صدیقهی طاهره و آنان که حق را یاری نکردند (انصار)
اشاره
ثم رمت بطرفها نحو الانصار فقالت:
یا معشر النقیبة
و اعضاد الملة
و حضنة الاسلام
ما هذه الغمیزة فی حقی
و السنة عن ظلامتی
اما کان رسول الله صلی الله علیه و آله ابی یقول:
«المرء یحفظ فی ولده»
سرعان ما احدثتم
و عجلان ذا اهالة
و لکم طاقة بما احاول
و قوة علی ما اطلب و ازاول
اتقولون: مات محمد صلی الله علیه و آله
فخطب جلیل
استوسع وهنه
و استنهر فتقه
و انفتق رتقه
[ صفحه 228]
و اظلمت الارض لغیبته
و کسفت النجوم لمصیبته
و اکدت الآمال
و خشعت الجبال
و اضیع الحریم
و ازیلت الحرمة عند مماته
فتلک- والله- النازلة الکبری
و المصیبة العظمی
لا مثلها نازلة
و لا بائقة عاجلة
اعلن بها کتاب الله- جل ثناؤه- فی افنیتکم
فی ممساکم و مصبحکم
هتافا و صراخا
و تلاوة و الحانا
و لقبله ما حل بانبیاءه و رسله
حکم فصل و قضاء حتم
«و ما محمد الا رسول قد خلت من قبله الرسل افان مات او قتل انقلبتم علی اعقابکم و من ینقلب علی عقبیه فلن یضر الله شیئا و سیجزی الله الشاکرین [191] .»
[ صفحه 229]
ایها بنیقیلة! ءاهضم تراث ابی؟
و انتم بمری منی و مسمع و منتدی و مجمع
تلبسکم الدعوة و تشملکم الخبرة
و انتم ذوو العدد و العدة و الاداة و القوة و عندکم السلاح و الجند
توافیکم الدعوة فلا تجیبون و تأتیکم الصرخة فلا تغیثون
و انتم موصوفون بالکفاح، معروفون بالخیر و الصلاح
و النخبة التی انتخبت و الخیرة التی اختیرت قاتلتم العرب
و تحملتم الکد و التعب و ناطحتم الامم و کافحتم البهم
لا نبرح و تبرحون: نأمرکم فتأتمرون حتی اذا دارت
بنا رحی الاسلام و در حلب الایام
و خضعت ثغرة الشرک و سکنت فورة الافک
و خمدت نیران الکفر و هدءت دعوة الهرج و استوسق نظام الدین
فانی حرتم بعد البیان، و اسررتم بعد الاعلان!
و نکصتم بعد الاقدام، و اشرکتم بعد الایمان
الا! تقاتلون قوما نکثوا ایمانهم وهموا باخراج الرسول وهم
بدؤوکم اول مرة اتخشونهم فالله احق ان تخشوه ان کنتم مؤمنین.
الا! قداری ان قد اخلدتم الی الخفض
و ابعدتم من هو احق بالبسط و القبض
و خلوتم بالدعة و نجوتم من الضیق بالسعة
فمججتم ما وعیتم و دسعتم الذی تسوغتم
[ صفحه 230]
«فان تکفروا انتم و من فی الارض جمیعا فان الله لغنی حمید.» [192] .
الا! و قد قلت ما قلت علی معرفة منی
بالخذلة التی خامرتکم و الغدرة التی استشعرتها قلوبکم
ولکنها فیضة النفس و نفثة الغیظ و خور القنا و بثة الصدر
و تقدمة الحجة فدونکموها فاحتقبوها دبرة الظهر نقبة الخف
باقیة العار موسومة بعصب الله و شنار الابد موصولة
بنار الله الموقدة التی تطلع علی الافئدة فبعین الله ما تفعلون
«و سیعلم الذین ظلموا ای منقلب ینقلبون» [193] .
و انا ابنة نذیر لکم بین یدی عذاب شدید
فاعملوا انا عاملون و انتظروا انا منتظرون
سپس به طرف انصار توجه فرمود و چنین گفت:
ای بزرگ مردان!
و ای بازوان ملت
و نگهبانان اسلام!
این کوتاهبینی و سستنگری در حق من چرا؟
و این خوابآلودگی در برابر ستمی که به من میرود چرا؟
آیا رسول خدا صلی الله علیه و آله پدرم نمیگفت: «احترام مرد را در فرزندانش نگهدارید؟»
چه زود حادثه بار آوردید
[ صفحه 231]
و چه با شتاب بیراهه رفتید!
با اینکه شما توانایی انجام مقصد مرا دارید
و نیروی کافی در جهت دستیابی به هدف مرا دارید.
آیا میگویید: محمد صلی الله علیه و آله را مرگ درگرفت (و همه چیز تمام شد و خاندان نبوت گم شد؟)
آری، مرگ او حادثهی بزرگی بود که اثر آن همه جا را گرفت
و شکافش آشکار گردید
و پیچیدگی آن همهگیر شد
و روی زمین با غیبتش تیره گشت
و ستارگان در مصیبتش گرفته شدند
و آرزوها به آخر رسید
و کوهها فروتنی کرد
و حریمها درشکست
و حرمتها به هنگام مرگش درهم ریخت.
فقدان پیامبر- به خدا- فاجعه بزرگ و مصیبتی بس عظیم، که همچون مصیبت سختی مثل او
و بدبختی مانند او نیامده.
این کتاب خدای- عزوجل- در خانههای شماست،
که در صبح و شام،
بلند و آهسته،
و به صورت عادی و یا با لحن مطبوع میخوانید که میگوید:
[ صفحه 232]
قبل از پیامبر هم به پیامبران گذشته حادثهی حتمی و قطعی (مرگ) جاری شده: «نیست محمد جز اینکه پیامبر است و پیش از او پیامبرانی آمدهاند (و رفتهاند) پس اگر او بمیرد و یا کشته شود، شما به پیشینهی خود (جاهلیت) خواهید برگشت؛ شما مطمئن باشید، اگر کسی برگردد زیانی به خدا نمیرسد، و خداوند سپاسگزاران را پاداش خواهد داد.»
هان ای فرزندان قیله! (کنیهی انصار به شرحی که خواهد آمد).
آیا مرا از ارث پدر محروم سازند در حضور شما، میبینید و میشنوید و در مجلسی و مجمعی که من شما را میخوانم و از ظلمی که به من میرود آگاه هستید!؟
و شما افراد زیادی دارید و ساز و برگ و نیروی (دفاع از مرا) دارید.
به ندای من پاسخ نمیدهید، و به فریاد من فریادرسی نمیکنید.
شما مردان جنگی و به خیر و صلاح معروف و شناخته شدهاید.
شما برگزیدگان و صالحانی بودید که به جنگ با عرب انتخاب شدید،
و در این راه متحمل رنج و زحمت شدید، و با امتها شاخ به شاخ و رو در روی شجاعان ایستادید، و پیوسته به شما فرمان میدادیم و شما فرمانبر بودید، تا اینکه (در اثر فداکاریهای شما) آسیاب اسلام به کار افتاد و خیر و برکت روزگار جاری شد و نعرهی شرک فرو شد و دروغ از جوشش افتاد و آتش کفر خاموش شد و صدای از هم پاشیدگی فرونشست و نظام دین به ترتیب افتاد.
پس چرا این گونه بعد از بیان و اعلان، سرگشتگی و پنهانکاری میکنید،
و پس از آغاز، عقبنشینی، و پس از ایمان، به شرک برگشتید!؟
چرا با قومی که پیمان خود را شکستند و در صدد بیرون راندن رسول خدا صلی الله علیه و آله
[ صفحه 233]
و آنان آغازگر جنگ در نخستین بودند جنگ نمیکنید؟
آیا از آنان میترسید؟ پس خدا شایستهی ترس است اگر ایمان داشته باشید.
هشیار باشید! میبینم به خوشگذرانی و راحتطلبی رو آوردهاید، و کسی را که شایستهی دخل و تصرف در کارهاست کنار زدید،
و به تنپروری در گوشهای آرام تن دادید.
و از فشارها و سختیها (ی مسؤولیت) به فضای باز بی احساسی روی آوردید.
آنچه را از ایمان برگرفته بودید به بیرون افکندید، و آنچه را که به گوارایی فرو برده بودید بالا آوردید، و بدانید اگر شما و تمام افراد روی زمین کافر شوند (از ملک و قدرت خدا چیزی نمیکاهد زیرا) خدا سخت بی نیاز و سپاسگزار است.
و من آنچه را که گفتم (نه از راه جهالت به حال شما بود، بلکه) از روی معرفت گفتم.
به سبب عدم یاوری که در خمیرهی شماست، و نیرنگ و فریبی که در صمیم دلهای شماست، موجب شد که غصههای دل لبریز شده و خشمها بیرون بریزد.
و در نتیجه، استقامت شما در مقابل شداید کم شد و آنچه در دل داشتید ظاهر کردید. آنچه گفته شد اتمام حجت بود.
حال بگیرید این مرکب خلافت را
و آنچه از وزر و وبال است به او حمل کنید!
اما این مرکب پشتش زخم و پایش مجروح
و ننگ آن ابدی، و نشان غضب الهی که شعلهی آن سر از سینهها درمیآورد خواهد بود.
[ صفحه 234]
آنچه که انجام میدهید همه را خدا میبینید،
و چه زود ستمگران خواهند دریافت در چه بازگشت سختی قرار خواهند گرفت؛
و من دختر ترساننده از عذاب شدیدی که در پیش دارید میباشم.
پس شایسته است که ما و شما در انجام وظیفهی خود فروگذار نباشیم، و در انتظار نتیجهی اعمال خود باشیم.
توضیح مفردات
رمت: از رمی؛ یعنی، انداختن و پرت کردن، ولی در اینجا مراد انداختن نگاه است؛ و به عبارت دیگر، توجه نظر. در بعضی نسخهها به جای رمت، رنت با نون دوم به جای میم آمدهی از ماده رنی یرنو رنوا؛ یعنی، نگاه خود را ادامه دادن که در معنا نزدیک به معنای رمی است.
طرف: با فتحهی طاء و سکون راء به معنای چشم و یا نگاه است.
معشر: جماعت.
نقیبه: از نقب: شاهد قوم که گفتهی او مورد قبول طایفهی خود باشد؛ و به عبارت دیگر، چهرههای با نفوذ و شناخته شده.
اعضاد: جمع عضد به معنای نصرت و بازو که میان شانه و آرنج دست میباشد، و از آن جهت به آن عضد گفته میشود که بازو سبب قوت انسان بر اعمال است که در آیهی شریفه هست: «ما کنت متخذ
[ صفحه 235]
المضلین عضدا» ای عونا و ناصرا.
حضنته: جمع حاضن به معنای حافظ و نگهدارنده.
غمیزة: خلیل گوید: «ضعفة فی العمل و جهلة فی العقل [194] ؛ سستی در عمل، و نادانی در عقل است.»
سنة: غنودن؛ یعنی، خواب سبک «گفته شده: سنة، سنگینی در سر و نعاس، سنگینی در چشم و نوم، سنگینی در قلب است.» [195] .
ظلامة: به معنای مظلمه، آن چیزی که ستمگر از شما گرفته باشد و شما در پی گرفتن آن باشید.
سرعان، عجلان: هر دو اسم فعل به معنای سرع و عجل؛ یعنی، چه با سرعت و با شتاب.
عجلان ذا اهالة: اهالة پی و مانند آن است که ذوب شود و عجلان به معنای سرعت است، و این مثلی است برای خبری که او در تعجب باشد. در شرح قاموس فارسی چنین گوید: «و خبری که در معنای تعجب هست میباشد و از این است که در او معنای تعجبی هست. آنچه گفته میشود که: سرعان ما صنعت کذا؛ یعنی، چه زود کرد آنچه کرد چنین؛ و اما گفتهی ایشان در مثل «سرعان ذا اهالة» پس اصل او این است که مردی بود از برای او میش لاغری بود که روان میشد آب بینی او از سوراخهای بینی او؛ پس گفته شد از برای او که: چیست این؟ پس گفت که:
[ صفحه 236]
چربش اوست. پس گفت سؤال کننده که: «سرعان ذا اهالة» و زده میشود این مثل از برای کسی که خبر میدهد به بودن چیزی پیش از وقت او.» [196] .
خطب: به فتح: امر عظیم.
استوسع: از وسعت: گشاد شد.
وهنه: در بعضی نسخهها وهیه آمده؛ یعنی، لباسی که پوشیده و پاره شده باشد.
استنهر فتقه: فتق: شکاف استنهر به معنای استوسع است.
اکدت الامال: خیرش تمام شده و منقطع شده، «اکداء آمال» کنایه از، از بین رفتن امیر است.
بائقة: شر و بلا.
افنیتکم: جمع فنا، به کسر فا: جوانب منزل از بیرون و یا عرصهی گشاد رو به روی منزل.
هتافا: به ضم ها: آواز بلند.
صراخا: صدای بلند، هر دو به یک معنا میشود.
تلاوة: تلاوة به کسر؛ یعنی، قرائت.
الحانا: الحان: جمع لحن به معنای «با طرب و ترجیع خواندن و نیکو کردن قرائت و یا شعر و غنا» [197] به قرینه مقابله، با صدای خوب خواندن.
[ صفحه 237]
ایها: اسم فعل است، به معنای امر، و به کسی که از کسی دیگر ادامهی گفتار و یا عملی را بخواهد «ایه» گفته میشود. ابنسکیت گوید: «اگر لفظ ایه را (به کلمه بعد) وصل کردی با تنوین میخوانی، مثل اینکه میگویی: «ایه حدثنا» و وقتی خواستی معنای دور کردن به لفظ ایه را برسانی با فتح همزهی ایها میگویی، که به معنای هیهات؛ یعنی، دور است.» [198] .
ااهضم: از هضم به معنای شکستن، ظلم کردن، بازداشتن و نقص.
منتدی: مجلس و محل مشورت.
کفاح: بدون زره و سپر به استقبال دشمن رفتن.
ناطحتم: نطح الکبش از باب ضرب: شاخ به شاخ شدن.
بهم: با ضم، جمع بهمة: مجهولی که شناخته نشود، قهرمان.
در حلب: در؛ یعنی، جریان و کثرت.
حلب: شیر دوشیده شده.
ثغرة: به ضم ثاء و غین: مقصود در اینجا خضوع گردنکشان.
افک: دروغ. فورة: هیجان.
خمدت: فرونشستن شعلههای آتش.
هدأت: آرامش پیدا کرد.
الهرج: با فتحه فتنه.
[ صفحه 238]
استوسق: نظم یافت.
نکث: نقض کرد.
قد اری: رؤیت در اینجا به معنای علم است.
اخلدتم: از خلود، یعنی، رکون کردن و مایل شدن.
خفض: آسایش زندگی.
الدعة: راحت و آرامش.
الدسع: مانند منع بیرون انداختن شتر، نشخوار خود را.
مج: ریختن. وعیتم: از وعاء؛ یعنی، ظرف وعیتم؛ یعنی، آن چیزی را که حفظ کرده بودید به بیرون ریختید.
تسوغتم: از ساغ الشراب؛ یعنی، به سهل و آسانی نوشیده شود.
الفیض: در لغت به معنای کثرت آب و جریان اوست و گفته میشود: فاض الخبر؛ یعنی، شایع شد، و فاض صدره بالسر؛ یعنی، سر را ظاهر کرد، و مراد از فیضه در اینجا عدم تاب و توانایی نفس به ضبط و نگهداری آنچه داشت.
النفث: مانند نفخ فوت کردن است و آن کمتر از آب دهان است، یعنی، فوت کردن بدون آب دهن.
نفثة المصدور: آه کشیدن از درد سینه، برای کسی که در سینهاش درد باشد (چه درد ظاهری و یا باطنی). چه اینکه گاهی انسان خشمگین نفس بلندی میکشد و از حرارت قلب آرامش پیدا میکند.
خور القنا: خور: ضعف و سستی.
[ صفحه 239]
القنا: نیزه شاید مراد ضعف نفس در مقابل شداید و یا دریغ کردن از نصرت و یا سستی نشان دادن در برابر دشمن.
بثة: نشر و اظهار هست، و نیز به معنای غمی که انسان توانایی کتمان او را ندارد و اظهار میکند. (انما اشکو بثی و حزنی الی الله).
تقدمة الحجة: قبل از وقت، اعلام کردن تا طرف به غفلت و بی خبری عذر نیاورد.
فاحتقبوها: از حقب: آن ریسمانی است که رحل را به شکم شتر میبندند و آمادهی سوار شدن میشود.
الدبر: زخمی که در پشت شتر و یا هر مرکوبی باشد.
النقب: نازک شدن پای شتر.
العار: عیبی که در معرض زوال نباشد.
الشنار: عیب و عار.
المنقلب: برگشتگاه، سرنوشت.
نیاکان انصار
شرح: انصار لقب دو قبیلهی اوس و خزرج است که از طرف رسول خدا صلی الله علیه و آله به این لقب مشرف شدند؛ زیرا آنان به هنگام مهاجرت حضرتش به مدینه به یاوری و طرفداری و حمایت از آن حضرت قیام نمودند. نسب انصار را در تاریخ کامل چنین ذکر میکند: «اوس و خزرج فرزند حارثه، حارثه فرزند ثعلبة العنقاء، فرزند عمرو مزیقیاء،
[ صفحه 240]
فرزند عامر ماء السحاب، فرزند حارثة العطریف، فرزند امرء القیس البطریق، فرزند ثعلبة، فرزند مازن، فرزند ازد، فرزند غوث، فرزند مالک، فرزند زید، فرزند کهلان، فرزند سباوی، فرزند یشجب، فرزند یعرب، فرزند قحطان (پدر بزرگ عرب). مادر و جدهی اعلای آنان قیله بود، فرزند کاهل بن عذرة بن سعد، و به همین مناسبت به انصار بنیقیله میگویند.» [199] .
آنگاه در تاریخ کامل به بعضی از ویژگیهای نامبردگان از اجداد و نیاکان انصار میپردازد، تا به ازد میرسد و میگوید: جایگاه ازد در شهر مأدب یمن بود، تا کاهنی عمرو را از سیل بنیانکن خانمان برانداز عرم و اینکه اکثر اهالی به سرنوشت عمل خود، یعنی تکذیب انبیای الهی- که به آنان مبعوث شده بودند- گرفتار خواهند شد. خبر داد عمرو بن عامر پس از این آگاهی هرچه از اموال و زمین داشت به فروش رسانده، خود و پیروانش از مأدب کوچ نمودند و در شهرهای مختلف اقامت گزیدند. خزاعه ساکن حجاز شد، غسان در شام مسکن گزید، و هنگامی که ثعلبة بن عمرو بن عامر از مدینه گذر میکرد، اوس و خزرج (فرزندان حارثه) در یثرب (مدینه) ساکن شدند. یثرب هم در آن اوان دارای روستاها و بازارها بود و هم در آن سرزمین چندین قبیله از یهود بنیاسرائیل و غیر از آنان زندگی میکردند، و از جملهی آنان یهود قریظه و نضیر و بنیقینقاع و بنیماسله
[ صفحه 241]
و بنیزعورا میباشد.
یهود در مدینه قلعههایی ساخته بودند که به هنگام خطر در آنان متحصن شوند، اوس و خزرج نیز در مدینه وارد به قبیلههای یهود مزبور شدند، تازه واردها نیز به روش یهود منازل و قلعههایی بنا نمودند، و پیوسته بزرگی و زعامت با یهود بود، تا اینکه از بزرگ یهودیان به اسم «اخطیون» عملی ننگین سرزد و موجب سقوط آنان گردید، و بدین سان ریاست به دست اوس و خزرج افتاد.
این دو قبیله با کمال اتحاد و صفا به همزیستی ادامه دادند، تا اینکه جنگ سمیر روی داد و این نخستین جنگی بود که میان دو قبیلهی اوس و خزرج درگرفت؛ و پس از این جنگ- به تفصیلی که نیز در تاریخ کامل و دیگران گفتهاند- عداوت و دشمنی شدت یافت. در کامل میگوید: «و افترقوا و قد شبت البغضاء فی نفوسهم و تمکنت العداوة بینهم [200] ؛ متفرق گشته و دشمنی در دلهای آنان جوانه زد و عداوت ریشه دوانید.»
انصار در ایام جاهلیت برحسب رسم مشرکین به مکه میآمدند. رسول اکرم صلی الله علیه و آله در مکه آنان را ملاقات میفرمود و رسالت الهی خود را به آنان بازگو میفرمود و استمداد میجست، آنان نیز به حضرتش گرویدند و تعهد هرگونه یاری و جانفشانی را در راه ترویج اسلام به حضرتش دادند، و براساس تعهد صادقانهی آنان بود که رسول اکرم صلی الله علیه و آله
[ صفحه 242]
با گروهی به مدینه هجرت فرمود [201] .
جانفشانیهای انصار
علامهی مجلسی- رضوان الله علیه- از مرحوم طبرسی چنین نقل میکند:
«عن زرارة عن ابیجعفر- صلوات الله علیه-: ما سلت السیوف و لا اقیمت الصفوف فی صلاة و لا ذحوف و لا جهر باذان و لا انزل الله تعالی یا ایها الذین آمنوا حتی اسلم ابناء القیلة الاوس و الخزرج [202] ؛
امام باقر علیهالسلام فرمود: شمشیرها کشیده نثد، و صفها در نماز و جنگ بسته نشد، و به صدای بلند اذانی گفته نشد، و خدا آیهی «یا ایها الذین آمنوا» را فرونفرستاد، مگر اینکه فرزندان قیله (اوس و خزرج) اسلام را پذیرفتند.»
مولای متقیان میفرماید:
«هم والله ربوا الاسلام کما یربی الفلو مع غنائمهم بایدیهم السباط و ألسنتهم السلاط [203] ؛
به خدا سوگند! ایشان (انصار) اسلام را پرورش دادند، همچون پرورش کره اسب با رنج و کوشش (و یا با ثروتمندی در صورتی که
[ صفحه 243]
عناء غنا خوانده شود) و با دستهای باز و سخاوتمندشان و زبانهای سخنورشان.»
در شرح جملهی فوق بعد از عبارتهایی میگوید:
«انصار بودند که خدای متعال دین خود را با آنان یاری فرمود و به وسیلهی آنان اسلام را که در نهان بود آشکار ساخت، و اگر آنان نمیبودند، مهاجران هرگز توان جنگیدن با قریش و عرب را در حمایت از رسول اکرم صلی الله علیه و آله را نداشتند، و اگر مدینه جایگاه انصار نبود هرگز پناهگاهی برای مهاجران نبود، و در افتخار آنان روز حمراء الاسد کافی است، روزی که رسول اکرم صلی الله علیه و آله آنان را پس از شکست در جنگ احد و به شهادت رسیدن گروهی از انصار به مقاومت و پایداری در برابر قریش به خارج مدینه دعوت کرد، با اینکه همگی در جنگ جراحت برداشته بودند و تا در مقابله با قریش حماسهها آفریدند، و با اینکه همچنان خون از جراحتهایی که برداشته بودند میریخت، آن دلاوران همچون شیر گرسنه که به شکار خود حملهور میشود به دشمن حمله کردند، و چه بسیار از این روزهای پر افتخار در تاریخ آنان ثبت شده است....»
آنگاه چنین ادامه میدهد:
«انصار بودند که میگفتند:
«لولا علی بن ابیطالب- صلوات الله علیه- فی المهاجرین لابینا لانفسنا ان یذکر المهاجرون معنا او ان یقرنوا بنا و لکن رب واحد کالف بل الوف»؛
[ صفحه 244]
اگر نبود علی بن ابیطالب- صلوات الله علیه- در میان مهاجران، ما هرگز زیر بار اینکه مهاجران را همدوش نام ما ببرند نمیرفتیم و یا در ردیف ما به شمار آیند؛ اما چه بسا یک تن با هزار یا هزاران برابری میکند.»
بعد ابیاتی را در مدح انصار از وزیر مغربی نقل میکند:
ان الذی ارسی دعائم احمد
وعلا بدعوته علی کیوان
ابناء قیلة وارثوا شرف العلی
و عراعر الاقیال من قحطان
بسیوفهم یوم الوغی و اکفهم
صربت مصاعب ملکه بجران
لولا مصارعهم و صدق قراعهم
خرت عروش الدین للاذقان
«برپاکننده پایههای نهضت محمدی صلی الله علیه و آله و دعوتش را به ستارهی کیوان و زحل و رساننده فرزندان قیله (انصار) بودند، آن وارثان شرافت و بزرگی، و شرافتمندان از بزرگان قحطان (جد اعلای عرب، اول ناطق به لغت عرب) و به شمشیرهای آنان در روز جنگ و به دست آنان دشواریهای نهضتش بسهولت گرایید، و اگر نبود شهادتطلبی و شمشیر زدنهای آنان از روی صدق و صفا، حتما پایههای دین فرومیریخت.» [204] .