حکومت
«اعراب بدوی تابع حکومتی نبودند و نظم سیاسی نداشتند و اساس ملیت و جامعهی آنان را قبیله تشکیل میداد (قبیله مجموع چند خانواده و قوم و خویشاوند است که همگی از شیخ قبیله که معمولا از کهنسالترین افراد قبیله و تجربهاندوزترین آنان بوده به سر میبردند).
شیخ قبیله موقعیت خود را در اثر تدبیر و جوانمردی و شجاعت به دست آورده و بیشتر در زمینهی جنگی رهبری را به عهده دارد و نیز در کارهای عمومی قبیله و رفع دعاوی افراد قبیله نظر میدهد. ریاست شیخ به طرز استبداد کامل نیست و در امور مهم با انجمنی که از بزرگان قوم و سران خاندانها تشکیل شده مشورت میکند. برای انتخاب شیخ قبیله پس از مرگ پیشوای سابق، همین بزرگان باید اقدام کنند، و گاهی بر سر به دست آوردن این منصب، میان فرزندان شیخ و برادرها و احیانا سایر نزدیکان، کشمکش درمیگرفت و کار به جنگ و خونریزی میکشید....» [25] .
تعصبهای قبیلگی
«قوم و قبیله، واحد مستقلی بود که باید در همه چیز به خود متکی
[ صفحه 53]
باشد؛ چون تمام اقوام و قبایل دیگر اصولا بیگانه به شمار میرفتند و هیچ گونه حقوق و احترامی از نظر افراد این قبیله نداشتند. غارت اموال و کشتن افراد و دزدیدن و ربودن زنان، جزء حقوق قانونی آنان بود، مگر اینکه با قبیله پیمانی داشته باشند که آن هم معمولا دیری نمیپایید و یک جسارت کوچک کافی بود که آن پیمان را درهم شکنند، و در این هنگام، بهانه برای حملهی مجدد به دست میآمد.بدین ترتیب افراد یک قبیله، تنها حامی و تکیهگاه خود را قبیلهی خویش میدانند و بدان بی دریغ دل بستهاند، و وسیلهی یادآوری مفاخر قبیله و نگهداری انساب و شاخههای قبیله و افزون نشان دادن افراد، هرچند با شمارش مردگان گور خود، به مقام برترنمایی برمیآمدند....» [26] .
چنانچه در قرآن کریم وارد شده: «الهیکم التکاثر، حتی زرتم المقابر [27] ؛ شما را بالیدن به مال و اولاد تا هنگام مرگ مشغول داشت، تا اینکه مردگان را برای بزرگداشت به حساب میآورید!»
علی علیهالسلام در نهجالبلاغه میفرماید: اول کسی که بنای اساس عصبیت را بنا نهاد شیطان بود:
«الذی وضع أساس العصبیة و نازع الله رداء الجبریة [28] ؛
شیطانی که اساس عصبیت را بنا نهاد و با خدا با لباس برترطلبی به منازعه پرداخت.»
[ صفحه 54]
ولی امام در آخر همین خطبه میفرماید: آنچه که به تعصب جنبهی رذیله میدهد، تعصبی است که بر اساس هیچ و پوچ باشد، مثل تعصبهای بر اساس رنگ، قبیله و نژاد؛ اما تعصب در برابر مکارم اخلاق که از فطرت الهی و والای انسانی نشأت میگیرد، از صفات حسنه به شمار میرود:
«فان کان و لابد من العصبیة فلیکن تعصبکم لمکارم الخصال و محامد الافعال و محاسن الامور [29] ؛
اگر قرار است انسان تعصب در مسألهای داشته باشد، سعی کند تعصب خود را در خصلتهای عالی انسانی و انجام بهترین کارها و ستودهترین امور به کار برد.»
خونریزی و جنگ
«سرزمین عربستان مردمان دلیر و سخت جان دارد و این لازمهی سختی زندگی و موقعیت جغرافیایی است، حال اگر عصبیت جاهلی هم به این طبیعت ضمیمه شد، معلوم است که چه حوادث خونباری میآفریند. از طرفی هر قبیله، زن و مال و جان دیگران را شکار قانونی خود میدانستند و از طرف دیگر، قبیلهی مورد تجاوز واقع شده هم، در انتقام، حاضر است حتی تمام افراد قبیلهی متجاوز را از دم تیغ بگذراند.
[ صفحه 55]
صحرانشینان میگفتند: خون را جز خون نمیشوید، و مهمترین حوادث از یک برخورد سادهی دو فرد از دو قبیله شروع میگشت و گاهی مانند جنگ «بسوس» چهل سال طول میکشید، تا وقتی که تقریبا مرد جنگجویی در دو قبیله باقی نمیماند!
یکی از بزرگترین مصیبتهای فرد بدوی آن بود که قبیلهای او را طرد یا خلع کند؛ بدین ترتیب وی دیگر منسوب به قبیلهای نبود و مورد حمایت قرار نمیگرفت و هیچ قدرت قانونی، پاسدار جان و مال او نبود و در نتیجه هر کس حق داشت او را بکشد یا به بردگی بگیرد و یا اموالش را غارت کند!»
غارت
«غارت از جمله راههای رسمی امرار معاش بود؛ چه معلوم شد که اموال دیگر قبایل در پیش هر قبیله احترام قانونی ندارد و این رسم عمومی حتی میان قبایل مسیحی، مانند «بنیتغلب» غارتگری رایج بود، اما در اثنای غارتگری خونریزی مجاز نبود.
در جاهلیت عربی، زن حق نداشت آزادانه از حقوق خود استفاده بنماید و مرد حق داشت آنچه که از مهریه قرار داده میشد نگهداری نماید و به این وسیله به او ضرر رسانده و تجاوز کند، و نیز حق داشت او را- پا در هوا- معلقه و بلاتکلیف نگه دارد.» [30] .
[ صفحه 56]
از زنان سلب آزادی میکردند به نحو «عضل» که در قرآن از آن نهی شده است؛ یعنی، در جاهلیت عرب پس از طلاق مانع بودند که زن شوهر دیگری بکند، در این آیه چنین میفرماید:
«و اذا طلقتم النساء فبلغن اجلهن، فلا تعضلوهن ان ینکحن ازواجهن [31] ؛
اگر زنها را طلاق دادید و آنها پس از طلاق مدت معین عده را گذراندند، از ازدواج با شوهرانشان جلوگیری ننمایید.»
از جمله راههای به دست آوردن زن آن بود که در سر زن مردی به خاطر به چنگ آوردن او چنگ درمیگرفت و اگر غالب میشد بی هیچ قید و شرطی او را تصرف مینمود، و یکی از این ظلمهای روشن، عمل خالد بن ولید است که به امر ابوبکر در درگیری تحمیلی با مالک بن نویره انجام داد. بلافاصله پس از کشتن مالک، زن زیبایش را گرفت و سر مالک را به منزلهی سنگ زیر دیگ کرد.
زنده به گور کردن دختران
بعضی از قبیلههای عرب، مانند بنیاسد و بنیتمیم، دختران خود را زنده به گور میکردند، چنان که در قرآن است:
«و اذا بشر احدهم بالانثی ظل وجهه مسودا و هو کظیم، یتواری من القوم من سوء ما بشر به ایمسکه علی هون ام یدسه فی التراب
[ صفحه 57]
الاساء ما یحکمون [32] ؛
«اگر به یکی از آنها بشارت نوزاد دختر میدادند، چهرهاش تیره میشد و خشم خود را فرومیبرد و از شنیدن این خبر ننگآور، از چشمهای مردم پنهان میشد و سرگشته میشد که آیا قبول خواری نموده و دختر را نگهداری نماید و یا او را در خاک پنهان کند، واقعا چه داوری بدی است.»
چرا داشتن دختر عار بود؟ چون دختر نمیتواند مرد جنگاوری باشد و از قبیله دفاع نماید و یا ممکن است در آینده در دست دشمنان قبیله اسیر شود، پس غیرت ایجاب میکرد که او را زنده به گور کنند!
و نیز کشتن اولاد از ترس فقر از عادتهای عرب جاهلی بود که قرآن از آن به عنوان یکی از عادتهای بس نکوهیده یاد میکند:
«و لا تقتلوا اولادکم خشیة املاق نحن نرزقهم و ایاکم ان قتلهم کان خطأ کبیرا [33] ؛
از ترس فقر اولاد خود را نکشید، ما هستیم که شما و آنها را روزی میدهیم. براستی کشتن آنها (طفل بی گناه) جنایت بس بزرگی است.»
بتپرستی
بتپرستی، دین رایج عرب بود و به صورتهای گوناگون در میان
[ صفحه 58]
آنان نفوذ داشت. برخی معتقدند که پایهگذار بتپرستی در حجاز «عمرو بن لحی» بود. مینویسند: «هبل» را او از شام به مکه آورد، معروفترین خدایان کعبه هبل بود، به شکل انسان ساخته شده بود و تیرهای مقدس را که کاهن برای فال گرفتن به کار میبرد، جلوی او گذارده بودند [34] .
کلبی در کتاب «الاصنام» مینویسد: دامنهی بتپرستی تا آنجا توسعه پیدا کرد که بتهایی را به شکل حیوان و گیاه و انسان و جن و فرشتگان و ستارگان ساخته میشد و حتی سنگ را میپرستیدند [35] .
بتهای نامدار
بتهای نامدار که نام آنها در قرآن آمده: «لات» در طائف به صورت سنگی چهار گوش بود و نزدیک طائف چمن و چراگاه خاصی داشت که حرم بود و قطع درخت و شکار و خونریزی در قلمروی آن روا نبود، و مردم مکه و دیگران به زیارت آن میرفتند.
«عزا» خدای بسیار عزیز که معادل ستارهی زهره بود، در نخله (شرق مکه) قرار داشت و بیش از سایر بتها اعتبار داشت. حرم عزا از سه درخت تشکیل شده بود و قربانی انسان هم بدان تقدیم میشد.
«منات»: قدیمیترین بتها بت منات بود که عقیده داشتند خدای قضا و قدر، بخصوص فرمان مرگ جانداران در دست اوست، و محل این
[ صفحه 59]
بت در قدید (میان مکه و مدینه) در کنار دریا بود، و همین بت مورد احترام شدید قبیلههای ازد، اوس و خزرج بود، تا اینکه چنان که ابنکلبی نوشته، مولای متقیان علیهالسلام به فرمان پیامبر صلی الله علیه و آله آن را در سال دوم هجری شکست. این سه بت، خدایان مؤنث و تمثالهای ملائکه بودند!
یکی از عادتهای قریش آن بود، در وقت طواف به دور کعبه میگفتند: «و اللات و العزی و مناة الثالثة الاخری، فانهن الغرانیق العلی و ان شفاعتهن ترتجی» و یا این جمله را تکرار میکردند: «بنات الله و هن یشفعن الیه؛ این سه بت، دختران خدا هستند و آنها در پیشگاه خدا شفاعت خواهند نمود.» در جواب این خرافات، قرآن چنین میفرماید:
«أفرأیتم اللات و العزی، و مناة الثالثة الاخری، ألکم الذکر و له الانثی، تلک اذا قسمة ضیزی، ان هی الا اسماء سمیتموها انتم و آباؤکم ما انزل الله بها من سلطان [36] ؛
آیا براستی شما فکر میکنید لات و عزا و منات سومی بر چیزی قادرند که آنها را عبادت میکنید؟ و آیا براستی فکر میکنید ملائکه دختران خدا و پسرها فرزندان شما هستند؟ اگر چنین پنداری درست باشد، چه تقسیم ظالمانهای است! این پندارها نیست مگر ساخته و پرداختهی شما و پدرانتان، و دلیلی از ناحیهی خدا بر
[ صفحه 60]
آنها نیامده است.»
«بعل» مظهر روح چشمهها و آبهای زیر زمین بود. در آیهی شریفه میفرماید: «أتدعون بعلا و تذرون احسن الخالقین [37] ؛ آیا شما در مشکلهای خود بعل را صدا میزنید و بهترین آفریننده را ترک میکنید!؟.»
علاوه بر خدایان عمومی، هر یک از عربها در خانهی خود بتی از چوب یا فلز یا سنگی که شکل معینی نداشت درست کرده و هر وقت به خانه میرفتند، دور آن طواف میکردند و در هنگام مسافرت از آن اجازه میگرفتند و آن را همراه خود میبردند.
در شهرهای یمن و حران و قسمت شمالی عراق، مرکز «صابئین» بود و در آن شهرها ستارگان مورد احترام بودند. عقیده به نجوم و ارتباط حرکتهای ستارگان با مقدرات زمینی بسیار قوی بود. هر یک از ستارگان را خدای یکی از حوادث میدانستند. تمثالهای مریخ و مشتری و زهره را در محرابگاه نصب میکردند و از آنها کمک میخواستند و قربانی هم به آنها تقدیم میکردند. فکر صابئی احیانا در توجه به فرشته و جن جلوه میکرد. ملائکه را دختران خدا و مؤثر در حوادث میدانستند و برای خدا همسری از جن تصور میکردند. طایفهی «بنیملیح» در خزاعه جن را پرستش میکردند؛ طایفهی «حمیر» خورشید، «کنانه» ماه، «لخم» و «جذام» مشتری، «طی» سهیل و قبیلهی «قبیس» شعری و «اسد» عطارد را
[ صفحه 61]
میپرستیدند [38] .
در تاریخ طبری آمده: نخل مقدسی در نجران بود که نذرها را به صورت سلاح و پارچه و لباس بر آن میآویختند. قربانی شتر و گوسفند در مکه، در کنار انصاب مختلف- که بت یا قربانگاه بود- رواج داشت؛ در قرآن کریم آمده است که قسمتی از محصول و چهارپایان را برای بتهای خود قرار میدادند:
«و جعلوا لله مما ذرأ من الحرث و الانعام نصیبا فقالوا هذا لله بزعمهم و هذا لشرکائنا فما کان لشرکائهم فلا یصل الی الله و ما کان لله فهو یصل الی شرکائهم ساء ما یحکمون؛
کفار مکه برای خدایان خود آنچه خدا از زراعت و چهارپایان آفریده قرار میدهند و به گمان خود میگویند: این برای خداست و قسمت دیگر برای شریکان (بتها) اوست و از آنچه قسمت پروردگار بود، به خدا نمیرسد و آنچه از سهم خداست به شریکان میرسد، راستی چه داوری بدی میکنند.» [39] .
[ صفحه 62]
عقیده به روز رستاخیز
عقیده به روز رستاخیز کمتر در میان عربهای جزیره به چشم میخورد. عدهای از آنها چنانچه قرآن نقل میکند: «و قالوا ان هی الا حیاتنا الدنیا و ما نحن بمبعوثین [40] ؛ و گفتند: «جز زندگی دنیای ما (زندگی دیگری) نیست و برانگیخته نخواهیم شد.» یا میگفتند: «و قالوا ما هی الا حیاتنا الدنیا نموت و نحیا و ما یهلکنا الا الدهر و مالهم بذلک من علم ان هم الا یظنون [41] ؛ و گفتند: «غیر از زندگانی دنیای ما (چیز دیگری) نیست؛ میمیریم و زنده میشویم و ما را جز طبیعت هلاک نمیکند.» و (لی) به این (مطلب) هیچ دانشی ندارند (و) جز (طریق) گمان نمیسپرند.»
[ صفحه 63]
در دائرة المعارف فرید وجدی [42] از ژرژ لابوم نقل میکند که: بعضی معتقد بودند که روح وقتی از بدن جدا شد به صورت مرغی درمیآید که پیوسته اطراف قبر پرواز میکند و نوحهسرایی مینماید و او وسیله خبررسانی فرزندان و باقیماندگان است، و اگر کشته شده باشد، مرغ فریاد میزند: سیرابم کنید! تا باقیماندگان انتقام کشته را از کشنده بگیرند.
برداشت عرب از نبوت و معاد
عرب جاهلی چنین میپنداشت که پیامبر باید از خوردن و آشامیدن و همسر گرفتن و فرزند داشتن و در بازار راه رفتن خودداری نماید، و هیچ یک از اینها با شأن رسالت و پیامبری سازگار نیست. در قرآن کریم به همهی آنها اشاره شده؛ مثلا، از آنها نقل میکند که:
«مال هذا الرسول یأکل الطعام و یمشی فی الاسواق لولا انزل الیه ملک فیکون معه نذیرا [43] ؛
این چگونه پیامبری است که غذا میخورد و در بازارها به راه میافتد، و چرا ملکی به همراه او فرستاده نشده تا همراه او مردم را بیم دهد.»
میبینیم مشرکان بر اساس فطرت الهی اگر چه در مقام عمل
[ صفحه 64]
میخواستند این فطرت را نادیده بگیرند، ولی اصل ضروری بودن پیامبر را نمیتوانند انکار نمایند و بلکه به خیال باطل خود، پیامبر را بی نیاز و بالاتر از نیاز به غذا و همسر میپنداشتند، و به اصطلاح اشکال در صغرای قضیه بوده نه کبرا.
در مورد معاد هم نمیتوانستند به حساب فکر کوتاه خود باور کنند چگونه انسان دوباره پس از مرگ زنده میشود. قرآن استبعاد این افراد را چنین نقل میکند: «أاذا کنا عظاما و رفاتا إنا لمبعوثون خلقا جدیدا [44] ؛ آیا وقتی که ما استخوان شده و پوسیدیم، باز با خلقت دیگر مبعوث خواهیم شد!؟» و یا در آیهی دیگر میفرماید: «ان هی الا حیاتنا الدنیا نموت و نحیا و ما نحن بمبعوثین [45] ؛ جز این زندگی دنیا که زنده میشویم و میمیریم حیات دیگری نیست، و ما مبعوث نخواهیم شد.»
رواج رباخواری
طبری میگوید: هنگامی که زمان طلب فرامیرسید، بستانکار به بدهکار میگفت: وام را میدهی یا به مبلغ ربا میافزایی؟ اگر بدهکار قدرت تأدیهی وام را داشت، میداد وگرنه به مبلغ ربا در هر سال افزوده میشد. شاید به همین جهت آیهی شریفه اشاره میفرماید: «یا ایها الذین آمنوا لاتأکلوا الربا اضعافا
[ صفحه 65]
مضاعفة [46] ؛ ای افرادی که ایمان آوردهاید! ربا را به چند برابر افزون نخورید.»
از مظاهر انحطاط جامعهی جاهلی، شیوع زنا بود. هر مرد میتوانست با چند زن ارتباط نامشروع برقرار بکند، و همان طور نیز زن میتوانست با چند مرد ارتباط نامشروع جنسی برقرار بکند، تا جایی که زنها را بالاجبار وادار به زنا میکردند: «و لا تکرهوا فتیاتکم علی البغاء ان اردن تحصنا [47] ؛ و دخترهای خود را مجبور به زنا و فجور نکنید، و برای درآوردن پول به این ننگ اقدام ننمایید.»