موکد و غیرقابل عفو که میفرماید «ان الله لایغفر ان یشرک به» عبارت از عنوان «ما انزل الله بها من سلطان» یعنی بدون دلیل پذیرفتن و در برابر آن خضوع کردن است.
قرآن در موارد زیادی از قول انبیاء در مبارزه با شرک قومشان به همین عنوان (بدون دلیل پذیرفتن) تاکید میکند. از قول هود «ع» نقل میکند که بقوم خود میگوید:
«اتجادلوننی فی اسماء سمیتموها انتم و آباءکم ما نزل الله بها من سلطان» [429] .
«آیا در نامهای بتهائی که شما و پدرانتان از پیش خود انتخاب کردهاید مجادله میکنید؟» «خدا بآنها دلیل نفرستاده».
و از قول ابراهیم «ع» نقل میکند:
«ولا تخافون انکم اشرکتم بالله ما لم ینزل به علیکم سلطانا» [430] .
«شما نمیترسید بدون اینکه از ناحیه او بر شما دلیل بیاید بر خدا شریک قرار میدهید!؟»
و در صدر اول اسلام به مشرکین چنین خطاب میشود:
«ان هی الا اسماء سمیتموها انتم و آباءکم ما انزل الله بها من سلطان»
«آنها به جز نامهای بتهائی که شما و پدرانتان از پیش خود میپرستیدند نمیباشند و خدا بآنها دلیل نفرستاده است.»
«از مجموع این آیات معلوم میشود میزان شرک که حرام است نبودن دلیل: «سلطان» است و انسان از پیش خود عبادتی را اختراع نماید. از این رو میبینیم خدا در قرآن میفرماید:
«ام انزلنا علیهم سلطانا فهو یتکلم بما کانوا به یشرکون» [431] .
[ صفحه 431]
«آیا بر آنان دلیل قاطع فرستادیم که او بگوید بتها را عبادت کنید.»
یعنی اگر دلیل قاطع برای عبادت بود هیچ اشکالی نداشت چه اینکه در صورت بودن دلیل قاطع از جانب خدا اگرچه بظاهر طواف دور خانهایست ولی برگشت آن به عبادت خدا و تمرد از آن سرکشی خواهد بود، مانند سجدهی ملائکه به حضرت آدم «ع» چون به امر خدا بود اگرچه بظاهر سجده در مقابل مخلوق است، ولی عین تذلل و اطاعت است. و از این بیان معلوم میشود هیچ لزومی ندارد که عمل ملائکه را توجیه نمود چنانکه بعضی از مفسرین مبادرت کردهاند.
از این قاعدهی قرآنی استفاده میشود که توسل به ائمه اطهار و واسطه قرار دادن آنها و تعظیم آنها بجز سجده کردن نیز هیچ اشکالی ندارد چون دلیل بر آنها هست و بعضی از نوکران استعمار مانند وهابیها که این اعمال را شرک میدانند درست نیست.
و نیز بعضی از طرفداران صوفیه در تصحیح عمل شیطان میگویند او از بزرگان اولیاست، چه اینکه او این همه نعمت را خرید و در پیشگاه خدا بغیر او حتی اگر به امر او باشد سجده نکرد، خارج از میزان قرآن و از نفثات خود شیطان است. زیرا در صورت بردن دلیل و سلطان بالاترین تعبد خضوع در مقابل آنست
شرح والصلوة تنزیها لکم عن الکبر
متن: والصلوة تنزیها لکم عن الکبر.
شرح: و نماز را وسیله پاک شدن از کبر قرار داد.
یادگار نبوت در این فراز هدف از نماز را نزاهت و پاکی از کبر معرفی مینماید. مولای متقیان «ع» در خطبه قاصعه نه فقط غرض از نماز را خلاصی از کبر معرفی مینماید بلکه غرض از تمام عبادات بدنی و مالی را برای رهائی از این رذیله معرفی مینماید:
[ صفحه 432]
«و عن ذالک ما حرمن الله لعباده المومنین بالصلوات والزکوات و مجاهدة الصیام فی الایام المفروضات تسکینا لاطرافهم و تخشیعا لابصارهم و تذلیلا لنفوسهم و تحفیضا لقلوبهم و اذهابا للخیلاء عنهم ولنا فی ذالک من تعفیر عتاق الوجوه بالتراب تواضعا والتصاق کرائم الجوارح بالارض تصافرا و لحوق البطون بالمتون من الصیام تذللا مع فی الزکاة من صرف ثمرات الارض و غیر ذالک الی اهل المسکنة والفقر.» [432] .
«و روی همین انگیزه (نجات از کبر) است که ذات اقدس الهی بندگان مومن خود را با نمازها و زکاتها و تحمل روزهی ماه رمضان در روزهای واجب حراست فرمود تا اینکه جسمشان در آرامش و دیدهها فروتن و هوی نفس خوار، و دلها خاکی شده، و خودبینیها زدوده شود. و در نماز سودن بهترین عضو را بزمین بجهت ایجاد روحیه تواضع، و در روزه درون را تهی نگه داشتن بجهت اظهار کوچکی و ذلت در برابر قدرت مطلقه مقرر فرمود. علاوه بر اینکه در زکات قسمتی از سود حاصله به بیچارگان و تهیدستان اختصاص دارد...».
میبینیم در این اعمال عبادی چگونه از فخرآوری و نمایانگری «تکبر» جلوگیری شده، پس مهمترین و اساسیترین رذائل کبر است که غرض از پدیدآوری همه عبادات در اسلام و بلکه در تمام ادیان جلوگیری از پیدایش آنست.
اگر به دقت نگاه کنیم خواهیم دید که ریشهی تمام صفات و سرمنشاء همه محرومیتها از نیل به کمال واقعی انسان، صفت تکبر است. و مراد از تکبر آن نیست که انسان در راه رفتن و نشستن بطوری رفتار نماید که خود را ممتاز از دیگران نشان دهد. بلکه تکبر همان
[ صفحه 433]
روح خودبینی و طغیان درونی انسان در برابر فرمان خداست. قرآن مخالفان مکتب وحی را «مستکبر» معرفی مینماید که آنان در برابر انبیاء سرکشی نمودند و در نتیجه خود و امتشان را به بدختی دنیا و آخرت سوق دادند.
علی «ع» در همین خطبه قاصعه تواضع موسی «ع» را در برابر مستکبری که به ثروت و قدرت محدود خود مغرور گشته چنین بیان میکند:
«ولقد دخل موسی بن عمران و معه اخوه هارون- علیهماالسلام- علی فرعون و علیهما مدارع الصوف و بایدیهما العصی فشرطاله- ان اسلم- بقی ملکه و دوام عزه فقال الا تعجبون من هذین یشرطان لی دوام العز و بقا الملک وهما بما ترون من حال الفقر والذل فهلا القی علیهما اساورة من ذهب»؟ [433] .
موسی بن عمران با برادرش هارون «ع» با لباس پشمینه و در حالی که در دست عصا داشتند بر فرعون وارد شدند، و بوی گفتند چنانکه تسلیم شود همچنان عزت و سلطنتش پایدار خواهد ماند. فرعون رو به حاضران کرد و گفت: از حال این دو نفر در شگفت نیستید با این فقر و تنگدستی با من شرط پایداری ملک و عزت را میکنند. اگر واقعا اینان پیامبر هستند پس جرا دست بند طلا ندارند!؟...».
گاهی میبینیم خودبینی و تکبر از راه علم و دانش انسان را در کام خود میکشد و چنین میپندارد با دریافتهای محدود علمی خود بر همه چیز فائق گشته، و در نتیجه در مقابل انبیاء صف آرائی میکنند حال این افراد را چنین بیان میکند:
[ صفحه 434]
«فلما جائهم رسلهم بالبینات فرحوا بما عندهم من العلم» [434] .
«وقتی که پیامبرانشان از طرف خداوند با معجزههای آشکار در میان آنان آمدند سرکشی کرده و با دانش محدودی که داشتند بسیار شادمان شدند و بر خود میبالیدند!»
در حالیکه برتر از مرحله معمولی مرحلهای دیگر از کمال است که نیل بآن از حدود عقل متعارف بشری خارج است و باید با اتصال به غیب به آن کمال رسید که انبیاء چنین ارتباطی دارند و آن را به رایگان در اختیار بشریت نهادهاند.
سقوط معنویت در دنیای غرب از همین جا آغاز میشود که به اسرار مادی پی بردند و چنین پنداشتند که محور کمال همین است که در این جهان مادی میبینند.
خردهکاریهای علم و هندسه
یا نجوم و علم طب و فلسفه
جامههای زرکشی را بافتن
درها از قعر دریا یافتن
که تعلق با همین دنیستش [435]
ره بهفتم آسمان برنیستش
این همه علم بنای آخور است
که عماد بود گاو و اشتر است
بهر استیفاء حیوان چند روز
نام کردستند این گیجان رموز
پس آنچه که موجب سقوط بشر و بشریت گشته، غرور به ثروت و علم و قدرت خویش و روح گردنکشی و فقدان روح تسلیم در برابر مکتب انبیاء است. بهترین عامل عملی که در انسان زمینهی خضوع و فروتنی را فراهم میکند، نماز است و این فلسفه بطور کامل در
[ صفحه 435]
فرمایش حضرت رضا علیهالسلام تصریح شده است:
«ان علة الصلوة انها اقوار بالربوبیة لله عزوجل و خلع الانداد و قیام بین یدی الجبار جل جلاله بالذل والمسکنة والخضوع والاعتراف والطلب والاقاله من سالف الذنوب، و وضع الوجه علی الارض کل یوم اعظاما لله عروجل وان یکون ذاکرا لله غیر ناس و لابطر ویکون خاشعا متذللا راغبا طالبا للزیادة فی الدین والدنیا مع ما فیه من الایجاب والمداومة علی ذکرالله عزوجل باللیل والنهار لئلا ینسی العبد سیده و مدبره و خالقه فیبطر و یطغی و یکون فی ذکره لربه و قیامه من یدیه زجرا له عن المعاصی و مانعا عن الفساد» [436] .
یعنی «براستی علت و فلسفه نماز اعتراف به پروردگاری خدای بزرگ و توانا و نفی هرگونه همتا و ایستادن در پیشگاه او با ذلت و بیچارگی و فروتنی و اقرار به گناه و آمرزش از گناهان گذشته است.
نهادن صورت به خاک در هر روز برای بزرگداشت خدای بزرگ و همواره به یاد وی بودن بدون اینکه او را فرامرش نموده و ناسپاسی کند و فروتنی بیشتری نماید و در رغبت وی در طلب دین و دنیا بیفزاید.
علاوه بر اینها، نماز در صبح و شام مداومت بر ذکر خداست که انسان مولا و آفریدگار و مدبر خود را فراموش نکند تا دچار ناسپاسی و طغیان شود، و در هر حال از معصیت و فساد بپرهیزد.»
امام یکی از حکمتهای نماز را «خلع الانداد» نفی شریک قرار دادن میداند. واضح است مراد امام بت پرستی نیست که در جزیرة العرب مورد پرستش بودند زبرا بت پرستی بنحوی که در
[ صفحه 436]
جاهلیت مرسوم بوده برچیده شده بود چنانکه مولی «ع» در همین خطبه قاصعه میفرماید:
«بدرستی فریاد شیطان را بهنگام وحی به پیامبر شنیدم، پرسیدم: یا رسولالله! این ناله چیست؟
فرمود: این ناله شیطان است از وقتی که از پرستش بتها مأیوس شد». [437] .
بلکه مراد از قرار دادن همتا یعنی حکومتی بجز حکومت الهی را پذیرفتن که نماز چنین شرکی را در انسان از بین میبرد.
شرح والزکاة تزکیة للنفس و نماء فی الرزق
اشاره
متن: والزکاة تزکیة للنفس و نماء فی الرزق
شرح: خدا زکوة را پاکی روح آدمی (از پلیدی وابستگی مادی) و سبب فزونی روزی قرار داد.
معنای لغوی زکوة در بحث لغت گذشت. آنچه لازم بتذکر در این قسمت است آن است که زکوة در اصطلاح قرآن به هرگونه انفاقی که در راه خدا اعم از واجب و مستحب باشد اطلاق شده است دلیل بر این موضوع آیه زیر است:
«انما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا الذین یقیمون الصلوة و یوتون الزکوة و هم راکعون». [438] .
یعنی: «ولی و متصرف در امور شما ذات اقدس الهی و پیامبرش است و آنانیکه ایمان آورده و نماز را بپا میدارند و در حال رکوع زکوة میدهند...»
بخشیدن انگشتر در حال رکوع بطور مسلم زکوة مالی در اصطلاح
[ صفحه 437]
فعلی نبوده و بعنوان بذل فی سبیل الله است. و زکوة اصطلاحی در آیه شریفه «انما الصدقات للفقراء والمساکین وابن السبیل...» (توبه /60) است.
یادگار نبوت بمانند قرآن زکوة را در ردیف نماز قرار داده و آنرا سبب تزکیه نفس و رشد و فزونی روزی معرفی فرمود، و این معنا الهام از آیه شریفه است: «سیتجنبها الاتقی الذی یؤتی ماله یتزکی [439] » بطور تحقیق از آتش کنار خواهد بود کسی که مالش را در راه خدا میدهد و با این عمل طهارت نفس حاصل میکند...
حال ببینیم زکوة چرا تزکیه نفس میکند؟
پر واضح است برای مبارزه با وابستگی بیش از حدی که اسلام به مال معین فرموده [440] خود انفاق فی سبیلالله تمرینی است برای تعلیل غریزه محبت مال که مبادا مال هدف واقع شود و سائر غرائز و عواطف عالی و ارزشمند را تحت الشعاع قرار بدهد و موجب زیان دنیا و آخرت باشد.
اما اینکه زکوة سبب نمو و رشد روزی انسان است علاوه بر تجربه که دادن زکوة موجب برکت و مصون بودن از آفات میباشد، از عموم این آیه زیر هم استفاده میشود که زکوة از مصادیق تقوی و موجب برکت و مزید نعمت خواهد بود:
«ولو ان اهل القری آمنوا واتقوا لفتحنا علیهم برکات من السماء والارض». [441] .
[ صفحه 438]
«اگر امتها ایمان آورده و تقوی پیشه سازند برکات زمین و آسمان را بر آنان باز میگشائیم...»
در قرآن کریم و این خطبه شریفه چنانکه اشاره شد زکوة همردیف نماز قرارداده شده و از یک قسم همتائی حکایت میکند، چون از جمله آثار یاد خدا و تذلل و فروتنی در برابر خدای متعال، چنانکه گذشت، آنست که انسان باور کند سرتاسر هستی ملک او و همه خیر فقط در قبضهی اوست «بیدک الخیر» و همه مردم با آنچه دارند بنده او و از آن او هستند و ذات احدیت سلطان ملک وجود و ادیم زمین سفرهی عام و گسترده اوست و آنچه بشر بدست میآورد در اثر نیروئی است که از ناحیهی او ارزانی شده است. نماز گزار با این شرایط احساس میکند سرتاسر وجودش در حیطهی قدرت او میباشد و او نیز یکی از بندگان بیشمار خداست و آنچه در دست دارد از مال و غیر آن از خالق توانا به او رسیده و او خود را مانند یک وکیل که اجازه تصرف در مال مالک حقیقی را دارد میداند. و با این دید که از آیهی شریفه: «وانفقوا مما جعلکم مستخلفین فیه» (حدید /7) از آن چیزهائیکه خدا شما را در آنها جانشین قرار داده انفاق کنید... استفاده میشود، مسلمان قرآنی خود را جز نائب و وکیل نمیداند. پس مال از دیدگاه اسلام با تصدیق به ملکیت اعتباری و امضای آن، تصرف نائب و وکیل در مال حقیقی و اصلی میباشد و مسلمان قرآنی همواره منتظر است که مالک حقیقی چه دستوری صادر میکند تا از آن حدود تخطی و تجاوز ننماید.
چنین تمرینی بدرگاه ربوبی با چنین نگرشی دیگر صحبت مال من، از میان برخاسته و مال را سهمیه و روزی میداند که مالک حقیقی نصیب وی فرموده، و دارندهی مال گوش بفرمان است که این
[ صفحه 439]
ملک عاریتی را که چند روزی برای تامین زندگی در معاش و معاد در اختیارش گذاشته شده، چگونه بدست آورد و بچه مصرفی با دستور مالک حقیقی برساند و بچه ترتیبی در آن تصرف نماید و درنتیجه تزکیه نفس باندازه دستور شرع از بخل و حب شدید مال حاصل شود و از مصادیق «وانه لحب الخیر لشدید» «براستی انسان- تربیت نشده- نسبت بمال محبت شدید دارد»... واقع نشود.