏سازد، و دلهاي کافرين از آن خسته و ملول و کدر مي‏شود، و بوي تعفن که در آنها مختفي بود مشام انسانيت را ناراحت، و دماغ عقل و حق را خسته و ملول مي‏نمايد.

امام از نقطه نظر ملکوت و قلوب بني آدم هر استعدادي را به ظهور رسانيده، و آن را در راه و روش خود به مقصد مي‏رساند. مؤمنين را به بهشت و کافرين را به دوزخ مي‏فرستد و هر جنبنده را از نقطه نظر ملکوتش به راه و صراطي که متناسب با آن است حرکت مي‏دهد

و ما من دابة الا هو آخذ بناصيتها ان ربي علي صراط مستقيم.[205]

براي هر يک از مؤمنين در بهشت مقامي معلوم، و جائي معين، و براي هر يک از کافرين در دوزخ مکاني معلوم و مشخص است، و وصول به اين غايت به توسط امام است، که هر کس را در راه و مقصد خودش از نقطه نظر تکوين هدايت نموده، و از نقطه نظر تشريع به علت قبول و ردي که مؤمنين و کافرين را در دو صف متمايز و متقابل قرار مي‏دهد، همه را به کمال استعداد خود رهبري مي‏نمايد.

بنابراين چه عالي و چه خوب فرمود حضرت رسول‏الله صلي الله عليه و آله: که علي قسيم الجنة و النار.

ابن‏شهرآشوب گويد: شريک قاضي و عبدالله بن حماد انصاري گفتند: که ما به ديدن اعمش در همان مرضي که با او وفات يافت رفتيم، و در نزد او ابن‏شبرمه، و ابن‏ابي ليلي، و ابوحنيفه براي عيادت نيز آمده بودند.

ابوحنيفه به اعمش گفت: اي ابامحمد از خدا بپرهيز، و در نفس خود نظري کن، امروز در آستان مرگي و آخر روز تو از ايام دنيا و اولين روز تو از روزهاي آخرت است، و عادت تو چنين بوده که درباره علي رواياتي نقل کرده‏اي که اگر از آن توبه کني براي تو بهتر است.

اعمش گفت: مثل چه؟

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 157

ابوحنيفه گفت: مثل حديث عباية اسدي: ان عليا قسيم الجنة و النار

اعمش گفت: مرا بنشانيد، و تکيه دهيد، به آن خدائي که مصير من بسوي اوست، براي من روايت کرد: موسي بن طريف، امام بني اسد از عباية بن ربعي، امام حي که گفت: سمعت عليا يقول: انا قسيم النار اقول هذا ولييي دعيه و هذا عدوي خذيه‏

شنيدم از علي که مي‏گفت من تقسيم کننده آتش هستم، به او مي‏گويم اين ولي من است او را بگذار، و اين دشمن است بگير.

و حديث کرد مرا ابوالمتوکل ناجي، در زمان امارت حجاج، از ابوسعيد خدري از پيغمبر اکرم صلي الله عليه و آله: که چون روز قيامت شود، خداوند عزوجل امر مي‏کند پس من و علي بر صراط مي‏نشينيم و خطاب به ما مي‏رسد: داخل کنيد در بهشت هر کس به خدا ايمان آورده و شما را دوست داشته‏اند، و داخل کنيد در آتش هر کس را که به خدا کافر شده و شما را دشمن داشته است. (و به لفظ ديگر بيندازيد در بهشت کسي که شما را دوست داشته و بيفکنيد در دوزخ کسي که شما را دشمن داشته است)

و حديث کرد مرا ابووايل که روايت کرد براي من ابن‏عباس: قال: قال رسول صلي الله عليه و آله: اذا کان يوم القيمة يأمر الله عليا ان يقسم بين الجنة و النار، فيقول للنار خذي ذا عدوي و ذري ذا ولييي‏

در اين هنگام ابوحنيفه ازار خود را بر سر انداخته، و گفت‏ برخيزيد؛ ابومحمد تا به حال سخني از اين بزرگتر نگفته است.[206]

و نيز قندوزي گويد: در کتاب جواهر العقدين دارقطني از ابي‏الطفيل عامر بن واثله الکناني تخريج کرده است که: ان عليا قال حديثا طويلا في الشوري، و فيه انه قال لاهل الشوري: فانشدکم بالله هل فيکم احد، قال له رسول‏الله صلي الله عليه و آله: انت قسيم النار و الجنة غيري؟ قالوا اللهم: لا

در مجلس شوري که عمر انتخاب خليفه بعد از خود را در شش نفر گذارده بود، اميرالمؤمنين عليه‏السلام که در ميان آنها و از جمله‏ي آنان بود، ضمن حديثي طويل

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 158

به آنها فرمود: شما را به خدا سوگند مي‏دهم آيا در ميان شما غير از من کسي هست که رسول خدا درباره‏ي او فرموده باشد: تو قسمت کننده آتش و بهشتي؟ همه گفتند به خدا سوگند: نه.

اشعار سيد حميري و دعبل خزاعي با اشاره به روايت علي قسيم الجنة و النار

در اين زمينه سيد اسمعيل حميري قصائد بسياري دارد مانند:

 

قسيم النار هذا لي

فکفي عنه لا يضرر

 

و هذا لک نار

فحوزي الفاجر الاکبر.[207]

 

و نيز گويد:

 

ذاک قسيم النار من قيله

خذي عدوي و ذري ناصري‏

 

ذاک علي بن ابيطالب

صهر النبي المصطفي الطاهر.[208]

 

و نيز گويد:

 

علي ولي الحوض و الذائد الذي

يذب عن ارجائه کل مجرم‏

 

علي قسيم النار من قوله لها

ذري ذا و هذا فاشربي ‏منه و اطعم‏

 

خذي بالشوي ممن يصيبک منهم

و لا تقربي من کان حزبي فتظلمي.[209]

 

دعبل خزاعي گويد:

 

قسيم الجحيم فهذا له

و هذا لها باعتدال القسم‏

 

يزود عن الحوض اعدائه

و کم من لعين طريد و کم‏

 

فمن ناکثين و من قاسطين

و من مارقين و من مجترم.[210]

 

و قندوزي گفته است: به شافعي نسبت داده شده که او اين ابيات را سروده است:

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 159

 

علي حبه جنة

قسيم النار و الجنة

 

وصي المصطفي حقا

امام الانس و الجنة.[211]

 

علي است که محبت او سپر از آتش است، و علي است که قسمت کننده‏ي آتش و بهشت است.

علي است که به حقانيت وصي مصطفي است، و علي است که امام جن و انس است.

ابن‏اثير گويد: با اسناد متصل خود از علي بن جزء، قال سمعت ابامريم السلولي يقول: سمعت عمار بن ياسر يقول: سمعت رسول‏الله صلي الله عليه و آله يقول لعلي بن ابيطالب: يا علي ان الله عز و جل قد زينک بزينة لم يتزين العباد بزينة احب اليه منها:الزهد في الدنيا، فجعلک لا تنال من الدنيا شيئا، و لا تنال الدنيا منک شيئا، و وهب لک حب المساکين، و رضوا بک اماما و رضيت بهم اتباعا،

فطوبي لمن احبک و صدق فيک، و ويل لمن ابغضک و کذب عليک،

فاما الذين احبوک و صدقوا فيک فهم جيرانک في دارک، و رفقائک في قصرک و اما الذين ابغضوک و کذبوا عليک، فحق علي الله ان يوقفهم موقف الکذابين يوم القيمة.[212]

علي بن جزء مي‏گويد: از ابومريم سلولي شنيدم که مي‏گفت: از عمار بن ياسر شنيدم که مي‏گفت: از رسول خدا صلي الله عليه و آله شنيدم که به علي بن ابيطالب مي‏گفت:

اي علي: خداي عزوجل تو را به زينتي زينت کرده است که هيچيک از بندگان خود را به زينتي محبوبتر از اين زينت ننموده است؛ و آن زينت، زهد و بي‏اعتنائي و بي‏رغبتي نسبت به امور دنيا است:

و بنابراين موهبت، تو را طوري قرار داده است که از مال و منال و جاه و

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 160

اعتبارات دنيا چيزي را نائل نمي‏شوي و به چنگ نمي‏آوري، و دنيا نيز نمي‏تواند چيزي را از تو نائل شود و به چنگ آورد- و ديگر آنکه محبت مساکين و درويشان را به تو عنايت فرموده است، و اين طبقه و گروه از فقرا تو را امام پسنديده‏ي خود مي‏دانند، و تو آنان را پيروان پسنديده‏ي خود مي‏داني.

پس خوشا به حال کسي که تو را دوست داشته باشد، و در راه تو قدم راستين صدق و صفا پيش نهد، و واي بر کسي که تو را دشمن دارد، و در راه تو قدم خدعه و مکر و تلبيس و تدليس جلو بگذارد، و بر تو دروغ بندد.

اما آن گروهي که تو را دوست دارند، و در راه تو به صدق و صفا رفتار کنند، آنان همسايگان خانه بهشتي تو هستند، و رفقاي تو در قصر ملکوتي تو مي‏باشند.

و اما آن دسته‏اي که تو را دشمن دارند، و بر تو با کذب و دروغ رفتار کنند، پس بر خدا فرض و حتم است که آنان را در موقف کذابين در روز قيامت قرار دهد.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 161

درس نهم

در معني ولايت تکويني‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 163

درس 9

بسم الله الرحمن الرحيم‏

و صلي الله علي محمد و آله الطاهرين و لعنة الله علي اعدائهم اجمعين من الآن الي قيام يوم الدين و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم.

قال الله الحکيم في کتابه الکريم:

يوم ندعوا کل اناس بامامهم فمن اوتي کتابه بيمينه فاولئک يقرؤن کتابهم و لا يظلمون فتيلا- و من کان في هذه اعمي فهو في الاخرة اعمي و اضل سبيلا.[213]

در بسياري از روايات از طريق اهل بيت، سلام الله عليهم اجمعين، و از طريق عامه وارد است که پيغمبر صلي الله عليه و آله فرمودند: لا يجوز احد الصراط الا من کتب له علي الجواز.[214]

هيچکس از صراط نمي‏تواند عبور کند، مگر آن کسي که علي براي او پروانه‏ي عبور بنويسد.

تحقيق در حديث لا يجوز احد الصراط الا من کتب له علي الجواز

ما قبل از اينکه اين روايات را نقل کنيم براي فهميدن معني صراط و کيفيت نوشتن پروانه عبور، ناچار مقدمه‏اي را ذکر مي‏کنيم، و آن اينکه:

تمام موجودات همانطور که سابقا اشاره شد ظاهري دارند و باطني، و از جمله انسان و اخلاق و افعال انسان نيز داراي ظاهر و باطني هستند.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 164

ظاهر آن را خلق و ملک، و باطن آن را امر و ملکوت گويند.

ظاهر مشهود و محسوس، ولي باطن در اين عالم مختفي است.

ميزان جزا و پاداش بر ملکوت اعمال است نه ظاهر آنها

ميزان جزا و پاداش اعمال بر ملکوت و حقيقت اعمال است نه بر ظاهر آنها، مثلا نمازي را که شخص مي‏خواند از نقطه نظر ظاهر ممکن است تمام خصوصيات آداب واجبه و مستحبه از وضو، و طهارت، و قيام، و استقبال و سجده، و انگشتر عقيق، و عطر، و مسواک، و لباس سفيد، و عمامه، و غيرها همه در او رعايت شود ولي گاهي نيت، همان تقرب به سوي خدا بوده و گاهي منظور خودنمائي و ريا باشد، گر چه در هر دو صورت ظاهر نماز تفاوتي ندارد، ولي جان و حقيقت او که عبارت از انگيزه و داعي نمازگزار است روح اين نماز را در دو بعد متفاوت قرار داده است:

يکي تقرب به خدا، و ديگري تقرب به هواي نفس؛ در صورت اول نماز، انسان را به خدا نزديک مي‏کند، و در صورت دوم دور مي‏گرداند؛ در صورت اول به بهشت مي‏برد، و در صورت دوم به دوزخ. روزه و جهاد، و زکوة، و حج، و امر به معروف، و نهي از منکر، و قرائت قرآن، و عيادت مريض، و ساير اعمالي که ظاهر آن ستوده است همه داراي اين ملکوت و حقيقت هستند، و به مقدار شدت و ضعف نيت بجاي آورنده آنها، قدرت ايصال آنها به خدا تفاوت مي‏کند، به شدت و ضعف متغير مي‏گردد؛

و اگر نيت غير خدا باشد، نه تنها انسان را نزديک نمي‏کند، بلکه دور مي‏گرداند.

معاصي و گناهان نيز داراي جان و روحي هستند که اختلافات شدت و ضعف، کيفر بر اساس شدت و ضعف داعي شخص گناهکار بر معصيت است، و احيانا ممکن است کسي صورت گناه انجام دهد، ولي از روي عمد نباشد، بلکه از روي خطا باشد در اين صورت آن فعل عنوان عصيان نداشته و دور کننده نخواهد بود.

در عالم حس و شهادت يعني عالمي که ما با حواس ظاهر بدان ارتباط پيدا مي‏کنيم، که منظور همين عالم است، ملکوت و واقعيت اعمال مخفي است، و آنچه ظاهر و مشهود است همان پيکره و کالبد فعل است، و لذا از نقطه‏نظر ظاهر معيار بزرگي و کوچکي اعمال در نظر گرفتاران در چاه طبيعت همان بزرگي و کوچکي عمل است، نماز خواندن فراوان، روزه گرفتن بسيار، تظاهر به ورع و تقوي نمودن، حالت خضوع و فروتني به خود بستن، نرم و آرام‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 165

سخن گفتن بسيار مطلوب، و غير آن نامطلوب، ولي در عوالم معني و ملکوت مطلب کاملا به عکس خواهد بود، در آنجا ظاهر اعمال از نقطه‏ي نظر بزرگي و کوچکي ابدا مورد نظر نيست.

آنچه معيار و ميزان مطلوبيت و مرغوبيت است همان نيت و اخلاص و روحي است که عمل دارا بوده است؛ در آنجا ظاهر اعمال مختفي و ملکوت و باطن اعمال ظهور دارد، در اينجا ظاهر معلوم و باطن مخفي مي‏باشد مانند عالم خواب و عالم بيداري.

در عالم بيداري آنچه مشهود است و محسوس، به کلي در عالم خواب از بين مي‏رود، و شخص که سر بر بستر خواب مي‏گذارد تمام ظهورات و آثار عالم بيداري و خصوصيات و کيفيات اين عالم را به کلي محو و نابود مي‏بيند، مثل آن که اصلا در تمام مدت عمرش چنين عالمي را نديده است، و چون بيدار مي‏شود، و اين عالم، خود را بر او عرضه مي‏کند تمام خصوصيات عالم خواب را اعتباري پنداشته، و مثل آن که اصلا در آن عالم نرفته است.

تا هنگامي که انسان به عالم ملکوت راه پيدا نکرده است غير از مظاهر اين عالم طبيعت و کالبد و پيکره‏ي ظاهر اعمال چيزي ادراک نمي‏کند، ولي چون به واسطه مرگ طبيعي يا غير آن اتصال با عوالم ملکوت پيدا مي‏کند، در آن وقت حقيقت و واقعيتهاي اعمال بر او طلوع نموده، و سر و کارش ديگر با آنها خواهد بود، عالم شهادت دستخوش نسيان واقع شده و ظهورات نيتها و واقعيتها يک عالم نوين را با هزاران برابر آثاري قويتر از عالم حس بر انسان عرضه مي‏دارند.

تحقيق در معناي صراط

انسان در دنيا بوسيله‏ي نفس، و صفات آن، و استخدام افعال راهي را در معني طي مي‏کند؛ و چون بازگشت نفوس به سوي خداست، اين راه در ملکوت و نفس انسان نيز به سوي خدا خواهد بود.

افراد بني آدم در پيمودن اين راه بر حسب اختلاف قواي معنوي متفاوتند؛ بعضي راه آنان بسيار مستقيم و بعضي کم و بيش منحرف و برخي کاملا در جاده‏ي انحراف در حرکت هستند.

چون انسان از اول عمر خود تا آخرين لحظه حيات، حالات متفاوتي دارد و ملکات روحيه و نفسيه او از حالات مختلفه، که نتيجه اعمال متفاوته است حاصل‏

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 166

مي‏شود، دائما از حالي به حال ديگر منتقل مي‏شود، تا آن که اگر کاملا حالاتش پسنديده و ممدوح باشد، و فعلش صالح و نيتش تقرب به خدا بوده اخلاص در عمل نمايد، دائما از حالي به حالي و از کمالي به کمالي انتقال يافته و از مقربين درگاه او شده، و از سابقين مي‏گردد، چنانچه لطف و عنايت خدا دست او را گيرد از کملين خواهد شد؛

و اگر از متوسطين باشد، يعني نتواند يک باره غير خدا را فراموش کند، بلکه گاه گاهي نفس اماره و شهوت بر او غالب آمده، و سير او را متوقف يا احيانا کمي به عقب حرکت دهد، ولي غالبا فعلش و گفتارش صالح و نيتش خالص باشد از اصحاب يمين خواهد بود؛

و اگر نفس اماره هميشه رهبر او باشد، و تمام سير او در خلاف وصول به مراحل کمال انساني صورت گيرد، از اشقياء و از اصحاب شمال مي‏گردد.

و اين اختلاف راههائي که مردم دارند موجب اختلاف ملکوت آنها مي‏گردد، لذا بعضي راه را به سرعت طي مي‏کنند، و بعضي به بطوء، و بعضي با نهايت مشقت و گرفتاري.

اين ملکوت در قيامت ظهور مي‏نمايد و آنجا که عالم حقيقت است، مردم در درجات متفاوتي واقعند، جهنمي که افروخته مي‏شود، ظهور و بروز عوالم شهوت، و غضب، و استکبار، و شخصيت طلبي، و اعراض از خدا، و انغمار در معاصي است، که به عبارت قرآن از او به حيات دنيا تعبير مي‏شود.

بنابراين جهنم ملکوت دنياست، و صراطي که بر روي آن کشيده مي‏شود راهي است که انسان بايد در نفس خود طي کند، تا به مقصود که خداست نائل گردد، و چون اين راه را انسان در دنيا طي مي‏کند، لذا اين صراط نيز بر روي جهنم قرار مي‏گيرد، و چون هر کس حتما بايد با مجاهده‏ي نفس (در دنيا) با شهوات، بر مقصود فائز آيد لذا عبور از جهنم براي تمام افراد حتي انبياء و اولياي خدا ضروري است.

وقتي که آيه کريمه نازل شد: و ان منکم الا واردها کان علي ربک حتما مقضيا ثم ننجي الذين اتقوا و نذر الظالمين فيها جثيا[215] از رسول خدا سئوال کردند:

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 167

شما هم وارد جهنم مي‏شويد؟ فرمود بلي ولکن ما مانند برق خاطف از آن عبور خواهيم نمود.

بنابراين چون همه در دنيا آمده‏اند، و همه نيز در نفس خود راهي به خدا داشته‏اند، لذا بايد همه در جهنم وارد شده، و همه بايد از صراط عبور کنند.

آن کساني که دل به دنيا ندادند، و عقل خود را منکوب ننمودند، و لحظه‏اي غير خدا نپرستيدند، مانند برق خاطف از روي جهنم که صراط است عبور مي‏کنند؛ بقيه افراد به حسب اختلاف حالشان در اخلاص، سرعت آنها متفاوت است؛ بعضي بسيار کند و بطئ حرکت مي‏کنند، و بعضي که از زمره‏ي اشقياء بوده، و راه آنها کاملا منحرف بوده از صراط غلطيده، و در آتش مي‏افتند.

از عبدالله بن مسعود روايت است که رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمودند: يرد الناس النار، ثم يصدرون باعمالهم، فاولهم کلمح البرق، ثم کمر الريح، ثم کحضر الفرس، ثم کالراکب، ثم کشد الرجل ثم کمشيه[216] مردم همه در آتش داخل مي‏شوند و پس از آن به واسطه اعمالشان از آن خارج مي گردند، اولين کسي که خارج مي‏شود مثل سرعت برق زدن بيرون مي‏آيد و پس از آن مثل وزيدن باد، و پس از آن مثل دويدن اسب، و پس از آن مثل شخص سواره و پس از آن مثل شخصي که مي‏دود و پس از آن مثل کسي که راه مي‏رود.

و از تفسير قمي از حضرت صادق عليه‏السلام روايت است که: الصراط ادق من الشعر و احد من السيف، فمنهم من يمر عليه مثل البرق، و منهم من يمر عليه مثل عدو الفرس، و منهم من يمر عليه ماشيا و منهم من يمر عليه حبوا و منهم من يمر عليه متعلقا، فتأخذ النار منه شيئا و تترک شيئا[217] صراط از مو باريک‏تر، و از شمشير برنده‏تر است، بعضي از مردم مثل برق از آن عبور مي‏کنند، و برخي مثل دويدن اسب، و جماعتي مثل شخص پياده، و گروهي مثل افرادي که به چهار دست و پا به روي زمين راه مي‏روند، و دسته‏اي در آتش آويزان شده و بدين قسم عبور مي‏کنند پس آتش مقداري از آنها را در خود مي‏گيرد، و مقداري را رها مي کند.

 

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 168

بنابراين معني صراط، عبور از ملکات، و اخلاق رذيله و صفات ناستوده است، هر که اصلا آلوده نشد چون برق خاطف عبور کند، و اگر في الجمله آلوده شد چون شخصي اسب سوار و همچنين تا آنکه بسيار آلوده گردد در جهنم به صراط آويزان شده، و آتش او را فرا گيرد.

امام عليه‏السلام که در دنيا صراط و راه انسان را به سوي خدا معين مي‏کند، و سيطره بر نفس و ملکوت انسان دارد، در قيامت نيز که ظهور صفات و ملکات است، سرعت و بطئ حرکت انسان را از صراط معين فرموده، و طبق سرعت و بطئي که در حرکت به سوي خدا در دنيا داشته است، به همان ميزان اجازه‏ي سرعت، يا عدم سرعت حرکت او را از صراط مي‏دهد، و به افرادي که اتصال با مقام معني و ولايت نداشته، و روح شرف و فضيلت انسانيت را در وجود خود معدوم نموده‏اند، اجازه حرکت نداده و به جهنم امر مي‏کند آنان را خود فرو گيرد.

چون امام در دنيا بر ملکوت مؤمنين و غير مؤمنين احاطه دارد، در آنجا نيز بر فراز محلي بلند و مکاني رفيع، که بر بهشت و جهنم مستولي است قرار مي‏گيرد، و مکان و منزلت هر يک از افراد نيک را در بهشت معين و منزل و مکان هر شخص فاسق و منحرف را در دوزخ تعيين مي‏کند.

آن مقام والا در قرآن مجيد تعبير به اعراف شده است.

و بينهما حجاب و علي الاعراف رجال يعرفون کلا بسيماهم.[218]

اعراف در لغت دو معني دارد يکي قسمت بالاي حجاب و پرده را گويند، و ديگري قسمت بالاي کوه و تل را گويند، و هر دو معني در اينجا مناسب است؛ يعني حجابي بين بهشتي‏ها و جهنمي‏ها واقع مي‏شود، در بالاترين نقطه از آن حجاب امام قرار مي‏گيرد؛ چون در دنيا او در عالي‏ترين نقطه از حالات روحي و معنوي قرار گرفته بود، و از آنجا به تمام چهره‏ها و سيماهاي امت خود نگريسته، و حالات روحي و ملکوت آنان را از سيمايشان مشاهده مي‏کند؛ همانطور که در دنيا بر ملکوت آنها احاطه داشت، و آنها را از راه ملکوت به واقعيت و مقصد آنها سير

 

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 169

مي‏داد؛ آنجا نيز طبق همين واقعيت و ملکوت آنها را در نقاط مختلف بهشت، يا در درکات متفاوت دوزخ قرار مي‏دهد.

بنابر آنچه ذکر شد اولا حقيقت ظهور جهنم و ثانيا حقيقت صراط و ثالثا مقام اعراف در امام و رابطه‏ي کيفيت ادخال جهنمي‏هاي در جهنم به دستور امام و سر آن واضح شد بحمد الله و قوته.

 

 

روايت «لا يجوز احد الصراط الا من کتب له علي الجواز» به طرق مختلف‏

حال مي‏گوئيم که رواياتي که در اين باره راجع به اميرالمؤمنين عليه‏السلام از طريق شيعه وارد شده است، بسيار زياد است، وليکن ما براي آنکه معلوم شود اين مطالب مسلم و در نزد اهل تسنن نيز جاي ترديد نيست، بنابر آن گذاشتيم که فضائل آن حضرت را غالبا از کتب آنها نقل نمائيم.

ابن‏حجر هيتمي شافعي گويد: که روايت کرده است ابن‏السمان ان ابابکر قال له (اي لعلي عليه‏السلام) سمعت رسول‏الله صلي الله عليه و آله يقول: لا يجوز احد الصراط الا من کتب له علي الجواز.[219]

ابن‏سمان مي‏گويد که ابوبکر به حضرت اميرالمؤمنين عليه‏السلام گفت: از پيغمبر خدا شنيدم که هيچکس نمي‏تواند از صراط عبور کند مگر کسي که علي براي او اجازه عبور نوشته باشد.

و سپس ابن‏حجر که اين حديث را از سنن دارقطني نقل کرده است، مي‏گويد که: ان عليا عليه‏السلام قال للستة الذين جعل عمر الامر شوري بينهم کلاما طويلا من جملته: انشدکم الله هل فيکم احد قال له رسول‏الله صلي الله عليه و آله: يا علي انت قسيم الجنة و النار يوم القيمة غيري؟ قالوا اللهم لا، و معناه ما رواه عنتره عن الرضا عليه‏السلام انه صلي الله عليه و آله قال له: انت قسيم الجنة و النار في يوم القيمة تقول للنار هذا لي و هذا لک‏

ابن‏حجر براي تأييد روايتي که از ابوبکر نقل کرده کلام اميرالمؤمنين را در شوري شاهد آورده و کلام حضرت رضا عليه‏السلام را به عنتره، مفسر و مبين کلام اميرالمؤمنين عليه‏السلام قرار داده است.

و نيز محب طبري شافعي عين روايت را بدين مضمون از قيس بن ابي‏حازم‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 170

نقل مي‏کند:

عن قيس ابن‏ ابي‏حازم قال: التقي ابوبکر و علي بن ابيطالب رضي الله عنهما، فتبسم ابوبکر في وجه علي فقال له ما لک تبسمت؟ قال: سمعت رسول‏الله صلي الله عليه و آله يقول: لا يجوز احد الصراط الا من کتب له علي الجواز، اخرجه ابن‏السمان في کتاب الموافقة.[220]

مي‏گويد که قيس بن ابي‏حازم گفت: برخورد کردند با يکديگر ابوبکر و علي بن ابيطالب؛ در اين حال ابوبکر در چهره‏ي علي تبسمي نمود، حضرت فرمود چرا تبسم نمودي؟

گفت: از رسول خدا شنيدم که مي‏فرمود: کسي از صراط عبور نمي‏کند مگر آنکه علي پروانه خروج براي او بنويسد.

و نيز عين اين روايت را از ابوبکر، موفق بن احمد خوارزمي در کتاب مناقب خود نقل مي‏کند.[221]

علامه ميرزا نجم الدين شريف عسگري در کتاب «مقام الامام اميرالمؤمنين عند الخلفاء»، در ص 5 گويد: اين حديث را از ابوبکر بسياري از بزرگان در کتب خود نقل کرده‏اند:

1- ابراهيم بن محمد حمويني شافعي در «فرائد السبطين» ج 1 الباب الرابع و الخمسين،

2- محب طبري شافعي ايضا در کتاب ديگر خود به نام «الرياض النضره في فضائل العترة» (ج 2 ص 173 و 177 و ص 244)، و او گفته است که حاکمي در اربعين خود اين حديث را روايت کرده است‏

3- ابن‏ أبي‏عدسه در تاريخ خود به اين لفظ آورده است که قال ابوبکر لعلي: سمعت رسول‏الله صلي الله عليه و آله يقول: لا يجوز احد الصراط الا من کتبت له الجواز

4- شيخ سليمان حنفي قندوزي در «ينابيع المودة» ص 86 و ص 112،

5- ابن‏مغازلي شافعي در کتاب «مناقب» خود آورده است همچنانکه در

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 171

«غاية المرام» آورده است،

6- خطيب بغدادي در «تاريخ بغداد» ج 3 ص 161 عن ابن‏عباس‏

7- قاضي عياض در «شفاء»

8- علامه سيد ابوبکر ابن ‏شهاب الدين العلوي الحسيني الشافعي در کتاب «رشفة الصادي من بحور فضائل بني الهادي»

9- قرشي در «شمس الاخبار»

10- علامه شيخ عبدالله شبراوي شافعي در «الاتحاف بحب الاشراف»

11- «اسعاف الراغبين»؛ سپس گويد: اين حديث را جماعتي ديگر از صحابه غير ابوبکر، مانند ابن‏عباس و ابن‏مسعود روايت کرده‏اند.

البته از اين افراد نامبرده شده، حمويني و محب طبري و ابن ‏ابي‏عدسه و سليمان قندوزي حديث را تخريج و بقيه فقط در کتاب خود روايت کرده‏اند.[222]

ليکن چون به «ينابيع المودة» مراجعه شد در ص 112 و 86 اين حديث را از ابوبکر روايت نمي‏کند اما در صفحه 112 اين حديث را به اميرالمؤمنين، و عبدالله بن عباس، و عبدالله بن مسعود، و انس بن مالک، و ابي‏سعيد الخدري نسبت مي‏دهد، و مي‏گويد: الحمويني بسنده عن مالک بن انس عن جعفر الصادق عن آبائه عن علي بن ابيطالب رضي الله عنهم عن النبي صلي الله عليه و آله قال: اذا جمع الله الاولين و الاخرين يوم القيامة نصب الصراط علي جهنم لم يجزعنها احد الا من کانت معه براة بولاية علي بن ابيطالب. چون خداوند، اولين و آخرين را در روز قيامت جمع کند؛ صراط را بر روي جهنم نصب مي‏کنند، و هيچکس نمي‏تواند از روي آن عبور کند مگر کسي که در دستش پروانه‏ي عبور بولايت اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب باشد.

ايضا اخرج هذا الحديث موفق بن احمد بسنده عن الحسن البصري عن ابن‏مسعود.

ايضا اخرجه موفق بسنده عن مجاهد عن ابن‏عباس رضي الله عنهما.

ايضا ابن‏المغازلي اخرج هذا الحديث بسنده عن مجاهد، عن ابن‏عباس و عن طاووس عن ابن‏عباس.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 172

ايضا بسنده عن انس بن مالک و بسنده عن ابي‏سعيد الخدري رضي الله عنهم.

و اما در صفحه 86 و همچنين در ص 113 از ابن‏مسعود به متن ديگري از موفق بن احمد با اسناد خود از حسن بصري از ابن‏مسعود روايت کرده است که:

قال: قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله اذا کان يوم القيمة يقعد علي علي الفردوس و هو جبل قدعلا علي الجنة و فوقه عرش رب العالمين، و من سفحه تنفجر انهار الجنة، و تتفرق في الجنان، و علي جالس علي کرسي من نور، يجري بين يديه التسنيم، لا يجوز احد الصراط الا و معه سند بولاية علي و ولاية اهل بيته فيدخل محبيه الجنة و مبغضيه النار ابن‏مسعود گفته است که: رسول خدا صلي الله عليه و آله فرموده است: چون روز قيامت فرا رسد، علي در فردوس مي‏نشيند، و فردوس کوهي است که بر تمام بهشت برتري و تفوق دارد، و بالاتر از او عرش پروردگار جهانيان است، و از دامنه اين کوه نهرهاي بهشت جاري است و در ميان بهشت‏ها پخش مي‏شود.

علي بر روي يک کرسي از نور نشسته، و چشمه‏ي تسنيم در مقابل او جاري است و هيچکس از صراط عبور نمي‏کند مگر آنکه با او سندي نسبت به ولايت علي و ولايت اهل بيتش بوده باشد.

علي دوستان خود را به بهشت و دشمنان خود را به جهنم داخل مي‏کند

و نيز اين کيفيت از مضمون روايت را خوارزمي در مقتل خود طبع نجف ج 2 ص 39 نقل مي‏کند.

باري اين حديث مقام اميرالمؤمنين عليه‏السلام را در اعراف بيان مي‏کند، که در آخرين درجات فرق که از آنجا عالم کثرت شروع مي‏شود، يعني در حقيقت ولايت که حجاب اقرب است قرار دارد؛ و از دامنه اعراف، تسنيم که نهري است در بهشت جاري است.

اين نهر از ولايت سرچشمه گرفته، و فروعاتش در قلوب شيعيان جاري و ساري، و در آن عالم ظهور ملکوت، در بهشتهاي آنان جاري مي‏شود؛ و اميرالمؤمنين که حقيقت ولايت است به حسب ميزان جريان تسنيم، مقامات بهشتيها را معين نموده، از صراط عبور و به منازل خود مي‏رسند؛ و آنهائي که از ولايت بهره ندارند

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 173

جايگاه آنان را در دوزخ معين مي‏فرمايد.

ابن‏شهرآشوب گويد: ابن‏عباس و انس از پيغمبر اکرم حديث نموده‏اند که: قال: اذا کان يوم القيمة، و نصب الصراط علي جهنم، لم يجز عليه احد الا من معه جواز فيه ولاية علي بن ابيطالب، و ذلک قوله تعالي: وقفوهم انهم مسئولون[223] رسول اکرم فرمودند: چون روز بازپسين برپا شود، و صراط بر جهنم نصب گردد، هيچکس از آن عبور نمي‏کند مگر کسي که با او پروانه‏اي باشد که در آن ولايت علي بن ابيطالب نوشته شده باشد، و اين است معناي گفتار خداي تعالي،: و متوقف سازيد آنها را چون بايد سئوال شوند.

و نيز گويد که پدر من شهرآشوب با اسناد خود از رسول‏الله روايت کرده است که: لکل شي‏ء جواز، و جواز الصراط حب علي بن ابيطالب[224] از براي وصول به هر چيزي پروانه‏اي است و پروانه عبور از صراط محبت علي بن ابيطالب است.

و نيز در تاريخ خطيب، ليث از مجاهد از طاووس از ابن‏عباس روايت مي کند: قلت للنبي: يا رسول‏الله! للناس جواز؟ قال: نعم، قلت: و ما هو؟ قال: حب علي بن ابيطالب[225] به پيغمبر عرض کردم: اي رسول خدا!براي مردم در روز قيامت جواز عبور است؟ فرمود: آري! عرض کردم: چيست آن جواز؟ فرمود: محبت علي بن ابيطالب.

و در حديث وکيع قال ابوسعيد: يا رسول‏الله ما معني براة علي؟ قال: لا اله الا الله، محمد رسول‏الله، علي ولي الله[226] ابوسعيد مي‏گويد: به رسول خدا عرض کردم: معناي برات علي چيست؟ فرمود: شهادت بر توحيد خدا، و بر نبوت محمد رسول‏الله، و بر ولايت علي ولي الله.

و پيغمبر اکرم از جبرائيل سئوال نمود: کيف تجوز امتي الصراط، فمضي و عاد، و قال: ان الله تعالي يقرئک السلام و يقول: انک تجوز الصراط بنوري و علي بن ابيطالب يجوز الصراط بنورک، و امتک تجوز الصراط بنور علي، فنور امتک من نور علي، و نور علي من نورک، و نورک من نورالله[227] چگونه امت من از صراط مي‏گذرد؟ جبرائيل رفت و برگشت و گفت: خداوند تعالي‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 174

بر تو سلام مي‏رساند و مي‏گويد: تو از صراط به نور من عبور مي‏کني! و علي بن ابيطالب از صراط به نور تو عبور مي‏کند، و امت تو از صراط به نور علي عبور مي‏کنند! پس نور امت تو از نور علي است، و نور علي از نور توست، و نور تو از نور خداست‏

و در خبر است که، و هو الصراط الذي يقف علي يمينه رسول‏الله، و علي شماله اميرالمؤمنين و يأتيهما النداء من الله القيا في جهنم کل جبار عنيد.[228]

و آن صراطي است که در طرف راستش رسول خدا مي‏ايستد و در طرف چپش اميرالمؤمنين، و به آن دو از طرف خداوند ندا مي‏رسد؛ بيفکنيد در جهنم هر شخص جبار و معاندي را!

و حسن بصري از عبدالله، از حضرت رسول‏الله، در خبري ديگر روايت کرده است که: و هو جالس علي کرسي من نور يعني عليا، يجري بين يديه التسنيم، لا يجوز احد الصراط الا و معه براة بولايته و ولاية اهل بيته يشرف علي الجنة و يدخل محبيه الجنة و مبغضيه النار[229] علي بن ابيطالب در روي يک کرسي از نور مي‏نشيند، و چشمه‏ي تسنيم در مقابلش جاري است و هيچکس نمي‏تواند از صراط عبور کند مگر آنکه با او پروانه عبور به ولايت او و ولايت اهل بيتش بوده باشد، علي بن ابيطالب بر تمام بهشت اشراف دارد، و محبان خود را به بهشت، و مبغضان خود را به جهنم مي‏اندازد.

روايت «لا يجوز احد الصراط...» در اشعار سيد حميري‏

چقدر خوب شاعر اهل بيت سيد اسمعيل بن محمد حميري گويد:

 

1- قول علي لحارث عجب

کم ثم اعجوبة له حملا

 

2- يا حار همدان من يمت يرني

من مؤمن او منافق قبلا.[230]

 

3- يعرفني طرفه و اعرفه

بعينه و اسمه و ما فعلا

 

4- و انت عند الصراط تعرفني

فلا تخف عثرة و لا زللا

 

5- اسقيک من بارد علي ظماء

تخاله في الحلاوة العسلا

 

6- اقول للنار حين توقف للعرض

علي جسرها ذري الرجلا

 

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 175

 

7- ذريه فلا تقربيه ان له

حبلا بحبل الوحي متصلا

 

8- هذا لنا شيعة و شيعتنا

اعطاني الله فيهم الأملا.[231]

 

1- گفتار علي بن ابيطالب به حارث همداني بسيار عجيب است، چون آن گفتار چه بسيار از عجائب و غرائب را در بر داشته است:

2- اي حارث همداني هر کس بميرد، مرا خواهد ديد، چه از مردمان مؤمن باشد و چه از مردمان منافق دوبين و خودپسند.

3- آن متوفي مرا با چشمان خود مي‏شناسد، و من او را نيز به اسم و رسم، و به شخصيت و کردارش مي‏شناسم.

4- و تو در هنگام عبور از صراط مرا مي‏شناسي! پس از هيچ خطا و لغزش مهراس.

5- من در آن حالت آشفتگي و حرارت و تشنگي، چنان آب سرد خوشگواري به تو خواهم داد، که از شدت شيريني و حلاوت، آن را به منزله‏ي عسل بپنداري!

6- در آن وقتي که تو را بر روي جسر و پل جهنم براي عرض نگاه مي‏دارند و متوقف مي‏کنند، من به آتش مي‏گويم: اين مرد را واگذار، و رها کن!

7- او را واگذار! و به او نزديک مشو! چون براي او ريسماني است که به ريسمان وحي اتصال داشته و ارتباط دارد

8- اين مرد از شيعيان ماست و خداوند درباره‏ي شيعيان ما به من وعده داده است که آرزوهاي آنان را برآورده کند:

اين کلام را حضرت به حارث همداني فرمودند.

ابن‏شهرآشوب از «امالي» طوسي با اسناد خود از حارث همداني از اميرالمؤمنين عليه‏السلام روايت مي کند، که قال: قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله اذا کان يوم القيمة اخدت بحجزة من ذي العرش، و اخذت انت يا علي بحجزتي و اخذت ذريتک بحجزتک و اخذت شيعتکم بحجزتکم فما يصنع الله بنبيه؟ و ما ذا يصنع نبيه بوصيه؟ الي ان قال: خذها اليک يا حار قصيرة من طويلة انت‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 176

مع من احببت و لک ما اکتسبت[232] شيخ طوسي در «امالي» خود به دنبال گفتار اميرالمؤمنين به حارث همداني روايت کرده است که آن حضرت به حارث نيز فرموده‏اند: رسول خدا فرمود: چون روز قيامت برپا شود من دست به دامان آن پروردگاري که صاحب عرش است مي‏زنم؛ و تو اي علي، دست به دامان من مي‏زني؛ و اولاد و ذريه‏ي تو دست به دامان تو مي‏زنند؛ و شيعيان شما دست به دامانهاي شما ميزنند؛

پس در اين حال خدا با پيغمبرش چکار خواهد کرد؟ و پيغمبرش با وصيش چکار خواهد کرد؟ تا آنکه مي‏فرمايد:

اي حارث! آنچه براي تو گفتم بگير، و در دل بسپار؛ اندکي بود از بسيار اي حارث! تو با محبوب خودت هر چه هست معيت داري، و از براي توست آنچه را که کسب مي کني! حارث همداني (بسکون ميم) و اقوام او که همه از قبيله همدان که قبيله اي است در يمن بوده‏اند، در يوم صفين بسيار مجاهده نموده، و از دين خدا و امامشان حمايت کردند، و به مشکلات سختي مواجه شدند، بطوري که اميرالمؤمنين عليه‏السلام درباره‏ي آنها فرمود:

 

فلو کنت بوابا علي باب جنة

لقلت لهمدان ادخلي بسلام.[233]

 

اگر من درباني بر در بهشت بودم

هر آينه به تمامي قبيله همدان

ميگفتم: به سلامت داخل شويد

 

و نيز سيد حميري گويد:

 

ولدي الصراط تري عليا واقفا

يدعو اليه وليه المنصورا

 

الله اعطي ذا عليا کله

و عطاء ربي لم يکن محظورا.[234]

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 177

درس دهم

لزوم امام زنده براي تمتع دلها

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 179

درس 10

بسم الله الرحمن الرحيم‏

و صلي الله علي محمد و آله الطاهرين و لعنة الله علي اعدائهم اجمعين من الآن الي قيام يوم الدين و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم.

قال الله الحکيم في کتابه الکريم:

و جعلناهم ائمة يهدون بامرنا و اوحينا اليهم فعل الخيرات و اقام الصلوة و ايتاء الزکوة و کانوا لنا عابدين.[235]

شمول و عموم اصل عليت و معلوليت در نظام هستي‏

تمام موجوداتي که در اين عالم مشاهده مي‏شود، هر يک داراي اصل و علتي است که در پيدايش خود مستند بدان است، و نيز تغييرات و تبديلاتي که در آنها واقع مي‏شود مستند به عللي است.

اگر سنگي را به شيشه‏اي زنيم مي‏شکند، و اگر در جوئي آب جاري کنيم، تا جائي که امکان دارد آب جاري مي‏شود، و نقاط متصل به خود را مرطوب و حتي در خلل و فرج کوهها هر جا که مجال براي جريان داشته باشد جاري مي‏شود.

اين يک اصل کلي در پيدايش و تغييراتي است که در موجودات عالم مشهود است.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 180

تأثير مجالست در انسان‏

اخلاق و ملکات و عقائد و روحيه‏ي افراد بني آدم نيز از اين اصل کلي خارج نيست، به تجربه ثابت است که معاشرت با نيکان بر روي انسان اثر مي‏گذارد؛ و معاشرت با بدان نيز مؤثر است؛ چه بسا شخص پاک فطرت و نيک کرداري که در اثر برخورد با رفيق نااهل، کم‏کم و رفته رفته آن صفاي باطن خود را از دست داده، دلش تاريک، و روحش خفه گرديده است؛ و بالعکس شخص زشت کرداري در اثر برخورد با صاحب دلي، تغيير روش داده، و کم‏کم نيت و به تبع آن افعالش صالح، و نيکو شده است.

لذا در تعاليم اسلام بسيار وارد است که انسان خوب است با نيکان صحبت داشته باشد، و از انس و دلبستگي با اشرار خودداري کند، حتي مجالست يک جلسه در انسان مؤثر است، خواه به سکوت بگذرد، و خواه به مذاکره، چون تأثير ارواح در يکدگر محتاج به مذاکره نيست، دو روحي که با يکديگر انس و ملايمت دارند هر يک به روي ديگري اثر مي‏گذارد.

انسان براي آنکه اخلاق و صفات او به اخلاق و صفات انساني کامل درآيد، بايد دل و روحيه خود را به اصل و علت اخلاق و صفات نيک آشنا کند، تا در اثر برخورد، آن محامد در انسان اثر بگذارد؛ بايد کانون دل خود را به منبع علم و معرفت و حيات متصل کند، تا از آن نيز بقدر سعه و استعداد در او علم و معرفت و حياتي حاصل گردد.

همانطور که در لوله‏کشي آب شهرها يک منبع عظيم موجود و به خانه‏هاي بسيار، طبق ظروف و استعدادات، آب داده مي شود، همينطور علت و منبع حيات و معرفت بايد بوسيله تسليم و پيروي و خضوع دلها بقدر سعه و ظرفيت آنها، آنها را اشباع و سيراب نمايد.

و براي اين موضوع دو امر ضرورت دارد، يکي وجود آن اصل و علت، يعني مبدء افاضه‏ي علم و حيات، و ديگري تسليم و تلقي و خضوع، تا آن علت بتواند کار خود را بنمايد؛ چون تسليم براي تلقي علم و معارف حکم شروط را داشته و از مقدمات معده محسوب مي‏گردد.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 181

قلب امام کانون افاضه‏ي علوم است‏

مبدأ افاضه‏ي علم، قلب امام است، که بواسطه‏ي سيطره بر ملکوت موجودات، به هر موجود بقدر استعداد افاضه مي‏کند و جعلناهم ائمة يهدون بأمرنا.[236]

هدايت به امر خدا، همان رهبري افراد بشر است، از راه ملکوت و نفوس آنها.

فلذا هميشه بايد در عالم امام زنده باشد و از آيه‏ي يوم ندعوا کل اناس بامامهم[237] استفاده کرديم که امام در هر زمان موجود است، و بوسيله آن يک يک از افراد بشر خوانده مي‏شوند، و اين يک اصل مسلم و صحيحي است که در ميان جميع اديان و مذاهب عالم، مذهب اسلام در روي آن اتکاء دارد، و تعيين امام بر جامعه را از طرف خدا مي‏داند، و او را صاحب قلب و محيط بر ملکوت و معصوم از خطا و گناه معرفي مي‏کند، و شيعه که بر اساس تعاليم اسلام از اين موضوع بهره مند است، روش خود را بر واقع و حقيقت دستورات اسلام قرار داده، و اهل تسنن که اين موضوع را مراعات نمي‏کنند دستشان از منبع حيات و علم کوتاه، و همانطور که سابقا اشاره شد از اسلام بالمعني الحقيقي بي‏بهره‏اند.

و روي همين اصل است که بعد از رسول خدا نياز به امام زنده است، که وجود مقدس اميرالمؤمنين عليه‏السلام باشد؛ اين براي آن است که توسط آن قلب زنده و بيدار که در عالم جمع واقع است، افراد بني آدم به بهره‏ي حيات و علوم خود مي‏رسند، و الا اگر مجرد عمل کافي بود با نداي کفانا کتاب الله هر کس در زاويه‏ي نفس، و بيغوله‏ي تاريک آن مي‏خزيد، و تا آخر عمر قدمي از نفس و هواي آن فراتر نمي‏گذارد.

چون القا کننده معارف قرآن به قلب انسان، امام است، و بدون آن انسان نابيناي متهوس به شهوات و منغمر در لذات، آيات قرآن را وسيله‏اي براي رسيدن به منويات خود تفسير و تأويل مي‏کند، و بنابراين هر چه عمل کند از دائره اميال نفسانيه او خارج نيست، و چنين قرآني بدون روح زنده و دراک امام، لا يزيد من الله إلا بعدا.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 182

شيعه اساس تعليم اسلام را بر امامت مي داند

شيعه مي‏گويد اساس تعاليم اسلام بر اساس امامت است. در زمان رسول‏الله خود آن حضرت امام بوده‏اند، و توسط آن قلب بيدار که در منبع علوم فاوحي الي عبده ما اوحي[238] قرار گرفته، به دلهاي امت افاضه‏ي معارف مي‏گردد، و بعد از آن حضرت توسط ائمه‏ي اطهار، يکي بعد از ديگري تا حضرت بقية الله الاعظم عجل الله تعالي فرجه الشريف، توسط آن کانونهاي حيات و معرفت، هر قلبي به اندازه‏ي سعه‏ي خود اشباع مي‏شود.

و اما موضوع ديگر تسليم و خضوع و پيروي از امام است که قلب را مستعد و آماده‏ي تلقي و اخذ معارف و علوم مي‏کند، و اين خصوصيت در شيعه است، لذا ديده مي‏شود که در شيعه صفت محبت، و وفا و صفا، و انفاق، و ايثار و قضاي حوائج بشر، و رقت قلب، و عاطفه و نظاير آنها از صفات پسنديده به مقدار معتنابهي از عامه بيشتر است؛ اين بوسيله‏ي روح تسليم و خضوع در مقابل معلم بشريت و مبدء تعليم و تربيت است، خواه امام حضور داشته باشد و خواه غائب باشد، چون تأثير و تأثر ارواح نياز بسياري به حضور ندارد، ماده نيست که شرط تأثيرش در ماده‏ي ديگر، قرب مکاني و مماسه خارجي باشد، تأثير فعليت نفس فعال، در استعدادات نفوس قابله است؛ و چون عالم ملکوت از زمان و مکان بيرون است، لذا در هر قلبي تأثير فعليت آثار حياتي امام را مي‏توان يافت، امام اگر در مشرق عالم باشد و پيرو امام در مغرب، باز قلب پيرو استفاده‏ي خود را مي‏برد؛ همانطور که انسان در اثر محبت به فرزند هميشه به ياد اوست، چه فرزندش در نزد او باشد، يا سفر کند، صورت فرزند در دل اوست، و هميشه با اوست، همينطور اگر جلوات امام در قلب مؤمن پيدا شود، هر جا باشد در اثر انعکاس آن صورت حقه از آن معدن بيکران آب حيات برخوردار مي‏شود.

لذا شيعه ولو در زمان غيبت، به علت توجه کامل به مصدر خيرات و علوم از آن کانون علم و معرفت بهره مند مي‏شود؛ گر چه بدون ترديد حضور امام اثرش بيشتر و فوائدش به مقدار فراواني زيادتر است، بخلاف غير شيعه که دل آنها به اين معدن ارتباطي ندارد، نفس آنها در خود متحير و راهي به خارج از خود باز نمي‏نمايد.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 183

شيعه داراي ملاطفت و رقت و ملايمت است‏

ابن ابي‏الحديد مي گويد: و بقي هذا الخلق متوارثا متناقلا في محبيه و اوليائه إلي الآن کما بقي الحسد و الخشونة و الوعورة في الجانب الاخر، و من له ادني معرفة باخلاق الناس و عوائدهم يعرف ذلک.[239]

پس از آنکه قدري از صفات اميرالمؤمنين عليه‏السلام را ذکر مي‏کند مي‏گويد: و اين اخلاق به نحو توارث در محبين و دوستان آن حضرت نقل شده، و الي الآن وجود دارد، کما آنکه آن حسد و خشونت و سنگين دلي در جانب ديگر که غير شيعه است موجود است، و کسي که کوچکترين معرفت به اخلاق مردم و نتائج افعال مکتسبه‏ي آنان داشته باشد اين سر و حقيقت را به خوبي ادراک مي‏کند.

در اثر اتصال قلوب پيروان امام به قلب امام معارف و علوم الهيه در قلب جاري مي‏شود، و علت آنکه مؤمنين در بهشت داراي نهرهاي آب زلال هستند در اثر همان اتصال قلب و بهره مند شدن از چشمه‏ي فضائل آنان است. در قرآن مجيد بسيار ديده مي‏شود که براي مؤمنين در بهشت جنات تجري من تحتها الانهار را وعده مي دهد.

مانند:

بهشت تجلي صفات و اعمال است‏

ان الله يدخل الذين آمنوا و عملوا الصالحات جنات تجري من تحتها الانهار.[240]

خداوند مؤمنيني را که عمل شايسته‏اي انجام دهند در بهشتهائي که درختان آن سر به هم آورده، و زمين آن را سايه انداخته، و از تابش آفتاب حفظ مي‏کند، و در آنجا نهرهائي جريان دارد وارد مي‏کند؛ چون سابقا گفتيم که بهشت، ظهور و بروز عالم نفس مؤمن است در آخرت، و چون نفس مؤمن به علت اطمينان به خدا و سکينه و آرامش که پيدا نموده است، از حرارت و سوختگي يأس و ناکامي و گرد و غبار و طوفان خاطرات شيطاني، و نوسانهاي فکري، و اضطرابات اخلاقي، نجات پيدا کرده و در رحمت خدا و مقام امن و امان دلخوش بوده، و با يک دنيا نشاط و لذت حتي در دقيق‏ترين دقائق مانند سکرات مرگ دل به خدا داده، و

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 184

آرام و داراي مقام سکينه مي‏باشد؛ لذا در آخرت که ملکوت اشياء ظهور مي‏کند، ملکوت نفس مؤمن به صورت بهشتي است که درختان آن به اندازه‏اي سر بهم آورده، و شاخ و برگهاي اعمال صالحه درهم فرو رفته، و زمين را سايه انداخته است، که ابدا در آنجا از تابش سوزنده خورشيد گداخته، يا طوفان حوادث، و گرد و غبار خيالات، و خواطر شيطانيه، راه ندارد.

چه ما بهشت را از نقطه‏ي نظر تجسم اعمال ظهور ملکوت نفس مؤمن بدانيم، يا به عنوان جزاي مترتب بر عمل بدانيم، در هر حال نتيجه يکي است؛

شاهد بر اين معني خطابي است که خداي تعالي شأنه بآدم بوالبشر قبل از ورودش در اين نشأه مي‏کند فقلنا يا آدم ان هذا عدو لک و لزوجک فلا يخرجنکما من الجنة فتشقي- ان لک الا تجوع فيها و لا تعري- و انک لا تظمئوا فيها و لا تضحي.[241]

خداوند در خطاب به آدم فرمود: در اين بهشت که خواطر نفسانيه نيست، و اضطرابات خيالات و قواي واهمه راه ندارد، هيچگاه گرسنه و عريان نخواهي شد، و هيچگاه تشنه و آفتاب زده نخواهي شد، گرسنگي و تشنگي، و عرياني و گرما، و حرارت و گداختگي، بر اثر تسلط نفس اماره بر انسان بوده، ولي در بهشت که قلب انسان آرام و هيچ خاطره‏اي به انسان راه ندارد آنجا في مقعد صدق عند مليک مقتدر[242] جاي استراحت است.

افرادي هم که با ايمان و عمل صالح از دنيا رجوع به خدا مي‏نمايند، در آن بهشت تفصيلا قرار گرفته، و در زير سايه درختان سر بهم آورنده آن مي آرمند.

حقيقت نهرهاي جاري در بهشت

و اما نهرهاي جاريه در اين بهشت ها همانا علوم و معرفتي است، که موجب حيات قلب بوده است، چون مؤمنين با علم و معرفت و اقرار به وحدانيت خدا، و صفات و اسماء ذات مقدس او، و اقرار به حقانيت امام و پيغمبر قلب خود را از اين علوم آبياري کرده‏اند، در آنجا نيز ظهور اين علوم که حيات قلب است به صورت نهرهاي آب که زنده کننده زمين خشک مي‏باشد بروز و ظهور خواهد نمود.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 185

تمام مؤمنيني که عمل صالح انجام دهند، که از جمله اقرار بامام وقت است از اين نهرها برخوردار خواهند بود، بلکه مي‏توان ميزان عمل صالح را از عمل غير صالح همان امضا و عدم امضاي امام دانست، هر فعلي را که امام امر کند صالح و هر فعلي را که نهي کند غير صالح خواهد بود، به علت آنکه نظر امام و ديد امام، نظر واقع‏بين و حقيقت بين است؛ و بنابراين تجاوز از کلام امام انحراف از متن واقع و حقيقت نفس الأمر است.

اما افرادي که دل به امام خود نداده‏اند، و از آن منبع فيض استفاده ننموده‏اند، دل آنها خشک و بي‏طراوت و بي‏صفا و بي‏محبت و بي‏معرفت، چون مشکي پوسيده و پاره، و خشک شده، قابليت انعطاف و ظرفيت خود را از دست داده است؛ آب آنان همان حرمان و حسرت و ندامت است که به صورت فلز گداخته در کام آنها ريخته مي‏شود.

مثل الجنة التي وعد المتقون فيها انهار من ماء غير آسن و أنهار من لبن لم يتغير طعمه و انهار من خمر لذة للشاربين و انهار من عسل مصفي و فيها من کل الثمرات و مغفرة من ربهم کمن هو خالد في النار و سقوا مائا حميما فقطع امعائهم.[243]

نهرهای چهارگانه در بهشت

در اين آيه مبارکه چهار نهر را در بهشت ذکر مي کند:

نهرهاي آب‏

اول نهرهائي است از آب زلال که بوي آن متعفن نشده است. چون آب در عالم طبيعت حيات موجودات است.

و جعلنا من الماء کل شئي حي.[244]

و حيات دل به علم و معرفت خداست، لذا نهرهاي علم و معرفت که در قلوب جاري است، در آنجا به صورت نهرهاي زلال، و غير متغير، ظاهر و بارز است؛ و مراد از انهار، اصناف و انواع علوم و معارف حقه‏ي حقيقيه است، که حيات قلب منوط به آن است، و غرائز انسان بدان سيراب و اشباع مي‏گردد، و مراد از غير آسن، متعفن نشدن و متغير نشدن‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 186

آن علوم به وهميات و تشکيکات و عادات باطله، و سنن ضاله، و اعتقادات فاسده خواهد بود؛

و اين نهر اختصاص به افرادي دارد که در راه خدا به مقام قلب رسيده، و از علوم حقه‏ي الهيه بدون دخالت تغيير نفس بهره‏مند شده‏اند.

نهرهاي شير

دوم نهرهائي است از شير که طعم آن تغيير نکرده است، و اين نهرها ظهور و بروز علومي است که براي مبتدئين در سير راه خدا مفيد بوده است؛ چون شير غذاي کودک است، و علومي که متعلق به افعال و اخلاق باشد، مانند علوم شرايع و حکمت عمليه، چون عنوان مقدميت براي عمل و تزکيه‏ي نفس دارند، لذا ظهور آن که اين نهرهاست اختصاص به ضعفائي دارد که مستعد سير در منازل نفس را داشته، و به سبب پرهيز از معاصي و رذائل اخلاق قابليت وصول به مقام قلب را دارند، ولي هنوز به آن مقام نرسيده‏اند، و بواسطه فراگرفتن مقدمات از علم شرايع و اخلاق و عمل نمودن به آن در صدد تقويت بنيه‏ي روحي برآمده‏اند.

و عدم تغيير طعم اين نهرهاي شير، اشاره به عدم آلودگي اين علوم به نيات فاسده و اهواء و بدع باطله و اعمال و تعصبات جاهلي است که آن علوم را از فضيلت و خاصيت خود ساقط و آنها را تبديل به سم مهلک مي‏نمايد.

نهرهاي شراب‏

سوم نهرهائي است از خمر که براي خورندگانش لذت فراوان دارد؛ خمر در دنيا گر چه ماده‏اي است خبيث، و بدبو، و بدطعم، که عقل را تخدير نموده، و از حس و ادراک ساقط نموده، و انسان را در رديف بهائم سقوط مي‏دهد؛

لکن خمر آخرت، جذبات الهيه است، که در اثر تجليات صفات و اسماء در قلب پيدا مي‏شود، و چنان عقل را مبهوت و حيران مي‏سازد، که با وجود مشاهده‏ي آن اسماء کليه و صفات الهيه‏ي غير محدوده، عقل دورانديش و محافظه کار و مصلحت انديش را ساقط نموده، و به کلي مراتب هستي را فراموش مي‏نمايد، و چون در او اين خاصيت موجود است، تعبير به خمر شده است.

ولي اين خمر انسان را از مرتبه‏ي عقل به بالاتر که مرتبه‏ي شهود و قلب است رهبري مي‏کند.

بنابراين «انهار من خمر»، ظهور اصناف و انواع محبت صفات و ذات خداست که براي شاربين که کاملين و بالغين به درجه شهود هستند، و استعداد مشاهده‏ي حسن‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 187

تجليات صفات و شهود جمال ذات را پيدا نموده، و ديوانه و مشتاق جمال مطلق حضرت ربوبي گشته‏اند، و به مقام روح رسيده، و مستغرق در انوار الهي شده‏اند، موجب لذت و بهجت و سرور و حبور خواهد بود.

نهرهاي عسل تصفيه شده‏

چهارم نهرهائي است از عسل تصفيه شده که در آن از شمع و کثافات و مواد قذره چيزي ديده نمي‏شود، و چون عسل بسيار شيرين است، لذا آن حلاوت هائي که از واردات از عالم قدس، و بارقه‏هاي نوراني، و لذت هائي که در حالات مختلفه براي متوسطين در راه خدا پيدا مي‏شود؛ و آنها را در ذوق و وجد و توجه به خدا مي آورد، و متوجه به کمال خود مي‏نمايد؛ در آنجا به صورت نهرهائي از عسل مصفي که خالي از شوائب کدورات و دخالتها و تسويلات نفس است ظهور پيدا مي‏کند البته اين اختصاص به افرادي دارد که در مقام ذوق آن جذبات بوده، و هنوز به مرحله‏ي سکر در اثر مشاهده تجليات در نيامده‏اند.

توضيحي در مورد نهرهاي ‏بهشتي

بنابر آنچه گفته شد نهرهاي شير علوم است که در مبتدئين و ضعفاي از راه پيمايان راه خدا است، و نهرهاي عسل اختصاص به افراد متوسط دارد، که با ملاحظه‏ي جذبات الهي و مشاهده‏ي صفات سرگرمند، و نهرهاي خمر اختصاص به افرادي دارد که بواسطه تجليات جمال و عشق بدان ذات لايزال، هستي خود را فراموش کرده، محو در انوار او شده‏اند،

و مراد از کريمه‏ي شريفه‏ي وسقيهم ربهم شرابا طهورا همان شرابي که آنها را از تمام تعلقات دنيويه از مال و مئآل و فرزند و عيال و جاه و اعتبار پاک و پاکيزه مي‏کند، و نفس خورنده را از اين مراحل صعود مي‏دهد.

نهرهاي آب زلال غير متغير و متعفن اختصاص به افرادي دارد که به مقام قلب رسيده، و همه گونه علوم و معارف الهيه در قلب آنان بدون دخالت نفس و زيغ اهواء طلوع نموده است،

نهر زنجبيل و چشمه کافور

افرادي از متوسطين هستند، که در اثر تجليات صفات خدا و مشاهده‏ي اسماء محو جمال او مي‏گردند، براي آنکه طلب و عشق آنها هميشه زنده باشد و حرارت در آنها به اندازه کافي موجود باشد، در کاسه‏هاي شراب آنها قدري از نهر زنجبيل که ماده گرم، و با حرارتي است مخلوط مي‏کند.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 188

و يسقون فيها کأسا کان مزاجها زنجبيلا عينا فيها تسمي سلسبيلا.[245]

زنجبيل نهري است که سلسبيل ناميده مي‏شود، و از شدت خوشگواري و ذوق شاربين را در حرارت طلب مي آورد،

البته اين افراد چون اشتياق و عشق آنها به اعلي درجه نرسيده، از زنجبيل خالص به آنها نمي‏آشامانند، بلکه از نهر زنجبيل در کأس آنها ممزوج نموده، و بدانها مي‏دهند، و چون هنوز اشتياق سير در صفات را دارند، بنابراين محبت آنها از لذت حرارت طلب پاک نشده است، و گاهي که از واردات و تجليات جمال آرامش و سکوني پيدا مي‏کنند، از چشمه‏ي کافور در کأس آنها ريخته مي‏شود.

کافور خنک و معطر بوده، و موجب آرامش و سکون او مي‏گردد.

ان الابرار يشربون من کأس کان مزاجها کافورا عينا يشرب بها عباد الله يفجرونها تفجيرا.[246]

چون هنوز به مقام جمع نرسيده، و در عين جمع ذات مستغرق نگشته‏اند؛ لذا آن آرامش مطلق و آن سکون من جميع الجهات براي آنان نيست؛ آن براي کساني است که به مرحله‏ي عبوديت مطلقه آمده و از عباد الله شده باشند؛ آنها از مقربين‏اند، و از اصل چشمه کافور مي آشامند، و علاوه به قلب و دل هر که استعداد داشته باشد؛ از آن چشمه جاري مي‏کنند، و در کأس هر کسي به اندازه‏ي استعداد او مي‏ريزند.

باري اين چشمه‏ي کافور همان چشمه‏ي تسنيم است که آن نيز اختصاص به مقربين دارد، و اما در کأس ابرار مقداري از آن ريخته مي‏شود.

ان الابرار لفي نعيم علي الأرائک ينظرون، تعرف في وجوههم نضرة النعيم يسقون من رحيق مختوم ختامه مسک و في ذلک فليتنافس المتنافسون و مزاجه من تسنيم عينا يشرب بها المقربون.[247]

ابرار از شراب مهر کرده شده مي‏خورند، مهر آن طيب و پاکيزه، و همان قوانين شرع مقدس است که با آن ظرف شراب را پر کرده، و از دستبرد شيطان مصون‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 189

داشته‏اند، قدري از نهر تسنيم داخل آن شراب صافي نموده و به ابرار مي‏دهند؛ وليکن مقربين از خود چشمه‏ي تسنيم که از بالاترين نقطه از نقاط بهشت جاري است، مي آشامند.

چشمه تسنيم از زير پاي اميرالمؤمنين جاري است

و آنکه بر اعراف قرار دارد و تسنيم از زير پاي او جاري است مقام ولايت کبراي حضرت مولي الموالي اميرالمؤمنين عليه‏السلام است، که تمام مقربين از چشمه‏ي جاري شده از زير پاي آن حضرت مي آشامند.

نهر تسنيم از قلب آن حضرت سرچشمه مي‏گيرد، و مقربين را سيراب مي‏کند، و سپس به حوض کوثر وارد مي‏شود، و از آنجا به قلوب و دلهاي شيعيان و مواليان هر جا و در هر مکان، هر يک از انواع اين علومي که ذکر شد، چه تسنيم، و کافور، و چه زنجبيل، و چه خمر صافي، و چه نهر شير، يا آب غير متعفن، يا نهر عسل، همه از مقام ولايت که علم مطلق است سرچشمه گرفته، و افراد بني آدم را هر يک به نوبه‏ي خود بحسب ظروف و استعدادات سيراب مي‏کند.

ساقي حوض کوثر

رواياتي بسيار و مستفيض از ائمه عليهم‏السلام روايت ‏شده است که ساقي حوض کوثر حضرت اميرالمؤمنين عليه‏السلام بوده، با قدح‏ها که در اطراف آن است به هر کس از مواليان مي‏دهند، و با عصائي که در دست آن حضرت است دشمنان خاندان عصمت را از حوض مي‏راند، ولي ما از طريق عامه بعضي رواياتي را که در اين باب نقل شده است ذکر مي‏کنيم.

محب الدين احمد بن عبدالله طبري از ابي‏سعيد الخدري روايت مي‏کند که: قال: قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله يا علي معک يوم القيمة عصا من عصي الجنة تزود بها المنافقين عن الحوض اخرجه الطبراني.[248]

حضرت رسول به اميرالمؤمنين عليه‏السلام فرمودند: يا علي با تو در روز قيامت عصائي است از عصاهاي بهشتي که با آن منافقين را از بهشت مي‏راني.

قندوزي حنفي گويد: اخرج المؤيد اخطب الخطباء موفق بن احمد الخوارزمي المکي، عن سيد الحفاظ عن، ابي منصور شهردار ابن‏شيرويه الديلمي،

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 190

بسنده عن زيد بن علي بن الحسين، عن ابيه عن جده اميرالمؤمنين علي رضي الله عنهم؛ آن وقت روايتي مفصل را بيان مي‏کند و از جمله فقرات آن اين است: که مي‏فرمايد: يا علي! انک غدا علي الحوض خليفتي، و انت أول من يرد علي الحوض و انت تزود المنافقين عن حوضي، و انت اول داخل في الجنة من امتي، و ان محبيک و اتباعک علي منابر من نور، رواء مرويين، مبيضة وجوههم حولي، اشفع لهم فيکونون غدا جيراني، و ان اعدائک غدا ظمآء مظمئين، مسودة وجوههم، يضربون بالمقامع و هي سياط من نار مقمحين.[249]

اي علي! حقا تو فردا در کنار حوض کوثر خليفه‏ي من مي‏باشي،

و تو اولين کسي هستي که فردا کنار حوض بر من وارد مي‏شود،

و تو منافقين را از کنار حوض من ميراني،

و تو اولين کسي هستي از امت من که داخل در بهشت مي‏شوي!

و حقا که دوستان تو و پيروان تو بر منبرهائي از نور قرار گرفته، همگي سيراب و سيراب شده، با چهره‏هاي درخشان و تابناک در اطراف من هستند، و من شفاعت آنها را مي‏نمايم، و آنان فردا همسايگان من هستند.

و حقا که دشمنان تو در فردا تشنه کام و جگر سوخته، با صورتهاي سياه و تاريک حاضر شده، و با چماق‏هائي که از شلاق‏هاي آتشين مي‏باشد به دور رانده مي‏شوند و سرافکنده خواهند بود.

و نيز گويد: اخرج ابونعيم الحافظ، عن ابي هريرة، قال: قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله لعلي رضي الله عنه: انت‏ يا علي علي حوضي، تزود المنافقين، و ان اباريقه عدد نجوم السماء، و انت و الحسن، و الحسين، و حمزة، و جعفر في الجنة اخوانا علي سرر متقابلين، و انت و اتباعک معي ثم قرء (و نزعنا ما في صدورهم من غل اخوانا علي سرر متقابلين)[250] رسول خدا صلي الله عليه و آله به اميرالمؤمنين عليه‏السلام فرمودند:

اي علي! تو در اطراف حوض من هستي، و منافقين را از آن دور مي‏کني‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 191

ابريق‏هاي بهشتي که با آنها از کوثر آب برمي‏دارند تعدادش به اندازه‏ي ستارگان آسمان است. و تو، و حسن، و حسين، و حمزه، و جعفر، در بهشت‏برين، برادراني هستيد که در روي سريرها و تخت‏ها در مقابل يکديگر به تماشاي هم اشتغال داريد!و تو و پيروان تو همگي با من هستند، سپس رسول خدا اين آيه را قرائت کردند: و بيرون کشيديم، از سينه‏هاي آنان هر کدورت و قذارتي را، و آنان با يکديگر، برادروار و روبروي هم بر تخت‏ها و اريکه‏ها جاي دارند.

و نيز گويد: و في جمع الفوائد: جابر و ابو هريره رفعاه علي بن ابيطالب: صاحب حوضي يوم القيمة، للاوسط[251] ابوهريره و جابر مرفوعا از رسول خدا روايت کرده‏اند که فرمود: صاحب حوض من در روز قيامت علي بن ابيطالب است.

و نيز گويد: ابوسعيد رفعه: يا علي! معک يوم القيمة عصا من عصي الجنة تزود بها المنافقين عن حوضي، للاوسط[252] ابوسعيد مرفوعا روايت کرده است که رسول خدا فرمود: اي علي! با تو در روز قيامت عصائي است که با آن منافقان را از اطراف حوض من مي‏راني،

و نيز گويد: و في جواهر العقدين، اخرج الطبراني عن ابي‏کثير قال: کنت جالسا عند الحسن بن علي رضي الله عنهما، جاء رجل فقال له: ان معاوية بن خديج يسب اباک عند ابن ‏ابي‏سفيان، فقال له: ان رأيته من بعد، ارنيه! فرءآه يوما (فاراه ذلک الرجل)

فقال الحسن رضي الله عنه لابن خديج: انت تسب اباي عند ابن آکلة الاکباد؟ امالئن وردت علي الحوض و ما اراک ترده، لتجدن اباي مشمرا حاسرا ذراعيه، يزود المنافقين عن حوض رسول‏الله صلي الله عليه و آله و هذا قول الصادق المصدق صلي الله عليه و آله[253] ابن‏کثير گويد: من در خدمت حضرت امام حسن مجتبي عليه‏السلام بنشسته بودم که مردي آمد و به آن حضرت گفت: معاوية بن خديج پدر شما را در نزد معاوية ابن‏ ابي‏سفيان سب و شتم مي‏کرد. حضرت فرمود: از اين پس اگر او را ديدي به من نشان بده آن مرد روزي آن شخص را ديد، به حضرت نشان‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 192

داد. حضرت امام حسن عليه‏السلام به معاوية بن خديج فرمود: تو پدر مرا در نزد فرزند خورنده‏ي جگرها (هند جگر خوار) سب و شتم مي‏نمودي آگاه باش! اگر در کنار حوض وارد شوي- و من هيچ نمي‏بينم که بتواني در آنجا وارد شوي- پدر مرا خواهي يافت که دامن بر کمر زده و آستين‏ها را تا ذراع خود بالا زده و منافقان را از حوض رسول‏الله صلي الله عليه و آله دور مي‏کند و مي‏راند و اين گفتار شخص صادق و مصدق- راست‏گو و گواهي شده بر راستي- رسول خدا صلي الله عليه و آله است.

و نيز گويد ايضا لاحمد في المناقب ان رسول‏الله صلي الله عليه و آله قال: اعطيت في علي خمس، هن احب الي من الدنيا و ما فيها الي ان قال و اما الثالثة فهو واقف علي حوضي يسقي من عرفه من امتي.[254]

احمد بن موفق خوارزمي در مناقب گويد: که رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمودند: درباره‏ي علي بن ابيطالب، از جانب خداوند عزوجل، به من پنج چيز داده شده است که آنها در نزد من از تمام دنيا و آنچه در دنياست محبوبترند.

و سپس يک يک را ذکر مي‏کند تا مي رسد به آنکه مي گويد:

و اما چيز سوم، آن است که علي بن ابيطالب در کنار حوض من قرار دارد و هر فرد از افراد امت من را که او را بشناسد، سيراب مي‏کند.

و نيز گويد: و في المناقب عن سعيد بن جبير، عن ابن‏عباس رضي الله عنهما، قال: قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله: يا علي، انت صاحب حوضي، و صاحب لوائي، و حبيب قلبي، و وصييي، و وارث علمي، و انت مستودع مواريث الانبياء من قبلي، و انت امين الله في ارضه، و حجة الله علي بريته، و انت رکن الايمان، و عمود الاسلام، و انت مصباح الدجي، و منار الهدي، و العلم المرفوع لاهل الدنيا، يا علي، من اتبعک نجي، و من تخلف عنک غرق، و انت الطريق الواضح و الصراط المستقيم، و انت قائد الغر المحجلين و يعسوب المؤمنين و انت مولي من انا مولاه، و انا مولي کل مؤمن و مؤمنة، لا يحبک الا طاهر الولادة، و لا يبغضک الا خبيث الولادة، و ما أعرجني ربي عزوجل الي‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 193

السماء، و کلمني ربي الا قال: يا محمد اقرء عليا مني السلام و عرفه، انه امام اوليائي و نور اهل طاعتي و هنيئا لک هذا الکرامة.[255]

ابن‏عباس مي‏گويد که رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمودند:

اي علي! تو صاحب حوض من هستي! و صاحب لواء من هستي! و حبيب دل من هستي! و وارث علم من هستي! و تو محل امانت مواريث پيامبران قبل از من هستي!

و تو امين خدا در روي زمين او هستي! و حجت خدا بر تمام آدميان و رکن ايمان، و ستون اسلام، و چراغ درخشنده در تاريکي ها و منار هدايت و پرچمي که براي اهل دنيا برافراخته شده است مي‏باشي!

اي علي! کسي که از تو پيروي کند نجات مي‏يابد! و کسي که از تو تخلف ورزد دستخوش غرقاب هلاک مي گردد!

و تو طريق روشن و راه مستقيمي! و تو پيشواي سفيد چهرگان و نشانه‏داران در غرفات بهشتي! و تو رئيس و سپهسالار مؤمناني!

و تو ولي و سرپرست هر کس هستي که من ولي و سرپرست او هستم! و من مولي و ولي هر مرد مؤمن و هر زن مؤمنه‏اي هستم.

تو را دوست ندارد مگر کسي که تولدش پاک باشد! و تو را دشمن ندارد مگر کسي که تولدش ناپاک باشد.

و خداي من عزوجل مرا به آسمان معراج نداد و با من پروردگار من تکلم نکرد مگر آنکه گفت: اي محمد! از جانب من سلام مرا به علي برسان و به او بفهمان که او امام اولياي من است، و نور اهل طاعت من است، و گوارا باد بر تو اين کرامت!

و ابن‏شهرآشوب گويد: و في اخبار ابي رافع من خمسه طرق، قال النبي صلي الله عليه و آله يا علي ترد علي الحوض و شيعتک رواء مرويين، و يرد عليک عدوک ظلمئاء مقمحين.[256]

ابن‏شهرآشوب از خبرهاي ابورافع از پنج طريق روايت کرده است که رسول خدا صلي الله عليه و آله، به علي بن ابيطالب فرمودند:

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 194

اي علي! تو و شيعيانت وارد بر حوض کوثر مي‏شويد همگي شاداب و سيراب و دشمنانت بر تو وارد مي‏شوند همگي تشنه کام و سرافکنده.

و جاء في تفسير قوله تعالي: و سقيهم ربهم شرابا طهورا، يعني سيدهم علي بن ابيطالب، و الدليل علي ان الرب بمعني السيد: قوله تعالي: و اذکرني عند ربک.[257]

در تفسير گفتار خداي تعالي: و پروردگارشان آنان را از شراب طهور سيراب مي کند، آمده است که مراد از رب در اين مبارکه سيد است؛ و ربهم يعني سيد ايشان علي بن ابيطالب، و دليل اينکه رب در اينجا به معناي سيد است گفتار خداي تعالي است، که يوسف به رفيق زنداني خود گفت: مرا در نزد رب خود بياد بياور که مراد همان رئيس و حاکم بوده است.

الفايق: ان النبي قال لعلي: انت الذائد عن حوضي يوم القيامة تذود عنه الرجال کما يذاد الاصيد البعير الصادي‏ اي الذي به الصيد و الصيد، داء يلوي عنقه.[258]

در فائق زمخشري آمده است: رسول خدا به علي بن ابيطالب گفتند: تو هستي که از حوض من در روز قيامت دور مي کني! دور مي کني و مي راني از آن مردمان منافقين را همانطور که شتر گر را ساربانان از ميان شترها دور مي‏کنند.

اشعار سيد حميري درباره حوض کوثر و ساقي آن‏

حميري شاعر اهل بيت سلام اله عليهم مي گويد:

 

اؤمل في حبه شربة

من الحوض تجمع امنا و ريا

 

اذا ما وردنا غدا حوضه

فادني السعيد و ذاد الشقيا

 

متي يدن مولاه منه يقل

رد الحوض و اشرب هنيئا مريا

 

و ان يدن منه عدو له

يذده علي مکانا قصيا.[259]

 

و نيز راجع به غاصبين مقام ولايت ضمن قصيده طويلي گويد.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 195

اشعار نغز و مشهور حميري راجع به حوض کوثر

 

و ازمعوا غدرا بمولاهم

تبا لما کانوا به ازمعوا

 

لاهم عليه يردوا حوضه

غدا و لا هو فيهم يشفع‏

 

حوض له ما بين صنعا الي

ايلة ارض الشام او اوسع‏

 

ينصب فيه علم للهدي

و الحوض من ماء له مترع‏

 

يفيض من رحمته کوثر

ابيض کالفضة او انصع‏

 

حصاه ياقوت و مرجانة

يهتز منها مونق مونع‏

 

اخضر مادون الجني ناضر

و فاقع اصفر ما يطلع‏

 

و العطر و الريحان انواعه

تسطع ان هبت‏ به زعزع‏

 

ريح من الجنة مأمورة

دائمة ليس لها منزع‏

 

اذا مرته فاح من ريحه

ازکي من المسک اذا يسطع‏

 

فيه اباريق و قد حانه

يذب عنها الانزع الاصلع‏

 

يذب عند ابن ‏ابيطالب

ذبک حربي ابل تشرع‏

 

اذا دنوا منه لکي يشربوا

قيل لهم تبا لکم فارجعوا

 

دونکموا فالتمسوا منهلا

يرويکم او مطعما يشبع‏

 

هذا لمن والي بني احمد

و لم يکن غيرهم يتبع‏

 

فالفوز للشارب من حوضه

و الويل و الذل لمن يمنع.[260]

 

مفاد اشعار اين است‏

1- متمردين از بيعت با اميرالمؤمنين عليه‏السلام در غدر و مکر با مولاي خود علي بن ابيطالب پافشاري کردند، نابود و هلاک باد آن منظوري که براي وصول به آن به چنين مکري دست زدند

2- فرداي قيامت آنها نمي‏توانند در حوض علي داخل شوند، و نه آن حضرت

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 196

درباره‏ي آنها شفاعت خواهد نمود.

3- براي آن حضرت حوضي است، که وسعتش ما بين صنعا تا ايله از اراضي شام است، بلکه آن حوض وسعتش بيشتر است‏

4- در آنجا نشانه و عَلَمي براي راهنمائي مواليان آن حضرت مي گذارند، و آن حوض از آبي که از آن حضرت است سرشار خواهد بود.

5- از آن حضرت کوثر جريان پيدا مي کند، که آبش مانند نقره سفيد بلکه درخشانتر است.

6- ريگهاي ته حوض کوثر از ياقوت و مرجان و لؤلؤئي است، که تا بحال دست کسي به آنها نرسيده است، زمين کوثر از مشک، و در اطراف آن درخت هائي با ميوه‏هاي زيبا و رسيده در اهتزاز است.

7- آنقدر رنگهاي سبز برگهاي درختان خوش رنگ، و رنگهاي زرد طلائي آن دلفريب است، که هيچ چشمي نديده است، و چون باد و نسيم بهشتي در حرکت درآيد، از آن حوض بوي انواع عطر و رياحين معطر برمي خيزد.

8- نسيمي هميشگي و دائمي از بهشت به امر خدا مي وزد، که هيچگاه از حرکت نمي‏ايستد.

9- و چون به وزش درآيد از عطر کوثر بهتر از بوي مشگ در هنگام انتشار آن به مشام جان مي رسد.

10 و 11- در اطراف کوثر ابريق‏ها و قدح‏ها موجود، براي سيراب شدن مواليان گذارده شده است، وليکن رجل أصلع: مولا اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب دشمنان خدا را مانند شترهاي گري که در آب افتاده‏اند، از آن حوض دور مي‏کند.

13- چون بخواهند قدري به حوض نزديک شوند، تا از آب آن بياشامند، ندا مي رسد دور شويد نابود شويد.

14- برگرديد! شما آبشخواري در نزد خود بجوئيد، که شما را سيراب کند، و غذائي که شما را سير بنمايد.

15- اين حوض اختصاص به افرادي دارد که با ذريه رسول خدا مهرباني نموده، و ولايت آنها را در دل داشته باشند، و تبعيت از غير آنان ننموده باشند.

16- بنابراين اين رستگاري و کاميابي براي کسي است که از آن حوض بياشامد، و ذلت و تيره‏بختي براي کسي که از آن منع شود.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 197

باري اين حوض معدن علم اميرالمؤمنين است، که حيات‏بخش جانها و شفا دهنده دلهاست، هر کوري در آن برود بينا مي‏شود و هر سياهي سفيد، و هر مريضي شفا پيدا مي‏کند، و هر سوخته‏اي جان جديد پيدا مي کند، و لذا اين حوض از اعراف که جاي آن حضرت، و از تسنيم که علم آن حضرت است جاري مي شود.

و هيچ مقامي بالاتر از آن نيست، مگر عرش خدا؛ که اشاره به مقام حقيقت نبويه دارد.

فرمود پيغمبر اکرم صلي الله عليه و آله در حديثي که متفق عليه فريقين است: انا مدينة العلم و علي بابها.[261]

من شهر علم و دانش هستم، و علي در آن است.

 

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 198

درس یازدهم

معناي وحي خيرات به ائمه در تفسير آيه‏ي مبارکه: و جعلناهم ائمة يهدون بامرنا و اوحينا اليهم فعل الخيرات

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 199

درس 11

بسم الله الرحمن الرحيم‏

و صلي الله علي محمد و آله الطاهرين و لعنة الله علي اعدائهم اجمعين من الآن الي قيام يوم الدين و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم.

قال الله الحکيم في کتابه الکريم:

و جعلنا ائمة يهدون بامرنا و اوحينا اليهم فعل الخيرات و اقام الصلوة و ايتاء الزکوة و کانوا لنا عابدين.[262]

خداوند عزوجل مي‏فرمايد: ما حضرت ابراهيم و اسمعيل و اسحاق را ائمه‏اي قرار داديم که به امر ما هدايت مي‏کنند، و کارهاي پسنديده را به آنها وحي کرديم، و اقامه نماز و ايتاء زکوة را به آنها وحي نموديم؛ و آنها از زمان قبل، روش و مسلکشان اين بود که ما را عبادت مي نمودند.

در معناي وحي خيرات که به ائمه مي‏شود

در مباحث گذشته پيرامون کيفيت هدايت به امر خدا و شرائط تحقق آن بحث و از آيات قرآن استنتاجاتي نموديم؛ اينک راجع به جمله ديگر آيه که مي‏فرمايد: و اوحينا اليهم فعل الخيرات بحث نموده و معني آن را استنتاج مي نمائيم بحول الله و قوته:

در اين جمله خدا مي‏فرمايد: نفس افعال خيري که آنها انجام مي‏دادند، وحي ما بود. چون مصدر مضاف افاده‏ي تحقق فعل را در خارج مي کند.

اگر کسي بگويد: يعجبني إحسانک و فعلک الخير،

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 200

از آن استفاده مي‏شود که احسان و فعل خوبي که نموده‏اي مرا مسرور نمود، اما اگر بخواهند بگويند که احسان تو، و فعل نيک تو، پس از اين مرا مسرور مي‏کند، مصدر را اضافه نمي‏کنند، بلکه يا قطع از اضافه مي‏نمايند، يا فعل را با «ان مصدريه» ذکر مي‏کنند، و مي‏گويند: يعجبني ان تحسن و ان تفعل الخير يا آنکه يعجبني الإحسان لک و الفعل لک.

مانند آياتي که در قرآن به عنوان تشريع احکام بيان شده، و منظور بجاي آوردن آن افعال است در زمان مستقبل از وقت خطاب، در آن آيات أن مصدريه بکار برده شده است مانند، «ان تصوموا خير لکم»[263] و «امرت ان أعبد الله»[264] و «ان لا تعبدوا الا الله»[265] و «ان اقيموا الصلوة».[266]

معناي وحي تکويني‏

اما در آيه مورد بحث نمي‏فرمايد: و أوحينا إليهم أن تفعلوا الخيرات، به آنها وحي نموديم که خيرات را بجاي آريد، بلکه مي‏فرمايد افعال خارجي که از آنها سرمي زد عين وحي ما بود، ما وحي کرديم به آنها افعال خيري را که انجام مي‏دادند، در اين صورت نفس فعل آنها مورد وحي است.

بنابراين بايد ديد چگونه ممکن است فعل مورد وحي واقع شود. براي روشن شدن اين مطلب از قرآن مجيد شاهدي مي‏آوريم:

و اوحي ربک الي النحل ان اتخذي من الجبال بيوتا و من الشجر و مما يعرشون. ثم کلي من کل الثمرات فاسلکي سبل ربک ذللا يخرج من بطونها شراب مختلف الوانه فيه شفاء للناس ان في ذلک لآية لقوم يتفکرون.[267]

خداي تو به زنبور عسل وحي فرستاد، به اينکه در کوهها و درختها، و در سقف‏هاي منازل، براي خود خانه درست کن؛ سپس از تمام ميوه‏جات بخور، و با حالت تسليم و پذيرش راههائي که خدا به تو معرفي کرده بپيما.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 201

آيا اين وحي که به زنبور عسل کرده است، مانند وحي به قلب پيغمبران بود، که در هر لحظه بر قلب زنبور عسل وحي مي رسيده، که اين قسم خانه بساز، در اينجا سکني گزين، روي اين گل بنشين! سپس روي آن گل! روي گل بدبو منشين؟ يا آنکه اينطور نيست، بلکه خداوند به قسمي اين حيوان عجيب و لطيف را خلق فرموده است که تمام کارهاي او به اراده‏ي خدا انجام پذيرفته، و اين حيوان معصوم بدون هيچ دخالتي از نفس اماره و آرزوهاي باطله و شخصيت‏طلبي‏ها، طبق برنامه‏ي معين که خدا، در عالم تکوين براي او مقرر داشته است، در هر لحظه به امر و اذن پروردگار در راهي که خدا معين نموده سير مي کند، و طبق دعوت فطرت از روي اين گل بر روي آن گل مي‏نشيند، و شيره‏ي گل خوشبو را مي مکد، در سقفها، و کوهها و درختها، خانه‏ي هندسي شکل عجيب مي‏سازد.

اين وحي را وحي تکويني گويند، يعني خدا در عالم تکوين و خارج، تمام افعال و سکنات او را خود تنظيم نموده، و بدون دخالت امر خارج که او را در سير تکاملي خود از صراط مستقيم خارج کند، او را در راهها و طرق سعادت و اعمال نيک طبق برنامه آفرينش حرکت مي دهد.

وحي خيرات به امامان‏

آيه مبارکه قرآن مي‏فرمايد: که ما فعل خيرات را به آنها وحي کرديم يعني تمام افعال پسنديده که از آنها ظهور مي‏کند، به اذن ما، و امر ما بوده، و ملکوت آنها در دست ماست؛ و بنابراين اعمال آنها بدون دخالت هيچ فکر نفساني و هواي خودپسندي از آنها سر مي‏زند.

آنها اعتبار انديش نيستند و براي محافظه کاري فعلي انجام نمي‏دهند و براي بجا آوردن کاري در اعتبارات واهيه نمي افتند که سپس کار خود را بر اساس مصلحت تخيليه بجاي آورند، بلکه از تمام اين مراحل عبور نموده‏اند. اراده‏ي آنها اراده‏ي خدا، و فعل آنها از ضميري پاک و بي‏آلايش، بدون شائبه‏ي منفعت‏طلبي و ملاحظه اجر و پاداش، و عاقبت‏انديشي، از آنها سرمي زند.

آنها افرادي هستند که خود فعل جزاي آنهاست، و در صدد جزائي خارج از نفس و حقيقت فعل خود نيستند.

اين فعل، فعل خداست که به اراده و مشيت خدا از آئينه‏ي وجود و صقع نفس آنان هويدا و از مجري و مجلاي وجود آنان طلوع مي کند.

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 202

بنابراين مي‏توان گفت که نفس فعل آنان وحي خداست.

انسان تا هنگامي که چشمش به جمال پروردگار گشوده نشده، و کم‏کم مراتب هستي خود را فراموش ننموده، و به خدا هست نشده است، تمام افعال را از خود مي‏بيند، و حتما براي غايت و نتيجه‏اي انجام مي دهد، ولي اگر در مرحله‏ي عبوديت قدم به صدق گذاشت، رفته رفته در اثر مشاهده‏ي قدرت و علم مطلق خدا و انکشاف مراحل توحيد در وجود وي، ديگر از خود وجود و هستي ادراک نمي کند، تا آنکه براي بقا و حفظ آن يا براي جلب نفع و رفع ضرر کاري انجام دهد، خود را در دست قدرت پروردگار چون موم در مشت قوي پنجه‏اي خاضع و تسليم ملاحظه مي نمايد، چون با طلوع خورشيد حقيقت، و مشاهده‏ي جمال مطلق و حيات و علم مطلق، وجود خود را سراب ديده، و نمي‏تواند چيزي را براي خود و به مصلحت خود انجام دهد، هر کاري که از او در اين صورت و اين حال سرمي زند کار حق است و بس.

در حديث قدسي که فريقين روايت کرده‏اند خدا مي‏فرمايد:

لا يزال العبد يتقرب الي بالنوافل حتي احبه فاذا احببته کنت سمعه الذي يسمع به و بصره الذي يبصر به و لسانه الذي ينطق به و يده التي يبطش بها.[268]

پيوسته بنده‏ي مطيع من به سبب بجا آوردن کارهاي مورد رضا و پسند من که او را جبرا تکليف ننموده‏ام و خود به شوق و رغبت انجام مي دهد، به من تقرب مي‏جويد، و نزديک مي‏شود، تا به سر حدي مي رسد که من دوستدار او خواهم شد، و چون او را محبوب خود قرار دادم، من گوش او مي‏شوم که با او مي‏شنود، و من چشم او مي‏شوم که با او مي‏بيند، و من دست او مي‏شوم که با او اخذ مي‏کند.

يعني در آن حال گوش را از خود نمي‏بيند، بلکه گوش او مجرائي است که بوسيله آن خدا مي‏شنود، و بوسيله چشم او خدا مي‏بيند.

آيه مبارکه‏ي قرآن:

و ما رميت اذ رميت و لکن الله رمي.[269]

دلالت بر همين مقام دارد، اي رسول ما در آن وقتي که تو تير انداختي، تو تير

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 203

نينداختي، بلکه خدا تير انداخت؛ آيه‏ي مبارکه‏ي

يد الله فوق ايديهم[270] نيز بر اين معنا دلالت مي‏کند، دست خدا بالاي دست آنان است؛

شرط تحقق امامت، عبور امام از هستي خود و تحقق به هستي خداست‏

بالجمله از آيه‏ي مبارکه: و اوحينا اليهم فعل الخيرات استفاده مي‏شود که امام کسي است که حقا بايد از مراتب نفس و خودي عبور نموده، و به مراحل توحيد حقيقي وارد شده، و با وجود طلوع آفتاب عالمتاب، و ظهور ذات مقدس حق جل و علا در مرائي کاينات و جلوه‏ي او در ماهيات امکانيه، از خود ظهور و بروز نديده، بلکه اصل هستي خود را مندک در هستي حضرت مفيض الوجود بنمايد؛ و فعل او و گفتار او و سکون و حرکت او و قيام و قعود او و جنگ و صلح او فعل خدا گردد.

اگر کسي به اين مرحله رسيد قابليت امامت را به اذن خدا دارد و الا فلا.

چون امام يعني کسي که مأموم را به مقام و محل و مقصود خود رهبري مي‏کند، کسي که از شوائب نفس اماره بيرون نيامده است، اگر امام شود تمام مأمومين را به محل و مقام خود که اميال نفسانيه باشد دعوت مي کند؛ و بديهي است که اين دعوت، دعوت به خدا نبوده، بلکه دعوت به نفس است.

امام با اين خاصه‏اي که ذکر شد، چون فعلش فعل حق، و قولش قول حق مي‏شود، لذا حجت است، چون فعل و قول حق حجت است.

بنابراين بايد از او پيروي کرد، و بر کار او خرده نگرفت، زيرا خرده گرفتن بر او خرده گرفتن بر فعل حق است، و شخص خورده‏گير بايد به نفس خود مراجعه نمايد، و عيب را در آنجا جستجو کند، که بواسطه‏ي، جهل و فقدان معرفت و ناشناختن امام، عيبي را بدو نسبت داده است.

ممکن است بسياري از افراد نيک و صالح العمل باشند، ولي چون از خودي خود برون نيامده‏اند، امام را نشناسند، مرتبه‏ي امامت مرتبه‏اي است بس رفيع.

قيام زيد بن علي بن الحسين بدون دستور امام بوده است‏

در اصول کافي در کتاب حجت مرحوم کليني با اسناد خود از

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 204

ابان از احول[271] نقل مي‏کند: که زيد بن علي بن الحسين عليهم‏السلام چون مورد طلب خليفه قرار گرفت، و در دنبال او جاسوسان مي گشتند در حالي که خود را مختفي نموده بود، من بر او وارد شدم، به من گفت:

اي اباجعفر! اگر فردي از ما بر عليه خليفه خروج کند، رأي تو در اين باره چيست؟ آيا تو هم براي کمک با او خروج خواهي نمود؟

من در پاسخ او گفتم: اگر آنکه بر خليفه خروج کند مانند پدر تو (حضرت علي بن الحسين) و برادر تو (حضرت امام محمد باقر) باشد من براي حمايت او خروج مي کنم.

احول مي گويد: زيد به من گفت: من اراده‏ي خروج دارم، که با اين قوم مجاهده نمايم، تو هم با من خروج کن.

من گفتم: چنين کاري نمي کنم فدايت گردم.

زيد گفت: آيا جان خود را خيلي دوست داري، و از کمک ما دريغ مي کني؟

گفتم نه: جان من يک نفسي بيش نيست، ولي مطلب جاي ديگر است و آن اينکه اگر زمين داراي امام و حجت است، چون اين خروج تو بدون اذن و دستور اوست، بنابراين افرادي که با تو خروج کنند، هالک؛ و افرادي که تخلف ورزند و خروج نکنند ناجي و رستگار خواهند بود.

و اگر زمين داراي امام و حجتي نيست، بنابراين افرادي که با تو خروج کنند يا نکنند در مرتبه‏ي مساوي، و در منزلت برابرند، چون هر دو آنها کار را روي اختيار خود انجام داده، و طبق دستور حجت خدا نبوده است.

زيد به من گفت: اي اباجعفر! من با پدرم در سر سفره مي‏نشستم، پدرم براي من لقمه‏ي بزرگ مي گرفت، و لقمه‏ي داغ را سرد مي نمود تا خنک شود و به من مي‏داد، از روي شفقت و مهري که با من داشت؛ چگونه مي‏شود با من شفقت نکند، و از آتش‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 205

دوزخ به علت عدم معرفي امام مرا نرهاند؟

آيا مي‏شود تو را بدين (امام) معرفي کند، و به من امام را معرفي ننمايد؟

من به زيد عرض کردم: فدايت شوم، روي شفقتي که پدرت با تو داشته، و از آتش تو را مي رهانيده است، امام را به تو معرفي ننموده است، چون خوف داشته است که اگر معرفي کند و تو نپذيري داخل در آتش خواهي شد، وليکن به من امام را خبر داده، و معرفي نموده است، اگر من اطاعت او را گردن نهم و معرفي او را بپذيرم، نجات پيدا مي کنم؛ و اگر نپذيرم، پدرت بر من باکي نداشته است که داخل آتش گردم.

سپس به زيد گفتم: فدايت شوم، آيا شما افضليد يا انبياء؟

زيد گفت: بلکه انبياء افضلند.

گفتم: يعقوب به فرزندش يوسف گفت: يا بني لا تقصص رؤياک علي اخوتک فيکيدوا لک کيدا[272]، اي فرزند من، خواب خود را با برادران خود مگو زيرا آنها بر عليه تو مکر و حيله خواهند نمود.

چرا يعقوب برادران را از خواب يوسف خبر نکرد، و مخفي نمود، بجهت آنکه بر فرزندش يوسف شفقت و مهرباني داشت و مي دانست که در اثر افشاء خواب، يوسف را هلاک مي‏کنند؛ همينطور پدرت چون به تو شفقت و مهر داشته، معرفي امام را از تو مختفي داشته، چون مي دانسته اگر بگويد، و قبول نکني، داخل در آتش خواهي بود.

زيد گفت: قسم به خدا که چون اين مطالب را گفتي من هم به تو بگويم که صاحب تو (حضرت امام جعفر صادق عليه‏السلام) در مدينه به من خبر داد: که تو کشته خواهي شد، و به دار آويخته مي‏شوي! و در نزد آن حضرت صحيفه‏اي است که در آن قتل، و به دار کشيده شدن من نوشته شده است.

احول مي گويد: چون براي عزم حج حرکت کردم، اين جريان مناظره با زيد را خدمت حضرت صادق عليه‏السلام بازگو نمودم.

حضرت فرمودند: حجت را بر او تمام کردي! و راه را از جلو و عقب و راست و چپ و بالا و پائين بر او بستي! و در محاجه و مناظره‏ي با او کوتاهي ننمودي.[273]

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 206

زيد بن علي بن الحسين داراي مقامي عالي بود، و در تقوي، و زهد، و غيرت، و ايثار، و انفاق، و عبادت سرآمد روزگار بود؛ و چون شهيد شد حضرت صادق متأثر شدند، و بر او گريستند و طلب رحمت نمودند، ولي با تمام اين کيفيات مقام امام چيز ديگري است و زيد از مقامات امام ابدا خبري ندارد.

حرکت و سکون امام هر دو صحيح است‏

زيد در مقابل انحراف و جنايات منصور دوانيقي به علت قصور ديد و عدم تشخيص مصالح غائي امت، جام صبرش لبريز شد؛ و آنقدر سعه‏ي نفس نداشت که بتواند تحمل کند؛ لذا بر عليه او قيام کرد. ولي امام کسي است که ابدا در مقابل ظلمها خسته نگردد، و چون ضيق نفس در او نيست، مادام که به مصلحت اسلام و جامعه مسلمين نباشد، دست‏ به اقدام خونين نزند، و به احساسات خود يا همنشينان و القاءآت آنان متأثر نگردد؛ حس انتقام در او نبوده باشد، و براي ارضاء و تشفي غرايز و اميال خود اقدام نمي‏کند؛ بلکه تمام کارهاي او طبق عاليترين برنامه انسانيت براي هدايت خلق به اعلي درجه‏ي کمال بوده باشد؛ در اين صورت جنگ و صلح او هر دو مصلحت بوده و هر يک از آنان فعل خداست؛ حرکت و سکون او فعل خداست، و بايد از او پيروي نمود.

باري مقام امامت، عهده‏داري رسالت خدا و هدايت نفوس مردم به خداست؛ و شايسته اين مقام نيست مگر کسي که نفسش آنقدر سعه پيدا نموده، و از علوم خدا بهره يافته، و به حيات خدا زنده شده و از مراحل نفس و امتحانات به کلي رسته باشد.

اميرالمؤمنين عليه‏السلام نفس رسول‏الله بود، و پيغمبر اکرم در مواطن بسياري به اين موضوع تصريح فرمود.

البته اين تصريح نه از نقطه‏ي نظر ظاهر و تعارفات اعتباريه و ابلاغات عاديه بر مردم بود، بلکه بر اساس ادراک واقع، و وقوف بر مراتب، و مقامات، و استعدادات غير متناهيه‏ي آن حضرت بود، که اين تصريحات، کاشف و نماينده آن واقعيت مي‏باشد.

و طبق تصريح آيه‏ي قرآن در قضيه‏ي مباهله، نفس رسول خدا، و به منزله‏ي آن حضرت شمرده شد؛ چنانکه فخر رازي در ذيل تفسير آيه مباهله به اين واقعيت اعتراف مي کند.

روايات درباره ي‏ اتحاد نفس رسول اکرم با نفس اميرالمؤمنين‏

قندوزي مي گويد: اخرج صاحب المناقب عن جعفر الصادق، عن ابيه، عن جده علي بن الحسين: ان الحسن بن علي عليهم‏السلام قال في خطبته: قال الله تعالي‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 207

لجدي صلي الله عليه و آله حين جحده کفرة اهل نجران و حاجوه:

فقل: تعالوا ندع ابنائنا و ابنائکم و نسائنا و نسائکم و انفسنا و انفسکم ثم نبتهل فنجعل لعنة الله علي الکاذبين.[274]

فاخرج جدي صلي الله عليه و آله معه من الانفس ابي، و من البنين انا و اخي الحسين، و من النساء فاطمة امي، فنحن اهله و لحمه و دمه و نفسه، و نحن منه و هو منا ثم قال:

و في عيون الاخبار عن الريان بن الصلت قال الرضا رضي الله عنه: عني الله من انفسنا نفس علي و مما يدل علي ذلک قول النبي صلي الله عليه و آله لتنتهين بنو وليعة او لأبعثن اليهم رجلا کنفسي يعني علي بن ابيطالب فهذه خصوصية لا يلحقهم فيه بشر و قد تقدم في الباب الخامس.[275]

صاحب مناقب از امام جعفر صادق عليه‏السلام از پدرش از جدش حضرت علي بن الحسين عليه‏السلام روايت کرده است که: حضرت امام مجتبي حسن بن علي عليهماالسلام در خطبه‏ي خود فرمودند:

خداي تعالي، در هنگامي که کفار و منکرين از اهل نجران، دعوت جدم رسول‏الله را قبول نکرده و رد کردند، به جدم چنين خطاب فرستاد:

بگو: بيائيد، بخوانيم پسرانمان را، و پسرانتان را، و زنانمان را و زنانتان را، و جانهايمان را و جانهايتان را و سپس به درگاه خدا ابتهال و تضرع نموده، و لعنت و دور باش از خدا را بر دروغگويان قرار دهيم.

در اين حال جد من صلي الله عليه و آله از جانها که بايد با خود ببرد پدرم را برداشت؛ و از پسران من و برادرم حسين را، و از زنان، مادرم فاطمه را.

پس ما اهل رسول‏الله هستيم، و گوشت او و خون او و جان او هستيم، و ما از او هستيم و او از ماست.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 208

در کتاب عيون اخبار الرضا از ريان بن صلت روايت است که حضرت امام رضا عليه‏السلام فرمودند:

خداوند از لفظ انفسنا در آيه‏ي مبارکه، نفس علي را قصد کرده است و دليل آن اينکه: رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمودند:

بنو وليعة بايد دست از تمرد خود برگرداند، وگرنه من کسي را براي جنگ با آنها مي فرستم که مثل نفس من باشد؛ و مرادشان از آن کس که حکم جان رسول‏الله را داشت علي بن ابيطالب بودند.

پس اين يک خصوصيتي است که در علي است و هيچ فردي از افراد بشر نمي‏تواند به اين مقام دسترسي پيدا کند.

سپس مي گويد: اخرج احمد بن حنبل في المسند عن عبدالله بن حنطب قال قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله لوفد ثقيف حين جاؤه: لتسلمن او لأبعثن اليکم رجلا کنفسي ليضربن اعناقکم، و ليسبين ذراريکم، و ليأخذن اموالکم، فالتفت الي علي، و اخذ بيده فقال: هو هذا مرتين.[276]

احمد بن حنبل در مسند خود از عبدالله بن حنطب روايت کرده است که رسول خدا صلي الله عليه و آله به جماعتي از ثقيف که بر آن حضرت وارد شده بودند فرمودند:

بايد تسليم شويد! و گرنه من مي فرستم بسوي شما مردي را که حکم جان مرا دارد تا گردنهاي شما را بزند، و اولاد شما را اسير کند، و اموال شما را بگيرد سپس حضرت بسوي علي بن ابيطالب توجه نموده و دست او را گرفتند و دوبار فرمودند: آن مرد اين است.

و نيز گويد: اخرج احمد بن حنبل في المسند و في المناقب: ان رسول‏الله

قال: لتنتهين يا بني وليعة، او لأبعثن اليکم رجلا کنفسي يمضي فيکم امري، يقتل المقاتلة، و يسبي الذرية، فالتفت الي علي، فاخذ بيده و قال هو هذا مرتين‏

و سپس گويد عين اين حديث را موفق بن احمد خوارزمي مکي به همين الفاظ

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 209

تخريج نموده است.[277]

احمد بن حنبل در مسند خود گويد و نيز در مناقب خود آورده است که رسول‏الله صلي الله عليه و آله فرمودند:

اي بني وليعه دست از تمرد و سرکشي برداريد، وگرنه من برمي انگيزم بسوي شما مردي را که حکم نفس مرا دارد، و امر مرا درباره‏ي شما اجرا مي کند: با مردان جنگي شما جنگ مي کند و ذريه‏ي شما را اسير مي کند.

و پس از اين گفتار رسول خدا بسوي اميرالمؤمنين عليه‏السلام التفات نموده و دست او را گرفته و دوبار فرمودند: آن مرد اين است.

و نيز از کتاب مشکاة نقل مي کند: از حبيش بن جناده رضي الله عنه، قال: قال رسول‏الله صلي الله عليه (و آله) و سلم: علي مني و انا من علي و لا يؤدي عني الا انا او علي.

حضرت رسول‏الله فرمودند: علي از من است و من از علي هستم، و ذمه مرا هيچکس نمي‏تواند ادا کند مگر خود من يا علي.

و سپس گويد اين حديث را ترمذي روايت کرده است؛ و احمد بن حنبل ايضا از حبيش بن جناده روايت کرده است؛ و ترمذي گويد: هذا حديث حسن غريب صحيح‏

و همچنين اين حديث را ابن‏ماجه از ابن‏جناده روايت کرده است.[278]

و نيز گويد که در مشکاة از عمران بن حصين رضي الله عنه روايت کرده است که قال النبي (ص) قال: ان عليا مني و انا منه و هو ولي کل مؤمن بعدي رواه الترمذي.[279]

و نيز گويد حمويني در فرائد السبطين با اسناد خود از علي کرم الله وجهه روايت کرده است که قال: اهدي الي رسول‏الله صلي الله عليه و آله قنو موزة يقشر الموز بيده، و جعلها في فمي فقال قائل: يا رسول‏الله: انک تحب عليا؟

قال: اوما علمت ان عليا مني و انا من علي.[280]

«از اميرالمؤمنين عليه‏السلام نقل شده است که فرمود براي رسول خدا شاخه موزي به هديه‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 210

آوردند، حضرت موز را با دست خود پوست مي کند و در دهان من مي گذارد؛ گوينده‏اي گفت:اي رسول خدا تو علي را دوست مي داري؟ حضرت فرمود: آيا نمي داني که علي از من است و من از علي هستم.

و نيز گويد: احمد بن حنبل در مسند خود از حبيش بن جناده سلولي روايت کرده است که قال سمعت رسول‏الله صلي الله عليه و آله يقول: علي مني و انا منه و لا يؤدي عني الا انا او علي.[281]

و نيز گويد: در کتاب مناقب از عطية بن سعد عوفي از مخدوج بن زبير ذهلي روايت است که قال: نزلت آية اصحاب الجنة هم الفائزون‏

فقلنا: يا رسول‏الله من اصحاب الجنة؟

قال: من اطاعني، و والي عليا من بعدي و اخذ رسول‏الله صلي الله عليه و آله بکف علي فقال: ان عليا مني، و انا منه، فمن حاده فقد حادني، و من حادني اسخط الله عزوجل.

ثم قال: يا علي: حربک حربي، و سلمک سلمي، و انت العلم بيني و بين امتي‏

قال عطية: سألت زيد بن ارقم عن حديث مخدوج قال: اشهد الله لقد حدثنا به رسول‏الله‏

مخدوج بن زبير گويد: که چون آيه‏ي ان اصحاب الجنة هم الفائزون بر رسول خدا نازل شد، عرض کرديم:اي رسول خدا اصحاب بهشت چه کسانند؟

فرمود: «کسي که مرا اطاعت کند و علي را بعد از من سرپرست و صاحب اختيار خود قرار دهد.

در اين حال حضرت رسول‏الله دست علي را گرفته فرمود: حقا علي از من است و من از علي هستم؛ پس کسي که با او ستيزگي کند، با من ستيزگي نموده، و کسي که با من ستيزگي کند، خداوند عزوجل را به خشم درآورده است.

و سپس فرمود: اي علي جنگ کردن با تو جنگ کردن با من است، و مسالمت با تو مسالمت با من، تو پرچم هدايت و نشانه‏ي رهبري هستي بين من و بين

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 211

امت من!»

عطيه که اين حديث را از مخدوج بن زبير شنيد، مي‏گويد: من از زيد بن ارقم که او نيز از اصحاب رسول خدا بود، پرسش کردم: از اين حديث؛ زيد گفت: خدا را گواه مي‏گيرم که خود اين حديث را از رسول خدا شنيدم.[282]

خصال موجوده در اميرالمؤمنين‏

و نيز قندوزي گويد: و في المناقب عن جابر بن عبدالله رضي الله عنهما، قال لقد سمعت رسول‏الله صلي الله عليه و آله يقول:

1- ان في علي خصالا لو کانت واحدة منها في رجل اکتفي بها فضلا و شرفا

2- و قوله: من کنت مولاه فعلي مولاه‏

3- و قوله: علي مني کهارون من موسي‏

4- و قوله: علي مني و انا منه‏

5- و قوله: علي مني کنفسي، طاعته طاعتي، و معصيته معصيتي‏

6- و قوله: حرب علي حرب الله، و سلم علي سلم الله‏

7- و قوله: ولي علي ولي الله و عدو علي عدو الله‏

8- و قوله: علي حجة الله علي عباده‏

9- و قوله: حب علي ايمان و بغضه کفر

10- و قوله: حزب علي حزب الله و حزب اعدائه حزب الشيطان

11- و قوله: علي مع الحق و الحق معه لا يفترقان

12- و قوله: علي قسيم الجنة و النار

13- و قوله: من فارق عليا فقد فارقني، و من فارقني فقد فارق الله

14- و قوله صلي الله عليه و آله: شيعة علي هم الفائزون يوم القيمة

جابر بن عبدالله مي‏گويد:

1- من از رسول خدا درباره علي بن ابيطالب مناقب و فضائلي شنيدم که هر يک از آنها اگر در کسي يافت مي‏شد، براي فضيلت و

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 212

شرافت او کافي بود.

2- يکي آنکه فرمود: من مولاي هر کس هستم علي مولاي اوست.

3- و ديگر آنکه نسبت علي با من مانند نسبت هرون پيغمبر با برادرش حضرت موسي است.

4- و ديگر آنکه: علي از من است، و من از علي هستم.

5- و ديگر آنکه مقام و منزلت علي نسبت به من مانند جان و نفس من است نسبت به من، پيروي از او پيروي از من، و مخالفت با او مخالفت با من است.

6- ديگر آنکه ستيزگي با علي ستيزگي با خداست، و صلح و آشتي با او، صلح و آشتي با خداست.

7- و ديگر آنکه دوست علي دوست خدا، و دشمن علي دشمن خداست.

8- و ديگر آنکه علي حجت خداست بر بندگانش.

9- و ديگر آنکه مودت و دوستي با علي ايمان، و بغض با او کفر است.

10- و ديگر آنکه جمعيت و طرفداران علي حزب خدا هستند، و جمعيت و طرفداران دشمنان علي حزب شيطانند.

11- و ديگر آنکه علي با حق است و حق با علي است: هيچگاه از هم جدا نمي‏شوند.

12- و ديگر آنکه علي قسمت کننده بهشت و دوزخ است.

13- و ديگر آنکه: کسي که از علي دوري جويد، از من دوري جسته، و کسي که از من دوري بجويد از خدا دوري جسته است.

14- و ديگر آنکه پيروان و شيعيان علي، آنانند که رستگار خواهند بود.

از مجموع اين روايات استفاده مي‏شود که حضرت رسول‏الله، هم از نقطه نظر باطن، و معارف الهي و اطلاع بر اسرار غيبيه، و نيز از نقطه نظر ظاهر، در تمام شئون علي بن ابيطالب اميرالمؤمنين عليهم السلام را در بيت خود و حرم خود که حرم خداست، جاي داده و هميشه در سر و شهادت، و ظاهر و پنهان، با آن حضرت بوده؛ دو نفس بودند که از يک اصل منشعب شده‏اند بالاخص در آن فقره از روايت که فرموده است: لا يؤدي عني الا انا او علي؛

منظور آن است که اين بار رسالت و هدايت مردم را بسوي خدا از نقطه‏نظر ظاهر و باطن، يعني با سيطره‏ي بر نفوس و ملکوت آنها، کسي نمي‏تواند حمل کند، مگر خود

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 213

من يا علي.

و بنابراين آن حضرت در تمام مقامات و درجات رسول خدا شريک بوده است؛ يک درجه، مقام حمد و بدست داشتن لواي حمد است، که طبق روايات بسياري آن لوا بدست اميرالمؤمنين است، يعني کسي مانند آن حضرت خدا را نشناخته؛ و بنابراين نتوانسته خدا را آنطور که سزاوار مقام عالي و رفيع اوست حمد کند،

و همچنين مقام شفاعت در روز قيامت بدست آن حضرت، و ذريه و رسول خداست.

رفع شبهه‏اي که خصوصيات موجوده در مقام ولايت را منافي با قدرت خداوند مي‏پندارد

ما طي مباحث گذشته بعضي از مقامات اميرالمؤمنين را نقل کرديم، مانند آنکه آن حضرت قسمت کننده بهشت و دوزخ است، و پروانه‏ي عبور دهنده از صراط، و ساقي کوثر، و نيز مقام شفاعت، و ميزان عمل.

بايد دانست که انتساب حضرت به اين صفات منافات با قدرت خدا ندارد؛ بلکه عين صفاتي است که در خداست؛ و بواسطه‏ي اعطاء به اميرالمؤمنين عليه‏السلام از خدا منسلخ و جدا نشده، و خدا بيکاره نگشته؛ بلکه عين صفات خداست که از آن حضرت که داراي ولايت کبري است ظهور مي‏کند؛ بلکه نفس ولايت عين تجليات و ظهورات حضرت حق است.

پس آنچه هست راجع به خداست و بس، و در مقام ولايت صرفا نياز و احتياج به ذات مقدس اوست؛ همين‌طوري که در اين عالم ماده که موجودات مقدر و محدودند، علم و قدرت در بين آنها قسمت شده و هر موجودي به فراخور حال و وسعت خود بهره‏اي گرفته است، و اين تقسيم منافات با وجود منبع علم، و قدرت و حيات در خدا نيست و قسمت کننده‏ي اينها جز خدا نيست، و ظهورات تقسيم در هر مرحله عين ظهورات خداست و بس، همانطور در عالم ملکوت و عقل قسمت کننده خداست؛ و بهره و تقسيم از صفات و اسماي او خارج نيست؛ و مقام ولايت که تقسيم علوم و معارف و حيات را بر دلها مي‏نمايد همان عمل خداست و بس.

و ما تشاون الا ان يشاء الله.[283]

بنابراين در قيامت که عالم ظهور و بروز است هيچکس جز مشاهده قدرت و عظمت و حيات خدا مشاهده‏ي ديگر ندارد؛ و تمام موجودات در مقابل آن ذات مقدس‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 214

صفر و فقيرند.

يوم هم بارزون لا يخفي علي الله منهم شيئي.[284]

روز قيامت روزي است که همه مردم ظهور و بروز دارند و چيزي از آنها بر خدا مخفي نخواهد بود.

و برزوا لله الواحد القهار.[285]

و بروز و ظهور پيدا کردند براي خداوند واحد قهار.

و لو يري الذين ظلموا اذ يرون العذاب ان القوة لله جميعا.[286]

و اگر مي ديدند افرادي که ستم روا داشته‏اند؛ در آن وقتي که عذاب را مشاهده مي‏کردند، که تمام مراتب قوت و قدرت اختصاص به خدا دارد.

و بالجمله تمام صفات و اسماء خدا که در قرآن مجيد حصر شده است مانند:

ان الله هو الرزاق ذو القوة المتين.[287]

به درستي که حقا خداوند تنها روزي دهنده است و او داراي قوت استوار است‏

و لله الحمد.[288]

تمام مراتب و درجات ستايش و تمجيد (از هر موجودي به هر موجودي) اختصاص به ذات خدا دارد.

و الله لا اله الا هو.[289]

خداست که هيچ معبودي و مقصودي جز او نيست‏

و هو الحي القيوم.[290]

اوست تنها موجود زنده و قوام همه کائنات

و انه هو السميع البصير.[291]

به درستي که اوست که تنها و فقط شنوا و بيناست‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 215

و انه هو السميع العليم[292] در آن عالم ظهور نموده و انحصار آنها به ذات آنها به ذات مقدس حق مشهود است‏

مقام ولايت، نفس آن صفات و اسماء است نه غير از آن، و بنابراين ظهور آن صفات و اسماء به ولايت ناميده مي‏شود و بس و الحمدلله رب العالمين و صلي الله علي محمد و آله الطاهرين.

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 216

درس دوازدهم

لازمه‏ي عصمت هدايت به حق است‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 217

درس 12

بسم الله الرحمن الرحيم‏

و صلي الله علي محمد و آله الطاهرين و لعنة الله علي اعدآئهم اجمعين من الان الي قيام يوم الدين و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم.

قال الله الحکيم في کتابه الکريم:

افمن يهدي الي الحق احق أن يتبع امن لا يهدي الا ان يهدي فما لکم کيف تحکمون.[293]

در اين آيه مبارکه کيفيت احتجاج با مشرکين را خداوند به پيغمبرش تعليم مي‏کند، که چگونه بر آنها اثبات نمايد، که شرکاء خدا قابل ستايش و پيروي نيستند؛ و اساس اين احتجاج مبتني بر لزوم پيروي از صدق و اعراض از غير حق مي‏باشد.

اين احتجاج عقلي است، چون بر يک اصل کلي مبتني است، که آن اصل لزوم تبعيت هميشگي از حق مي‏باشد؛ لذا براي استدلال به لزوم تبعيت و پيروي از امام معصوم بهترين دليل خواهد بود، و براي ورود در اصل احتجاج بايد آن مبنا را به عنوان مقدمه بيان کنيم.

لزوم پيروي از حق‏

يکي از احکام فطري و عقل انسان، لزوم متابعت از حق است، اين حکم يک قانون کلي است که هميشه انسان به او متکي است، و اگر احيانا در اعمال يا گفتار خود از آن منحرف شود، و به غير حق مايل گردد، به علت هواي نفس يا شبهه و غلطي که احيانا براي او رخ دهد، باز به جهت گماني است که او را حق مي‏پندارد، و

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 218

به جهت اشتباه و التباس امر، از غير حق پيروي مي‏کند؛ و لذا در مقام اعتذار برآمده و گمان خود را به اينکه حق مي‏پنداشتم، عذر خود قرار مي‏دهد.

بنابراين حق بدون هيچ قيد و شرطي لازم الاتباع است و بر همين اصل متفرع مي‏گردد قاعده‏ي ديگري؛ و آن اينکه کسي که هدايت به حق کند متابعت او واجب است، چون با او حق است، و دلالت به حق مي‏کند و؛ بنابراين لازم، بايد او را در پيروي نمودن؛ بر شخص ديگري که يا به حق دلالت نمي‏کند و يا آنکه به غير حق دلالت مي‏کند مقدم داشت؛ چون پيروي هدايت کننده‏ي به حق پيروي از حق است که با او موجود است.

و قبلا گفتيم که پيروي از نفس حق، حکم ضروري فطري و عقلي است.

بر اين اساس، قرآن مجيد در اين آيه مبارکه استدلال خود را بر عليه مشرکين پايه‏گذاري مي‏کند، بدين منوال که اولا از آنها به عنوان استفهام سئوالي مي‏کند:

قل هل من شرکائکم من يهدي الي الحق؟[294]

بگوي اي پيغمبر! آيا از شريک هائي که با خدا قرار داده‏ايد کسي هست که هدايت به حق کند؟ معلوم است که مشرکين در اين زمينه پاسخ مثبتي ندارند؛ چون شرکائي که براي خدا قرار مي‏دهند يا از جمادات هستند، مثل بتها، و يا از زندگان مانند ملائکه، و ارباب انواع، و جن و طواغيت زمان، و فراعنه، و حکام جور که از آنها پيروي مي‏کنند؛ و معلوم است که هيچ يک از آنها چون از خود، نفع و ضرر، و حيات، و موت و نشوري ندارند؛ هدايت به حق نمي‏کنند.

و چون جواب مثبتي ندارند، خدا به زبان پيغمبرش گذارده، که فورا جواب آنها را از پيش خود ابداع نموده، و بگويد: قل الله يهدي للحق، خداوند است که بسوي حق هدايت مي‏فرمايد، و هر موجودي را در مقاصد تکوينيه‏ي خود بدانچه محتاج است هدايت فرموده، و مايحتاج او را بدو مي‏رساند،

کما في قوله تعالي: ربنا الذي اعطي کل شيئي خلقه ثم هدي[295]

چون فرعون از هارون و موسي سئوال کرد که پروردگارتان کيست؟

گفتند پروردگار ما کسي است که به هر موجودي در عالم آفرينش، نيازمنديهاي وجودي او را داده، و تام الخلقه آفريده، و سپس او را بسوي کمال خود

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 219

رهبري نموده است.

و مثل قوله تعالي: الذي خلق فسوي و الذي قدر فهدي.[296]

خداوند، کسي است که خلقت فرموده، و سپس در آفرينش تعادل و تناسب را من جميع الجهات ملحوظ داشته است؛ کسي است که هر موجودي را در عالم، به اندازه و حد معين آفريده، و سپس او را در راه کمال سير داده است.

و بنابراين خداوند است که انسان را به سعادت زندگي هدايت نموده، و او را به بهشت و سعادت مطلق با فرستادن انبياء و کتب سماوي و احکام آسماني دعوت فرموده است.

لزوم پيروي از امام معصوم مبتني بر اصل لزوم متابعت از حق است

باري چون رسول خدا در مقام احتجاج، از آنها دو اعتراف گرفت: يکي آنکه شرکاء آنها هدايت به حق نمي‏کنند، ديگر آنکه تنها خداوند به حق هدايت مي‏فرمايد؛ در اين حال اين سؤال را لازم و واجب مي‏بيند:

افمن يهدي الي الحق احق ان يتبع امن لا يهدي الا ان يهدي؟

آيا آن کسي که هدايت به حق مي‏کند، سزاوارتر به پيروي و تبعيت است، يا کسي که هدايت به حق نمي‏کند؟

و معلوم است که پاسخ اين گفتار آن است که بگويند: خدا که هدايت به حق مي‏کند سزاوارتر به پيروي است؛ ولي چون کفار و مشرکين عملا به اين منطق پاي‏بند نيستند، و عبادت شرکاء که به حق هدايت نمي‏کنند، نموده، و از عبادت خداي لا شريک له که هدايت به حق مي‏کند اعراض نموده‏اند؛ و بنابراين روي قواي فطري و احکام عقلي سرپوش گذارده، بر خلاف ناموس فطرت و عقل رفتار مي‏نمايند؛ لذا پيغمبر از باب توبيخ و ملامت مي‏فرمايد:

فما لکم کيف تحکمون؟

چه در نظر داريد در اين باره؟ چگونه حکم مي‏کنيد؟

در اينجا لازم است که در مقابله‏ي بين جمله‏ي افمن يهدي الي الحق و جمله‏ي امن لا يهدي الا ان يهدي دقت نظر شود تا ببينيم چگونه اين دو جمله مقابل و عدل يکديگر قرار گرفته‏اند.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 220

چون معلوم است که سؤال کننده به طريق استفهام هميشه بايد يک طرف جمله را نفي قرار دهد، مثل آنکه مي‏گويد: زيد را ديدي يا نديدي؟ حسن درس خواند يا درس نخواند؟ و اما اگر مثلا سؤال شود حسن درس مي‏خواند يا مغرور به خود است، حتما براي آنکه اين معادله‏ي استفهاميه صحيح باشد، بايد گفت کسي که مغرور به خود باشد درس نمي‏خواند بنابراين در جمله‏ي «مغرور به خود است»، يک جمله منطوي و مختفي است و آن اينکه: «درس نمي‏خواند»،

و همچنين از اين طرف «مغرور به خود است» عدلش «مغرور به خود نيست» خواهد بود و چون در جمله‏ي استفهاميه فوق به جاي مغرور به خود نيست، جمله «درس مي‏خواند» قرار گرفته است، لذا بايد گفت در اين جمله، «جمله‏ي مغرور به خود نيست» منطوي است، و حاصل چنين مي‏شود حسن مغرور به خود نيست و درس مي‏خواند يا مغرور به خود است و درس نمي‏خواند.

در استفهام بايد طرفين جمله، نفي و اثبات باشند

حسن درس مي‏خواند- يا- مغرور به خود نیست‏

حسن مغرور به خود است- يا- درس نمي‏خواند

در آيه‏ي مبارکه نيز طرفين جمله استفهاميه نفي و اثبات نيست، تا احتياج به جمله‏ي منطوي و مختفي ديگر نباشد (چون يهدي در اصل يهتدي بوده و قاعده در باب افتعال جواز ادغام تاء افتعال است در عين الفعل، بعد از آنکه او را قلب به عين الفعل نمايند) و حاصل معني چنين مي‏شود آيا کسي که هدايت به حق مي‏کند سزاوارتر به پيروي است يا کسي که خودش هدايت نيافته است مگر به هدايت غير.

چون جمله‏ي «هدايت به حق مي‏کند» عدلش «هدايت به حق نمي‏کند» خواهد بود، بنابراين استفاده مي‏شود که کسي که هدايت نيافته است مگر به هدايت غير، هدايت به حق نمي‏کند.

و نيز چون جمله‏ي «کسي که خودش هدايت نيافته است مگر به هدايت غير» عدلش جمله‏ي «هدايت ذاتي يافته است» خواهد بود لذا استفاده مي‏شود که کسي که به حق هدايت کند کسي است که ذاتا هدايت يافته است، نه به هدايت غير.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 221

کسي که به حق هدايت مي‏کند- سزاوارتر است به پيروي يا- کسي که خودش هدايت نيافته است مگر به هدايت غير

کسي که ذاتا هدايت يافته است- سزاوارتر است به پيروي يا- کسي که هدايت به حق نمي‏کند

بنابراين از اين آيه خوب استفاده مي‏شود که انسان سزاوارتر است از فردي تبعيت کند که هدايت به حق مي‏کند، و البته او کسي است که ذاتا هدايت يافته باشد، نه آنکه ديگري او را هدايت نموده باشد؛ و او امام معصوم است که در هيچ لحظه غير از خدا را نپرستيده و از او معصيتي سر نزده باشد.

چنين کسي بدون دخالت واسطه‏اي، بدست خود خدا که حق است هدايت يافته است، و اما شخصي که مدتي غير از خدا را پرستيده، يا معصيتي از او صادر شده، گر چه فعلا بدست غير متنبه شده و خداپرست و عادل گرديده است، لکن لايق براي مقام امامت و پيروي نيست.

و البته بايد دانست که کلمه‏ي «احق» در آيه‏ي شريفه‏ي که افعل التفضيل است، و دلالت بر رجحان متابعت از حق مي‏کند نه لزوم آن، مبني بر قواعد فن مناظره و مباحثه است، که عصبيت طرف مقابل به حرکت درآيد، و الا معلوم است که تبعيت از غير حق بطور کلي جايز نيست، و پيروي از حق در هر حال لازم و واجب است.

بنابراين پيروي از امام معصوم واجب است و از امام غير معصوم حرام است.

اين يکي از طرق استدلالي است که بزرگان شيعه براي لزوم پيروي از امام معصوم نموده‏اند؛ و طبق روايات متواتري از رسول خداوند نقل کرده‏اند: اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب عليه‏السلام يک آن بت نپرستيد، و يک لحظه معصيتي نکرد، و هيچ جاي شبهه نيست که در دامان رسول اکرم پرورش يافت، و اول کس بود که ايمان آورد، و هنوز به سن بلوغ نرسيده بود.

از امالي شيخ طوسي مسندا نقل شده، و همچنين از مناقب ابن‏المغازلي مرفوعا از ابن‏مسعود عن النبي صلي الله عليه و آله في آية، لا ينال عهدي الظالمين، عن قول الله لإبراهيم من سجد لصنم دوني لا اجعله اماما-قال صلي الله عليه و آله و انتهت‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 222

الدعوة الي و الي اخي علي، لم يسجد احدنا لصنم قط.[297]

حضرت رسول‏الله فرمودند: که خداوند به حضرت ابراهيم خطاب کرد: کسي که به بت سجده کرده باشد، من هيچگاه او را امام قرار نمي‏دهم سپس حضرت رسول اکرم فرمودند: تا اينکه دعوت رسالت و امامت به من و به برادرم علي منتهي شد، هيچيک از ما دو نفر به بتي سجده نکرديم در هيچ زمان.

علي مع الحق و الحق مع علي‏

سيد هاشم بحراني[298] پانزده روايت از طريق عامه و يازده روايت از طريق خاصه روايت مي‏کند مبني بر آنکه علي با حق است، و حق با علي است، و بر آنکه حضرت فرمودند: خدايا حق را با علي قرار ده، هر جا که علي قرار دارد؛ و بر لزوم متابعت و پيروي از طريقه آن حضرت.

ما در اينجا رواياتي که از طريق عامه نقل شده، و يکي از روايات خاصه را با حذف سند و به اختصار بيان مي‏کنيم.

1- ابراهيم بن محمد حمويني که از علماء عامه است، و

2- موفق بن احمد خوارزمي با اسناد متصل خود روايت مي‏کنند از شهر بن حوشب، و

3- زمخشري در ربيع الابرار مرسلا روايت مي‏کنند[299]: قال شهر بن حوشب: کنت عند ام- سلمة رضي الله عنها، اذا استاذن رجل فقالته له: من انت؟

قال: انا ابوثابت مولي علي عليه‏السلام،

فقالت ام سلمة: مرحبا بک يا اباثابت ادخل، فدخل فرحبت به‏

ثم قالت: يا اباثابت اين طار قلبک حين طارت القلوب مطائرها؟

قال: تبع عليا عليه‏السلام‏

فقالت: وفقت والذي نفسي بيده؛ لقد سمعت رسول‏الله صلي الله عليه و آله يقول علي مع الحق و القرآن، و القرآن و الحق مع علي، و لن يفترقا حتي يردا علي

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 223

الحوض[300] [301].

و در روايت موفق بن احمد خوارزمي وارد است که ابوثابت مي‏گويد: مولي ابي‏ذر، و بعد از بيان حديث ام سلمه مي‏گويد: و لقد بعثت ابني عمر، و ابن‏ اخي عبدالله بن ابي‏ اميه، و امرتهما ان يقاتلا مع علي من قاتله، و لولا ان رسول‏الله امرنا ان نقر في حجالنا و في بيوتنا، لخرجت و کنت حتي اقف في صف علي‏

شهر بن حوشب مي‏گويد: من در نزد ام سلمه نشسته بودم، که مردي اجازه دخول خواست.

ام سلمه گفت: کيستي تو؟

گفت: من ابوثابت غلام علي هستم.

ام سلمه گفت: خوش آمدي ‏اي ابوثابت بيا بنشين.

ابوثابت داخل شد، و ام سلمه به او مرحبا گفت.

سپس ام سلمه گفت: اي ابو ثابت! در آن وقتي که دلها بسوي مقاصد خود به پرواز درآمد، و هر دلي به مقصدي و آرزوئي، و دنبال شخصي پريد، دل تو به کجا پرواز کرد؟

ابوثابت گفت دل من پيروي از علي نمود.

ام سلمه گفت: خوب جائي بار خود را فرود آوردي! قسم به آن خدائي که جان من در دست اوست، حقا از رسول خدا شنيدم که مي‏فرمود: علي با حق و قرآن است، و حق و قرآن با علي است، و آن دو از هم جدا نخواهند شد، تا در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.

و سپس ام سلمه گفت: من فرزند خود عمر، و فرزند برادر خود عبدالله بن ابي‏اميه، را فرستادم، تا در رکاب علي با دشمنانش نبرد کنند، و اگر رسول خدا ما زنان را امر نمي‏فرمود که در خانه‏هاي خود بمانيم، و در آسايشگاههاي خود بياسائيم، هر آينه من نيز براي حمايت علي از منزل بيرون مي‏رفتم، تا خود را به علي رسانيده، و با مردان در صف جنگجويان علي به کارزار با دشمنان او مشغول مي‏شدم.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 224

4- حمويني با اسناد متصل خود از ابوحيان تميمي، از پدرش، از علي عليه‏السلام‏

5- در کتاب «الجمع بين الصحاح الستة»، تأليف رزين امام الحرمين از صحيح بخاري از اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب عليه‏السلام‏

6- از جزء اول کتاب الفردوس از اميرالمؤمنين عليه‏السلام‏

7- و موفق بن احمد خوارزمي با اسناد متصل خود از ابوالحباب تميمي، از پدرش، از علي عليه السلام روايت کنند که، قال: قال رسول‏الله: رحم الله عليا، اللهم ادرالحق معه حيث دار، و خوارزمي مي‏گويد: اخرج ابوعيسي الترمذي في جامعه.

اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب فرمود که رسول خدا فرمود: خدا رحمت کند علي را، بار پروردگار حق را با علي به گردش در آر هر کجا که علي مي‏گردد.

8- حمويني با اسناد متصل خود از برادر دعبل خزاعي، از هارون الرشيد از ازرق بن قيس، از عبدالله بن عباس روايت مي‏کند که قال: قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله الحق مع علي بن ابيطالب حيث دار.[302] حضرت رسول الله مي‏فرمايد: حق با علي بن ابيطالب است هر کجا علي حرکت کند و در هر حالي که بوده باشد.

9- از کتاب فضائل الصحابة با اسناد متصل خود از اصبغ نباته، از محمد بن ابي‏بکر از عائشه، قالت: سمعت رسول‏الله صلي الله عليه و آله يقول: علي مع الحق و الحق مع علي، لن يفترقا حتي يردا علي الحوض‏

علي با حق است و حق با علي است، و آن دو هيچگاه از هم جدا نمي‏شوند تا در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.

10- موفق بن احمد خوارزمي با اسناد متصل خود از شريک، از سليمان اعمش، از ابراهيم، از علقمه و اسود قالا: سمعنا اباايوب الانصاري. قال: سمعت النبي صلي الله عليه و آله يقول لعمار بن ياسر: تقتلک الفئة الباغية و انت مع الحق و الحق معک يا عمار، اذا رأيت عليا سلک واديا، و سلک الناس واديا غيره، فاسلک مع علي و دع الناس، انه لن يدلک علي ردي، و لن يخرجک عن الهدي‏

يا عمار انه من تقلد سيفا، اعان به عليا علي عدوه؛ قلده الله يوم القيمة و شاحا من در، و من تقلد سيفا اعان به عدو علي قلده الله يوم القيمة و شاحا من‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 225

نار قال: قلت: حسبک‏

علقمه و اسود مي‏گويند: ما از ابوايوب انصاري شنيديم که مي‏گفت: شنيدم که رسول‏الله به عمار بن ياسر مي‏گفت: اي عمار؟ تو را جماعت ستمگر خواهند کشت، و تو با حق هستي و حق با توست، اي عمار! زماني که ديدي علي را که از يک طريق سير مي‏کند! و غير علي از وادي ديگر، تو با علي باش و در طريق او گام بردار و تمام مردم را رها کن، علي تو را به هلاکت و ضلالت نمي‏افکند، و از هدايت خارج نمي‏کند.

اي عمار! کسي که شمشيري حمايل خود کند و بدان بخواهد علي را بر عليه دشمنانش نصرت کند خداوند آن شمشير را در روز بازپسين به صورت گردن‏بندي از در به گردن او در آويزد و کسي که شمشيري حمايل کند و بخواهد با آن دشمن علي را ياري کند، خداوند در روز قيامت آن شمشير را به صورت گردن‏بندي از آتش به گردن او آويزان کند، عمار مي‏گويد: به حضرت رسول اکرم عرض کردم: کافي است من مطلب را آنطور که بايد دريافتم‏

ملاقات علقمه و اسود نزد ابوايوب انصاري و مذاکره راجع به خلافت علي

11- موفق بن احمد خوارزمي با اسناد متصل خود از اعمش، از ابراهيم از علقمه و اسود روايت کند، قالا: ايتنا اباايوب الانصاري، و قلنا له يا اباايوب! ان الله تبارک و تعالي اکرم نبيه صلي الله عليه و آله و صفالک من فضله من الله فضلک بها! اخبرنا بمخرجک مع علي عليه‏السلام تقاتل اهل لا اله الا الله؟

(فقال ابوايوب) اقسم لکما بالله، لقد کان رسول‏الله صلي الله عليه و آله في هذا البيت الذي انتما فيه معي، و ما في البيت غير رسول‏الله صلي الله عليه و آله و علي جالس عن يمينه و انا جالس عن يساره، و انس قائم بين يديه، اذ حرک الباب؛ فقال رسول‏الله صلي الله عليه و آله افتح لعمار الطيب المطيب.

ففتح الناس[303] الباب و دخل عمار، فسلم علي رسول‏الله فرحب به؛

ثم قال لعمار: انه سيکون في امتي بعدي هناة، حتي يختلف السيف‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 226

فيما بينهم، و حتي يقتل بعضهم بعضا فاذا رأيت ذلک فعليک بهذا الأصلع عن يميني يعني علي بن ابيطالب.

فان سلک الناس کلهم واديا

و سلک علي واديا فاسلک وادي علي عليه‏السلام و خل عن الناس، يا عمار! ان عليا لا يردک عن هدي و لا يدلک الي ردي، يا عمار! طاعة علي طاعتي، و طاعتي طاعة الله عزوجل.

علقمه و اسود مي‏گويند ما بر اباايوب انصاري در منزلش وارد شديم؟ و گفتيم: اي اباايوب! خداوند پيغمبر خود را گرامي داشت، و تو را به واسطه صحبت با او شرافت و فضيلت داد.

براي ما بيان کن چگونه تو به معاونت علي خارج شدي و با اهل توحيد جنگ نمودي؟ (منظور جنگ او با اصحاب معاويه است که به صورت ظاهر مسلمان بودند)

ابوايوب گفت: شما را بخدا سوگند که رسول خدا در همين اطاقي که ما و شما فعلا نشسته‏ايم، نشسته بود، و در اطاق هيچ کس نبود، غير از رسول خدا، و علي بن ابيطالب که در سمت راست آن حضرت نشسته بود، و من که در سمت چپ آن حضرت نشسته بودم، و انس بن مالک خادم آن حضرت که در مقابل آن حضرت ايستاده بود، که ناگهان در زدند، حضرت فرمودند: باز کنيد در را براي عمار مرد پاک و پاکيزه؛ در را باز کردند، و عمار داخل شد و سلام کرد بر رسول خدا صلي الله عليه و آله حضرت به او خوشامد گفتند، سپس فرمودند: اي عمار به زودي بعد از من در امت من فتنه برپا مي‏شود، بطوري که شمشير به روي هم مي‏کشند، و بعضي بعض ديگر را مي‏کشند، چون چنين ديدي بر تو باد به آن مردي که در سمت راست من نشسته و اشاره به حضرت اميرالمؤمنين کردند، اگر ديدي تمام مردم جهان در يک مسير حرکت مي‏کنند، و علي بن ابيطالب به تنهائي در مسير ديگر حرکت مي‏کند، تو از مسير علي حرکت کن، و مردم را رها کن، اي عمار علي تو را در ضلالت و پستي وارد نمي‏کند، و از راه هدايت تو را دور نمي‏نمايد، اي عمار متابعت از علي متابعت از من، و متابعت از من متابعت از خداست.

12- موفق بن احمد خوارزمي با اسناد متصل خود از ابي‏ليلي، قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله: ستکون من بعدي فتنة فاذا کان ذلک فالزموا علي بن‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 227

ابيطالب، فانه الفاروق الاکبر الفاصل بين الحق و الباطل.[304]

حضرت رسول الله فرمودند: بزودي چون از دنيا بروم، فتنه‏اي در ميان شما برخواهد خاست، و در آن حال دست از علي بن ابيطالب نداريد، اوست جدا کننده‏ي بين حق و باطل، و فيصل دهنده بزرگ خدا.

13- حمويني با اسناد خود از اعمش، از ابي‏وايل، از حذيفة قال: قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله علي طاعته طاعتي و معصيته معصيتي‏

حضرت رسول‏الله فرمودند اطاعت از علي اطاعت از من، و مخالفت با علي مخالفت با من است‏.

14- از کتاب فردوس با اسناد خود از ابوسعيد خدري، قال: قال رسول‏الله تفترق امتي فرقتين، فيمرق بينها فرقة مارقة، يقتلها أولي الطائفتين بالحق‏

حضرت رسول‏الله فرمودند: امت من به دو دسته افتراق پيدا نموده و از هم جدا مي‏شوند، يک دسته از دين خارج مي‏شوند و آنها را آن دسته‏ي ديگر که حقند مي‏کشند.

15- عامر شعبي که از نواصب، و از منحرفين از اميرالمؤمنين است، از عروة بن زبير از ابوبکر روايت مي‏کند که: سمعت رسول‏الله يقول: الحق مع علي و علي مع الحق‏

حضرت رسول فرمودند: حق با علي است و علي با حق است.

اينها رواياتي بود که در «غاية المرام» از طريق اهل تسنن بيان شده است و از طريق شيعه يازده روايت نقل شده است که ما به ذکر يکي از آنها اکتفا مي‏کنيم.

عيادت عطا از عبدالله بن عباس و مذاکره درباره‏ي خلافت علي بن ابيطالب‏

ابن‏بابويه با اسناد متصل خود نقل مي‏کند از عبدالحميد اعرج، از عطا که مي‏گويد: عبدالله بن عباس مريض بود، و ضعف او را گرفته بود، ما براي عيادت او به طائف رفتيم، و بر او سلام نموده، و نشستيم.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 228

گفت:اي عطا، افرادي که با تو آمده‏اند چه کسانند؟

گفتم: اي آقاي من! از شيوخ و محترمين اين شهر هستند! و از ايشان است عبدالله بن سلمة بن مريم الطائفي، و عمارة بن الاجلح و ثابت بن مالک، همينطور مرتبا من يکايک از آنها را معرفي نمودم.

پس از آن همه‏ي آنها به جلو آمده و گفتند: اي پسر عم رسول خدا، تو به شرف صحبت رسول خدا رسيده! و از آن حضرت آنچه بايد بشنوي شنيدي! براي ما بيان کن از سر اختلاف اين امت، چرا دسته‏اي علي را مقدم مي‏دارند بر غير او، و دسته‏اي دگر او را بعد از سه خليفه قبول دارند

قال: فتنفس ابن‏عباس، فقال سمعت رسول‏الله صلي الله عليه و آله يقول: علي مع الحق و الحق مع علي، و هو الامام و الخليفة بعدي، فمن تمسک به فاز و نجا، و من تخلف عنه ضل و غوي، يلي تکفيني و غسلي، و يقضي ديني، و ابوسبطي الحسن و الحسين؛ و من صلب الحسين يخرج الائمة التسعة و منا مهدي هذه الامة

عطا مي‏گويد ابن‏عباس نفس عميقي کشيد و گفت: که از رسول خدا شنيدم که مي‏فرمود:علي با حق است و حق با علي است، و اوست امام و جانشين بعد از من؛ کسي که بدو تمسک جويد، نجات مي‏يابد، و رستگار مي‏شود، و کسي که از او تخلف ورزد گمراه مي‏شود، و به هلاکت مي‏رسد.

علي است که متکفل کفن نمودن، و غسل من مي‏شود، اوست که دين مرا ادا مي‏کند، و پدر دو فرزند من حسن و حسين است و از صلب حسين خارج مي‏شود نه امام، و از آنهاست مهدي اين امت.

در اين وقت عبدالله بن سلمه حضرمي گفت: اي پسر عم رسول خدا صلي الله عليه و آله چرا ما را بدين معارف پيش از اين دلالت ننمودي! ابن‏عباس گفت سوگند بخدا آنچه را که از رسول خدا شنيدم ابلاغ کردم، و ادا کردم حق آن را؛ و نصحت لکم و لکن لا تحبون الناصحين؛ و شما را نصيحت کردم وليکن نصيحت کنندگان را دوست نداريد.

ثم قال: اتقوا الله عباد الله تقية من اعتبر تمهيدا، و ابقي في وجل، و کمش في مهل، و رغب في طلب، و هرب في هرب فاعملوا لآخرتکم قبل‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 229

حلول آجالکم، و تمسکوا بالعروة الوثقي من عترة نبيکم، فاني سمعته يقول: من تمسک بعترتي من بعدي کان من الفائزين.

سپس گفت: اي بندگان خدا تقوي پيشه سازيد، مانند تقواي کسي که جايگاه خود را درست مي‏نمايد، و محل آرامش و سکونت خود را آزمايش مي‏کند، و خود را در خوف و خشيت نگاه مي‏دارد، و با رفق و مدارا به سرعت ناقه‏ي خود را مي‏دوشد، و بار خود را مي‏بندد، و در طلب سعادت رغبت دارد، و از خوفگاه مي‏گريزد، پس قبل از آنکه اجلهاي شما فرا رسد، براي سفر آخرت خود عمل کنيد، و به دستاويز محکم از عترت پيغمبر خود متمسک گرديد.

حقا من از پيغمبر خدا شنيدم که مي‏فرمود: کسي که تمسک جويد به عترت من بعد از من از رستگاران خواهد بود؛ ثم بکي بکائا شديدا سپس ابن‏عباس گريه فراواني نمود: جمعيتي که بودند از او سئوال کردند چگونه گريه مي‏کني، در حالي که منزلت و مقام تو نزد رسول خدا است؟

ابن‏عباس گفت: اي عطا به دو چيز مي‏گريم: لهول المطلع و فراق الاحبة يکي براي خوف و خشيت از طلوع مقام جلال و عظمت خدا، و ديگري از مفارقت احبه و دوستان.

سپس آن جماعت از نزد او برخاستند و متفرق شدند.

در اين حال گفت: اي عطا دست مرا بگير، و مرا در صحن خانه ببر! من و سعيد او را بلند کرديم، و بسوي حياط منزل حرکت داديم چون در صحن آمد دست خود را به آسمان بلند کرد و گفت: اللهم اني اتقرب اليک بمحمد و آل محمد، اللهم اني اتقرب اليک بموالاة الشيخ علي بن ابيطالب، فما زال يکررها حتي وقع علي الارض، فصبرنا عليه ساعة ثم أقمناه فاذا هو ميت رحمة الله عليه.

گفت بار پروردگارا! من بسوي تو به محمد و آل محمد تقرب مي‏جويم، بار پروردگارا!من بسوي تو به شيخ علي بن ابيطالب تقرب مي‏جويم! و دائما اين جملات را تکرار مي‏کرد، تا به روي زمين افتاد؛ ما ساعتي درنگ نموده و او را به حال خود گذاشتيم، و سپس او را از زمين بلند نموديم ديديم که رحلت نموده و به رحمت خدا

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 230

پيوسته است.[305]

علت مخالفت معاندين با خلافت اميرالمؤمنين‏

باري اگر کسي بگويد: چطور با وجود اين نصوصي که از حضرت رسول‏الله رسيده، و بسياري از آن را خود خلفاي ثلاثه، و عائشه روايت کرده‏اند، و مقامات و درجات مولاي متقيان را اعتراف نموده‏اند، آنها خلافت را از آن حضرت گردانيدند، و خود به مقام خلافت در جاي اميرالمؤمنين نشستند، و بر منبر پيغمبر بالا رفتند؟

جواب همان است که خود رسول‏الله فرموده است، و سني‏ها نيز روايت کرده‏اند: حبک الشيئي يعمي و يصم.[306]

کسي که به چيزي محبت داشته باشد، و اين محبت از روي احساسات باشد، و هواي نفس و قواي دنيه در پيدايش او مؤثر باشد، آن کس را نسبت بغير آن منظور و محبوبي که دارد، کور و کر مي‏کند؛ يعني غير از آن هدف، چيزي نمي‏بيند، و سخني غير از آن نمي‏شنود.

بر ارباب ملل و نحل پوشيده نيست، و بر مطلعين بر سير و تاريخ مکشوف است، که غصب مقام خلافت از خاندان رسول هيچ داعي، جز محبت حکومت و سروري بر مسلمين، و طلوع حس شخصيت‏طلبي نداشته است؛ و لذا تمام اين احاديث و نصوص، با وجود آن غريزه‏ي مهلکه، کاري نمي‏کند؛ و در وقت اراده‏ي رسيدن به منظور و هدف، تمام آنها را چون خس و خاشاک به طوفان بلا مي‏دهد، و با مواجه شدن با مقصود از ستيزه نمودن با خاندان رسول خدا، و آتش زدن در خانه‏ي بضعه‏ي رسول خدا، و بيرون کشيدن مقام ولايت را به مسجد، دريغ نکرده، و با شمشير برهنه ادعاي تسليم شدن، و بيعت نمودن، و گردن نهادن در برابر اين تعديات را تحميل مي‏کند.

و اين يک مسئله‏اي است که بايد روي او دقت نمود؛ مقام علم و ادراک به حقايق جداست، و مرحله‏ي خضوع نفس و انقياد او نسبت به حق جداست.

بسياري از کساني که در چاه طبيعت و هوي گرفتارند، نه به علت جهل آنان‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 231

به طريق صلاح مي‏باشد، بلکه چه بسا داراي علم کافي هستند، و بسيار خوب زشت را از زيبا تشخيص مي‏دهند، ولي در مقام عمل روي سيطره قواي نفسيه، و عدم انقياد آنها نسبت به ملکه‏ي عقل، و روي غلبه غرائز شهويه، خود را در کام آن کردار زشت و ناپسند در مي‏آوردند.

لذا انبياء و ائمه‏ي اطهار دعوتشان مبني بر اصلاح نفس است، و خضوع و انقياد در مقابل حق، خداي علي اعلي فرمود:

قد افلح من زکيها و قد خاب من دسيها.[307]

هيچ نفرمود فلاح مختص کسي است که روايت از پيغمبر بشنود، و بدبختي و خسران براي کسي که نشنود؛ بلکه فرمود رستگاري براي کسي است که نفس خود را اصلاح کند، و زيان و خسران براي کسي که نفس خود را به تباهي آورد، و در طي طرق هلاک آزاد گذارد.

اعتراف عمر به مقام اميرالمؤمنين در روايات اهل سنت‏

عمر به خوبي از مقام و منزلت و شخصيت مولا اميرالمؤمنين خبر داشت؛ رواياتي که از طريق سنت در اين موضوع وارد شده، بسيار است که خود او اعتراف مي‏نموده، و احاديثي را از رسول خدا نقل کرده است، ولي همانطور که ذکر شد تبعيت از حق، طهارت نفس، و صفاي باطن، و انقياد لازم دارد و اين هذا؟

علامه اميني گويد که حافظ دارقطني و ابن‏عساکر تخريج اين حديث نموده‏اند که دو نفر نزد عمر بن خطاب آمدند، و از طلاق کنيز سئوال کردند که چند مرتبه مي‏توان او را طلاق داد، تا حرام نشود، و ديگر نتوان او را به عقد جديدي نيز در حباله‏ي نکاح درآورد.

عمر با آنها برخاست تا آنکه به مسجد آمده و در ميان حلقه‏اي از جمعيت مرد اصلعي[308] نشسته بود

عمر گفت اي اصلع در طلاق أمة (يعني کنيز) چه مي‏گوئي؟

آن مرد سر خود را بسوي او بلند کرد و با دو انگشت سبابه و وسطي اشاره کرد.

عمر دانست که طلاق امه دو طلاق است و فورا به آن دو مرد گفت تطليقتان يعني دو بار طلاق.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 232

يکي از آن دو گفت: سبحان الله ما نزد تو آمديم، و تو اميرالمؤمنين و بزرگ آنها هستي! چگونه با ما آمدي تا در مقابل اين مرد ايستادي! و از او سئوال کردي! و به اشاره‏ي او با دو انگشت خود اکتفا نمودي؟

عمر به آن دو گفت: آيا مي‏دانيد اين مرد کيست؟

گفتند: نه گفت: اين علي بن ابيطالب است اشهد علي رسول‏الله صلي الله عليه و آله لسمعته و هو يقول: ان السماوات السبع، و الارضين السبع، لو وضعا في کفة، ثم وضع ايمان علي في کفة لرجح ايمان علي بن ابيطالب.[309]

عمر به آن دو گفت: شهادت مي‏دهم بر رسول خدا که از او شنيدم که درباره‏ي علي مي‏فرمود: اگر آسمان‏هاي هفتگاه و زمين‏هاي هفت طبقه را در کفه‏ي ترازوئي بگذارند، و سپس ايمان علي را در کفه‏ي ديگر بگذارند، هر آينه ايمان علي بن ابيطالب سنگين‏تر خواهد بود.

سپس علامه اميني گويد در حديثي که زمخشري روايت کرده مي‏گويد: آن دو نفر به عمر گفتند: تو خليفه مسلمين هستي و آمده‏ايم از تو سؤال کنيم! تو ما را پيش مرد دگري بردي، و از او سئوال نمودي، يکي از آن دو گفت: سوگند بخدا که اي عمر من ديگر با تو سخن نخواهم گفت.

عمر گفت: واي بر تو! مي‏داني اين مرد که بود؟ او علي بن ابيطالب است الخ.

و اين روايت را دارقطني و ابن‏عساکر از حافظين نقل نموده‏اند؛ و نيز گنجي در کفايه ص 129 روايت نموده و گفته است که هذا حسن ثابت، اين روايت، روايت خوب و قبول آن نزد علماء ثابت شده است.

و نيز از طريق رواة زمخشري، خوارزمي امام الحرمين در مناقب ص 78 و سيد علي همداني شافعي در مودة القربي روايت کرده‏اند؛ و حديث[310] ميزان و ترازو را از عمر، محب الدين طبري در کتاب رياض النضره ج 1 ص 244 و صفوري در نزهة المجالس ج 2 ص 240 آورده‏اند.

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 233

درس سیزدهم

معناي هدايت ائمه و شرايطي که هدايت کننده بسوي حق بايد دارا باشد

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 235

درس 13

بسم الله الرحمن الرحيم‏

و صلي الله علي محمد و آله الطاهرين و لعنة الله علي اعدائهم اجمعين من الآن الي قيام يوم الدين و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم.

قال الله الحکيم في کتابه الکريم:

افمن يهدي الي الحق احق ان يتبع امن لا يهدي الا ان يهدي فما لکم کيف تحکمون.[311]

منظور از هدايت به حق چيست‏

در فصل قبل پيرامون اين آيه‏ي مبارکه مفصلا بحث شد، و نتيجه آن شد که هدايت کننده بسوي حق حتما بايد هدايتش بنفسه باشد نه بغير، و کسي که اهل شرک، يا گناه بوده و بالغير هدايت يافته است، او امام نبوده، و نمي‏تواند مردم را به حق هدايت کند. چند نکته در اينجا ذکرش لازم است:

اول آنکه مراد از حق در اين آيه شريفه همان معني حقيقي است، نه معني حقي که به نحوي از انحاء، مبني بر تساهلات عرفيه در السنه‏ي مردم رايج است، کما آنکه ديده مي‏شود هدايت به حق را به هر کس که تکلم به حق کند نسبت مي‏دهند، گرچه معتقد نباشد، يا معتقد باشد، و عمل نکند، يا عمل کند وليکن نفسش به آن متحقق نشده باشد، و چه اينکه ذاتا اهتداء نيافته باشد، و هدايت او بغير باشد.

اينها هيچکدام هدايت به حق نيست و از باب مسامحات عرفيه بر او هدايت به حق گفته مي‏شود، بلکه هدايت به متن حق، همان ايصال به متن واقع است و فقط براي خدا و راه يافتگان به خدا، بدون واسطه و تخلل غير مي‏باشد.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 236

دوم آنکه مراد از هدايت به حق در اين آيه ايصال به مطلوب است؛ نه به معني ارائه‏ي طريق بسوي خدا؛ چون بديهي است که ارائه‏ي طريق از دست هر کس ساخته است، چه اينکه امام باشد يا نه، و چه اينکه ذاتا خود راه يافته باشد، يا هدايت به غير پيدا کرده باشد، يا آنکه اصلا هدايت نيافته باشد، و خود گمراه باشد؛ در هر حال هدايت به معناي ارائه‏ي طريق از آنها ممکن است، ولي ايصال به متن واقع و حق و کمال هر موجود، اختصاص به هدايت شدگان بنفسه و هاديان الي الحق دارد.

سوم مراد از جمله «لا يهدي الا ان يهدي» آن است که هدايت به خود نيافته باشد، و اين اعم است از آنکه اصلا هدايت نيافته باشد و يا هدايت بالغير يافته باشد؛ و دليل بر عموميت آن است که جمله «الا ان يهدي» که استثناء از جمله‏ي «لا يهدي» است با «ان مصدريه» آمده، و اين جمله دلالت بر تحقق وقوع ندارد، به خلاف مصدر مضاف.

فرق است بين آنکه بگوئيم: اعجنبي ضربک يا آنکه بگوئيم: اعجنبي ان تضرب، در صورت اول اعجاب از نفس ضرب متحقق در خارج است، و در صورت دوم اعجاب از امکان تحقق ضرب است؛ و بر اين مطلب شيخ عبدالقاهر در دلائل الاعجاز تنصيص نموده است.

و بنابراين چون جمله‏ي الا ان يهدي نمي‏فهماند اين را که فعلا هدايت بغير شده است، بلکه مي‏فهماند که گرچه بعدا ممکن باشد هدايت از ناحيه‏ي غير به او برسد؛ و معلوم است که هدايت از ناحيه‏ي غير در صورت قبول هدايت خواهد بود؛ و اما اگر طبعا قابل هدايت نباشد هدايت از غير به او نخواهد رسيد؛

بنابراين جمله لا يهدي به عموم خود باقي بوده و معنايش چنين مي‏شود: که هدايت بنفسه نشده باشد، چه آنکه اصلا هدايت نيافته باشد يا قابل هدايت بوده و هدايت بالغير يافته باشد.

امام بايد هدايت بحق يافته باشد و در آن سه شرط است‏

و بالجمله امام کسي است که ذاتا هدايت بحق يافته باشد، نه هيچ يک از دو دسته ديگر، و بنابراين امام کسي است که از ضلالت و معصيت مصون باشد، يعني اولا در تلقي معارف الهيه و الهامات رحمانيه اشتباه نکند و متن واقع در قلب او منعکس گردد، بدون نوسان و اضطراب، و دخالت نفس که آن را به صورت ديگري جلوه داده، و تفسير بنمايد؛ و ثانيا در ابلاغ احکام و هدايت‏

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 237

مردم از نقطه نظر ظاهر و باطن در راه مستقيم آنها را حرکت دهد، سوم آنکه خود گرفتار ظلم به نفس و معصيت نباشد و اين معاني را از دو جمله و جعلنا هم ائمة يهدون بامرنا و اوحينا اليهم فعل الخيرات[312] استفاده کرديم

تفسير آيه «و لا ينال عهدي الظالمين»

و نيز از ذيل آيه‏ي شريفه راجع به حضرت ابراهيم که تقاضاي آن را براي ذريه مي‏کند، استفاده مي‏شود که امامت به ستمگر و ظالم نمي‏رسد؛ چون ظالم در آيه، مطلق آمده است.

و لا ينال عهدي الظالمين.[313]

يعني عهد من به کساني که ظلم کرده باشند گرچه آن ظلم مختصر باشد نمي‏رسد؛ و بر عکس به کساني که به نحو مطلق ظالم نباشند خواهد رسيد و اين عين عصمت است.

امام کسي است که در تمام طول عمر خود گناه نکرده باشد، و کسي که گناه کوچکي گرچه در بعض احيان از او سرزده باشد، يا ظلم و شرکي از او بروز کرده باشد، گرچه بعدا توبه نموده باشد، و اثر گناه از بين رفته باشد امام نخواهد بود.

حضرت علامه طباطبائي مدظله العالي در تفسير اين آيه شريفه فرمايد: از بعضي از استادان ما راجع به دلالت اين آيه شريفه بر عصمت امام چون سؤال شد، در جواب چنين فرمود: که مردم به حسب تقسيم عقلي از چهار دسته خارج نيستند،

اول کساني که در جميع طول عمر ظالم باشند.

دوم کساني که در تمام طول عمر خود پاک و منزه از گناه بوده، و لحظه‏اي ظلم نکرده باشند.

سوم کساني که در اول عمر خود ظالم بوده، و در آخر عمر خود توبه نموده، و هدايت خدا به او رسيده باشد.

چهارم بعکس، کساني که در اول عمر پاک و بي‏گناه بوده، ولي در آخر عمر خود مبتلاي به معصيت و گناه شده‏اند.

حضرت ابراهيم شأنش اجل از آن است که از خداوند سئوال کند که امامت را در قسم اول و چهارم قرار دهد، و هيچگاه چنين پيشنهادي از آن حضرت ديده نمي‏شود که براي کسي که در تمام مدت عمر يا در آخر آن دچار معصيت است‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 238

منصب امامت تقاضا نمايد؛ مي‏ماند دو صنف ديگر که مورد سئوال آن حضرت واقع شده‏اند، يکي آنکه در تمام عمر پاک و معصوم از گناه بوده، و ديگر آنکه در آخر عمر خود پاک و منزه از گناه شده است.

از اين دو صنف خدا مي‏فرمايد من عهد خود را به ظالمين از آنها نمي‏دهم، معلوم مي‏شود که دسته‏اي که در اول عمر خود گناه کرده‏اند، گرچه در آخر عمر خود توبه نموده و هدايت الهي از آنها دستگيري نموده است، باز هم عنوان ظلم به نحو موجبه‏ي جزئيه بر آنها منطبق است، و چون امامت‏ به آنها داده نشود فقط مي‏ماند يک دسته، و آن آنهائي هستند که در تمام مدت عمر، منزه از گناه بوده‏اند و اين همان معني عصمت است[314] [315]

هفت مسئله از امهات مسائل امامت‏

بطور کلي از آنچه در اين مباحث از آيات قرآن استدلال کرديم هفت مسئله از امهات مسائل امامت که شيعه به آن قائل است و در آن اصرار دارد و حد مايز است بين آنها و بين سني‏ها (که هيچ يک از آنها را در امام شرط نمي‏دانند) استنتاج گرديده است.

مسئله 1

امامت قابل انتخاب نيست‏

مسئله اول: امامت قابل انتخاب نيست بلکه مجعول است به جعل الهي که توسط پيغمبر، يا امام قبلي، يا خود آن امام به نصوص و معجزات بر مردم معلوم مي‏شود، زيرا اولا چنانکه گفتيم اين منصب را خداوند در قرآن مجيد به عنوان جعل و انتصاب الهي معرفي مي‏کند چنانکه گويد:

قال اني جاعلک للناس اماما[316] و گويد:

و جعلنا منهم ائمة يهدون بامرنا لما صبروا[317] و گويد:

و جعلناهم ائمة يهدون بامرنا و اوحينا اليهم فعل الخيرات[318] در تمام اين آياتي که منصب امامت را ذکر کرده است عنوان جعل الهي را آورده است.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 239

ثانيا امامت قوه‏ي الهيه‏اي است در نفس امام که با آن بر ملکوت و نفوس اشياء اطلاع حاصل نموده، و بر آنها سيطره پيدا مي‏نمايد، چنانکه از جمله «يهدون بامرنا» استفاده شد؛ و اين قوه در هر که باشد امام است و در هر که نباشد امام نيست.

دست انتخاب را در آن بهره‏اي نيست، نه از جهت آنکه بگوئيم: چون مردم از ملکوت و مقام عصمت خبر ندارند، امام را نمي‏توانند بشناسند، و بنابراين انتخاب آنان صحيح نيست، بلکه اگر فرض کنيم تمام مردم بر ملکوت و روح اشياء نيز اطلاع حاصل کنند و خدا به آنها نوري دهد که بتوانند با آن مقام عصمت را تشخيص دهند در عين حال نيز امامت قابل انتخاب نيست، چون همانطوري که گفتيم امامت يک ملکه‏ي الهيه و يک قوه‏ي قدسيه است که در نفس امام در خارج موجود است، و معني ندارد که بگوئيم انسان موجود خارجي را انتخاب کند؛ موجود خارجي هست، و با انتخاب انسان، هست نمي‏شود.

آيا صحيح است عالمي که داراي ملکه‏ي استنباط احکام گرديده است بگوئيم ما اجتهاد او را انتخاب مي‏کنيم؟ يا به پهلواني که گوي مسابقه را ربوده و قدرت در بدن او فعليت يافته بگوئيم ما زور و قوت او را انتخاب مي‏کنيم؟ يا به کسي که قرآن مجيد را حفظ نموده است بگوئيم، ما حفظ او را انتخاب مي‏کنيم؟ ابدا چنين سخني درست نيست.

انتخاب در امور اعتباريه‏اي است که دورانش بدست اعتبار و انتخاب است، با انتخاب هست مي‏شود و با عدم انتخاب نابود مي‏گردد، و اما در امور تکوينيه و واقعيه اي که قبل از مرحله‏ي انتخاب بود و هستي دارد، ابدا انتخاب را در آن مجالي نيست.‏

مسئله2

امام حتما بايد معصوم باشد

مسئله دوم: امام حتما بايد معصوم باشد به عصمت حضرت باري جل ‏و عز؛ در اين باب از آيات «لا ينال عهدي الظالمين» و جمله‏ي «يهدون بامرنا» و جمله‏ي «و اوحينا اليهم فعل الخيرات» استنتاجاتي نموديم، و معلوم شد که امام چون از جميع مراحل نفس عبور نموده است، و به هستي حضرت حق متحقق شده، و در وجود او اراده و مشيت حق بدون دخالت نفس اماره حکمفرماست، و فعل او نفس وحي خدا قرار گرفته است، لذا آن امام معصوم و منزه از هر گونه آلايش هاي نفس است و اين معني عصمت است، و نيز از آيه ي:

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 240

فانه يسلک من بين يديه و من خلفه رصدا.[319]

استفاده‏ي مصونيت و عصمت نموديم، بطوري که بسيار روشن و واضح، آيات قرآن اين حقيقت را رسانيده است.

مسئله3

امام بايد از طرف خدا تأييد شده باشد

مسئله سوم: امام حتما بايد مؤيد من عندالله باشد، يعني علوم و ادراکات او بوسيله يقين و الهامات غيبيه در نفس او صورت گيرد، و خداوند متکفل امور او گردد، و اين نيز از جمله‏ي و اوحينا اليهم فعل الخيرات[320] و از جمله لما صبروا و کانوا بآياتنا يوقنون، و از جمله‏ي يهدون بامرنا،[321] استفاده شد؛ چون لازمه امامت دارا بودن مقام يقين است و مقام يقين همانطور که ذکر شد بدون انکشاف ملکوت و حقيقت اشياء ميسور نيست، بنابراين با انکشاف ملکوت و هدايت بامرالله خداوند هر لحظه او را تأييد مي‏کند.

مسئله4

هيچوقت زمين از حجت خالي نيست‏

مسئله چهارم: زمين و تمام افرادي که در او هستند، در هر زمان داراي امام است، و هيچگاه زمين از حجت خدا خالي نيست، اين موضوع نيز از آيه:

يوم ندعوا کل اناس بامامهم[322] استفاده شد؛ چون خداوند تمام افراد بني آدم را بوسيله امامشان در روز بازپسين به حشر مي‏خواند، بنابراين هيچ فردي از افراد بشر نيست مگر آنکه امام دارد، و هيچگاه فردي در روي زمين بدون امام يافت نمي‏شود، کما آنکه در روايات بسيار وارد است که چنانچه در روي زمين هيچگاه نباشد مگر دو نفر، حتما يکي از آنها امام ديگري خواهد بود و اگر يافت نشود مگر يک نفر همان کس امام خواهد بود.

مسئله5

علم احاطي امام بر اعمال امت‏

مسئله پنجم: امام به تمام اعمال، و گفتار، و رويه و ملکات بندگان خدا علم دارد و هيچ علمي از نظر امام مخفي نيست.

در اين موضوع نيز بحثهاي گذشتها از آيات قرآن اين‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 241

معني را رسانيد، چون امام سيطره بر نفوس و ملکوت موجودات دارد، و با وجود اين ملکه، تمام ارواح و نفوس و جان اعمال در مشهد امام و حضور ولايت است، همچنانکه موجودات عالم طبيعت در نزد شخص بينا مشهود، و در نزد شخص نابينا غائب است.

در نزد افرادي که به مرحله‏ي امامت هنوز نرسيده‏اند گرچه ملکوت بسياري از اعمال و اقوال و نفوس منکشف گردد، و در اثر تقوي و عبادت و مخالفت و مجاهده‏ي با نفس اماره تا اندازه‏اي اين معني روشن شود؛ ولي سيطره‏ي کلي به تمام ارواح و نفوس و هدايت آنان هر يک را به نوبه و به قدر ظرفيت خود به کمال خود نخواهد بود؛ ولي همين درجه از روشنائي همان روشنائي چشم قلب است، که در ساير افراد نيست، ليکن در امام اين چشم به اندازه‏اي قوي و تيزبين شده است که چيزي از ملکوت در هر آن و هر مکان از او مختفي نيست.

مسئله6

علم امام به نيازهاي بندگان‏

مسئله ششم: امام به جميع اموري که بندگان در امر معاش يا در امر معاد بدو محتاجند عالم است، چون بنا بفرض، امام نفوس را از ملکوت آنان هدايت به حق مي‏کند؛ و آنان را به کمال خود مي‏رساند؛ بنابراين چگونه ممکن است که خود او نسبت به مايحتاج عباد در امور تکاملي آنها جاهل باشد، و اين خاصه نيز از آيات قرآن که يهدون بأمرنا، و افضليت مقام امامت از نبوت طبق مفاد خطاب حضرت حق به ابراهيم خليل روشن شد.

و علاوه چون فعل و قول امام منطبق بر حق به تمام معني الکلمه است، و در مقام عبوديت و تقرب، امام پا به مرحله‏اي گذارده، که خود خدا در وجود او آمر و ناهي خواهد بود، و فعل امام عين وحي خداست، بنابراين همانطور که بر خدا مايحتاج عباد پوشيده نيست، بر امام که مجلاي اتم و مجراي کامله‏ي افاضات حضرت احديت به موجودات است، اين امر مخفي نيست؛ بلکه علم امام عين علم خدا بوده و تفاوتي در اصل معني وجود ندارد.

مسئله7

افضليت امام از افراد بشر در کمالات نفسانيه‏

مسئله هفتم: امام از تمام افراد بشر در فضائل نفسيه، و ملکات الهيه بالاتر بوده؛ و محال است که شخصي از امام در محاسن اخلاق و ملکات انساني بهتر باشد؛ چون بنا به فرض، راه خدا از راه ملکات و صفات نفس است، و چون امام در اين مرحله از

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 242

ساير افراد بالاتر است؛ لذا آنها را از راه ملکوت بحق هدايت مي‏کند؛ در اين صورت اگر دو نفر پيدا شوند که در اين معني يکي از ديگري بالاتر باشد، حتما شخص برتر امام ديگري خواهد بود، چون آنکه افق ملکوت و نفسش روشنتر است، طبعا مي‏تواند شخص ديگري را که در آن افق نيست به منزل و محل خود دعوت کند، و در اين صورت امام اوست؛

به خلاف عکس که شخص ضعيف نمي‏تواند قوي را حرکت دهد، و بار او را متحمل گردد. اين هفت مسئله از اصول مسائل امامت است و ساير مسائل متفرع بر اين مسائل است.

افضليت اميرالمؤمنين در جميع فضائل نفسيه‏

راجع به فضيلت علي بن ابيطالب اميرالمؤمنين عليه الصلوة و السلام، از جمع افراد بشر، غير از حضرت ختمي مرتبت، جاي شبهه و ترديد نيست؛ دوست و دشمن به اين حقيقت معترفند، گذشته از ظهوراتي که از آن حضرت در مدت بيست و سه سال حيات رسول خدا، و مدت سي سال بعد از رحلت آن حضرت سرزده است در فنون مختلف علوم، و حل مسائل غامضه رياضي، و قضاء بحق، و علو نفس، و ايثار، و اتصال به حرم خدا، و منجذب شدن به جذبات الهيه، و ادراک حقائق و معارف کليه معنويه الهيه، و عبور از تمام مراحل نفس و آثار او، و سبقت در اسلام، و هجرت، و جهاد؛

و گذشته از احاديثي که از رسول خدا روايت شده، و افضليت آن حضرت را به معناي تضمني يا التزامي مي‏رساند، مثل حديث انت مني بمنزلة هرون من موسي و مثل ان عليا وزيري، و وصييي، و وارثي، و اخي في الدنيا و الاخرة، و خليفتي من بعدي، و ولي کل مؤمن من بعدي، و ان عليا اميرالمؤمنين، و سيد المسلمين و يعسوب المؤمنين، و قائد الغر المحجلين، و هو الصديق الاکبر، و الفاروق الاکبر، و عالم هذه الامة، و ذوقرنها

و گذشته از حديث انا مدينة العلم و علي بابها احاديث ديگري در علم آن حضرت،

و گذشته از احاديثي که مستفيضا وارد شده، و دلالت دارد بر آنکه آن حضرت حکم نفس رسول خدا را داشته‏اند،

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 243

و گذشته از احاديثي که مي‏رساند آن حضرت داراي فضائل اختصاصي بوده‏اند؛ با آنکه هر يک از اينها به تنهائي دلالت بر افضليت آن حضرت بر ساير امت دارد.

از همه اينها گذشته رواياتي بسيار از طريق شيعه و اهل بيت، و نيز از طريق عامه راجع به افضليت آن حضرت از امت بلکه از جميع افراد بشر، بلکه از انبياء و مرسلين، از حضرت رسول اکرم صلي الله عليه و آله وارد شده است که به معناي مطابقي دلالت بر افضليت آن امام معصوم دارد.

علي بهترين افراد بشر است و منکر آن کافر است‏

شيخ حافظ سليمان بن ابراهيم قندوزي حنفي از کتاب «مودة القربي» تأليف سيد علي شافعي روايت کند از عطاء قال: سئلت عائشة عن علي‏ قالت: ذلک خير البشر لا يشک فيه الا کافر[323]

عطاء مي‏گويد: از عائشه سئوال کردم از علي گفت: که او بهترين افراد بشر است و در اين موضوع کسي شک نمي‏کند مگر آنکه کافر شده باشد.

و از اميرالمؤمنين عليه‏السلام روايت کند؛ که حضرت رسول‏الله فرمودند: يا علي، انت خير البشر، ما شک فيه الا کافر[324]؛ اي علي تو بهترين افراد بشر هستي، در اين مطلب شک نمي‏کند مگر کافر،

و از حذيفه روايت کند که انه قال: علي خير البشر و من ابي فقد کفر.[325]

حذيفه گفت علي بهترين بشر است، و کسي که در اين موضوع ابا کند و نخواهد قبول نمايد به تحقيق که کافر است.

و از جابر بن عبدالله انصاري روايت کند که رسول خدا فرمود: علي خير البشر، من شک فيه فقد کفر[326] علي بهترين فرد از افراد بشر است، کسي که شک کند حقا روي حق را پوشانيده و کفر ورزيده است.

و نيز از ام هاني دختر حضرت ابوطالب که خواهر اميرالمؤمنين عليه‏السلام است روايت کند: که رسول خدا فرمود: افضل البرية عند الله من نام في قبره، و لم يشک في علي و ذريته أنهم خير البرية[327] بهترين افراد مردم در نزد خدا کسي است که در قبرش بخوابد و هيچ شکي در دلش نباشد که بهترين افراد بشر علي و ذريه‏ي اوست.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 244

و از امام باقر محمد بن علي از پدرانش عليهم‏السلام روايت کرده است: که سئل رسول‏الله صلي الله عليه و آله عن خير الناس؛ فقال: خيرها، و اتقاها، و افضلها، و اقربها الي الجنة اقربها مني و لا اتقي و لا اقرب الي من علي بن ابيطالب.[328]

از رسول‏الله صلي الله عليه و آله سئوال کردند: بهترين افراد بشر کيست؟ حضرت فرمودند: بهترين آنها، و پرهيزگارترين آنها، و با فضيلت‏ترين آنها، و نزديکترين آنها به بهشت کسي است که به من نزديکتر بوده باشد، و پرهيزگارتر و نزديکتر به من نيست مگر علي بن ابيطالب.

روايات معراجيه داله بر ولايت اميرالمؤمنين‏

و نيز از اميرالمؤمنين عليه‏السلام روايت کند که قال قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله اني رأيت اسمک مقرونا باسمي في اربعة مواطن،

فلما بلغت البيت المقدس في معراجي الي السماء، وجدت علي صخرة بها: لا اله الا الله، محمد رسول‏الله، ايدته بعلي وزيره، و لما انتهيت الي سدرة المنتهي وجدت عليها: اني انا الله، لا اله الا انا وحدي، محمد صفوتي من خلقي، ايدته بعلي وزيره، و نصرته به،

و لما انتهيت الي عرش رب العالمين، فوجدت مکتوبا علي قوائمه: اني انا الله، لا اله الا انا، محمد حبيبي من خلقي، ايدته بعلي وزيره، و نصرته به‏

فلما وصلت الجنة وجدت مکتوبا علي باب الجنة: لا اله الا انا، و محمد حبيبي من خلقي، ايدته بعلي وزيره، و نصرته به.[329]

حضرت رسول اکرم به اميرالمؤمنين فرمودند: اي علي من در چهار مقام اسم تو را مقرون به اسم خود ديدم،

چون مرا به سوي آسمان به معراج مي‏بردند، همين که به بيت المقدس رسيدم در روي صخره‏ي آن اين جملات بود: نيست معبودي مگر خدا، محمد است رسول خدا، او را تأييد کردم به علي که وزير اوست.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 245

و چون به سدرة المنتهي رسيدم، بر آن ديدم اين کلمات را: نيست معبودي مگر من، به تنهائي، محمد است برگزيده‏ي از ميان آفريده‏هاي من، من او را تأييد کردم به علي وزير او، او را به علي ياري نمودم.

و چون به عرش خداوند رب العالمين رسيدم ديدم: بر پايه‏هاي آن نوشته بود، من خداي هستم، هيچ معبودي نيست جز من، محمد است حبيب من، از ميان بندگان من او را تأييد کردم به علي وزير او، و او را به علي ياري نمودم،

و چون به بهشت رسيدم ديدم بر در بهشت نوشته بود: نيست معبودي مگر من، محمد است حبيب من، از ميان مخلوقات من، او را تأييد کردم به علي وزير او، و او را به علي نصرت دادم.

بيانات جبرئيل بصورت دحيه راجع به ولايت‏

و خوارزمي ابوالمؤيد[330] موفق بن احمد با اسناد متصل خود از اعمش از سعيد بن جبير از ابن‏عباس روايت مي‏کند: که رسول خدا در خانه‏ي خود بودند، صبح زود قبل از آنکه کسي خدمت آن حضرت برسد، علي بن ابيطالب به خانه حضرت رفت، و داخل خانه شد، و ديد که حضرت رسول‏الله در صحن خانه خوابيده و سر خود را در دامان دحية بن خليفه کلبي گذارده است (دحيه‏ي کلبي مردي بود در مدينه بسيار زيبا و خوش منظر، غالبا که جبرائيل امين بر حضرت به صورت ظاهر مي‏شد به صورت دحيه کلبي بر اصحاب آن حضرت نمودار مي‏شد) اميرالمؤمنين گفت: سلام بر تو اي دحيه! حال رسول خدا چطور است؟ دحيه گفت: اي برادر رسول خدا به خير است.

حضرت اميرالمؤمنين او را دعا نموده و گفتند:

جزاک الله عنا خيرا اهل البيت اي دحيه به پاس اين خدمتي که مي‏کني خداوند تو را از ما اهل البيت جزاي خيري بدهد.

دحيه عرض کرد: من خيلي تو را دوست دارم و براي تو در نزد من مدح و تمجيدي است که مي‏خواهم به حضورت تقديم دارم:

انت اميرالمؤمنين، و قائد الغر المحجلين، و انت سيد ولد آدم يوم القيمة، ما خلا النبيين و المرسلين، لواء الحمد بيدک يوم القيمة، تزف انت و

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 246

شيعتک يوم القيمة الي الجنة مع محمد و حزبه الي الجنان زفا زفا، و قد افلح من تولاک و خسر من تخلاک فبحب محمد حبوک، و مبغضوک لن تنالهم شفاعة محمد.

تو امير مؤمنان هستي! و پيشواي فروزنده چهرگان در غرفه‏هاي بهشت،

و تو آقا و بزرگ فرزندان آدمي در روز قيامت، حتي پيغمبران و مرسلين؛

پرچم حمد در روز بازپسين به دست توست،

تو و شيعيان تو را در روز قيامت مانند عروسي را که به حجله برند، بسوي بهشت با محمد و حزبش بسوي جنت دسته دسته مي‏برند، فلاح و رستگاري مختص کسي است که تولاي تو را داشته باشد و دست از تو بر ندارد وبال و خسران مختص کسي است که تو را تنها بگذارد و دست از تو بدارد.

پس به محبت محمد تو را دوست دارند، و شفاعت محمد شامل حال افرادي که بغض تو را در دل مي‏پرورند نخواهد شد.

سپس دحيه گفت اي علي به من نزديک شو! اي برگزيده‏ي خدا! اميرالمؤمنين نزديک او شد، و دحيه سر حضرت رسول‏الله را از دامان خود برداشت، و در دامان اميرالمؤمنين گذارد.

در اين حال حضرت رسول‏الله گفتند اي علي اين همهمه چه بود!

اميرالمؤمنين عرض کرد يا رسول‏الله داستان از اين قرار بود، و تمام خصوصيات ورود و گفتگوي با دحيه را عرض کرد.

حضرت فرمودند: اي علي آن دحيه نبود، جبرئيل بود، تو را به همان اسمي که خدا براي تو گذارده نام برد؛ اوست که محبت تو را در دلهاي مؤمنين، و خوف از تو را در دلهاي کافرين قرار مي‏دهد.[331]

مسائل هفتگانه امامت در اميرالمؤمنين عليه السلام متحقق بود

احاديثي که دلالت دارد بر افضليت اميرالمؤمنين عليه‏السلام به عنوان خير الوصيين، و سيد ولد آدم، و امثال ذلک از رسول خدا بسيار است. ما براي نمونه از طريق عامه به اين چند روايت اکتفا نموديم. بنابراين طبق مسائل هفتگانه‏ي سابق، مقام امامت مختص به آن حضرت است که با قاطعيتي هر چه بيشتر، مردم را به راه خدا دعوت مي‏کرد، و در فعل و گفتار از او پشيماني و

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 247

شک و حيرت و جهل و ندامت ديده نشد.

امام چون بر ملکوت احاطه دارد هيچوقت اشتباه نمي‏کند، و چون فعل او فعل حق است دچار ترديد و تحير نمي‏شود، و در کرده‏ي خود پشيمان و نادم نمي‏گردد؛ چون خدا در کار خود تحير و ندامت ندارد.

افرادي که ندامت و پشيماني پيدا مي‏کنند، راجع به جهل آنها هنگام عمل است که جهتي از جهات در نزد آنها پسنديده به نظر مي‏رسد، و بلادرنگ مبادرت به آن عمل مي‏کنند، و سپس که نقاط ضعف و تاريکي براي آنها روشن شد، که در حين عمل مخفي بوده است، نادم و پشيمان مي‏گردند.

مرد حق پشيمان نمي‏شود، هيچگاه ديده نشده است که امام از فعل خود اظهار پشيماني کند، و اين علامت صحت عمل و اتقان آن است، و علاوه امام در هر موضوعي با قاطعيت، وظيفه مردم را تعيين مي‏کند، نه آنکه از امروز به فردا محول کند، يا با مشورت و مطالعه و تأني و تروي حقيقت بر او مکشوف گردد، بلکه چون آئينه، حقائق در مقابل او نمودار است، و بلادرنگ پاسخ مي‏گويد.

عمر در بسياري از موضوعات در جواب مسائل احکام بسيار عادي درمي‏ماند؛ از اميرالمؤمنين عليه‏السلام از بعضي مسائل سئوال مي‏نمودند که رياضي‏دانان بايد براي بدست آوردن جواب آن اعمال قواعد رياضي بنمايند، آن حضرت بلادرنگ پاسخ مي‏داد، آيا داراي مغز الکتروني بود؟ ماشينهاي الکتروني نيز نمي‏توانند از حل مسائل بسطيه تجاوز کنند، ولي آن حضرت بدوا پاسخ مي‏داد، گويا جواب مسئله مانند آفتاب در نزد او هويدا و روشن بوده است.

اظهار ندامت ابوبکر از خلافت

در بسياري از مسائل قضاء که احتياج به حل مسئله‏ي رياضي است آن حضرت فورا پاسخ داده است.

ابوبکر چند بار از خلافت خود اظهار پشيماني نمود.

کرارا گفت: اقيلوني، اقيلوني و لست بخيرکم.[332]

بار خلافت را از گردن من برداريد من بهترين افراد شما نيستم!

بايد به او گفت: اگر خلافت را که ربودي به امر خدا بود، چگونه مي‏خواهي رها کني؟ و اگر به امر خدا نبود چگونه ربودي؟

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 248

اينجاست که مانند کلاف سردرگم متحير و سرگردان مي‏شود، چون قدرت تحمل اين بار را ندارد از طرفي، و از طرف ديگر هم دلش نمي‏آيد که بگذارد تا صاحبش بردارد کظلمات في بحر لجي، يغشاه موج من فوقه موج، من فوقه سحاب، ظلمات بعضها فوق بعض اذا اخرج يده لم يکد يريها، و من لم يجعل الله له نورا فماله من نور[333]

ابوبکر پس از بيعت در سقيفه، روز ديگر بر منبر رسول خدا در مسجد پيغمبر بالا رفت، و ضمن خطبه گفت: ايها الناس، فاني قد وليت عليکم، و لست بخيرکم، فان احسنت فاعينوني، و ان اسات فقوموني[334]،... اطيعوني ما اطعت الله، و اذا عصيت الله و رسوله، فلاطاعة لي عليکم[335]

اي مردم من سرپرستي و صاحب اختياري شما را بدست گرفته‏ام، و بهترين شما نيستم؛ اگر در اين توليت کار خوب کردم مرا کمک کنيد، و اگر بدي کردم شما مرا راست کنيد.

تا آنکه گويد: مرا اطاعت کنيد تا هنگامي که من خدا را اطاعت کردم، و زماني که مخالفت خدا و رسول خدا را نمودم مرا بر شما طاعتي نيست.

و طبري گويد: چون ابوبکر در ميان مردم شروع به خطبه کرد گفت:

ايها الناس انما انا مثلکم، و اني لا ادري لعلکم ستکلفون ما کان رسول‏الله صلي الله عليه و آله يطيق، ان الله اصطفي محمدا علي العالمين، و عصمه من الآفات، و انما انا متبع، و لست بمبتدع، فان استقمت فتابعوني و ان زغت فقوموني، تا آنکه گويد: و ان لي شيطانا يعتريني فاذا اتاني فاجتنبوني.[336]

گفت: اي مردم من مثل شما هستم، و من نمي‏دانم شايد شما تکاليف مهمي را از من بخواهيد، آن چيزهائي که فقط رسول خدا طاقت آن را داشت، خداوند

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 249

محمد را بر جهانيان برگزيد، و او را از آفات مصون داشت و لکن من تابع شريعت هستم، نه آنکه از پيش از خود چيزي آورده باشم، اگر در اين وظيفه رياست و خلافت مسلمين درست رفتار کردم، از من پيروي کنيد! و اگر منحرف شدم مرا راست کنيد!

تا آنکه گويد: و به تحقيق که براي من شيطاني است که مرا فرو مي‏گيرد، هر وقت که آن شيطان به سراغ من آمد شما از من اجتناب کنيد.[337]

درست در اين فقرات ملاحظه شود که چقدر با ترس و جبن سخن مي‏گويد.

پنج ايراد بر خطبه ابوبکر

ایراد اول:

اولا مي گويد: من بهترين شما نيستم، بايد به او گفت بنابراين چرا خلافت را متصدي گشتي، و اين امر را به بهترين مردم، وجود مقدس مولي الموالي با آن همه نصوص صريحه از صاحب شريعت بر افضليت او نسپردي؟ و چرا خواستي امام افضل و اعلم از خود گردي؟ چگونه راضي شدي که اميرالمؤمنين ناموس اکبر الهي و گنجينه اسرار و معارف حق، و نفس رسول خدا را به پيروي از خود بخواني؟ چگونه خواستي از او بيعت بگيري و او را در مقابل امر و نهي خودت تسليم بلاقيد و شرط بنمائي؟ و با چه معارف و فضائل اخلاقي خواستي مؤمنين را ايصال به مطلوب کني؟ بر کدام ملکوت سيطره داشتي؟

ایراد دوم:

ثانیاً میگویی اگر از من نيکي سر زد از من پيروي کنيد! و اگر بدي سر زد مرا راست کنيد!

بنابراين تو که ميزان صحت و بطلان عمل خود را به دست ما سپردي! و ما را در جرح و تعديل آن مخير ساختي! ما امام تو هستيم، نه تو امام ما!

از اين گذشته ما خوبي و بدي را از کجا تشخيص دهيم؟ اگر از پيش خود تميز دهيم ديگر محتاج به خليفه نيستيم، و اگر امام به حق بايد به ما بفهماند، در اين صورت ما همه تابع آن امام بايد باشيم، و خود تو نيز بايد تسليم اوامر او گردي.

ایراد سوم:

ثالثاً می گویی: ممکن است تکاليفي بر من کنيد که من طاقت آن را نداشته باشم، و پيغمبر طاقت آن را داشته است‏

درست است، حتما نظير اين تکاليف پيش خواهد

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 250

آمد، وليکن که تو را به جاي رسول خدا نشانيد، تا از عهده‏ي کار رسول خدا فروماني؟

مگر در مدت مديد از رسول خدا نشنيدي، نه يک بار و نه دو بار علي، يقضي ديني، علي است که دين مرا ادا مي‏کند و از عهده‏ي بار رسالت و ابلاغ آن برمي‏آيد؟ مگر خودت از رسول خدا روايت نمي‏کني علي مع الحق و الحق مع علي؟ مگر در روز غدير خم به اميرالمؤمنين تحيت بر ولايت نگفتي؟

تو که نمي‏تواني بار رسول خدا را بر دوش گيري، به کدام مجوز بر سر جاي آن حضرت نشستي؟ و حق مسلم مقام خلافت و وصايت را ربودي؟

ایراد چهارم:

رابعاً می گویی: اطاعت مرا کنيد تا وقتي که من اطاعت خدا و رسول خدا را مي‏کنم، و اگر ديديد مخالفت خدا و رسول خدا کردم مرا اطاعت نکنيد

بنابراين اولا تو هم در رديف ما قرار گرفتي، نه رئيس بر ما، و بنابراين چرا ما از تو اطاعت کنيم، بيا تو از ما اطاعت کن، و به کدام قاعده و سنت الهي وجوب اطاعت تو بر ماست؟

علاوه، ما در معالم دين احتياج به معلم و مربي داريم، طاعت خدا و رسول خدا، و مخالفت خدا و رسول خدا را از تعاليم او بايد ياد گيريم، از کجا بدانيم اين عمل تو طاعت است و آن دگر معصيت؟ جز آنکه معلم قرآن، و عارف نسبت به رسول خدا، و محيط بر نواميس احکام و شرايع، بايد براي ما طاعت و معصيت را جدا کند، وانگهي فرضا ما بخواهيم در صورت مخالفت تو را راست کنيم، مگر تو راست مي‏شوي؟ تو که راضي نيستي دست از خلافت برداري، در صورت مخالفت امر خدا و رسول خدا، نيز ايستادگي خواهي نمود، و هر چه امت بخواهند تو را راست کنند، بيشتر مقاومت مي‏کني! همين تصدي مقام خلافت، زيغ و انحراف توست.

مگر براي راست نمودن تو اميرالمؤمنين از تو مؤاخذه نکردند و تو را بر اين فعل پنهاني و فوري، در وقتي که هنوز جنازه رسول خدا دفن نشده بود توبيخ نکردند؟ مگر در مسجد از فضائل و مقامات خود بازگو ننمودند؟ مگر حضرت صديقه با آن خطبه‏ي روشن موارد انحراف شما را بيان نکرد؟ مگر نفرمود: يا ابابکر ما اسرع ما اغرتم علي اهل بيت رسول‏الله؟ مگر اصحاب بزرگوار، و بني هاشم که از بيعت تخلف کردند، مواضع خطاي شما را نشان ندادند؟ چرا مرتدع نشديد، و راست نشديد؟

اگر زياده از اين نيز مي‏خواستند پافشاري کند، خونها ريخته مي‏شد، مالها

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 251

تباه و نواميس و اعراض به هدر مي‏رفت، مگر عثمان علنا مخالفت امر رسول خدا نکرد؟ چرا مسلمين که او را تنبيه کردند، گوش نکرد؟ و چرا بر افعال خود مقاومت مي‏نمود؟

مسلمين گفتند: يا از خلافت دست بردار، يا بر سنت رسول خدا رفتار کن!

حاضر به هيچ يک از آن دو نشد، و مقاومت نمود، و معاويه و لشگر شام را بر عليه مسلمين به کمک خود خواست.

مگر مسلمين توانستند خلفاي جوري که روي کار آمدند آنها را راست کنند؟

آنکه زمام قدرت را در دست گرفته، و حاضر نيست از مقام و شخصيت خود تنازل کند، کجا راست مي‏شود؟

مگر معاويه راست شد.

مگر خلفاي بني اميه و بني عباس راست شدند؟

هر کس خواست آنها را آگاه کند، و حتي نصيحتي بنمايد خونش را ريختند، فرزند رسول خدا را روز روشن با اهل بيتش همين مخالفت کنندگان سنت پيغمبر در ميان دو نهر آب با لب تشنه کشتند.

اي ابوبکر متوجه باش! در اين خطبه‏هائي که مي‏خواني چه مي‏گوئي؟ با اين کلمات، راه تمام اين تعديات را بر خلفاي جور باز نمودي!

ایراد پنجم:

و خامساً می گویی: من شيطاني دارم که سراغ من مي‏آيد، و اگر آمد از من دوري کنيد

اي کاش اين کلام را نمي‏گفتي! آن امامي که خود معترف باشد که شيطان در وجود او حکمفرماست، آن امام شياطين است نه امام مؤمنين!

امام مؤمنين شيطان را هلاک کرده اعزبي عني يا دنيا، قد طلقتک ثلثا فرموده، با يک قاطعيت مانند کوه خود را معرفي مي‏کند،

و مي‏گويد: اي افراد بشر به سراغ من آئيد، که من ولي خدا هستم، من از بندگان مخلص خدا هستم، آيه طهارت درباره ما نازل شده، من داراي مقام عصمتم، من داراي مقام «سلوني قبل ان تفقدوني» هستم، من باب علم براي مدينه‏ي علم هستم، من متحمل بار رسالت و ادا کننده‏ي ديون رسول‏الله هستم، من داراي سيطره بر ملکوت و حقائق اشياء هستم، و هزاران نمونه روشن و بارز نيز به دست مي‏دهد.

من نفس رسول خدا هستم، من ولي هر مؤمن و مؤمنه هستم، من وصي و

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 252

وزير و وارث اسرار نبوت هستم.

اين است مقام امام، نه آنکه در موقع مرگ حسرت بخورد و بگويد: اي واي، کاش سه کار را که کردم نمي‏کردم.

تأسف ابوبکر هنگام مرگ بر 9 چيز

مسعودي گويد: و لما احتضر ابوبکر قال: ما آسي علي شيئي الا علي ثلاث فعلتها، و وددت اني ترکتها، و ثلاث ترکتها و وددت اني فعلتها، و ثلاث وددت اني سالت رسول‏الله صلي الله عليه و آله عنها، فاما الثلاث التي فعلتها و وددت اني ترکتها، فوددت اني لم اکن فتشت بيت فاطمة، و ذکر في ذلک کلاما کثيرا.[338]

چون زمان وفات ابوبکر رسيد و به حال احتضار درآمد، گفت: من بر چيزي تأسف نمي‏خورم، مگر بر سه چيز که به جاي آوردم، و دوست داشتم که آنها را به جاي نمي‏آوردم، و بر سه چيز که به جاي نياوردم، و دوست داشتم که آنها را به جاي مي‏آوردم. و از سه چيز که دوست داشتم از رسول خدا صلي الله عليه و آله سئوال کنم و سئوال نکردم. اما آن سه چيزي که به جاي آوردم، و دوست داشتم که آنها را به جاي نمي‏آوردم، يکي آن بود که دوست داشتم که از خانه فاطمه تفتيش و تفحص به عمل نمي‏آوردم، و در اين باره سخنان بسياري گفت.

اين روايت را علاوه بر مسعودي، طبري در تاريخ خود، و ابن‏قتيبه در «الامامة و السياسة» و ابن‏عبد ربه در «عقد الفريد» آورده است.[339]

و علامه اميني در الغدير علاوه بر اين مصادر از ابوعبيد در کتاب الاموال ص 131 نيز آورده است و فرموده است: سندهاي اين حديث صحيح و راويان آن همه از موثقين هستند و چهار نفر از آنها از راويان صحاح ششگانه معروف عامه مي‏باشند.[340]

بعضي از معاصرين از عامه مانند فريد وجدي در دائرة المعارف و احمد

 

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 253

امين مصري در کتب خود، اين خطبه ابوبکر را سند براي حريت و آزادي او قرار داده و مي‏خواهند وانمود کنند که طرز تشکل حکومت او يک حکومت عادله‏ي دموکراسي با موج آزادي خواهي بوده است.

ما در طي بحث‏هاي گذشته و بحث‏هاي مفصل آينده که ان شاء الله تعالي در پيش خواهيم داشت اثبات نموده و خواهيم نمود که طرز حکومت اسلام بر اساس حق است نه بر رأي آحاد و اجتماعات مردم؛ نه بر اساس اکثريت و اقليت.

نصوص صريحه‏ي قرآن کريم و سنت صحيحه‏ي رسول خدا و سيره‏ي متبعه‏ي ائمه‏ي طاهرين عليهم‏السلام و روش صحابه‏ي ذي بصيرت و تابعين ذي درايت جدا مناط تبعيت و پيروي را، از واقعيت و حق مي‏داند، خواه طبق آراء اکثرين باشد يا نباشد.

و از پيروي رأي خلاف واقع و حقيقت تجنب مي‏ورزد خواه پشتيبان او آراء همه‏ي عالم باشد يا نباشد.

و اين بزرگترين محل اختلاف بين شيعه و سني است، و تمام مسائل اختلاف بر اين محور دور مي‏زند و بر اين اساس رجوع مي‏نمايد.

شيعه از صدر اسلام تا به حال فرياد مي‏زند، دليل مي‏آورد احتجاج مي‏کند که بايد از حق تبعيت نمود، نه از آراء مردم؛ امامت انتصابي است، نه انتخابي، مردم بايد از حق پيروي کنند؛ و امام به حق بايد از جانب خدا معين گردد، بعين آنکه رسول خدا بايد از جانب خدا بيايد، و مردم حق انتخاب پيامبر را ندارند.

شيعه اثبات مي‏کند که رسالت و امامت، از نظر حکومت بر مردم و ولايت، هيچ تفاوتي ندارند، مانند دو نهالي که از يک اصل روئيده باشد يا دو طفلي که از يک پستان شير مي‏خورند.

عامه مي‏گويند: امامت يک حکومت ظاهري است، و پيروي از شخص جاهل و يا خطاکار اشکال ندارد.

البته بنابراين منطق بايد ابوبکر را سمبل آزادي خواهي دانست همچنانکه متجدد مآبان از سني مذهبان به اين طرز عمل گرايش دارند.

البته يک مفهوم وسيعي از آزادي که امروز رواج دارد، و با پرو پاکان‏هاي شبانه، و خبر نکردن بني هاشم و بسياري از مهاجرين و انصار را براي بيعت، و با شکستن پهلوي زهرا و دختر رسول‏الله و صرف نظر کردن از اجراي حد شرعي به خالد بن وليد که مؤمن متعهدي چون مالک بن نويره را به جهت عشق به جمال‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 254

زوجه‏اش کشت و همان شب با زوجه‏اش همبستر شد، و ديگر بسياري از خلافهاي روشن که طرفداران مکتب مغرب زمين آنها را مخالف آزادي نمي‏دانند و هدف را محلل و توجيه‏گر مقدمه مي‏شمارند، هيچگونه منافاتي ندارد.

ولي شيعه بن و ريشه اين منطق را مي‏زند، و اين بنيان را منهدم مي‏کند، و با براهين فلسفيه و عقليه- گذشته از ادله‏ي نقليه وهن و سستي اين طرز تفکر را به ثبوت مي‏رساند، و همانطور که اخيرا در روايت ابوايوب انصاري ديديم که رسول خدا صلي الله عليه و آله به عمار فرمود: اگر تمام مردم عالم در راهي گام نهند و علي در راهي ديگر به راه بيفتد تو از راهي که علي مي‏رود حرکت کن، و تمام مردم را رها کن، و چه عالي اين جملات را رسول خدا مبرهن مي‏سازد به اين جمله که: علي تو را از هدايت برنمي‏گرداند، و بر راه ضلالت دلالت نمي‏کند، يعني چون علي متحقق به حق است بايد از او تبعيت نمود گر چه تمام عالم مخالف او باشند.[341]

اين است منطق شيعه که منطق اسلام است.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 255

درس چهاردهم

لزوم تبعيت از اعلم‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 257

درس 14

بسم الله الرحمن الرحيم‏

و صلي الله علي محمد و آله الطاهرين و لعنة الله علي اعدائهم اجمعين من الان الي قيام يوم الدين و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم.

قال الله الحکيم في کتابه الکريم:

و اذ قال ابراهيم لأبيه و قومه انني برآء مما تعبدون الا الذي فطرني فانه سيهدين و جعلها کلمة باقية في عقبه لعلهم يرجعون.[342]

بقاء منصب امامت در ذريه‏ي حضرت ابراهيم تا روز قيامت‏

ياد بياور آن زماني را که حضرت ابراهيم به پدرش و خويشاوندانش گفت: به درستي که حقا من از آنچه که شما جز خدائي که مرا آفريده است مي‏پرستيد، بيزاري مي‏جويم، و برائت خود را اعلام مي‏دارم،

آن خدائي که مرا آفريده است، مرا به سوي حق و کمال خود راهنمائي خواهد نمود؛ و ما اين را يک اصل ثابت و کلمه‏ي باقيه در اعقاب و ذريه‏ي ابراهيم قرار داديم، به اميد آنکه به مقام توحيد و يکتاپرستي رجوع کنند.

از اين آيه‏ي مبارکه استفاده‏ي منصب امامت، و پيشوائي و رهبري مردم در ذريه و نسل حضرت ابراهيم عليه‏السلام نسلا بعد نسل تا روز قيامت مي‏توان نمود.

توضيح آنکه لفظ براء مصدر است از فعل برئ يبرء، که صفتش برئ آيد. و «انني براء» يا بر تقدير محذوف است: انني ذو براء يا بر سبيل تأکيد و مبالغه است مثل زيد عدل، و ضمير فاعل در «جعلها» به سوي الله است سبحانه و تعالي، و ضمير مفعول‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 258

يا راجع به سوي برائت است، که حضرت ابراهيم تکلم بدان نمود، و يا راجع به سوي هدايت است، که از کلمه‏ي «سيهدين» اتخاذ و استنتاج مي‏گردد؛

اما در صورتي که بگوئيم مرجعش لفظ برائت است، مفادش همان کلمه‏ي توحيد است يعني کلمه ي: لا اله الا الله؛

چون «انني براء مما تعبدون الا الذي فطرني» همان مفاد کلمه‏ي لا اله الا الله است و کلمه‏ي توحيد معناي واحدي است که مرجع ضمير مفعول در وجعلها، مي‏باشد.

معناي کلمه لااله الااللّه

چون بنابر قواعد عربيت، اعراب مستثني در کلام منفي در استثناء متصل، اعراب مستثني منه و بدل از او خواهد بود؛ و در کلمه‏ي لا اله الا الله لفظ جلاله مرفوع است‏به عنوان بدل از اله که محلا مرفوع است و با ملاحظه‏ي بدليت فقط يک جمله بيشتر نخواهد بود،

و معني چنين مي‏شود: لا اله الا الله موجود يعني خدائي غير از خدا نيست؛ و اگر اين جمله بخواهد متضمن دو کلمه‏ي نفي و اثبات باشد بايد لفظ جلاله منصوب باشد، و در اين صورت دو جمله و هر کدام حاوي يک معناي مستقلي است اول جمله‏ي منفيه لا الله موجود؛ و دوم جمله‏ي اثباتيه استثني الله يا الله موجود البته چنين نيست؛ و بنابراين آنچه در لسان اهل دعوت و اوراد وارد است که کلمه لا اله الا الله ورد نفي و اثبات مرکب است خالي از تحقيق است، و فقط ذکر نفي است و بس.

و اما در صورتي که مرجعش لفظ هدايت باشد، معلوم است که هدايت الهيه اولا و بالذات اختصاص به ذات مقدس پروردگار دارد، و از آن ذات مقدس به غير او سرايت مي‏کند، پس هدايت تامه‏ي الهيه، مختص به خدا؛ و مادون آن براي موجودات و مخلوقات است؛ و چون حضرت ابراهيم با کلمه‏ي «سيهدين»، هدايت مطلقه را اشاره مي‏کند، قابل انطباق بر اتم مراتب هدايت است، که همان حظ هدايت امام و لازمه‏ي ولايت کليه باشد.

چون در تفسير قول خداي تعالي: اني جاعلک للناس اماما[343]، که خطاب به‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 259

حضرت ابراهيم است ذکر شد: که وظيفه‏ي امام، هدايت افراد بشر است از باطن و ملکوت اعمالشان به سوي خداوند عزوجل، که آنان را ارشاد فرموده، و در درجات قرب، و در درکات بعد، هر کدام به حسب منزله‏ي خود قرار داده و در آنجا مقيم خواهد ساخت و هر کدام را در آنچه عملش و کردارش اقتضا کند سکني خواهد داد، و به سوي آن منزل جذب خواهد نمود.

پس هدايت حضرت باري تعالي شانه ذاتيه، و هدايت امام بالتبع و بالعرض خواهد بود.

و اگر مرجع ضمير «برائت» باشد معنايش اين مي‏شود که اين حقيقت توحيد را که همان ولايت است، در ذريه‏ي ابراهيم قرار داديم به اميد آنکه به حق و توحيد رجوع کنند، پس اولا استفاده مي‏شود که اين حقيقت الي الأبد در ذريه‏ي ابراهيم ثابت و باقي خواهد بود، و بطور اجمال ذريه او داراي چنين منصب و مقامي هستند؛ و هيچگاه و در هيچ زمان امامت از ذريه او في الجمله رخت برنخواهد بست.

و ثانيا اين کلمه‏ي توحيد و ولايت در خصوص ذريه‏اي است که دعوت به حق مي‏کنند، و بقيه از ذريه دعوت به حق مي‏شوند؛ پس ضمير «في عقبه» راجع به ذريه است به اعتبار رهبري و پيشوائي، و ضمير در يرجعون راجع به ذريه است به اعتبار رهنمون شدن و راه يافتن؛ و بنابراين هر دسته از ذريه، داراي سيري خاص و حرکتي مخصوص به خود هستند: يک دسته امامت و دسته‏ي ديگر ايتمام و مأموميت.

در اين بيان اولا استجابت دعاي ابراهيم که عرض مي‏کند ربنا و اجعلنا مسلمين لک و من ذريتنا امة مسلمة لک[344] ظاهر مي‏گردد، و ثانيا سر قول خداي عزوجل. که: لا ينال عهدي الظالمين[345] بعد از سئوال ابراهيم و من ذريتي، که آن دسته‏اي به امامت مي‏رسند که هيچگاه ظالم به نفس، يا ظالم به غير نبوده‏اند، روشن مي‏شود.

و ثالثا معناي يک سلسله، از روايات را که در تفسير اين آيه‏ي مبارکه وارد شده است، و آنها کلمه‏ي باقيه را به امامت تفسير کرده‏اند و در بعضي از باب انطباق، بالاخص در ذريه حضرت حسين بن علي سيد الشهداء عليه‏السلام تصريحاتي دارند، و در مجمع البيان از حضرت صادق عليه‏السلام روايت کرده است که: مقصود از کلمه‏ي باقيه امامت است تا روز رستاخيز و قيامت؛ مبرهن مي‏نمايد.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 260

و اگر مرجع ضمير «هدايت» باشد، معلوم است که هدايت الهيه، همان مقام ولايت و امامت است، که بوسيله‏ي آن مردم از شرک به توحيد، و از غير خدا به خدا، رجوع مي‏کنند، و بالجمله در هر صورت چه ضمير راجع به کلمه‏ي برائت و توحيد باشد، و يا راجع به امامت و هدايت باشد، آيه‏ي مبارکه دلالت بر بقاء منصب امامت در ذريه‏ي ابراهيم خواهد داشت.

و البته اين مقام، معلول مقام توحيد و ولايت است، و مقام توحيد و ولايت لازمه‏اش اندکاک صفات بشري در صفات خداست، و از جمله صفت قدرت و علم است.

امام بايد از تمام امت عالم‏تر باشد

بنابراين بايد امام داراي مقام علم جامع و گسترده‏اي باشد که امت و پيروان او بدان مرحله از علم راه پيدا نکرده باشند، و آن درجه از علم پاک و بي‏شائبه‏ي کدورت، و آن مرتبه از دانش وسيع و مطلق، به دنبال خود لزوم تبعيت و پيروي دگران را مي‏کشد

و بر همين اساس است که حضرت ابراهيم عليه‏السلام به سرپرست خود آذر خطاب فرموده و مي‏گويد:

يا ابت اني قد جائني من العلم ما لم يأتک فاتبعني اهدک صراطا سويا[346]

اي پدر به درستي که از جانب خدا دانشي به من رسيده است، که آن دانش به تو نرسيده است؛ بنابراين لازم و واجب است از من پيروي بنمائي! تا تو را در راه راست و صراط مستوي و هموار هدايت بنمايم.

در اين آيه چنانکه ملاحظه مي‏شود وجوب تبعيت آذر را از آراء و افکار خود فقط و فقط منوط و مربوط به علم خود و فقدان آن علم در آذر شمرده است؛ بنابراين لزوم تبعيت جاهل از عالم از قضايائي است که احتياج به برهان ندارد، و بلکه از قضايائي است که قياساتها معها.

لزوم پيروي جاهل از عالم در سه مرحله فطري و عقلي و شرعي‏

و بر اساس اين اصل مسلم و اين قاعده‏ي کليه، بدون ذکر اين قاعده حضرت ابراهيم حکم خود را انفاذ نموده، و مقام ابلاغ را به آذر رسانيده است، و لذا در علم اصول فقه علماي اعلام اثبات فرموده‏اند که لزوم تبعيت جاهل از عالم،

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 261

قبل از حکم شرعي يک حکم عقلي و قبل از حکم عقلي يک حکم فطري و وجداني است، و اين حکم در سه مرحله‏ي وجدان و عقل و شرع تجلي مي‏کند و ظهور مي‏نمايد؛ و بر همين قاعده‏ي کليه، استفاده لزوم پيروي از آراء اعلم را نموده‏اند، و سعادت جامعه را منوط به حکومت آراء اعلم آن جامعه در آن مجتمع دانسته‏اند.

چون علم به منزله‏ي نور و حيات است، و به مثابه‏ي روح و جان است، و هر چه در جامعه نور و حيات بيشتر باشد، و روح و جان قوت گيرد، آن جامعه زنده‏تر و اثربخشتر و راقي‏تر خواهد بود، همچنانکه در بدن آدمي هر چه حيات قوي‏تر باشد، و جان و روح قوي تر باشد، آن آدمي به عافيت و طول عمر و کاميابي از مواهب الهيه نزديکتر و هر چه حيات ضعيف‏تر و روح افسرده‏تر باشد؛ آن آدمي به کسالت و مرض و هلاکت و به فقدان مواهب الهيه نزديکتر بوده، و از تمتعات انساني بهره‏ي کمتري خواهد داشت.

از اين آيه‏ي مبارکه مي‏توان در باب اجتهاد و تقليد استفاده نموده و لزوم پيروي افراد امت را از عالم به شريعت الهيه استنتاج و بلکه لزوم پيروي افراد امت را از اعلم وقت استفاده نمود، گر چه اين حقير به کسي از علماي اعلام و کتب مدونه‏ي آنها تا به حال برخورد نکرده‏ام که به اين آيه‏ي کريمه تمسک نموده باشد.

در کتاب «غاية المرام» از شيخ طوسي در «امالي» با سلسله‏ي سند متصل خود روايت کرده است، از حضرت امام جعفر صادق عليه‏السلام، از پدرش، از جدش حضرت علي بن الحسين عليهماالسلام، که فرمودند: در وقتي که حضرت امام حسن مجتبي عليه‏السلام بنابر صلح با معاويه گذاردند، براي برخورد و ملاقات خارج شدند و ملاقات نمودند، و همين که هر دو نفر در مجلس اجتماع کردند، معاويه براي ايراد خطبه برخاست، و خطبه‏اي ايراد کرد...

تا آنکه گويد: «سپس حضرت امام حسن عليه‏السلام خطبه‏اي انشاء کردند و فرمودند: الحمد لله المستحمد بالآلاء و تتابع النعماء تا آخر خطبه‏ي طويله و جامع خود، که حاوي بسياري از مطالب دقيق و عميق و بيان شرافت اهل بيت رسول خدا صلي الله عليه و آله، و از جمله استشهاد به آيه‏ي تطهير، و آيات ديگر، و مطالب تاريخي ديگر است.

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 262

عاقبت امر هر امتي که حکومت خود را بدست کسي غير از عالم‏ترين افراد خود بسپارد تباهي است‏

و از جمله در ضمن خطبه فرمودند: قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله:

ما ولت امة امرها رجلا قط و فيهم من هو أعلم منه إلا لم يزل يذهب سفالا حتي يرجعوا الي ما ترکوا.[347]

رسول خدا صلي الله عليه و آله فرموده‏اند: هيچگاه طايفه و امتي، امور خود را بدست مردي نسپرده است که در آن طايفه و گروه داناتر و اعلم از او بوده‏اند، مگر آنکه پيوسته امور آن امت رو به خرابي و تباهي مي‏گذارد، تا زماني که از اين کردار برگردند، و زمام امور خود را بدست اعلم امت دهند.

و نيز در «غاية المرام» مختصر اين خطبه را با سند ديگري، از شيخ در «امالي» ذکر کرده است، و عين اين جمله را درباره‏ي لزوم رهبري اعلم امت از رسول خدا صلي الله عليه و آله روايت کرده است.[348]

و نيز مرحوم ابن ادريس در باب «مستطرفات سرائر» از روايت ابي‏القاسم بن قولويه از حضرت صادق عليه‏السلام مرفوعا از رسول خدا صلي الله عليه و آله روايت کرده است که،

قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله من ام قوما و فيهم من هو اعلم منه أو أفقه منه، لم يزل أمرهم في سفال إلي يوم القيمة، و من دعي الي اضلال لم يزل في سخط الله حتي يرجع منه، و من مات بغير امام مات ميتة جاهلية.[349]

رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمود: کسي که زمام امور مردم را بدست گيرد و بر آنها پيشوائي کند، در حالي که در بين آن مردم فردي اعلم از او يا افقه از او باشد، پيوسته امر آن دسته و گروه از مردم، رو به تباهي و خرابي خواهد رفت، تا روز قيامت، و کسي که مردم را به گمراهي بخواند پيوسته در غضب خدا قرار خواهد گرفت، تا زماني که از کردار خود بايستد، و کسي که بدون امام بميرد، مانند مردن مردم زمان جاهليت مرده است.

باري علماء درباره‏ي لزوم امامت اعلم از امت استدلالاتي دارند، زيرا

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 263

همانطور که اشاره شد، مسئله رهبري مسئله‏اي حياتي است.

رهبر روح جامعه و اراده‏ي جامعه مي‏باشد، و به هر مقدار که اراده‏ي رهبر پاک‏تر، و صحيح‏تر، و براي رشد و رقاء جامعه مفيدتر باشد، به همان مقدار آن جامعه پاکتر، و راستين‏تر، و راقي‏تر خواهند بود.

تمام افراد جامعه به منزله‏ي اعضاء پيکر است، همانطور که نفس واحد پيکر واحدي را اداره مي‏کند، و آن را در جهت صلاح يا فساد به حرکت درمي‏آورد، رهبر، افراد جامعه را اداره مي‏نمايد، و آنان را در مسير کمال و سعادت و يا در مسير منقصت و شقاوت سوق مي‏دهد.

اميرالمؤمنين اعلم امت بوده‏اند

رواياتي که درباره‏ي علم و اعلميت اميرالمؤمنين عليه‏السلام از رسول خدا و از آن حضرت وارد شده است از حد شمارش بيرون است، علماي خاصه و عامه در اين موضوع کتاب هائي نوشته و مسفورات خود را از اعلميت و افقهيت و اقضا بودن آن حضرت پر کرده‏اند، بطوري که مي‏توان اين مسئله را از مسلميات اسلام دانست.

اين روايات با مضامين مختلفي اين موضوع را بيان مي‏کند، و ما در اينجا به جهت حفظ اختصار از هر سلسله و دسته از آنها فقط يک، يا دو روايت به عنوان نمونه ذکر مي‏کنيم.

اما از رواياتي که اجمالا غزارت، و وسعت علم آن حضرت را مي‏رساند؛ ابن‏بابويه با سند متصل خود روايت مي‏کند از حضرت باقر عليه‏السلام از پدرش از جدش عليهم‏السلام که چون آيه‏ي «و کل شي‏ء احصيناه في امام مبين» وارد شد، ابوبکر و عمر از محل خود برخاستند، و گفتند: اي رسول خدا آيا مراد از امام مبين، تورات است؟

رسول خدا فرمود: نه.

گفتند: آيا مراد انجيل است؟

فرمود: نه‏

گفتند: آيا مراد قرآن است؟

فرمودند: نه‏

پس از اين اميرالمؤمنين عليه‏السلام وارد شد، حضرت رسول صلي الله عليه و آله فرمود:

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 264

هو هذا، انه الامام الذي احصي الله تبارک و تعالي فيه علم کل شيئي.[350]

اين است آن امام مبين، اين است آن امامي که خداوند تبارک و تعالي در او علم هر چيز را قرار داده است.

و اما از رواياتي که دلالت دارد بر آنکه رسول خدا هزار در از علم را بر روي علي گشودند، که از هر دري هزار در ديگر باز مي‏شد:

سيد هاشم بحراني گويد: ابوحامد غزالي که از اعيان علماء عامه است در کتاب بيان العلم اللدني في وصف مولانا علي بن ابيطالب عبارتي دارد که عين آن اين است: قال اميرالمؤمنين علي عليه‏السلام ان رسول‏الله صلي الله عليه و آله ادخل لسانه في فمي، فانفتح في قلبي الف باب من العلم مع کل باب الف باب، و قال صلوات الله عليه و آله: لو ثنيت لي و سادة و جلست عليها، لحکمت لأهل التوراة بتوراتهم، و لاهل الانجيل بانجيلهم، و لاهل القرآن بقرآنهم، و هذه المرتبة لا تنال بمجرد التعلم، بل يتمکن فيهذه المرتبة بالعلم اللدني.[351]

اميرالمؤمنين مي‏گويد: رسول خدا صلي الله عليه و آله زبان خود را داخل دهان من کرد، پس در دل من هزار در از علم باز شد، که با هر دري هزار در ديگر باز شد.

و علي بن ابيطالب عليه‏السلام گفته است: اگر بالش حکومت را براي من خم کنند، و مرا متمکن از حکم کردن نمايند، هر آينه در بين اهل تورات با تورات آنها، و در بين پيروان انجيل با انجيل آنها، و در بين اهل قرآن با قرآن، آنها حکم خواهم نمود.

و سپس غزالي گويد: و اين مرتبه‏اي است از علم که با درس خواندن، و معلم ديدن دسترسي به آن پيدا نخواهد شد، بلکه به اين مرتبه‏ي از علم بايد با علم لدني رسيد.

و اما از رواياتي که دلالت دارد بر آنکه رسول خدا فرمود: من شهر علم و حکمت هستم و علي در آن شهر است، در غاية المرام از کتاب مناقب ابن‏المغازلي با سند خود از جابر بن عبدالله انصاري روايت کرده است که او گفت: رسول خدا صلي الله عليه و آله‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 265

بازوي علي عليه‏السلام را گرفت، و گفت: هذا امير البررة، و قاتل الکفرة، منصور من نصره، مخذول من خذله، ثم مد بها صوته، فقال: انا مدينة العلم و علي بابها، فمن اراد العلم فليأت الباب.[352]

رسول خدا که بازوي علي را گرفته بود فرمود: اين است امير نيکوکاران، و کشنده‏ي کافران، ياري شده است کسي که او را ياري کند، ذليل و پست است کسي که او را ذليل کند، و پس از آن رسول خدا صداي خود را به اين کلمات بلند فرمود، و سپس گفت: من شهر علمم و علي در آن است، بنابراين هر کس که طالب علم باشد بايد به نزد در بيايد.

و اما از رواياتي که دلالت دارد بر گفتار سلوني قبل ان تفقدوني، ابن‏ابي‏الحديد در شرح نهج‏البلاغه گفته است، که تمام طبقات و اصناف مردم اجماع نموده‏اند بر آنکه احدي از صحابه‏ي رسول خدا، و احدي از علماء نگفته است: سلوني قبل ان تفقدوني غير از علي بن ابيطالب عليه‏السلام.[353]

و اما از رواياتي که دلالت دارد بر آنکه اميرالمؤمنين عليه‏السلام از تمام افراد امت حکمش بهتر و صحيح‌تر بود.

در «غاية المرام» از موفق بن احمد که اعيان علماء عامه است روايت کرده است، از ابوسعيد خدري که قال قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله ان اقضي امتي علي بن ابيطالب، رسول خدا فرمود، بهترين حکم کنندگان در امت من علي بن ابيطالب است.[354]

اعتراف عمر به اعلميت اميرالمؤمنين‏

و اما از رواياتي که دلالت دارد بر آنکه ابوبکر و عمر و عثمان در حکم و علم به اميرالمؤمنين عليه‏السلام رجوع مي‏کردند، در «غاية المرام» از مسند احمد حنبل با سلسله‏ي اسناد خود روايت کند، از يحيي بن سعيد بن مسيب قال: کان عمر يتعوذ بالله من معضلة ليس لها ابوالحسن.[355]

عمر در هر مشکله‏اي پيش مي‏آمد، و اميرالمؤمنين عليه‏السلام براي حل آن حاضر نبودند به خدا پناه مي‏برد؛

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 266

و نيز از موفق بن احمد، با سلسله‏ي سند متصل خود روايت کرده است، از زيد بن علي از پدرش، از جدش، از علي بن ابيطالب عليه‏السلام که فرمود: در زمان حکومت عمر، زن آبستني را به نزد او آوردند که اعتراف بر زناي خود نمايد زن اعتراف به فجور نمود، و عمر امر کرد تا او را ببرند و رجم کنند، زن در راه با علي بن ابيطالب برخورد کرد.

حضرت فرمود: اين زن چه کرده است که او را براي حد مي‏برند؟ گفتند: زنا کرده است، و عمر امر کرده است که بايد او را سنگسار کرد اميرالمؤمنين زن را نزد عمر برگردانده و فرمودند: آيا تو امر کردي که او را سنگسار کنند؟

عمر گفت: آري چون خود زن اعتراف به گناه خود نموده است فقال علي هذا سلطانک عليها فما سلطانک علي الذي في بطنها؛ و لعلک انتهرتها و اخفتها.

فقال عمر: قد کان ذاک.

قال: او ما سمعت رسول‏الله صلي الله عليه و آله يقول: لا حد علي معترف بعد بلاء انه من قيدت او حبست او تهدرت فلا اقرار له، فخلا سبيلها.

ثم قال عمر: عجزت النساء ان تلد مثل علي بن ابيطالب رضي الله عنه لو لا علي لهلک عمر.[356]

اميرالمؤمنين عليه‏السلام فرمودند: اي عمر! اعتراف او بر گناه موجب شد که تو بتواني بر خود او حد جاري کني، پس چه چيز موجب شده است که بر طفلي که در

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 267

رحم خود دارد مسلط گردي، و آن بي گناه را بواسطه‏ي حد زدن بر مادرش بکشي؟ و شايد تو با شدت او را دور رانده‏اي و او را ترسانيده‏اي که حقيقت را در واقع پنهان داشته، و از اعتراف به زنا خودداري ننموده است.

عمر گفت آري چنين بوده است.

حضرت فرمود: آيا نشنيده‏اي که رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمود: هر کسي که اقرار و اعترافش به گناه از روي شکنجه و ترس باشد بر او حد جاري نمي‏شود؟

هر کس را که براي اقرار و اعتراف به گناه در زنجير و غل بکشند، يا او را زندان کنند يا او را تهديد نمايند، اقرار او نافذ نيست.

علي چون اين کلمات را فرمود، آن زن را رها کرد، و عمر چون اين کلمات را شنيد گفت: زنان عاجزند از آنکه بتوانند مانند علي بن ابيطالب فرزندي بزايند؛ اگر علي نبود هر آينه عمر هلاک مي‏شد.

و نيز از طريق خاصه از محمد بن يعقوب با سند متصل خود از حضرت صادق روايت نموده است، که در زمان خلافت ابوبکر مردي شراب نوشيده بود، او را به نزد ابوبکر آوردند.

ابوبکر پرسيد آيا تو خمر نوشيده‏اي؟

گفت آري.

ابوبکر گفت: خمر نوشيدن حرام است.

مرد گفت: من اسلام اختيار کرده‏ام و اسلام من قوي است لکن منزلگاه من در جائي است که همه‏ي مردم خمر مي‏نوشند، و آن را حلال مي‏شمرند؛ من اگر مي‏دانستم که نوشيدن خمر حرام است، البته اجتناب مي‏نمودم.

ابوبکر روي به عمر نمود و گفت: رأي تو درباره‏ي اين مرد چيست؟

عمر گفت: مشکله‏اي است که راه حل آن جز در نزد ابوالحسن پيدا نشود؛ علي را بخوانيد و سپس عمر گفت: حکم و قضاء واقع در خانه‏ي علي قرار دارد.

حضرت صادق عليه‏السلام فرمودند: ابوبکر و عمر برخاستند، و آن مرد را با خود آوردند، و جماعتي که در محضر بودند همگي به نزد اميرالمؤمنين عليه‏السلام آمدند، ابوبکر داستان را معروض داشت، و آن مرد نيز قصه‏ي خود را بازگو کرد.

حضرت فرمودند: بفرستيد با او کسي را در مجالس مهاجرين و انصار تا تفحص کند که آيا تا به حال از آنان کسي آيه‏ي حرمت خمر را بر آن مرد خوانده‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 268

است؟ و اگر خوانده است بر خواندنش شهادت دهد.

همين دستور را اجرا کردند، و هيچکس از مهاجرين و انصار گواهي بر قرائت و تلاوت آيه‏ي تحريم خمر درباره‏ي وي نداد.

حضرت اميرالمؤمنين عليه‏السلام او را آزاد نموده و فرمودند: از اين پس اگر خمر بنوشي ما بر تو حد جاري خواهيم ساخت.[357]

و نيز رواياتي که دلالت دارد بر آنکه حق پيوسته با علي است و با آن حضرت است هر جا که دور بزند و به گردش درآيد.

در کتاب «جمع بين صحاح سته» که تأليف رزين امام الحرمين است در جزء سوم آن در مناقب اميرالمؤمنين عليه‏السلام از صحيح بخاري روايت کرده است که قال اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب عليه‏السلام: قال: سمعت رسول‏الله صلي الله عليه و آله يقول: رحم الله عليا اللهم ادرالحق معه حيث دار.[358]

اميرالمؤمنين عليه‏السلام فرمودند: من از رسول خدا صلي الله عليه و آله شنيدم که مي‏فرمود: خداي رحمت خود را بر علي بفرستد، بار پروردگارا هر جا که علي حرکت کند، و بگردد، حق را با او به گردش و حرکت درآور.

و عجيب آن است که بسياري از اين روايات را خود ابوبکر و عمر و عثمان و عائشه و عمرو عاص و غير هم از صحابه از رسول خدا روايت کرده‏اند.

در کتاب مقام اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب عند الخلفا و اولادهم و الصحابة[359] پنجاه حديث در فضائل اميرالمؤمنين از رسول‏الله به روايت خلفاء و اولادشان و صحابه، از علماي اهل سنت و محدثين آنها روايت کرده، و شواهدي در ذيل هر حديث بيان نموده است.

از جمله روايتي است که عمر به اعرابي مي‏گويد: ويحک ما تدري من‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 269

هذا؟ هذا مولاي و مولي کل مؤمن و من لم يکن مولاه فليس بمؤمن[360] واي بر تو اي مرد عرب! آيا مي داني اين مرد کيست؟ اين مرد علي بن ابيطالب مولاي من و مولاي هر مؤمني است و هر کسي که علي مولاي او نباشد آن کس مؤمن نيست.

تأسف ابن‏عباس از اينکه هنگام رحلت رسول‏الله از آوردن صحيفه براي ايشان مانع شدند

باري بر همين اساس بود که رسول‏الله صلي الله عليه و آله در معرفي و نصب علي بن ابيطالب اهتمام بسيار داشت، حتي در مرض موت توصيه و سفارش مي‏فرمود و مردم را به پيروي از آن حضرت دعوت مي‏فرمود، تا سرحدي که در همان ساعات آخر حيات کاغذ و قلمي خواستند تا بنويسند درباره‏ي امامت آن حضرت آنچه بايد بنويسند.

ولي افسوس، و هزار افسوس، که عمر مانع شد و نگذاشت مقصود رسول خدا تحقق يابد، و گفت: مرض بر او غلبه کرده، هذيان مي‏گويد، کتاب خدا ما را بس است؛ رسول خدا با يک دنيا اندوه و غم چشم از جهان بستند؛

ابن‏سعد در طبقات با اسناد خود از سعيد بن جبير از ابن‏عباس روايت مي‏کند قال: اشتکي النبي صلي الله عليه و آله يوم الخميس، فجعل، يعني ابن‏عباس، يبکي و يقول: يوم الخميس و ما يوم الخميس!

اشتد بالنبي صلي الله عليه و آله وجعه فقال: ائتوني بدواة و صحيفة اکتب لکم کتابا لا تضلوا بعده ابدا،

قال: فقال بعض من کان عنده: ان نبي الله ليهجر!

قال: فقيل له: الا نأتيک بما طلبت؟

قال: او بعد ماذا؟ قال: فلم يدع به.[361]

ابن‏عباس مي‏گويد: در روز پنجشنبه رسول خدا صلي الله عليه و آله از مرض متألم و ناراحت بودند، ابن‏عباس گريه مي‏کرد و مي‏گفت: روز پنجشنبه و نمي‏دانيد در روز پنجشنبه چه خبر بود، درد و مرض پيغمبر شدت کرد و فرمود: يک دوات و صفحه‏اي بياوريد، تا براي شما مطلبي را بنويسم که پس از آن هيچگاه گمراه

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 270

نشويد،

ابن‏عباس گويد: بعض افراد مجلس گفت: پيغمبر خدا هذيان مي‏گويد:

ابن‏عباس گويد: و پس از آن به رسول خدا گفته شد: آيا بياوريم آنچه را مي‏خواستي؟ فرمود: آيا بعد از اين حادثه‏ي واقع شده؟ و رسول خدا ديگر طلب ننمود.

و با سند ديگر از سعيد بن جعفر روايت مي‏کند که ابن‏عباس گفت: يوم الخميس و ما يوم الخميس!

قال: اشتد برسول‏الله صلي الله عليه و آله وجعه في ذلک اليوم فقال: ائتوني بدواة و صحيفة اکتب لکم کتابا لا تضلوا بعده ابدا، فتنازعوا و لاينبغي عند النبي التنازع.

فقالوا: ما شأنه، اهجر؟ استفهموه! فذهبوا يعيدون عليه فقال: دعوني فالذي انا فيه خير مما تدعونني اليه الحديث.[362]

ابن‏عباس مي‏گويد: روز پنجشنبه و نمي‏دانيد روز پنجشنبه چه روزي بود. کسالت رسول خدا صلي الله عليه و آله شدت کرد و فرمود: دوات و صفحه‏اي بياوريد تا براي شما مکتوبي را بنويسم که پس از آن هيچگاه گمراه نشويد، و در حالي که در نزد پيغمبر خدا دعوي و تنازع جايز نيست نزاع کردند و گفتند: حالش چگونه است؟ آيا هذيان مي‏گويد؟ از او سؤال کنيد!

رفتند بار ديگر از رسول خدا بپرسند که چه مي‏خواهد، فرمود: واگذاريد مرا، آنچه من الان در آن هستم بهتر است از آنچه شما مرا به آن مي‏خوانيد.

و با سند ديگر از جابر بن عبدالله انصاري روايت کند که: لما کان في مرض رسول‏الله صلي الله عليه و آله الذي توفي فيه، دعا بصحيفة ليکتب فيها لامته کتابا لا يضلون و لا يضلون،

قال: فکان في البيت لغط و کلام و تکلم عمر بن الخطاب قال:

فرفضه النبي‏

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 271

جابر بن عبدالله انصاري مي‏گويد: رسول خدا صلي الله عليه و آله در مرض موت خود صفحه‏اي خواستند، تا در آن نامه‏اي براي امت خود بنويسند، که بر اثر آن امت گمراه نکنند، و گمراه نشوند.

جابر گويد: در اطاق رسول خدا در اثر اين درخواست پيغمبر سخناني رفت، و صدا بلند شد، و عمر بن خطاب تکلم نمود، و پيغمبر او را طرد فرمود.

مانع شدن عمر از آوردن کاغذ و دوات براي رسول‏الله‏

و با سند ديگر از عمر بن خطاب روايت مي‏کند: قال: کنا عند النبي و بيننا و بين النساء حجاب، فقال رسول‏الله صلي الله عليه و آله: اغسلوني بسبع قرب، وأتوني بصحيفة و دواة، اکتب لکم کتابا لن تضلوا بعده ابدا!

فقال النسوة: ائتوا رسول‏الله صلي الله عليه و آله بحاجته.

قال عمر: فقلت: اسکتن فانکن صواحبه، اذا مرض عصرتن اعينکن و اذا صح اخذتن بعنقه!

فقال: رسول‏الله صلي الله عليه و آله: هن خير منکم.[363]

عمر بن خطاب گويد: ما در محضر پيغمبر خدا بوديم و بين ما و جماعت زنان پرده و حجابي بود، رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمود: مرا با هفت مشک آب غسل دهيد؛ و يک صفحه و دوات بياوريد تا براي شما مکتوبي بنويسم که بعد از آن هيچگاه گمراه نشويد!

زنان گفتند: آنچه را که رسول خدا طلب کرده است برايش بياوريد.

عمر مي‏گويد: من گفتم: اي زنان ساکت باشيد! چون شما همبستران او هستيد، چون مريض گردد چشمان خود را به اشک مي فشريد و چون صحت يابد به گردن او دست مي آويزيد!

رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمود: اين زنان بهتر از شما هستند.

و با سند ديگر از عباس روايت مي‏کند، قال: لما حضرت رسول‏الله صلي الله عليه و آله الوفاة، و في البيت رجال فيهم عمر بن الخطاب‏

فقال رسول‏الله صلي الله عليه و آله: هلم اکتب لکم کتابا لن تضلوا بعده!

امام ‏شناسي، ج 1، ص: 272

فقال عمر: ان رسول‏الله قد غلبه الوجع، و عندکم القرآن حسبنا کتاب الله؛ فاختلف اهل البيت و اختصموا، فمنهم من يقول: قربوا يکتب لکم رسول‏الله صلي الله عليه و آله، و منهم من يقول: ما قال عمر؛

فلما کثر اللغط و الاختلاف و غموا رسول‏الله صلي الله عليه و آله‏

فقال: قوموا عني!

فقال عبيدالله بن عبدالله فکان ابن‏عباس يقول: الرزية کل الرزية ما حال بين رسول‏الله صلي الله عليه و آله و بين ان يکتب لهم ذلک الکتاب من اختلافهم و لغطهم[364]
ابن‏عباس گويد: چون وفات رسول خدا صلي الله عليه و آله نزديک شد، و در اطاق آن حضرت جماعتي از جمله عمر بن خطاب حاضر بودند، رسول خدا فرمود: بياوريد (يا نزديک من بيائيد) تا من براي شما چيزي بنويسم که پس از آن ابدا گمراه نگرديد،

عمر گفت: درد بيماري بر رسول خدا غلبه کرده و او را بي خويشتن نموده (و بدون تأمل و تفکر و اختيار سخن مي گويد) کتاب خدا براي ما بس است؛

در بين اهل خانه اختلاف افتاد، و نزاع و مخاصمه در گرفت، بعضي از اهل خانه گفتند: براي رسول خدا حاضر سازيد آنچه را که مي‏خواهد، تا براي شما بنويسد، و بعضي دگر طرفداري از عمر کرده، و همان سخن او را گفتند؛

چون اختلاف شديد شد و صداها بلند شد و رسول‏الله را به غم و اندوه فرو بردند فرمود: از نزد من برخيزيد، و برويد!

عبيدالله بن عبدالله بن عباس گويد: پدرم عبدالله بن عباس پيوسته مي‏گفت: مصيبت، مصيبت بزرگ همان بود که ميان رسول خدا و نوشته‏اش فاصله انداختند، و نگذاردند که آن مکتوبي را که در نظر داشت بنويسد، و به علت اختلاف و بلند کردن صدا در مجلس آن حضرت مانع از اين مهم شدند.

 

 

[1] . سوره بقره: 2- آيه‏ي 213.

[2] . سوره بقره: 2- آيه‏ي 213.

[3] . سوره طه: 20- آيه‏ي 52.

[4] . سوره طلاق: 65- آيه‏ي 3.

[5] . سوره يوسف: 12- آيه‏ي 21.

[6] . جلد اول اصول کافي ص 169.

[7] . هشام بن حکم تولدش در کوفه نشو و نمايش در واسط و تجارتش در بغداد بود از حضرت صادق و حضرت کاظم و حضرت رضا صلوات الله عليهم درباره‏ي او مدح و منقبت گفته شده است و راوي حديث و داراي اصلي از اصول اربعمأة شيعه بوده و از اجلاي محدثين و مهره‏ي متکلمين و مناظرين بوده و در سن جواني در فن مناظره مهارت به سزائي داشته است. (رجال ميرزا محمد علي اردبيلي) اين روايت را نيز در بحارالانوار ج 7 ص 3 از «اکمال الدين» و «علل الشرايع» و «امالي» صدوق نقل مي‏کند.

[8] . ابامروان کنيه‏ي عمرو بن عبيد است.

[9] . اين روايت را صدوق نيز در امالي ص 351 از سعد بن عبدالله از ابراهيم بن هاشم از اسمعيل بن مراد از يونس بن عبدالرحمن از يونس بن يعقوب نقل مي‏کند و مي‏گويد در نزد حضرت جماعتي از اصحاب بودند که در ميان آنها حمران بن اعين و مؤمن الطاق و هشام بن سالم و الطيار بودند و جماعتي ديگر از اصحاب بودند که در ميان آنها هشام بن الحکم بود و سپس عين حديث را تا به آخر نقل مي‏کند.

[10] . «خصائص الکبري» ج 2 ص 124 بنا به نقل «شيعه در اسلام» سبط قسمت دوم ص 124.

[11] . «امالي» صدوق ص 77 و «علل الشرايع» ص 228 و در «بحار الانوار» ج 10 ص 224 اين داستان را از صدوق نقل مي‏کند.

[12] . سوره‏ي فاطر 35: آيه 23؛ راجع به تفسير اين آيه‏ي شريفه ابن‏بابويه حديثي از حضرت رضا عليه‏السلام آورده است که در مجلس مأمون در مرو در حضور او و علماء عراق و خراسان پس از سئوال مأمون از تفسير اين آيه حضرت بيان کردند.

اين حديث بسيار جالب و حاوي مطالبي است و در «غاية المرام» ص 219 به عنوان التاسع وارد است.

[13] . سوره هود: 11- آيه‏ي 56.

[14] . سوره فاطر: 35- آيه‏ي 43.

[15] . سوره قمر: 54- آيه‏ي 55.

[16] . سوره النجم: 53- آيه‏ي 5-11.

[17] . سوره بقره: 2- آيه‏ي 32.

[18] . سوره بقره: 2 -آيه‏ي 31.

[19] . سوره بقره: 2- آيه‏ي 253.

[20] . ينابيع المودة ص 252.

[21] . الرياض النضرة ص 164.

[22] . ينابيع المودة ص 256.

[23] . مروج الذهب جلد اول از طبع مطبعة السعادة مصر 1367 هجريه ص 32 و 33 و از طبع مطبعه دارالاندلس بيروت 1393 هجريه ص 42 و 43.

[24] . مروج الذهب جلد اول از طبع مطبعة السعادة مصر 1367 هجريه ص 37 و از طبع مطبعة دارالاندلس بيروت 1393 هجريه ص 47.

[25] . سوره فاطر: 35- آيه‏ي 31.

[26] . سوره واقعه: 56- آيه‏ي 79.

[27] . سوره زخرف: 43- آيه‏ي 3-4.

[28] . سوره آل عمران، 3 آيه‏ي 33.

[29] . اين حديث را احمد بن حنبل از حديث زيد بن ثابت‏ به دو طريق صحيح روايت مي‏کند اولا در ابتداي صفحه 182 و ثانيا در انتهاي صفحه 189 در جزء پنجم از مسند خود لکن عبارت آن چنين است: قال النبي اني تارک فيکم الثقلين کتاب الله و اهل بيتي و انهما لن يفترقا حتي يردا علي الحوض و در تفسير «الدر المنثور» ج 6 ص 7 گويد: و اخرج الترمذي و حسن ابن الانباري في المصاحف عن زيد بن ارقم رضي‏الله عنه قال قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله: اني تارک فيکم ما ان تمسکتم به لن تضلوا بعدي احدهما اعظم من الاخر کتاب الله حبل ممدود من السماء الي الارض و عترتي اهل بيتي و لن يفترقا حتي يردا علي الحوض فانظروا کيف تخلفوني فيهما.

[30] . کنز العمال، ج 12، ص 201 حديث 1130 چاپ هند 1384.

[31] . کنز العمال، ج 12، ص 203 حديث 1152 چاپ هند 1384.

[32] . سوره مؤمن: 40- آيه‏ي 54.

[33] . ينابيع المودة ص 252.

[34] . ينابيع المودة ص 252.

[35] . بعيد نيست که هر دو حديث في العدل بوده و در يکي تصحيفا في العدد آمده باشد.

[36] . الرياض النضره ج 3 ص 153.

[37] . ينابيع المودة ص 235.

[38] . صحيح بخاري ص 164.

[39] . الصواعق المحرقه ص 75.

[40] . الرياض النضره ص 162.

[41] . ينابيع المودة ص 235.

[42] . ينابيع المودة ص 235.

[43] . اسد الغابه ج 4 ص 27.

[44] . ينابيع الموده ص 53 و 54.

[45] . الرياض النضره ج 3 ص 164 و 165.

[46] . در کتاب علي و الوصية از ص 352 الي 354 موارد عديده‏اي را که بعضي از اميرالمؤمنين نزد رسول خدا شکايت کردند و آن حضرت متغير شده و آنها را ردع و تهديد فرموده و اميرالمؤمنين را برادر و وصي و ولي هر مؤمن خوانده است‏بيان مي‏کند.

[47] . اسد الغابة ج 4 ص 36.

[48] . مناقب ج 2 ص 224.

[49] . بحارالانوار طبع کمپاني ج 10 ص 241.

[50] . اقبال ص 712، ابن طاووس اين زيارت را در شب نيمه شعبان ذکر کرده است و گفته است که زيارتي است که در اول رجب خوانده مي‏شود، وليکن چون نيمه شعبان اعظم است لذا آن را در اينجا ذکر کرده است و محدث قمي نيز در هديه الزائرين ص 113 ذکر نموده است.

[51] . سوره جن: 72- آيه‏ي 26-28.

[52] . سوره کهف: 18- آيه‏ي 110.

[53] . سوره حجر: 15- آيه‏ي 40.

[54] . سوره ص: 38- آيه‏ي 83.

[55] . سوره صافات: 37- آيه‏ي 160.

[56] . سوره رعد: 13- آيه‏ي 13.

[57] . سوره اسراء: 17- آيه‏ي 44.

[58] . سوره صافات: 37- آيه‏ي 128.

[59] . سوره نمل، 27- آيه‏ي 87.

[60] . سوره زمر: 39- آيه‏ي 68.

[61] . سوره قصص: 28- آيه‏ي 88.

[62] . سوره الرحمن: 55- آيه‏ي 27.

[63] . سوره صافات: 37- آيه‏ي 40.

[64] . سوره يوسف: 12- آيه‏ي 25.

[65] . در اينجا اين سئوال پيش مي‏آيد که چطور در اينجا مراد از ارتضاء ارتضاي مطلق است ولي در آيه‏ي مبارکه 28 از سوره‏ي انبياء: و لا يشفعون الا لمن ارتضي، مراد از ارتضاء ارتضاي در دين و عقيده است، جواب آن است که چون شفاعت راجع به اهل معصيت است، آن هم معاصي کبيره، به دليل آيه 32 از سوره و النجم: ليجزي الذين اسآءوا بما عملوا و يجزي الذين احسنوا بالحسني، الذين يجتنبون کبائر الاثم و الفواحش الا اللمم، افرادي را که فقط از گناه کبيره اجتناب کنند آنها را محسن شمرده است، و پيغمبر فرموده است شفاعت براي محسنين نيست: شفاعتي لاهل الکبائر من امتي فاما المحسنون فما عليهم من سبيل، و در سوره‏ي نساء آيه‏ي 30 وارد است که: ان تجتنبوا کبائر ما تنهون عنه نکفر عنکم سيئاتکم، بنابراين نفس اجتناب از کبائر خود بخود مکفر سيئآت و معاصي صغيره است، روي اين زمينه مراد از ارتضاء در آيه شفاعت به مناسبت حکم و موضوع حتما بايد ارتضاء در دين و عقيده باشد نه ارتضاء در سر و ذات و عمل، زيرا کسي که ذاتش و سرش مورد ارتضاء واقع شود، ديگر درباره‏ي او شفاعت معني ندارد و مؤيد اين معني رواياتي است که از حضرت امام رضا عليه‏السلام وارد شده است و در آنها ارتضاء در آيه‏ي شفاعت را به ارتضاء در دين تفسير نموده‏اند(جلد اول از تفسير الميزان ص 171 به بعد و جلد هفتم در سوره‏ي انبياء در آيه 28 رواياتي است که بر مقصود دلالت دارد) آن آيه ارتضاء در مورد علم غيب به مناسبت حکم و موضوع، به اطلاق خود باقي است. در مورد شفاعت باز به مناسبت حکم و موضوع فقط اطلاق در مورد دين و عقيده خواهد داشت.

[66] . سوره‏ي جن: 72- آيه‏ي 27-28.

[67] . سوره مريم: 19- آيه‏ي 64.

[68] . رجوع شود به کتاب مؤمن قريش تأليف خنيزي و کتاب الحجة علي الذاهب الي تکفير ابيطالب تأليف فخار بن سعد بن فخار موسوي حائري و او از ابن ادريس حلي روايت مي‏کند و محقق حلي از او روايت مي‏نمايد و نيز رجوع شود به کتاب«ابوطالب حامي الرسول و ناصره» تأليف علامه نجم الدين شريف عسکري.

[69] . ذيل صفحه 13 از «فصول المهمه» ابن صباغ، و «تذکره سبط» ابن جوزي ص 6.

[70] . «فصول المهمه» ص 13.

[71] . ابن‏اثير ذيل کلام ابن صباغ را در ج 5 ص 517 از اسد الغابة نقل مي‏کند.

[72] . تا اينجا کلام ابن صباغ بود.

[73] . «تذکرة الخواص» ص 6.

[74] . «فصول المهمه» ابن‏صباغ نقلا عن ضياءالدين ابوالمؤيد موفق بن احمد خوارزمي در کتاب «مناقب» خود.

[75] . ديوان حميري ص 155. مؤلف ديوان مي‏گويد تخريج اين ابيات از «اعيان الشيعه» ج 12 ص 240 و «مناقب» ج 2 ص 175 و «دلائل الصدق» ج 2 ص 328 است.

[76] . تعليقه‏ي اشعار حميري در ديوان حميري ص 155.

[77] . فصول المهمه ص 12 و نيز ابن‏اثير در «اسد الغابة» ج 4 ص 16 گفته است که و هو اول هاشمي ولد بين هاشميين.

[78] . علي اميرالمؤمنين عليه‏السلام اول هاشمي متولد از هاشمين نيستند چون برادر بزرگترشان داراي اين صفت بود لذا در ترجمه اصلاح شده است.

[79] . در کتاب الغدير ج 6 از ص 21 تا ص 38 روايات وارده در ولادت حضرت را در جوف کعبه با مدارک آنها و نام علمائي را از اهل تسنن که آنها را در کتب خود ضبط نموده‏اند و شعرائي که در اين باره قصائدي سروده‏اند با شعر آنان ذکر نموده است.

[80] . «غاية المرام» ص 13 از کتاب «امالي» شيخ طوسي.

[81] . «فصول المهمه» ص 12 و «غاية المرام» ص 13 از طريق عامه از کتاب «مناقب» ابن‏مغازلي شافعي نقل کرده است.

[82] . «ينابيع المودة» ص 255.

[83] . سوره شوري 42، آيه 52.

[84] . «وسائل الشيعه» ج 14 صفحه 233.

[85] . «الکني و الالقاب» ج 1 ص 322.

[86] . سوره شوري 42: آيه 52.

[87] . «مجمع الزوائد»، ج 8، ص 225.

[88] . سوره انعام: 6 آيه‏ي 89.

[89] . سوره انعام: 6 آيه‏ي 90.

[90] . سوره زمر: 39- آيه‏ي 36.

[91] . سوره کهف: 18- آيه‏ي 17.

[92] . سوره يس: 36- آيه‏ي 60-62.

[93] . مطالب السئول في مناقب آل الرسول ص 11.

[94] . فصول المهمه ص 14.

[95] . اين داستان را طبري در ج 2 ص 58 از تاريخ خود آورده است.

[96] . اکثر علماي شيعه قائلند که سن مبارک اميرالمؤمنين در زمان بعثت رسول خدا ده سال بوده است.

[97] . طبري در ج 2 ص 57 از ابن اسحق روايت کند قال کان اول ذکر آمن به رسول‏الله صلي الله عليه و آله معه و صدقه بما جاء به من عند الله علي بن ابيطالب. و هو يومئذ ابن عشر سنين و کان مما انعم الله به علي بن ابيطالب انه کان في حجر رسول‏الله صلي الله عليه و آله قبل الاسلام. و نيز ابن‏اثير در «اسد الغابه» ج 4 ص 16 مي‏گويد: و هو اول الناس اسلاما في قول کثير من العلماء علي ما نذکره. و نيز در «غاية المرام» ص 499 راجع به آنکه اميرالمؤمنين اول من اسلم است از طريق عامه 18 حديث و در ص 504 از طريق خاصه نيز 18 حديث نقل مي‏کند.

[98] . نقل از ثعالبي فقط در «فصول المهمه» است و در «مطالب السئول» نيست.

[99] . سوره واقعه: 56- آيه‏ي 10.

[100] . در «فصول المهمه» فقط از اشعار فوق چهار بيت (1 و 3 و 5 و 7) را ذکر مي‏کند.

[101] . مطالب السئول ص 11 و نيز در «ينابيع المودة» ص 75 اين اشعار را از موفق بن احمد به سند خود از جابر بن عبدالله نقل مي‏کند که گفت سمعت عليا يقول:... (مراجعه به متن گردد).

[102] . نهج البلاغه ج 1 ص 392.

[103] . مناقب ابن شهرآشوب ج 1 ص 382 طبع سنگي.

[104] . شرح نهج البلاغه (20 جلدي) ج 11 ص 113.

[105] . سوره نساء: 4- آيه‏ي 113.

[106] . آيه‏اي که در ابتداي صفحه‏ي قبل آمده است.

[107] . تفسير الميزان ج 2 ص 140.

[108] . سوره نساء: 4- آيه‏ي 69.

[109] . سوره فاتحه: 1- آيه: 6 و 7.

[110] . تاريخ طبري ج 2 ص 55.

[111] . طبري ج 2 ص 56 و نيز حديث 4 را در «ينابيع المودة» ص 60 از ابن‏ماجه قزويني و احمد در مسند و ابونعيم حافظ و ثعلبي و حمويني روايت مي‏کند.

[112] . طبري ج 2 ص 56 و نيز حديث 4 را در «ينابيع المودة» ص 60 از ابن‏ماجه قزويني و احمد در مسند و ابونعيم حافظ و ثعلبي و حمويني روايت مي‏کند.

[113] . مدرک قبل.

[114] . «فصول المهمة» ص 14 و «مطالب السئول» ص 11 و «طبري» ج 2 ص 58.

[115] . «طبري» ج 2 ص 56 و «فصول المهمه» ص 16 و «مطالب السئول» ص 11.

[116] . سوره شعراء: 26- آيه 215-222.

[117] . الغدير ج 2 ص 278.

[118] . سيد اسمعيل حميري در ديوان خود ص 73 گويد:

 

ابوحسن غلام من قريش

ابرهم و اکرمهم نصابا

 

دعا هم احمد لما اتته

من الله النبوة فاستجابا

 

فادبه و علمه و املي

عليه الوحي يکتبه کتابا

 

فاحصي کلما املي عليه

و بينه له بابا فبابا

 

تجريح اين اشعار از اعيان الشيعه ج 12 ص 216 است و نيز حميري از ص 203 به بعد سيزده بيت مفصلا راجع به حديث عشيره آورده است.

[119] . تاريخ طبري ج 2 ص 62 و 63.

[120] . شرح نهج‏البلاغه ابن‏ ابي‏الحديد ج 3 ص 263.

[121] . الغدير ج 2 ص 279-280.

[122] . ملخص مطالب الغدير ج 2 ص 280 الي 284.

[123] . الغدير جلد 2 ص 287.

[124] . نقل از کتاب «شيعه و اسلام» سبط جزء اول ص 5 و 6.

[125] . «سيرة حلبيه» جلد 1 ص 312.

[126] . وزير فرهنگ اسبق مصر و سردبير مجله الاهرام.

[127] . در کتاب «علي و الوصية» از ص 4 الي ص 19 روايات بسياري از طرق مختلفه با ذکر اسناد و علمائي که اين حديث را در کتابهاي خود نقل کرده‏اند بيان مي‏کند و نيز در ص 337 مدارک اين حديث را مفصلا شرح داده است، و در ص 374 که استدراکات کتاب را بيان مي‏کند تحت عنوان الحديث الرابع روايت عجيبي در اين مورد از ابوبکر خطاب به عباس بن عبدالمطلب نقل مي‏کند که در آن حديث ابوبکر مي‏گويد: که رسول خدا چون عشيره را جمع نمود فرمود: فمن يقوم منکم يبايعني علي ان يکون اخي و وزيري و وصييي و خليفتي في اهلي، فلم يقم الخ و نيز در ص 375 نظير آن را نقل مي‏کند و اين دو حديث را از تاريخ مخطوط ابن عساکر که صورت فتوگرافي آن در مکتبة الامام اميرالمؤمنين العامة در نجف اشرف است نقل مي‏کند. و در «مناقب» ابن‏شهرآشوب ج 1 ص 544 نيز از ابوبکر اين حديث را نقل مي‏کند.

[128] . ترجمه‏ي خلاصه‏ي آنچه در الغدير جلد 2 صفحه 287 الي 289 وارد شده است.

[129] . ابن‏ ابي‏الحديد جلد 2 صفحه 19 و جلد 1 صفحه 134 و الامامه و السياسه جلد 1 صفحه 12.

[130] . ابن‏ ابي‏الحديد ج 2 ص 20 و ابوالفداء ج 1 ص 156 و ابن‏ عبد ربه ج 3 ص 64.

[131] . شرح نهج‏البلاغه ابن‏ ابي‏الحديد جلد 1 ص 131 نقلا عن کتاب السقيفه.

[132] . اين کلام ابوسفيان است ابن‏ ابي‏الحديد جلد 1 ص 130.

[133] . الامامة و السياسة جلد 1 صفحه 13.

[134] . اين قصيده در ديوان حميري ص 436 مذکور است و اصل آن را از «الغدير» جلد 2 ص 250 و «اعيان الشيعة» جلد 12 ص 268 و «مناقب» جلد 2 ص 26 و 177 و جلد 3 ص 55 مرقوم داشته‏اند.

[135] . ديوان حميري ص 203 و اصل اين قصيده را از «اعيان الشيعه» 248:12 و «الغدير» 250:2 و «مناقب» 26:2 ذکر کرده است.

[136] . ديوان حميري ص 117 و اصل او را از «الغدير» جلد 2 ص 251 ص 26 و 318 ذکر کرده است.

[137] . سوره نساء: 4- آيه 164.

[138] . سوره نساء: 4- آيه 63.

[139] . سوره نساء: 4- آيه 33.

[140] . ينابيع المودة ص 53.

[141] . السيرة الحلبيه ج 3 ص 400.

[142] . ينابيع المودة ص 234.

[143] . ينابيع المودة ص 235.

[144] . ينابيع المودة ص 256.

[145] . ينابيع المودة صفحه 239.

[146] . «ينابيع المودة» ص 235 اين روايت را نيز در بحارالانوار ج 38 صفحه 309 طبع حروفي از «کشف الغمه» از «مناقب» خوارزمي آورده است و در صفحه 324 از «امالي» طوسي آورده که قال رسول‏الله صلي الله عليه و آله يا علي خلق الله الناس من اشجار شتي و خلقني و انت من شجرة واحده انا اصلها و انت فرعها فطوبي لمن تمسک باصلها و اکل من فرعها، و نيز در ج 35 «بحار الانوار» ص 35 از «عيون اخبار الرضا» آورده است که قال عليه‏السلام قال صلي الله عليه و آله لعلي عليه‏السلام: الناس من اشجار شتي و انا و انت من شجرة واحدة، و نيز در ج 40 بحار ص 78 از «فردوس الاخبار» نقل کرده است.

[147] . ينابيع المودة صفحه 256.

[148] . تاريخ يعقوبي ج 2 ص 36.

[149] . تاريخ طبري ج 2 صفحه 80.

[150] . سوره انفال، 8- آيه‏ي 30.

[151] . «اسد الغابة» ج 4 صفحه 18.

[152] . «اسد الغابة» ج 4 ص 19.

[153] . «تاريخ يعقوبي» ج 1 ص 39.

[154] . «ينابيع المودة» ص 92 و نيز در «تذکره سبط» ابن‏جوزي ص 21 آمده است و نيز در «اسد الغابة» ج 4 ص 25 آمده است و نيز در «فصول المهمه» ابن‏صباغ در 33 از غزالي روايت کرده است.

[155] . سوره بقره: 2- آيه 207.

[156] . سوره بقره: 2- آيه 207.

[157] . «تذکرة الخواص» صفحه 21.

[158] . تذکرة الخواص ص 10.

[159] . ديوان حميري ص 93 و از اين صفحه تا ص 100 در تعليقه مطالب سودمندي را ذکر کرده است.

[160] . سوره سجده: 32- آيه‏ي 24.

[161] . سوره بقره آيه‏ي 124.

[162] . سوره ابراهيم: 14- آيه‏ي 41.

[163] . سوره حجر: 15 آيه‏ي 51-55.

[164] . سوره هود: 11- آيه‏ي 71-73.

[165] . نساء: 4 آيه‏ي 63.

[166] . سوره انبياء 21- آيه‏ي 73.

[167] . سوره يس: 36- آيه‏ي 83.

[168] . سوره قمر: 54- آيه‏ي 50.

[169] . سوره اعراف: 7- آيه‏ي 54.

[170] . سوره سجده: 32- آيه‏ي 24.

[171] . سوره انعام: 6- آيه‏ي 75.

[172] . سوره تکاثر: 102- آيه‏ي 6.

[173] . سوره مطففين: 83- آيه‏ي 21.

[174] . سوره انبياء: 21- آيه‏ي 73.

[175] . ينابيع المودة ص 348.

[176] . «تذکرة الخواص» صفحه 26.

[177] . «حلية الاولياء» ج 1 صفحه 63 و «فوائد السمطين» و «مطالب السئول» صفحه 21 عن الحافظ ابي‏نعيم في حليته و نيز در «غاية المرام» صفحه 16 آورده است، وليکن در صفحه 18 از ابن‏شاذان از طريق عامه با اسناد خود از انس نقل مي‏کند با اختلاف تعبيراتي و در ذيلش مي‏گويد که حضرت فرمودند: انت مني تؤدي عني، و تؤدي ديني، و تبلغ رسالاتي، فقال علي عليه‏السلام يا رسول‏الله: اما انت تبلغ الرساله قال: بلي و لکن تعلم الناس من بعدي تأويل القرآن ما لا يعلمون و تخبرهم بذلک. و ما مفصلا از اين حديث در جلد دوم «امام شناسي» بحث خواهيم کرد.

[178] . «حلية الاولياء» ج 1 ص 66 و في «مطالب السئول» ص 21 از حلية الاولياء بعين همان الفاظ نقل کرده مگر اينکه در مطالب السئول گفته: انه سيخصه من البلاء شيئي لم يخص به احدا من اصحابي... الخ.

[179] . و اين اشاره است به آيه‏ي کريمه در سوره‏ي فتح: (و الزمهم کلمة التقوي و کانوا أحق بها و أهلها).

[180] . «ينابيع المودة» صفحه 134.

[181] . «ينابيع المودة» صفحه 135.

[182] . سورة اسراء: 17- آيه 71-76.

[183] . سوره انبياء: 21- آيه 73.

[184] . «اصول کافي» جلد 1 ص 175.

[185] . سوره ابراهيم: 14- آيه 4.

[186] . سوره مؤمن: 40- آيه‏ي 41.

[187] . سوره توبه: 9- آيه‏ي 123.

[188] . سوره آل عمران: 3 آيه‏ي 49-50.

[189] . سوره اسراء: 17-72.

[190] . سوره انشقاق: 84- آيه‏ي 7-8.

[191] . سوره انشقاق: 84- آيه‏ي 10-11.

[192] . سوره واقعه: 57- آيه‏ي 128.

[193] . سوره واقعه: 57- آيه‏ي 128.

[194] . سوره واقعه:75- آيه‏ي 8-12.

[195] . سوره قمر: 54- آيه 55.

[196] . ينابيع المودة 83-85.

[197] . ينابيع المودة ص 85.

[198] . ينابيع المودة ص 83.

[199] . همان کتاب صفحه 84.

[200] . و لذا مستحب است هنگام شروع به نماز قبل از تکبيرات افتتاحيه بگوئيم: اللهم رب هذه الدعوة التامة و الصلوة القائمة بلغ محمدا صلي الله عليه و آله الدرجة و الوسيلة و الفضل و الفضيلة.

[201] . ينابيع المودة ص 84 و مقداري از اين روايت که تقريبا دو ثلث آن است مرحوم کليني در روضه کافي صفحه 24 و 25 در ضمن خطبه وسيله که اميرالمؤمنين عليه‏السلام هفت روز بعد از رحلت رسول خدا در مدينه راجع به غصب خلافت و ارائه مقامات خود انشاء کردند ذکر مي‏کند.

[202] . سوره بقره: 2- آيه‏ي 213.

[203] . سوره انفال: 8- آيه‏ي 43.

[204] . سوره اسراء: 17- آيه‏ي 82.

[205] . سوره هود: 11- آيه‏ي 11.

[206] . مناقب ج 1 ص 374.

[207] . ديوان حميري ص 252 و اصل آن را از اعيان الشيعه ج 242:12 و المناقب جلد 159:2 و 194 و 233 و 288 و جلد 90:3 و 91 آورده است.

[208] . ديوان حميري ص 245 و اصل آن را از اعيان الشيعه جلد 246:12 و المناقب جلد 125:2 و 159 آورده است.

[209] . ديوان حميري ص 399 و اصل آن را از اعيان الشيعه و المناقب و الکني و الالقاب آورده است.

[210] . مناقب ابن شهرآشوب جلد 1 ص 349.

[211] . ينابيع المودة ص 86.

[212] . اسد الغابة جلد 4 ص 23.

[213] . سوره اسراء: 17- آيه 71-72.

[214] . الصواعق المحرقه صفحه 78 چاپ مصر مناقب خوارزمي صفحه 222.

[215] . سوره مريم: 19- آيه 71.

[216] . تفسير صافي ج 1 ص 55.

[217] . تفسير مجمع البيان ج 3 ص 525.

[218] . سوره اعراف: 7- آيه‏ي 46.

[219] . الصواعق المحرقه چاپ مصر ص 78.

[220] . ذخائر العقبي ص 71.

[221] . مناقب خوارزمي ص 222.

[222] . مقام الامام اميرالمؤمنين ص 6.

[223] . مناقب ابن‏شهرآشوب ج 1 ص 346 طبع سنگي.

[224] . مناقب ابن‏شهرآشوب ج 1 ص 346 طبع سنگي.

[225] . مناقب ابن‏شهرآشوب ج 1 ص 346 طبع سنگي.

[226] . مناقب ابن‏شهرآشوب ج 1 ص 346 طبع سنگي.

[227] . مناقب ابن‏شهرآشوب ج 1 ص 346 طبع سنگي.

[228] . مناقب ج 1 ص 346.

[229] . مناقب ج 1 ص 346.

[230] . رأيته قُبُلاً و قَبَلاً و قُبَلاً و قَبِيلاً و قَبَلِياً:اي عَياناً و مُقابِلَةً.

[231] . ديوان حميري ص 325 و اصل آن را از اعيان الشيعه ج 263:21 و کشف الغمة 124 و مناقب ج 237:3 و شرح نهج البلاغه ج 299:1 آورده است.

[232] . تعليقه ديوان حميري ص 326.

[233] . تعليقه ديوان حميري ص 327.

[234] . ديوان سيد ص 212 و اصل او را از اعيان الشيعه و المناقب آورده است.

[235] . سوره انبياء: 21- آيه‏ي 73.

[236] . سوره‏ي انبياء: 21- آيه‏ي 73.

[237] . سوره‏ي اسراء: 17- آيه‏ي 71.

[238] . سوره النجم: 53- آيه‏ي 10.

[239] . شرح نهج‏البلاغه طبع بيست جلدي ج 1 ص 26.

[240] . سوره حج: 22- آيه‏ي 14 و 23 و سوره محمد: 47- آيه‏ي 12 و سوره تحريم: 66- آيه‏ي 8.

[241] . سوره طه: 20- آيه‏ي 117-119.

[242] . سوره قمر: 54- آيه‏ي 55.

[243] . سوره محمد: 47- آيه‏ي 15.

[244] . سوره انبياء: 21- آيه‏ي 30.

[245] . سوره دهر: 76- آيه 17-18.

[246] . سوره دهر: 76- آيه 5-6.

[247] . سوره مطففين: 83- آيه 23-29.

[248] . ذخائر العقبي ص 91.

[249] . ينابيع الموده ص 130.

[250] . ينابيع المودة ص 132.

[251] . ينابيع المودة ص 132.

[252] . ينابيع المودة ص 132.

[253] . ينابيع المودة ص 132.

[254] . ينابيع المودة ص 132.

[255] . ينابيع الموده ص 132.

[256] . مناقب ابن‏شهرآشوب ج 1 ص 350.

[257] . مناقب ابن‏شهرآشوب ج 1 ص 350.

[258] . مناقب ابن شهرآشوب ج 1 ص 350.

[259] . ديوان حميري ص 464 تخريجها المناقب ج 162:2 و 223 و اعيان الشيعة ج 276:12.

[260] . ديوان حميري ص 261 و از بحارالانوار و مجالس المؤمنين و الغدير و اعيان الشيعة و ضحي الاسلام و اغاني و ظرافة الاحلام اين قصيده را تخريج کرده است.

[261] . کنز العمال- ج 12 ص 201 حديث 1130 چاپ هند 1384 و وسائل الشيعه طبع حروفي ج 18 ص 52.

[262] . سوره انبياء: 21- آيه 73.

[263] . سوره بقره: 2- آيه 174.

[264] . سوره زمر: 39- آيه 11.

[265] . سوره هود: 11- آيه 26.

[266] . سوره انعام: 6- آيه 72.

[267] . سوره نحل: 16- آيه 69-70.

[268] . وسائل الشيعه ج 3 ص 53.

[269] . سوره انفال: 8- آيه 17.

[270] . سوره فتح: 48- آيه 10.

[271] . احول اسمش محمد بن نعمان است، از اصحاب خاص حضرت صادق عليه‏السلام است، و چون در زير طاقي دکان داشته است لذا او را مؤمن الطاق گويند وليکن اهل سنت بجهت زبردستي او در فن مناظره و در عين حال عداوتي که بعضي از آنها حتي با اصحاب اهل بيت دارند، او را «شيطان الطاق» مي‏گويند.

[272] . سوره يوسف: 12- آيه‏ي 5.

[273] . اصول کافي ج 1 ص 174.

[274] . سوره آل عمران: 4 آيه‏ي 61.

[275] . ينابيع المودة ص 52 و 53.

[276] . ينابيع المودة ص 53.

[277] . ينابيع المودة ص 35.

[278] . ينابيع المودة ص 54.

[279] . ينابيع المودة ص 54.

[280] . ينابيع المودة ص 54.

[281] . ينابيع المودة ص 54.

[282] . ينابيع المودة ص 55.

[283] . سوره دهر: 76- آيه‏ي 30.

[284] . سوره غافر: 40- آيه‏ي 16.

[285] . سوره ابراهيم: 14- آيه‏ي 48.

[286] . سوره بقره: 2- آيه‏ي 165.

[287] . سوره ذاريات: 51- آيه‏ي 59.

[288] . سوره جاثيه: 45- آيه‏ي 36.

[289] . سوره بقره: 2- آيه‏ي 255.

[290] . سوره بقره: 2- آيه‏ي 255.

[291] . سوره اسراء: 17- آيه‏ي 1.

[292] . سوره دخان: 44- آيه‏ي 6.

[293] . سوره يونس: 10- آيه‏ي 35.

[294] . سوره يونس: 10- آيه 35.

[295] . سوره طه: 20- آيه 50.

[296] . سوره اعلي: 87- آيه 2-3.

[297] . تفسير الميزان ج 1 ص 282.

[298] . غاية المرام ص 539 و ص 540.

[299] . زمخشري مي‏گويد: استاذن ابوثابت مولي علي الخ.

[300] . اين سه روايت را در ينابيع المودة ص 90 نقل مي‏کند.

[301] . ينابيع المودة ص 90 از جمع الفوائد معيت علي را با قرآن و عدم افتراق آنها را تا حوض روايت مي‏کند: و مي‏گويد للاوسط و الصغير.

[302] . اين روايت را در ينابيع المودة ص 91 نيز بيان مي‏کند.

[303] . ظاهرا بايد «انس» باشد.

[304] . در ينابيع المودة ص 82 اين روايت را با کمي تغيير از اصابة روايت مي‏کند گويد: و في کتاب الاصابة، ابوليلي الغفاري قال: سمعت رسول‏الله يقول: تکون من بعدي فتنة فاذا کان ذلک فالزموا علي بن ابيطالب، فانه اول من آمن بي، و اول من يصافحني يوم القيمة، و هو الصديق الاکبر، و هو فاروق هذه الامة، و هو يعسوب المؤمنين، و المال يعسوب المنافقين.

[305] . غاية المرام ص 541

در کتاب علي و الوصية از ص 61 الي ص 65 احاديثي را با اسناد مختلفه راجع به معيت اميرالمؤمنين با حق و با قرآن آورده است.

[306] . اين حديث را مسعودي در مروج الذهب ج 2 ص 302 روايت کرده است.

[307] . سوره شمس: 91- آيه‏ي 10.

[308] . اصلع کسي است که جلوي سر او مو ندارد.

[309] . الغدير ج 2 ص 299.

[310] . يعني فقط ذيل حديث فوق را که جمله ي: لو ان السموات السبع الخ بوده باشد.

[311] . سوره يونس 10- آيه 35.

[312] . سوره‏ي انبياء 21- آيه‏ي 73.

[313] . سوره بقره: 2- آيه 124.

[314] . الميزان ج 1 ص 277.

[315] . نظير اين استدلال را قاضي نورالله در احقاق الحق ج 2 ص 396 با تقريب ديگري مي‏نمايد.

[316] . سوره بقره: 2- آيه 124.

[317] . سوره السجده: 32- آيه 24.

[318] . سوره انبياء: 21- آيه 73.

[319] . سوره جن: 72- آيه 27.

[320] . سوره انبياء:21- آيه 73.

[321] . سوره سجده: 32- آيه 24.

[322] . سوره اسراء: 17- آيه 71.

[323] . ينابيع المودة ص 246.

[324] . ينابيع المودة ص 246.

[325] . ينابيع المودة ص 246.

[326] . ينابيع المودة ص 247.

[327] . ينابيع المودة ص 247.

[328] . ينابيع المودة ص 247.

[329] . ينابيع المودة ص 256 و الغدير نقلا از کتاب مودة القربي ج 2 ص 51.

[330] . غاية المرام ص 16.

[331] . غاية المرام ص 16.

[332] . در جلد دوم همين کتاب از اين حديث سخن مي‏رود، و نيز در الغدير ج 5 ص 368 عين عبارت فوق را از الصواعق المحرقه ص 30 نقل مي‏کند.

[333] . سوره نور 24- آيه‏ي 40.

[334] . تاريخ يعقوبي ج 2 ص 127 و شرح النهج ج 2 ص 8 و زاد ايضا: ان لي شيطانا يعتريني فاياکم و اياي اذا غضبت لا أؤثر في اشعارکم و ابشارکم، و دائرة المعارف فريد وجدي ج 2 ص 300.

[335] . سيره‏ي ابن‏هشام ج 4 ص 1075.

[336] . تاريخ طبري ج 2 ص 460.

[337] . و نيز از الامامة و السياسة نظير اين خطبه را قدري مشروحتر بيان کرده و ما در جلد دوم از همين کتاب آورده‏ايم.

[338] . مروج الذهب ج 2 ص 308 و تاريخ طبري ج 2 ص 619 به اين لفظ آورده است: فوددت اني لم اکشف بيت فاطمه عن شيئي و ان کانوا قد غلقوه علي الحرب الخ.

[339] . الامامة و السياسة ج 1 ص 18 و عقد الفريد ج 2 ص 254.

[340] . الغدير ج 7 ص 170 و 171.

[341] . اين روايت از غاية المرام از موفق بن احمد خوارزمي در همين کتاب در مجلس دوازدهم ضمن روايات دال بر افضليت اميرالمؤمنين نقل گرديد.

[342] . سوره زخرف: 43- آيه 28.

[343] . سوره بقره: 2- آيه 124.

[344] . سوره بقره: 2- آيه 127.

[345] . سوره بقره: 2- آيه 124.

[346] . سوره مريم: 19- آيه 43.

[347] . غاية المرام، چاپ سنگي ص 298 در تحت عنوان حديث 26.

[348] . غاية المرام ص 299 در تحت عنوان حديث 27.

[349] . مستطرفات سرائر ص 21.

[350] . غاية المرام ص 516 حديث 18.

[351] . غاية المرام ص 617 و ص 518 حديث 3.

[352] . غاية المرام ص 120 حديث 1.

[353] . غاية المرام ص 524 حديث 7.

[354] . غاية المرام ص 528 حديث اول از باب 39.

[355] . غاية المرام ص 530 حديث اول از باب 41.

[356] . «غاية المرام» ص 531 حديث 7 از باب 41 و در ص 27 کتاب «مقام الامام اميرالمؤمنين عند الخلفاء» مرحوم شريف عسگري گويد: بنا به نقل تذکره «خواص الائمة» ص 87 طبع ايران، عمر در قضيه زني که ششماهه زائيده بود و حکم به رجم او نموده بود و اميرالمؤمنين مانع شدند و سببش را بيان کردند گفت، اللهم لا تبقني لمعضلة ليس لها ابن‏ابيطالب، و در «کنز العمال» ج 3 ص 53 مولي علي متقي نظير آن را در مفاد روايت کرده است که: اللهم لا تنزل بي‏شدة الا و ابوالحسن الي جنبي، و در «ذخائر العقبي» ص 82 گويد: اللهم لا تنزلن بي‏ شديدة الا و ابوالحسن الي جنبي و نيز از يحيي بن عقيل روايت کرده است، که عمر در قضاياي مشکلي که به علي بن ابيطالب مراجعه مي‏نموده و آن حضرت حل مي‏کرد مي‏گفت: لا ابقاني الله بعدک يا علي، و از ابو سعيد خدري روايت است که گفت: شنيدم عمر به علي پس از سؤالي که کرده بود و جواب شنيده بود مي‏گفت: اعوذ بالله ان اعيش في يوم لست فيه يا اباالحسن.

[357] . غاية المرام ص 535 حديث پنجم از باب 42.

[358] . غاية المرام ص 539 حديث چهارم از باب 45.

[359] . مؤلف آن ميرزا نجم الدين شريف عسکري از علماء برجسته سامراء و دائي زاده پدر حقير مؤلف اين کتاب است پدرش مرحوم آية الله ميرزا محمد طهراني صاحب کتاب «مستدرک البحار» دائي پدر حقير از علماي اعلام سامراء و از برجستگان از شاگردان آية الله حاج ميرزا محمد حسن شيرازي و ربيب ايشان و نمونه‏ي بارز از سلف صالحين بوده‏اند.

[360] . مقام الامام اميرالمؤمنين عند الخلفاء ص 29.

[361] . طبقات ابن‏سعد ج 2 ص 242 چاپ بيروت 1376 هـ.ق.

[362] . طبقات ابن‏سعد ج 2 ص 244.

[363] . طبقات ابن‏سعد ج 2 صفحه 244.

[364] . طبقات ابن سعد ج 1 ص 244.

چهارشنبه 30 تیر 1395  12:42 PM
تشکرات از این پست
دسترسی سریع به انجمن ها