0

شرح خطبه حضرت زهرا(سلام الله علیها)(منبع سوال11/10)

 
ravabet_rasekhoon
ravabet_rasekhoon
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : دی 1392 
تعداد پست ها : 8847
محل سکونت : اصفهان

شرح خطبه حضرت زهرا(سلام الله علیها)(منبع سوال11/10)

قرآن و وحدت جهان

یکی از استدلالهای روشن قرآن درباره‌ی هم آهنگی خلقت است که در بخش توحید در زیر عنوان «سبوغ آلائه» اشاره شد و اینک شرح بیشتری داده میشود:
قرآن میگوید اصلی که بر سراسر وجود حاکم است، اصل یک پارچگی و هم آهنگی بین پدیده‌ها است یعنی پدیده‌ای بدون ارتباط با پدیده‌ی دیگر نیست؟ گرچه در ظاهر بی‌ارتباط به نظر آید. و این اصل در این آیه تصویر شده است:
«ماتری فی خلق الرحمن من تفاوت فارجع البصر هل تری من فطور ثم أرجع البصر کرتین ینقلب إلیک البصر خاسئا و هو حسیر» [394] .
«در خلقت رحمن [395] بی‌تناسبی نمی‌بینی، پس با دقت بجهان هستی نظر کن آیا جدائی و ازهم پاشیدگی در میان آنها می‌بینی؟».
«باز مکرر نظر کن در مقابل عظمت ژرفنا دیده‌ات خسته

[ صفحه 404]

می‌شود و در خود احساس حقارت میکنی...».
با دقت در این آیه‌ی شریفه اصولی که حاکم بر جهان خلقت است فهمیده میشود:
1- درمی‌یابیم که اصل وحدت اصلی است که تمام موجودات را شامل است، و هیچ پدیده‌ای در این عالم از دیگری جدا نیست، و جهان چون حلقه‌های زنجیر بهم مرتبط و همه در تکمیل یکدیگر است. واین ارتباط و هم بستگی بعبارت دیگر نشان دهنده‌ی نیاز آنها به بیرون از ذات خویش است و بالضرورة این نیازها باید به نقطه‌ی جوشش این توانها و نیازها که ذات کامل وصمد است برسد.
2- نقطه جوشش‌ها که ذات لایتغیری است در اصطلاح قرآن که از آن به «صمد» یعنی میان پر تعبیر شده، باید یکی باشد، وگرنه خلل در نظام و ارتباط موجودات پیدا میشود. چنانکه اعضاء پیکر انسان با وجود اختلاف و امتیاز از یکدیگر در کمال ارتباط با یکدیگر و از همدیگر نفع میبرند و این خود دلیل است که در ماورای این اعضاء مبدع و نیروی واحدی مانع از هم گسستگی اعضا و جوارح انسان است، در کل هستی نیز ارتباط و عدم انشقاق نشانگر مدبر واحدی است که تمام موجودات هستی را نگهداشته و اداره می‌کند.
«یمسک السموات والأرض أن تزولا» [396] .
او نگهدارنده‌ی آسمانها و زمین از تباهی و نابودی است».
اگر مدبر دیگری بود مسلما اثر آن ممتاز بود و قهرا این ارتباط موجود بهم میخورد، در این هنگام است که خدای متعال میفرماید:
«إذالذهب کل إله بماخلق ولعلی بعضهم علی بعغی سبحان الله

[ صفحه 405]

عما یصفون» [397] «در این هنگام (جدائی صنع وصنعت) هر خدائی بسوی پدیده خود میرود و یکی بر دیگری بزرگی مینماید. خدا از آنچه میگویند منزه است.»
از امام صادق «ع» سئوال میشود:
«ما الدلیل علی ان الله واحد؟ قال اتصال التدبیر وتمام الصنع کما قال عزوجل لوکان فیهما آلهة إلا الله لفسدتا». [398] .
«چه دلیلی دارید که خدا یکی است؟
فرمود: پیوستگی و اتصال تدبیر (مشهود دراین جهان) و تمام بودن صنعت که خدا میفرماید: اگر در جهان غیر از خدا، خدائی بود، نظم آسمان و زمین بهم میخورد.».
3- وجود این هم آهنکی و به هم پیوستگی دلیل بر قدرت چیره، و حکمت الهی است. همچنانکه در بدن انسان نیروی مافوقی، تمام اعضا و جوارح انسان را اداره می‌کند؟ در جهان هستی نیز قدرت مافوقی این هم‌آهنگی را ایجاد نموده است از این جهت است که ذات احدیت خود را بی‌نیاز معرفی می‌کند:
«سبحان الذی خلق الأزواج کلها مما تنبت الأرض و من أنفسهم ومما لایعلمون» [399] .
«پاک است خدائی که تمام جفتها را از آنچه از زمین می‌روید و از خودتان و از چیزهائیکه هنوز نمی‌دانید خلق فرمود (خود مثل آنها باشد).»
بدیهی است انسان باید در مقابل چنین قدرت قاهری تسلیم

[ صفحه 406]

بشود. و تسلیم بخدا تسلیم در مقابل فرستادگان الهی است، و این حقیقت را خدای متعال پس از آیه‌ی «ماتری فی خلق الرحمن...» چنین تصویر میکند:
«کلما ألقی فیها فوج سألهم خزنتها ألم یأتکم نذیز، قالوا بلی، قد جائنا نذیر فکذبنا وقلنا ما نزل الله من شی‌ء، إن أنتم إلا فی ضلال کبیر، وقالوا لوکنا نسمع أو نعقل ماکنا من أصحاب السعیر فاعترفوا بذنبهم فسحقا لأصحاب السعیر» [400] .
«هرگاه دسته‌ای از مستکبران و گردنکشان به جهنم انداخته میشوند خازنان جهنم می پرسند آیا مگر بیم دهنده‌ای بمیان شما نیامد؟
میگویند چرا! بیم دهنده‌ای آمد ولی ما آنرا تکذیب کرده و گفتیم خدا وحی و کتابی نفرستاده و شما در گمراهی بزرگ هستید.»
«و گفتند اگر ما گوش شنوا و عقل سلیم داشتیم هم اکنون از اصحاب آتش نبودیم. بدینسان به گناه خود اعتراف می‌کنند، چه دورند از رحمت خدا اصحاب جهنم!»
این نمونه‌ای از محکمترین و رساترین دلائل قرآن است که صدیقه‌ی طاهره «ع» بآن اشاره میفرماید.
«و عزائمه المفسرة» عطف به جمله «حجج الله المنورة» است. معنای عبارت این است که بوسیله‌ی قرآن می‌توان به تفسیر احکام عزیمتی و حتمی دست یافت. حال چگونه بوسیله قرآن به تفسیر آیات مشتمل بر عزائم میرسیم سئوالی است که با دقت در جمله فوق پاسخ آن روشن میشود.

[ صفحه 407]

عزیمت‌های قرآن به واجبات تفسیر شده همانطوریکه در بخش لغات توضیح داده شد عزیمت در لغت عبارت از مصمم شدن بانجام کار، وجدی شدن کار است. در قرآن کریم آمده: «فاذا عزم الأمر» [401] «هنگامی که کار جنگ بخود صورت جدی گرفت.»
تفسیر در لغت بمعنای کشف قناع «پوشش» است. پس معنای عبارت فوق چنین میشود بوسیله قرآن می‌توان به عزائم و واجباتی که پرده از آنها برگرفته شده رسید. این بردارنده‌ی پرده کیست؟
قرآن میگوید: «ما آتاکم الرسول فخذوه، وما نهاکم عنه فانتهوا...» [402] «آنچه رسول برای شما آورده بگیرید و از آنچه نهی فرموده، اجتناب کنید...»
رسول اکرم صلی الله علیه و آله در روایت متواتر أهل‌بیت «ع» خود را یکی از دو ثقل ازهم جدا نشدنی معرفی مینماید. پس بحکم قرآن باید از این دو ثقل گرفته شود، و بدینسان بردارنده‌ی پرده اهل‌بیت میشود و بوسیله‌ی خود قرآن عزائم قرآن تفسیر میشود. بطور مثال ظاهر بعضی آیات ترخیض است ولی بوسیله‌ی اهل‌بیت، آن آیات عزیمت یعنی حکم حتمی و جدی تفسیر شده. پس می‌بینیم بوسیله‌ی اهل‌بیت از احکام عزیمتی پرده برداری شده است.
در آیه‌ی شریفه:
«إذا ضربتم فی الأرض فلیس علیکم جناح أن تقصروا من الصلوة» [403] .
«بر شما گناهی نیست وقتی که بمسافرت رفتید نماز خود را کوتاه کنید.»

[ صفحه 408]

ظاهر کلمه «لاجناح» یعنی مانعی ندارد، میشود قصر خواند و میشود تمام. ولی ظاهر این آیه مراد نیست بلکه حکم قصر نماز، حکم جدی و حتمی است، پس ظاهر آیه گرچه حکم ترخیصی است ولی بوسیله‌ی أئمه حکم عزیمتی و حتمی تفسیر شده است.
«زراره، و محمد بن مسلم میگویند ما به امام محمد باقر علیه‌السلام گفتیم: درباره نماز در سفر و چند رکعت است، چه میگوئی؟
فرمود: خدای متعال میفرماید: اذا ضربتم فی الارض فلیس علیکم جناح... نماز در سفر قصر است همانطوریکه تمام خواندن در حضر واجب است قصر نیز در سفر واجب است.»
آندو گفتند ما به امام گفتیم: خدای متعال میفرماید: «فلا جناح» بر شما گناهی نیست، و نه فرموده «افعلوا» بکنید. یعنی از قرآن حتمی بودن قصر استفاده نمی‌شود.
امام فرمود: در سعی میان صفا و مروة خدای میفرماید: «فمن حج البیت أو اعتمر فلا جناح علیه ان یطوف بهما» [404] کسی که قصد حج و یا عمره بیت (کعبه) را نمود مانعی ندارد که سعی میان صفا و مروه نماید...
آیا می‌دانید که طواف میان آندو واجب و فریضه است، زیرا خدای متعال آنرا در کتاب خود فرموده و پیامبرش بجا آورده است [405] .
متن: «و محارمه المحذره و بیناته الجالیة و براهینه الکافیة و فضائله المندوبة و رخصه الموهوبة و شرائعه المکتوبة».

[ صفحه 409]

شرح: «محارمه المحذرة» با قرآن می‌توان به کارهای حرامی که موجب عذاب و سخط الهی است دست یافت یعنی آگاه شد. و از حرام الهی در قرآن به «حدود» مرزها تعبیر مینماید. در سوره‌ی طلاق میفرماید: آنانیکه زنهایشان را طلاق رجعی داده‌اند آنانرا از خانه‌هایشان بیرون نکنند مگر اینکه مرتکب گناه بزرگ بشوند. سپس می‌فرماید: «تلک حدود الله، و من یتعد حدود الله فقد ظلم نفسه» آن تحریم بیرون کردن از خانه، و دستورات دیگر، در طلاق مرزهای الهی هستند، از آنها تجاوز ننمائید، چه اینکه هر کس از مرزهای الهی تجاوز نمود به خود ستم کرده است...
«و بیناته الجالیة، و براهینه الکافیة» بوسیله‌ی قرآن می‌توان به دلائل روشن و برهانهای کافی رسید. توصیف به جالیة، چنانکه در علم معانی تقحیق شده از باب توصیف مسند الیه و مفید تأکید است. مثل «امس الدابر» دیروز گذشته، گرچه در مفهوم «امس» گذشته هست ولی توصیف به «دابر: گذشته» شده جهت تاکید بیشتر، در دو جمله‌ی فوق نیز توصیف بینات به جالیة، و براهین به کافیة برای تاکید بیشتر است زیرا بینه خود دلیل روشن و جلاء در مفهوم آن نهفته است. و در جمله «براهینه الکافیة» اشاره است به اینکه در قرآن کریم، برای هرکس به اندازه‌ی فهم و فراخور استعدادش دلیل هست که به نمونه‌هائی از آن اشاره شد.
«فضائله المندوبة» در قرآن می‌توان به فضیلتهائی که واجب نیست ولی بر آن تاکید شده است، رسید.
فضل، در مقابل نقص یعنی فزونی. در دعای صحیفه مبارکه است: «اذ کل نعمک ابتداء، و کل احسانک تفضل». بارالها! همه‌ی نعمتهای تو ابتدائی و نه برای مکافات عملی است که انجام شده، و همه‌ی

[ صفحه 410]

احسان تو تفضل و افزون بر استحقاق است...
در قرآن کریم به اعمالی دعوت شده که درحد وجوب نیستند ولی سخت بر آنها تاکید شده، مثلا نماز شب:
«تتجافی جنوبهم عن المضاجع یدعون ربهم خوفا و طمعا و مما رزقناهم ینفقون فلاتعلم نفس ما أخفی لهم من قرة أعین جزاء بما کان یعملون» [406] .
یعنی: «مؤمنان متقی، بستر خواب را ترک گفته و پروردگارشان را با بیم و امید میخوانند و از آنچه روزی کردیم به مستحقان انفاق می‌کنند. و هیچ کسی نمیداند خدای متعال بپاس عمل نیکی که انجام میدهند چه چشم روشنی بر آنان ذخیره فرموده!؟»
و یا در تاکید استغفار سحرگاهان میفرماید: «والمستغفرین بالأسحار» [407] . و یا «بالأسحارهم یستغفرون» [408] . «از صفات مؤمنان آنست که در سحرگاهان از گناهان خود طلب آمرزش می‌کنند.»
«ورخصه الموهوبة» بوسیله‌ی قرآن می‌توان به رخصت‌هائی که، بخشیده شده دست یافت. مثلا هم بستر شدن با همسر در ماه رمضان حرام بوده ولی این حکم بخشیده شده، چنانکه از آیه‌ی ذیل استفاده میشود:
«أحل لکم لیلة الصیام الرفث الی نساءکم هن لباس لکم وأنتم لبابس لهن علم الله أنکم کنتم تختانون أنفسکم فتاب علیکم وعفا عنکم فالآن باشروهن- وابتغوا ماکتب الله لکم» [409] .
در شب ماه رمضان هم بستری با همسرانتان بر شما حلال شد

[ صفحه 411]

همانگونه که همسرانتان همچون لباس شما را از حرام بازمیدارند شما هم نیز مانند لباس آنانرا از حرام بازمیدارید- خدا میدانمت شما دست به چنین خیانت (ارتکاب حرام درشب ماه رمضان) می‌زدید، توبه شما را پذیرفت و از جرم شما درگذشت، هم اکنون می‌توانید مباشرت کنید و آنچه خدا بر شما از اولاد صالح مقدر فرموده بدست آورید.»
از این آیه معلوم میشود مباشرت بازنها در ماه رمضان علاوه بر روز در شب هم ممنوع بوده و نیز معلوم میشود، بعضی از مسلمانان مرتکب این حرام میشده‌اند. خدای متعال برای توسعه و آسان‌گیری آن حرمت اولی را نسخ و رخصت را ارزانی فرمود.
در روایات از طریق ما و از طریق عامه وارد شده که جوانها شب ماه رمضان مخفیانه نزدیکی میکردند و ابن جریر و ابن منذر در حدیثی از ثابت و ابن جریر و ابن أبی‌حاتم از ابن عباس، جریان نزدیکی جوانها را در شبهای ماه مبارک روایت کرده‌اند.
و در حدیثی ابن جریر، از ثابت روایت کرده: از نزدیکی کنندگان پس از نماز عشاء در زمان حرام بودن، عمربن الخطاب برده است [410] .
عالم ربانی، سید محمد تقی رضوی قمی مؤلف «الدرة البیضاء فی شرح خطبة الزهراء» میفرماید: که می‌توان مباحات و مکروهات را از ترخیص‌های بخشیده شده، دانست.
اما این تفسیر بنظرصحیح نمی‌آید؟ زیرا بخشش در جائی صدق میکند که اقتضاء منع و تکلیف باشد ولی هرگاه بنا به مصلحت سهل

[ صفحه 412]

کردن پس از فعلیت، حکم برداشته شود، در چنین جائی است که «ترخیص موهوب» صدق میکند، اما در کراهت و یا اباحه در ذات موضوع اقتضای منعی نیمت تا ترخیص موهوب صدق کند. و بعبارت دیگر: ترخیص موهوب در جائی صدق میکند که فعل اقتضاء منع و یا ایجاب حتمی مولوی را داشته باشد ولی برای تسهیل برداشته شود نه اینکه فعل در اصل ترخیصی باشد. در زیارات أئمه «ع» وارد است: «إستوهبنی من ربک و ربی» یابن رسول‌الله! مرا که استحقاق عقوبت دارم از پروردگار خود و من بخشایش مرا بخواه تا عقوبت مرا بتو ببخشد. در این دعا نیز فعلیت استحقاق مراد است.
«وشرائعه المکتوبة» بوسیله‌ی قرآن بشرایع واحکام حتمی و غیرقابل نسخ می‌توان رسید.
مراد از شرایع حتمی یعنی اصول معارف الهی از معرفت ربوبی و معرفعت انبیاء و ملائکه و معاد که تمام مکتب‌های وحی در این اصول مساوی و هرگز نسخ بردار نیست، چنانکه در قرآن کریم میفرماید:
«شرع لکم من الدین ماوصی به نوحا والذی أوحینا إلیک وما وصینا به ابراهیم و موسی وعیسی: أن أقیموا الدین ولا تتفرقوا» [411] .
«وشریعت نهاد از دین برای شما آنچه را که به نوح توصیه فرموده و آنچه را که بر تو وحی کردیم و آنچه که به ابراهیم و موسی و عیسی وحی کردیم که دین را بپا دارید و متفرق نشوید...»
پس یک جهت اشتراکی میان نوح «ع» و حضرت محمد صلی الله علیه و آله و هر مکتب آسمانی است و آن اصول دین، توحید نبوت و معاد است. و این شریعت نسخ بردار نیست و همواره باید بپا داشته

[ صفحه 413]

شود. بموازات استعمال شریعت در قرآن در اصول دین در فروع دین نیز استعمال شده است:
(وأنزلنا إلیک الکتاب بالحق مصدقا لما بین یدیه من الکتاب و مهیمنا علیه فاحکم بینهم بما أنزل الله ولا تتبع أهوائهم عما جاءک من الحق لکل جعلنا منهم شرعة و منهاجا ولو شاء الله لجعلکم أمة واحدة» [412] .
یعنی: «ما فرو فرستادیم بسوی تو قرآن را بحق، که تصدیق کننده‌ی کتابهای آسمانی قبل از تو و گواه راستی بر آنهاست. در میان آنان به آنچه خدا فرو فرستاده حکم کن و هوی و هوس آنان، تو را از حق باز ندارد. برای هر امتی «شریعت» و راهی قرار دادیم، اگر خدا میخواست شما را یک امت قرار میداد...»
لفظ «شرعه» در این آیه، همان شریعت است و مراد فروع دین است، بقرینه‌ی اینکه میفرماید: برای هر امتی شریعت و منهاج ویژه‌ای قرار دادیم و بدیهی است اصول دین از توحید و نبوت و معاد قابل اختلاف نیست و در همه أدیان یکی است چنانچه مفاد آیه اولی بود.
پس شریعت در اصطلاح قرآن هم به اصول دین و هم بفروع دین گفته میشود.

[ صفحه 417]

 
       
دوشنبه 21 تیر 1395  8:08 AM
تشکرات از این پست
rozgol mehdi0014 nazaninfatemeh fsmuosavi omiddeymi1368 rasekhoon_m ghiyase65 emamedavazdah
ravabet_rasekhoon
ravabet_rasekhoon
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : دی 1392 
تعداد پست ها : 8847
محل سکونت : اصفهان

پاسخ به: شرح خطبه حضرت زهرا ( سلام الله علیها ) (منبع سوال 9 )

 

فلسفه‌ی احکام

 

اشاره

متن: فجعل الایمان تطیهرا لکم من الشرک.
شرح: پس خدا ایمانرا برای شما وسیله‌ی پاکیزگی از شرک قرار داد.
در این بخش از خطبه، به مصالح و مفاسد احکام الهی اشاره می‌شود. قبل از شرح عبارت فوق توضیح مقدمه‌ای ضروری است:
دانشمندان و متکلمان اسلامی در اینکه آیا احکام الهی اعم از واجبات و محرمات بر اساس مصالح و مفاسد موجود در آنها مقرر شده یا نه، اختلاف دارند. مثلا واجب شدن نماز و حرام شدن مشروبات الکلی بنابر مصلحتی در نماز و فسادی در مشروب است یا نه؟
امامیّه و معتزله میگویند که: احکام بی شک برمصلحت و مفسده واقعی استوار است اگرچه عقلهای متعارف بشری نتواند آن مصلحت و مفسده واقعی را درک کند. در مقابل اشاعره مخالفت نموده و بدو دسته تقسیم شده‌اند:
الف- گروهی می‌گویند همه‌ی احکام الهی تابع مصلحت و مفسده نیست و ذات احدیت شایستگی آن مقام را دارد که بهرچه بخواهد امر کند و از هرچه مشیتش تعلق گرفته، نهی نماید. و چه بسا بظواهر آیاتی با مطالعه‌ی سطحی استدلال میکنند، مانند: «ان الله یفعل ما یرید» [413] و یا «ان الله یحکم ما یرید» [414] .

[ صفحه 418]

ولی این عقیده باطل است و قابل اظهار نیست، و از اینان که حسن و قبح عقلی و اساس ادراک عقلی را انکار می‌کنند بعید نیست. به آیاتی هم که استدلال نموده‌اند بر مقصد آنان دلالت ندارد و در محل خود بطور کامل بحث شده است.
ب- گروهی می‌گویند: مصلحت یا مفسده در خود افعال خارجی نیست، بلکه مصلحت و مفسده در خود امر بفعل و یا نهی است و خود فعل فاقد هرگونه مصلحت و یا مفسده می‌باشد. و اینان به اوامر امتحانی و یا اوامری که از راه تقیه صادر شده است مثال می‌زنند، مثلا می‌گویند: امر ابراهیم بر ذبح فرزندش اسماعیل، دارای مصلحت واقعی نبوده وگرنه برداشته نمی‌شد، از اینجا معلوم می‌شود واقع با قطع نظر از امر، مصلحتی ندارد. این استدلال، نیز صحیح نیست زیرا در امر به ابراهیم «ع» هم مصلحت در فعل است، زیرا با انجام مقدمات مرتبه تسلیم و انقیاد حضرت ابراهیم «ع» روشن شد و همان فعل مقدمات بود که انقیاد و تسلیم در جریان آن روشن می‌شود نه به خود امر با قطع نظر از فعل مقدمات.
پس بنابر عقیده‌ی امامیه، همه‌ی احکام الهی تابع مصلحت و مفسده در فعل خارجی است که به قسمتی از آن در قرآن و روایات ائمه طاهرین «ع» اشاره شده است. و صدوق در کتاب «علل الشرایع» اکثر این روایات را جمع‌آوری کرده است. در این بخش از خطبه‌ی صدیقه‌ی طاهره «ع» به علل بعضی از احکام اشاره شده است.
اینک به شرح عبارت می‌پردازبم: فا در «فجعل» برای تفریع نیست زبرا با تشریح عظمت قرآن چنین نتیجه گرفته نمی‌شود که آن جهات عظمت، علت برای تطهیر ایمان از شرک است، بلکه برای عطف مفصل بر مبهم است. به این معنی آن عظمت قرآن در زمینه‌ی

[ صفحه 419]

ایمانی که شرک زداست و نماز و زکاة و... متبلور است. مانند آیه‌ی شریفه‌ی «فاذلهما الشیطان فاخرجهما مما کانا فیه» [415] شیطان آنان را به لغزش کشاند، پس آنان را از جائیکه بودند خارج ساخت... در این آیه‌ی شریفه «فاخرجهما» عطف به «فاذلهما» شده و از باب عطف مفصل بر مبهم است. یعنی به لغزش کشاندن آنان بدان سان بود که آنان را از بهشت خارج ساخت.
و یا در آیه‌ی شریفه‌ی: «نادی نوح ربه فقال رب ان ابنی من اهلی» [416] نوح پروردگارش را خواند، پس گفت پروردگارا! پسرم از اهل من است... در این آیه گوئی چنین سئوال می‌شود: چگونه نوح پروردگارش را خواند؟ جمله‌ی بعد توضیح می‌دهد: گفت پروردگارا...
در این جمله‌ی کوتاه، باید در محور دو موضوع بحث کرد، ابتداء حقیقت ایمان، و سپس چگونکی تطهیر ایمان از شرک. صدرالمتالهین (قده) در تشریح معنای ایمان که از غزالی اخذ نموده در تفسیر خود پس از اینکه بمانند مشهور ایمان را تصدیق قلبی می‌داند و پس از نقل اقوال علمای اسلام تحقیقی دارد که خلاصه‌ی آن چنین است:
ایمان و سایر مقامات دین به ترتیب در سه امر تنظیم می‌شود:
1- علوم و معارف
2- احوال و صفات
3- اعمال

[ صفحه 420]

معارف، عبارت از شناسائی ذات و صفت و افعال ذات احدیت و کتابهای آسمانی و پیامبران و معاد است.
احوال، بربدن از تمایلات مادی از قبیل شهوت و غضب و کبر و عجب و حب جاه و شهرت است.
اعمال، عبارت از بجا آوردن نماز و دادن زکوة و بجا آوردن حج و روزه و جهاد و بطور کلی انجام فرمانهای الهی و خودداری از آنچه که نهی شده است.
ظاهربینان چنین می‌پندارند که علوم و معارف و شناخت، مقدمه‌ی بریدن از تمایلات مادی و آنهم مقدمه‌ی بجا آوردن احکام الهی است. ولی درست مطلب بعکس است، به این معنا که عمل در انسان موجب پیدایش انقطاع از تمایلات مادی و آنهم موجب پیدایش و گسترش شناخت ذات اقدس الهی است. زیرا شناخت خدا حالتی است که آمیخته به عدم نیست و از عوارض مادی بدور است، چه اینکه موجود مادی از سر تا پا استعداد و هر نقطه‌ای از آن فقدان کمال دیگری است. بنابراین هر موجودی که از هستی بیشتر مانند مجردات برخوردار باشد، شرافت بیشتری خواهد داشت. مانند وجود ملائکه.
و ارواح مطهره که از عوارض مادی و فقدان کمال بدورند، تا چه رسد به ذات اقدس الهی. این وجودات به ترتیب بهر مقداری که از نواقص ماذه بدورند، بهمان مقدار واجد تمامیت و شرافت بیشتری هستند. و از طرفی هم وجود کامل و اکمل مقدمه‌ی تحصیل وجود ناقص نمی‌شود؟ مثلا اعمال انسان که از سنخ حرکات و انفعالات است و جز زحمت و مشقت عایدی ندارد و نیز احوال که از سنخ اعمال می‌باشد و مملو از استعداد و فاقد فعلیت و تحصل است، چگونه هدف برای شناخت خدا و ملائکه و غیب که هرگز زوالی در

[ صفحه 421]

آنها نیست می‌شود!؟
ازاین بیان چنین نتیجه می‌گیریم که: عمل مقدمه پیدایش احوال و صفات قلبی و آن نیز برای اصلاح قلب است. و هدف از اصلاح قلب هم معرفة الله که بالاترین معارف و علوم ایمانی است می‌باشد.
پس بنابر بیان ملاصدرا خود معارف ایمانی و معرفة الله غایت و هدف است که انسان با تهذیب ظواهرخود با اعمال و تهذیب باطن با احوال می‌تواند به این سادت حقیقی، و حقیقت سعادت برسد. و علم به الهیات عبارت از ایمان بخدا و رسول و آنهم شناختی است که آن خود هدف و مطلوب است؟ نه اینکه مقده‌ی مطلوب دیگری باشد همانطوریکه قشریون می‌گویند، و بلکه غیر از معرفة الله از اعمال و احوال همه مقدمه معرفة الله می‌باشد. مثلا صفای قلب و طهارت آن از شوائب دنیا لازم است، چون با ترک اشتغالات دنیوی استعداد برای نور معرفت حاصل می‌شود و وقتی که صفای قلب حاصل شد مواجه و مقابل انوار کبریائی می‌گردد. پس اصلاح عمل مقدمه‌ی اصلاح قلب و اصلاح قلب مقدمه‌ی پیدایش نور معرفت است.
و اصلا معیار مطلوب بودن طاعت در شرع از آن جهت است که در اثر آن در قلب صفا و مکاشفه پدید شود و همچنین معیار معصیت و نهی از آن به آن جهت است که به قلب ظلمت و تاریکی می‌بخشد. پس نه اطاعت مطلوب فی نفسه، و نه معصیت فی حد نفسه نهی شده، بلکه به آن جهت است که هر دو مقدمه‌ی انفعال و تأثر قلب می‌باشد. [417] .

[ صفحه 422]

ایمان در عرف شرع عبارت است از: «تصدیق به آنچه که بضرورت از دین پیامبر ما صلی الله علیه و آله معلوم شده است. و گاهی از ایمان به اقرار و گاهی به تصدیق تعبیر می‌کنند» و این عقیده در میان اقوال موجرد مقرون به برهان است.
با توجه به این تعریف، در نکات تحقیق صدرالمتالهین (قده) دقت می‌شود. اولین نکته‌ای که صدرالمتألهین می‌گوید عبارت از این است که ایمان امر قلبی و عمل در ماهیت آن نیست؟ این نکته کاملا صحیح است. اما اینکه چگونه ماهیت ایمان عبارت از تصدیق است؟ باید توضیح داد:
تصدیق را می‌شود دو گونه معنا کرد: تصدیق، یعنی جزم به نسبت و صرف جزم قلبی مثل زید عالم (زید دانا است) تصدیق، یعنی حالت اذعان و انقیاد قلب. اولی از مقوله‌ی تصور و انفعال و دومی از مقوله فعل و عمل قلب است. و مراد از تصدیق معنای دومی است، و خود صدرالمتألهین موضوع را در رساله‌ی مستقلی در شرح تصور و تصدیق بطور گسترده و کافی بیان کرده است.
توضیح آنکه: گاهی میان دو نفر رقابت و هم چشمی‌است. و یکی از آن دو بدیگری بجهت داشتن هنر و فضیلت حسمد می‌برد، و به این مسئله که دیگری هنرمند و با فضیلت است حتم و جزم دارد، اما با این همه، در باطن و خمیر خویش حاضر نیست که به آن هنر اقرار و اعتراف نماید و سعی می‌کند بوسیله‌ای آنرا تأویل و توجیه و از صورت هنری بیرون ببرد. دراینجا، انعکاس هنر و فضیلت طرف مقابل در درون حسود خود نوعی علم و یقین و جزم است، ولی چون انقیاد و تسلیم و اقرار ندارد هنوز از مقوله‌ی تصوراست، و وقتی تصدیق می‌شود که انسان بر طبق آن علم و یقین، تسلیم و اقرار و اعتراف پیدا

[ صفحه 423]

کند. و در چنین هنگام روح حالت دیگر پیدا می‌کند و این عمل قلبی است و حقیقت ایمان همین حالت است.
و دلیل بر این مدعا آنست که اگر ایمان همان یمین قلبی بدون اذعان و اعتراف باشد، لازم می‌آید که معاندترین کفار، یعنی فرعون که به تصریح قرآن تا دم مرگ کافر بود و ایمان نداشت، مؤمن باشد [418] زیرا همین یقین و جزم را فرعون داشته چنانکه می‌بینیم موسی «ع» به فرعون می‌گوید:
«قال لقد علمت ما انزل هولاء الا رب السموات والارض بصائر و انی لاضنک یا فرعون مثبورا» [419] .
«موسی گفت: تو نیک می‌دانی که این معجزات را فرو نفرستاد مگر خدای آسمانها و زمین برای بینا کردن تو تا براستی دعوت من پی ببری اما تو عناد می‌ورزی و من یقین دارم که تو هلاک خواهی شد.»
«در این آیه می‌بینیم که فرعون علم و یقین داشته است که معجزات موسی بن عمران سحر نیست ولی مع الوصف می‌بینیم به گروه خود می‌گوید: «ان هذا لساحر علیم» [420] براستی موسی ساحر دانائی است...
و در آیه‌ی دیگر می‌فرماید:

[ صفحه 424]

«وجحدوا بها واستیقنتها انفسهم ظلما وعلوا فانظر کیف کان عاقبة المفسدین». [421] .
«آنان آیات خدا را انکار کردند در حالیکه در باطن و قلبشان بآنها یقین داشتند. و این انکار جز ستم و برتری طلبی انگیزه‌ی دیگری نداشت، پس خوب بنگر که سرانجام مفسدین چگونه شد!؟»
از این آیات بخوبی روشن می‌شود که تنها اعتراف قلبی در ایمان کفایت نمی‌کند و باید با اقرار اعتراف زبانی همراه باشد، مگر نه اگر ملاک ایمان فقط همان اعتراف قلبی باشد باید پذیرفت که فرعون ایمان داشته!؟
چه اینکه آیات فوق ایمان قلبی فرعون را ثابت می‌کند. پس بناچار باید گفت که ایمان: حالت اذعان و تصدیق و اعتراف مقرون به یقین است.
نکته‌ی دیگر در سخنان صدرالمتالهین این بود: که ظاهر بینان می‌گویند معرفة الله مقدمه‌ی احوال، و احوال مقدمه اعمال است. مطلب درست به عکس است و بلکه همه‌ی آنها مقدمه‌ی معرفة الله است.
گرچه این مطلب که همه‌ی اعمال مقدمه معرفة الله است درست است ولی این موجب نمی‌شود که ملاک از واجبات نفسی برطرف شود هم چنانکه از گفتار صدرالمتألهین (قده) معلوم می‌شود که اعمال را صرفا مقدمه‌ی احوال و آنرا مقدمه‌ی نیل معرفة الله می‌داند، بلکه خود اعمال در عین اینکه زمینه برای رشد حال و صفای قلب است خود واجد ملاک تقرب و موجب ثواب و در صورت مخالفت موجب عقاب است. و این موضوع از آیات بسیار که ثواب و مطلوبیت را بخود عمل

[ صفحه 425]

صالح با ایمان می‌دهد استفاده می‌شود، و یکی از آن آیات آیه‌ی زیر است:
«ومن یعمل من الصالحات من ذکر او انثی و هو مؤمن فاولئک یدخلون الجنة ولا یظلمون نقیرا». [422] .
«هرکس از مرد و زن از اعمال صالح در حالی که ایمان دارد انجام دهد، به بهشت داخل شده و باندازه‌ی موی هسته خرما بر آنها ظلم نخواهد شد.»
پس از روشن شدن حقیقت ایمان، حال باید بحث شود چگونه ایمان شرک زداست؟
یعنی خداوند متعال به جعل تکوینی و در نظام علت و معلول ایمان را شرک زدا قرار داد. یادگار نبوت در این فراز به آیه‌ی شریفه‌ی «وما جعل الله لرجل من قلبین فی جوفه» [423] خدا در درون هیچ فردی دو قلب قرار نداده است [424] اشاره می‌فرماید یعنی خدا دو قلب برای شما قرار نداده که فردی را با یکی از دو قلبتان دوست داشته و با قلب دیگرتان با

[ صفحه 426]

وی دشمنی کنید. هر فردی یک قلب دارد، پس حب و بغض او یکی خواهد بود، نمی‌شود در یک مورد حب و بغض جمع شود، زیرا در این صورت اجتماع ضدین لازم می‌آید، مثلا زید را در زمان واحد هم دوست و هم دشمن داشته باشید. این آیه مقدّمه تخطئه کسانی است که زید بن حارثه را می‌گفتند زید بن محمد «ص» یعنی با یک قلب نمی‌شود زید را هم پسر حارثه و هم پسر حضرت محمد «ص» دانست زیرا در این صورت لازم می‌آید دو مثل در یک جا جمع شود که مستلزم محال است بعد در همان آیه می‌فرماید: «ادعوهم لابائهم هو اقسط عندالله» پسر خوانده‌ها را بنام پدرشان بخوانید یعنی بگوئید زید بن حارثه که در پیش خدا عادلانه‌تر است.
قرآن کریم در ضمن اعلام اشتباه آنانی که زید بن حارثه را زید بن محمد «ص» می‌نامیدند یک اصل کلی را ارائه می‌دهد که خدای متعال دو قلب برای فردی در درونش نگذاشته و در یک قلب دو عقیده مثل هم و یا ضد هم جمع نمی‌شود. زید که فرزند پدر خودش می‌باشد دیگر فرزند نبی اکرم «ص» نخواهد بود، و فرزند شدن وی به پیامبر «ص» محال و جعل تکوینی به محال تعلّق نمی‌گیرد.
بنابراین قاعده کلی و فرمایش صدیقه‌ی طاهره در این جمله، اگر ایمان بخدا در قلبی تحقق پیدا کرد و همراه با تصدیق و اذعان باینکه ذات الهی برتر از هر کمال است و در همه‌ی صفات مانند: علم و قدرت و حکمت و احاطه به موجودات و رأفت در نهایت کمال و احاطه است، دیگر موجودات در مقابل او وجودات ربطی داشته و نمودهائی بصورت بود خواهند بود. اگر چنین اعتقاد و تسلیمی در قلب انسان پدید شد لازمه‌ی چنین اعتقادی آنست که هر چه در برابر او

[ صفحه 427]

قرار گیرد باطل و ساقط شود و هرگز وجودات ربطی نمی‌تواند در مقابل خدا قرار بگیرد، و اگر اعتقاد پیدا شد که ذات الهی عین علم و احاطة است و چون آفریدگار ماسوی می‌باشد بالطبع بهمه‌ی مخلوقات احاطه کامل و شامل خواهد داشت. چنین اعتقادی شرک زداست و هر مبدئی را در ابعاد زندگی انسان که در مقابل امر الهی باشد از بین خواهد برد، ساخت چنین باوری تکوینا زمینه شرک را از قلب انسان می‌زداید.
مثلا صلاحیت قانون گذاری از آن کسی است که احاطه کامل و علم همه جانبه و فراگیر داشته باشد و چون ذات اقدس الهی عین علم و احاطه است دیگر مبدء دیگری نمی‌تواند در مقابل او قانون گذاری کند زیرا در قرآن کریم است: «الا یعلم من خلق و هو اللطیف الخبیر» [425] .
«آیا کسی که خلق کرده و بسیار مهربان و آگاه است نمی‌داند!؟»
و هر قانونی در مقابل قانون خدا شرک است، از این رو است که خدا جامعه‌ی مسیحی و یهودی را در قرآن مشرک معرفی می‌نماید، چون بزرگان دین آنان در برابر کتاب آسمانی قانون گذاری می‌کردند:
«اتخذوا احبارهم و رهبانهم اربابا من دون الله والمسیح ابن مریم و ما امروا الا لیعبدوا الها واحدا سبحانه و تعالی عما یشرکون». [426] .
«یهودیان و مسیحیان بزرگان دین خود و مسیح را جز خدای واحد گرفتند در حالی که حق پرستش جز خدای یکتا را نداشتند. و خدا

[ صفحه 428]

منزه است از آنچه شریک قرار می‌دهند.»
در روایات ار طریق عامه و خاصه وارد شده است که مراد از عبادت بزرگان دینی خود نه آن بود که آنان را واقعا خدا قرار داده و می‌پرستیدند، بلکه مراد آنست که آنها برای مردم قانون گذاری کرده و جامعه‌ی یهود و مسیح به آن قوانین عمل می‌کردند. پس ایمان و اذعان بخدای دانا و توانا شرک در قانون گذاری را از میان برمی‌دارد باین معنا که اعتقاد به ذات کامل الصفات به غیر از او و فرستادگانش حق حاکمیت نداده و چنین شرکی بقلب او وارد نمی‌شود. و نیز حق حکومت را از آن کسانی می‌داند که او تعیین کرده و خلیفه قرار داده است، پس ضرورت دارد افرادی را که خود ذات احدیت بلاواسطه یا مع‌الواسطه تعیین می‌کند خلیفه و فرمانروا باشند، در این صورت است که انسان از شرک در حکومت رهائی می‌یابد. پس بدینسان ایمان موجب تطهیر دلها از شرک می‌شود. همانطوریکه حضرت در این خطبه می‌فرماید: ایمان شرک زداست چه برای این امت و یا امت‌های دیگر. پس بر مبنای چه نکته‌ای می‌فرماید: «والایمان تطهیرا لکم» ایمان مایه طهارت شما است جهت اختصاص چیست؟ نکته‌ای که بنظر می‌آید این است که خدای متعال این امت را بهترین امت معرفی مینماید «کنتم خیر امة اخرجت للناس تامرون بالمعروف و تنهون عن المنکر و تومنون بالله» [427] شما بهترین امتها بودید که در میان مردم ظاهر شدید، امر بمعروف و نهی از منکر می‌کردید و بخدا ایمان داشتید... با اینکه مؤمنان در امت‌های دیگر بودند بچه علت این امت بهترین شده؟

[ صفحه 429]

جهت برتری، فهم این است که با رهنمودهای پیشوایان راستین دریافتند و ایمان داشتند که ایمان بخدا لازمه‌اش طهارت از همه گونه شرک است. این امت تکامل یافته است و با دریافت اصول کلی مستفاد از قرآن کریم می‌فهمد که سرشت ایمان بخدا، با تسلیم در برابر طاغوت سازگار نیست و از انواع شرکها بویژه از شرک در حکومت باید رها شد.

قرآن و شرک

قرآن شرک را چگونه بیان می‌کند؟، شرکی که در قرآن از آن بسیار نهی شده چیست؟
آیا شرک این است که انسان غیر از خدا را عبادت نماید مثلا چوب و آتش را عبادت نماید و یا مکانی را مقدس بداند و در برابر او خضوع نماید. اگر مفهوم شرک این است، پس طواف دور خانه کعبه که عبارت از گردیدن دور سنگ است شرک باید باشد؟ و یا پذیرفتن رهبریت انبیاء و قوانینی که آورده‌اند و بظاهر همه غیر خدا هستند شرک است؟
از این رو می‌بینیم مسلمانان صدر اول اسلام بر اساس چنین برداشتی از شرک به پیامبر «ص» ایراد می‌گیرند که ما را از پرستیدن بت‌ها نهی می‌کنی، و خود و پیروانت بگونه‌ی دیگر بت‌پرستی می‌کنید!؟ اشاره به طواف خانه کعبه است [428] پس باید در قرآن جستجو کرد که میزان شرک را چگونه بیان می‌کند.
با تامل در آیات قرآن می‌توان دریافت که عنوان برای حرمت

[ صفحه 430]

 
       
دوشنبه 21 تیر 1395  8:09 AM
تشکرات از این پست
mehdi0014 nazaninfatemeh rasekhoon_m rozgol
ravabet_rasekhoon
ravabet_rasekhoon
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : دی 1392 
تعداد پست ها : 8847
محل سکونت : اصفهان

پاسخ به: شرح خطبه حضرت زهرا ( سلام الله علیها ) (منبع سوال 9 )


موکد و غیرقابل عفو که می‌فرماید «ان الله لایغفر ان یشرک به» عبارت از عنوان «ما انزل الله بها من سلطان» یعنی بدون دلیل پذیرفتن و در برابر آن خضوع کردن است.
قرآن در موارد زیادی از قول انبیاء در مبارزه با شرک قومشان به همین عنوان (بدون دلیل پذیرفتن) تاکید می‌کند. از قول هود «ع» نقل می‌کند که بقوم خود می‌گوید:
«اتجادلوننی فی اسماء سمیتموها انتم و آباءکم ما نزل الله بها من سلطان» [429] .
«آیا در نامهای بتهائی که شما و پدرانتان از پیش خود انتخاب کرده‌اید مجادله می‌کنید؟» «خدا بآنها دلیل نفرستاده».
و از قول ابراهیم «ع» نقل می‌کند:
«ولا تخافون انکم اشرکتم بالله ما لم ینزل به علیکم سلطانا» [430] .
«شما نمی‌ترسید بدون اینکه از ناحیه او بر شما دلیل بیاید بر خدا شریک قرار می‌دهید!؟»
و در صدر اول اسلام به مشرکین چنین خطاب می‌شود:
«ان هی الا اسماء سمیتموها انتم و آباءکم ما انزل الله بها من سلطان»
«آنها به جز نام‌های بتهائی که شما و پدرانتان از پیش خود می‌پرستیدند نمی‌باشند و خدا بآنها دلیل نفرستاده است.»
«از مجموع این آیات معلوم می‌شود میزان شرک که حرام است نبودن دلیل: «سلطان» است و انسان از پیش خود عبادتی را اختراع نماید. از این رو می‌بینیم خدا در قرآن میفرماید:
«ام انزلنا علیهم سلطانا فهو یتکلم بما کانوا به یشرکون» [431] .

[ صفحه 431]

«آیا بر آنان دلیل قاطع فرستادیم که او بگوید بتها را عبادت کنید.»
یعنی اگر دلیل قاطع برای عبادت بود هیچ اشکالی نداشت چه اینکه در صورت بودن دلیل قاطع از جانب خدا اگرچه بظاهر طواف دور خانه‌ایست ولی برگشت آن به عبادت خدا و تمرد از آن سرکشی خواهد بود، مانند سجده‌ی ملائکه به حضرت آدم «ع» چون به امر خدا بود اگرچه بظاهر سجده در مقابل مخلوق است، ولی عین تذلل و اطاعت است. و از این بیان معلوم می‌شود هیچ لزومی ندارد که عمل ملائکه را توجیه نمود چنانکه بعضی از مفسرین مبادرت کرده‌اند.
از این قاعده‌ی قرآنی استفاده می‌شود که توسل به ائمه اطهار و واسطه قرار دادن آنها و تعظیم آنها بجز سجده کردن نیز هیچ اشکالی ندارد چون دلیل بر آنها هست و بعضی از نوکران استعمار مانند وهابیها که این اعمال را شرک می‌دانند درست نیست.
و نیز بعضی از طرفداران صوفیه در تصحیح عمل شیطان می‌گویند او از بزرگان اولیاست، چه اینکه او این همه نعمت را خرید و در پیشگاه خدا بغیر او حتی اگر به امر او باشد سجده نکرد، خارج از میزان قرآن و از نفثات خود شیطان است. زیرا در صورت بردن دلیل و سلطان بالاترین تعبد خضوع در مقابل آنست

شرح والصلوة تنزیها لکم عن الکبر

متن: والصلوة تنزیها لکم عن الکبر.
شرح: و نماز را وسیله پاک شدن از کبر قرار داد.
یادگار نبوت در این فراز هدف از نماز را نزاهت و پاکی از کبر معرفی می‌نماید. مولای متقیان «ع» در خطبه قاصعه نه فقط غرض از نماز را خلاصی از کبر معرفی می‌نماید بلکه غرض از تمام عبادات بدنی و مالی را برای رهائی از این رذیله معرفی می‌نماید:

[ صفحه 432]

«و عن ذالک ما حرمن الله لعباده المومنین بالصلوات والزکوات و مجاهدة الصیام فی الایام المفروضات تسکینا لاطرافهم و تخشیعا لابصارهم و تذلیلا لنفوسهم و تحفیضا لقلوبهم و اذهابا للخیلاء عنهم ولنا فی ذالک من تعفیر عتاق الوجوه بالتراب تواضعا والتصاق کرائم الجوارح بالارض تصافرا و لحوق البطون بالمتون من الصیام تذللا مع فی الزکاة من صرف ثمرات الارض و غیر ذالک الی اهل المسکنة والفقر.» [432] .
«و روی همین انگیزه (نجات از کبر) است که ذات اقدس الهی بندگان مومن خود را با نمازها و زکاتها و تحمل روزه‌ی ماه رمضان در روزهای واجب حراست فرمود تا اینکه جسمشان در آرامش و دیده‌ها فروتن و هوی نفس خوار، و دلها خاکی شده، و خودبینی‌ها زدوده شود. و در نماز سودن بهترین عضو را بزمین بجهت ایجاد روحیه تواضع، و در روزه درون را تهی نگه داشتن بجهت اظهار کوچکی و ذلت در برابر قدرت مطلقه مقرر فرمود. علاوه بر اینکه در زکات قسمتی از سود حاصله به بیچارگان و تهیدستان اختصاص دارد...».
می‌بینیم در این اعمال عبادی چگونه از فخرآوری و نمایانگری «تکبر» جلوگیری شده، پس مهمترین و اساسی‌ترین رذائل کبر است که غرض از پدیدآوری همه عبادات در اسلام و بلکه در تمام ادیان جلوگیری از پیدایش آنست.
اگر به دقت نگاه کنیم خواهیم دید که ریشه‌ی تمام صفات و سرمنشاء همه محرومیتها از نیل به کمال واقعی انسان، صفت تکبر است. و مراد از تکبر آن نیست که انسان در راه رفتن و نشستن بطوری رفتار نماید که خود را ممتاز از دیگران نشان دهد. بلکه تکبر همان

[ صفحه 433]

روح خودبینی و طغیان درونی انسان در برابر فرمان خداست. قرآن مخالفان مکتب وحی را «مستکبر» معرفی می‌نماید که آنان در برابر انبیاء سرکشی نمودند و در نتیجه خود و امتشان را به بدختی دنیا و آخرت سوق دادند.
علی «ع» در همین خطبه قاصعه تواضع موسی «ع» را در برابر مستکبری که به ثروت و قدرت محدود خود مغرور گشته چنین بیان می‌کند:
«ولقد دخل موسی بن عمران و معه اخوه هارون- علیهماالسلام- علی فرعون و علیهما مدارع الصوف و بایدیهما العصی فشرطاله- ان اسلم- بقی ملکه و دوام عزه فقال الا تعجبون من هذین یشرطان لی دوام العز و بقا الملک وهما بما ترون من حال الفقر والذل فهلا القی علیهما اساورة من ذهب»؟ [433] .
موسی بن عمران با برادرش هارون «ع» با لباس پشمینه و در حالی که در دست عصا داشتند بر فرعون وارد شدند، و بوی گفتند چنانکه تسلیم شود همچنان عزت و سلطنتش پایدار خواهد ماند. فرعون رو به حاضران کرد و گفت: از حال این دو نفر در شگفت نیستید با این فقر و تنگدستی با من شرط پایداری ملک و عزت را می‌کنند. اگر واقعا اینان پیامبر هستند پس جرا دست بند طلا ندارند!؟...».
گاهی می‌بینیم خودبینی و تکبر از راه علم و دانش انسان را در کام خود می‌کشد و چنین می‌پندارد با دریافتهای محدود علمی خود بر همه چیز فائق گشته، و در نتیجه در مقابل انبیاء صف آرائی می‌کنند حال این افراد را چنین بیان می‌کند:

[ صفحه 434]

«فلما جائهم رسلهم بالبینات فرحوا بما عندهم من العلم» [434] .
«وقتی که پیامبرانشان از طرف خداوند با معجزه‌های آشکار در میان آنان آمدند سرکشی کرده و با دانش محدودی که داشتند بسیار شادمان شدند و بر خود می‌بالیدند!»
در حالیکه برتر از مرحله معمولی مرحله‌ای دیگر از کمال است که نیل بآن از حدود عقل متعارف بشری خارج است و باید با اتصال به غیب به آن کمال رسید که انبیاء چنین ارتباطی دارند و آن را به رایگان در اختیار بشریت نهاده‌اند.
سقوط معنویت در دنیای غرب از همین جا آغاز می‌شود که به اسرار مادی پی بردند و چنین پنداشتند که محور کمال همین است که در این جهان مادی می‌بینند.

خرده‌کاریهای علم و هندسه
یا نجوم و علم طب و فلسفه

جامه‌های زرکشی را بافتن
درها از قعر دریا یافتن

که تعلق با همین دنیستش [435]
ره بهفتم آسمان برنیستش

این همه علم بنای آخور است
که عماد بود گاو و اشتر است

بهر استیفاء حیوان چند روز
نام کردستند این گیجان رموز

پس آنچه که موجب سقوط بشر و بشریت گشته، غرور به ثروت و علم و قدرت خویش و روح گردنکشی و فقدان روح تسلیم در برابر مکتب انبیاء است. بهترین عامل عملی که در انسان زمینه‌ی خضوع و فروتنی را فراهم می‌کند، نماز است و این فلسفه بطور کامل در

[ صفحه 435]

فرمایش حضرت رضا علیه‌السلام تصریح شده است:
«ان علة الصلوة انها اقوار بالربوبیة لله عزوجل و خلع الانداد و قیام بین یدی الجبار جل جلاله بالذل والمسکنة والخضوع والاعتراف والطلب والاقاله من سالف الذنوب، و وضع الوجه علی الارض کل یوم اعظاما لله عروجل وان یکون ذاکرا لله غیر ناس و لابطر ویکون خاشعا متذللا راغبا طالبا للزیادة فی الدین والدنیا مع ما فیه من الایجاب والمداومة علی ذکرالله عزوجل باللیل والنهار لئلا ینسی العبد سیده و مدبره و خالقه فیبطر و یطغی و یکون فی ذکره لربه و قیامه من یدیه زجرا له عن المعاصی و مانعا عن الفساد» [436] .
یعنی «براستی علت و فلسفه نماز اعتراف به پروردگاری خدای بزرگ و توانا و نفی هرگونه همتا و ایستادن در پیشگاه او با ذلت و بیچارگی و فروتنی و اقرار به گناه و آمرزش از گناهان گذشته است.
نهادن صورت به خاک در هر روز برای بزرگداشت خدای بزرگ و همواره به یاد وی بودن بدون اینکه او را فرامرش نموده و ناسپاسی کند و فروتنی بیشتری نماید و در رغبت وی در طلب دین و دنیا بیفزاید.
علاوه بر اینها، نماز در صبح و شام مداومت بر ذکر خداست که انسان مولا و آفریدگار و مدبر خود را فراموش نکند تا دچار ناسپاسی و طغیان شود، و در هر حال از معصیت و فساد بپرهیزد.»
امام یکی از حکمت‌های نماز را «خلع الانداد» نفی شریک قرار دادن می‌داند. واضح است مراد امام بت پرستی نیست که در جزیرة العرب مورد پرستش بودند زبرا بت پرستی بنحوی که در

[ صفحه 436]

جاهلیت مرسوم بوده برچیده شده بود چنانکه مولی «ع» در همین خطبه قاصعه می‌فرماید:
«بدرستی فریاد شیطان را بهنگام وحی به پیامبر شنیدم، پرسیدم: یا رسول‌الله! این ناله چیست؟
فرمود: این ناله شیطان است از وقتی که از پرستش بتها مأیوس شد». [437] .
بلکه مراد از قرار دادن همتا یعنی حکومتی بجز حکومت الهی را پذیرفتن که نماز چنین شرکی را در انسان از بین می‌برد.

شرح والزکاة تزکیة للنفس و نماء فی الرزق

 

اشاره

متن: والزکاة تزکیة للنفس و نماء فی الرزق
شرح: خدا زکوة را پاکی روح آدمی (از پلیدی وابستگی مادی) و سبب فزونی روزی قرار داد.
معنای لغوی زکوة در بحث لغت گذشت. آنچه لازم بتذکر در این قسمت است آن است که زکوة در اصطلاح قرآن به هرگونه انفاقی که در راه خدا اعم از واجب و مستحب باشد اطلاق شده است دلیل بر این موضوع آیه زیر است:
«انما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا الذین یقیمون الصلوة و یوتون الزکوة و هم راکعون». [438] .
یعنی: «ولی و متصرف در امور شما ذات اقدس الهی و پیامبرش است و آنانیکه ایمان آورده و نماز را بپا می‌دارند و در حال رکوع زکوة می‌دهند...»
بخشیدن انگشتر در حال رکوع بطور مسلم زکوة مالی در اصطلاح

[ صفحه 437]

فعلی نبوده و بعنوان بذل فی سبیل الله است. و زکوة اصطلاحی در آیه شریفه «انما الصدقات للفقراء والمساکین وابن السبیل...» (توبه /60) است.
یادگار نبوت بمانند قرآن زکوة را در ردیف نماز قرار داده و آنرا سبب تزکیه نفس و رشد و فزونی روزی معرفی فرمود، و این معنا الهام از آیه شریفه است: «سیتجنبها الاتقی الذی یؤتی ماله یتزکی [439] » بطور تحقیق از آتش کنار خواهد بود کسی که مالش را در راه خدا می‌دهد و با این عمل طهارت نفس حاصل می‌کند...
حال ببینیم زکوة چرا تزکیه نفس می‌کند؟
پر واضح است برای مبارزه با وابستگی بیش از حدی که اسلام به مال معین فرموده [440] خود انفاق فی سبیل‌الله تمرینی است برای تعلیل غریزه محبت مال که مبادا مال هدف واقع شود و سائر غرائز و عواطف عالی و ارزشمند را تحت الشعاع قرار بدهد و موجب زیان دنیا و آخرت باشد.
اما اینکه زکوة سبب نمو و رشد روزی انسان است علاوه بر تجربه که دادن زکوة موجب برکت و مصون بودن از آفات می‌باشد، از عموم این آیه زیر هم استفاده می‌شود که زکوة از مصادیق تقوی و موجب برکت و مزید نعمت خواهد بود:
«ولو ان اهل القری آمنوا واتقوا لفتحنا علیهم برکات من السماء والارض». [441] .

[ صفحه 438]

«اگر امتها ایمان آورده و تقوی پیشه سازند برکات زمین و آسمان را بر آنان باز می‌گشائیم...»
در قرآن کریم و این خطبه شریفه چنانکه اشاره شد زکوة همردیف نماز قرارداده شده و از یک قسم همتائی حکایت می‌کند، چون از جمله آثار یاد خدا و تذلل و فروتنی در برابر خدای متعال، چنانکه گذشت، آنست که انسان باور کند سرتاسر هستی ملک او و همه خیر فقط در قبضه‌ی اوست «بیدک الخیر» و همه مردم با آنچه دارند بنده او و از آن او هستند و ذات احدیت سلطان ملک وجود و ادیم زمین سفره‌ی عام و گسترده اوست و آنچه بشر بدست می‌آورد در اثر نیروئی است که از ناحیه‌ی او ارزانی شده است. نماز گزار با این شرایط احساس می‌کند سرتاسر وجودش در حیطه‌ی قدرت او می‌باشد و او نیز یکی از بندگان بی‌شمار خداست و آنچه در دست دارد از مال و غیر آن از خالق توانا به او رسیده و او خود را مانند یک وکیل که اجازه تصرف در مال مالک حقیقی را دارد می‌داند. و با این دید که از آیه‌ی شریفه: «وانفقوا مما جعلکم مستخلفین فیه» (حدید /7) از آن چیزهائیکه خدا شما را در آنها جانشین قرار داده انفاق کنید... استفاده می‌شود، مسلمان قرآنی خود را جز نائب و وکیل نمی‌داند. پس مال از دیدگاه اسلام با تصدیق به ملکیت اعتباری و امضای آن، تصرف نائب و وکیل در مال حقیقی و اصلی می‌باشد و مسلمان قرآنی همواره منتظر است که مالک حقیقی چه دستوری صادر می‌کند تا از آن حدود تخطی و تجاوز ننماید.
چنین تمرینی بدرگاه ربوبی با چنین نگرشی دیگر صحبت مال من، از میان برخاسته و مال را سهمیه و روزی می‌داند که مالک حقیقی نصیب وی فرموده، و دارنده‌ی مال گوش بفرمان است که این

[ صفحه 439]

ملک عاریتی را که چند روزی برای تامین زندگی در معاش و معاد در اختیارش گذاشته شده، چگونه بدست آورد و بچه مصرفی با دستور مالک حقیقی برساند و بچه ترتیبی در آن تصرف نماید و درنتیجه تزکیه نفس باندازه دستور شرع از بخل و حب شدید مال حاصل شود و از مصادیق «وانه لحب الخیر لشدید» «براستی انسان- تربیت نشده- نسبت بمال محبت شدید دارد»... واقع نشود.

 
       
دوشنبه 21 تیر 1395  8:10 AM
تشکرات از این پست
mehdi0014 nazaninfatemeh rasekhoon_m
ravabet_rasekhoon
ravabet_rasekhoon
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : دی 1392 
تعداد پست ها : 8847
محل سکونت : اصفهان

پاسخ به: شرح خطبه حضرت زهرا ( سلام الله علیها ) (منبع سوال 9 )

مالکیت در اسلام

بمناسبت بحث زکوة جا دارد که مالکیت در اسلام هم مورد بحث قرار بگیرد هر چند بحث در پیرامون این مسئله نیاز به تفصیل دارد ولی بطور بسیار فشرده و بصورت اشاره مطرح می‌شود:
بطور کلی همه مکتبهای آسمانی و بالخصوص اسلام برای تکمیل و تعدیل آنچه اساس آن در فطرت آدمی نهاده شده برانگیخته شده‌اند و نه برای کوبیدن و از میان بردن آن، این سفیران الهی برانگیخته شده‌اند که هم آهنگ با فطرت موزون رفتار نموده و جامعه بشریت را از انحراف از فطرت خود باز دارند، و نگذارند در اثر انحراف از اعتدال و صراط مستقیم کار بافراط بکشد، زیرا پرواضح است آنچه که در نهاد آدمی بتقدیر عزیز علیم قرار داده شده و فطرت بآن بستگی دارد، بودن آن در ساختمان تکاملی انسان ضرورت و لزوم دارد، چیزی که هست آنست که باید بهره برداری از آنچه در فطرت است بنظام قسط و عدل تحقق یابد و این نیز مسلم است که نظام قسط خالی از هر گونه افراط و تفریط جز با نور نبوت و وحی میسر نیست و هرگز مغزهای ناقص بشر یارای تحمل چنین قانون عدل را ندارد.

[ صفحه 440]

و از طرفی هم با مطالعه در آیات آفاق و انفس بدست می‌آوریم که آنچه برای تکامل ساختمان بشر در همه ابعادش لازم است بصورت غریزه [442] در نهاد بشر و بلکه مخلوقات دیگر از حیوان و گیاه نهاد شده است.
بنابراین، اصل غریزه و کشش بطرف مال، یکی از غزائز انسانی است که قرآن تصریح می‌فرماید «انه لحب الخیر لشدید» (عادیات /8) و بودن چنین علاقه و کششی جزء نظام اتم و بودن آن ضرورت دارد

و کل مصنوعاته بدیعه
وفی الجمیع حکم متبعه [443] .

و همین علاقه، ریشه و اصل مالکیت است که بنابر مقدمه‌ی فوق نباید آن غریزه را کوبید و از بین برد و بلکه باید در تربیت و تعدیل آن مانند سائر غرائز کوشا بود. پس اصل محبت و کشش مال در نهاد آدمی دست قدرت الهی از روی حکمتی بنا نهاده و مبارزه با چنین آهنگ موزون خلقت خطای محض و محکوم بنابودی است.
اسلام با امضای اصل فطری بودن مالکیت و تحکیم و تشویق آن با ترغیب به تجارت و زراعت و استخراج معادن و بهره برداری از ذخائر دریاها و آبهای عمومی و اراضی موات و تاکید فراوان به کار و بدست آوردن معاش به دست خود با تجارت و کسب‌های دیگر در تولید ثروت و وضع قوانین جامع در خصوص کسب و تجارت و اراضی

[ صفحه 441]

موات و معادن دیگر نظام قسط را ارائه داده و ضامن شده که با اجراء دستوراتش نیازمندی در جامعه نخواهد ماند. و بطور خلاصه در نظام اسلام با امضای مالکیت در درجه اول با اصلاح فکر و دید انسان که بهره‌گیری از مال بعنوان «استخلاف و جانشینی» است و هرکس بنوبت در مال جانشین دیگری است، جلوی طغیان و هدف واقع شدن را گرفته و این علاقه کشش بمال در محدوده‌ی خواست الهی که همان کمال اعتدال و میزان قسط است قرار می‌گیرد.
«قل ان کان آباءکم وابناءکم واخوانکم وازواجکم وعشیرتکم واموال اغترفتموها و تجارة تخشون کسادها ومساکن ترضونها احب الیکم من الله و رسوله و جهاد فی سبیله...» [444] .
«بگو ای پیامبر! اگر پدران و فرزندان شما و برادرانتان و همسرهایتان و نزدیکانتان و خویشاوندانتان و مالهائی که اندوخته‌اید و تجارتی که از کساد آن بیم دارید و منازل مسکونی مطابق سلیقه خودتان محبوبتر [445] از خدا و رسولش و جهاد کردن در راه اوست پس

[ صفحه 442]

منتظر باشید عذاب خدا در رسد...»
خداوند متعال در این آیه شریفه علاقه و پیوند انسان را با مال در محدوده‌ای قرار می‌دهد که با در نظر گرفتن آن اجراء قوانین مالی در کمال اعتدال و قسط در جامعه موجب تکامل خواهد شد. با تحریم اکید ثروت اندوزی از راه نامشروع مانند ربا در معامله و یا قرض و یا احتکار و یا کم فروشی و معاملات مشتمل بر خیانت و تاکید بر انفاق واجب یا صدقات چه در حال حیات و چه بعد از مرگ که از آن باوقف و وصایا بر خیرات و کفارات واجب و نظائر آن زندگی متوسطی را در جامعه اسلامی برای همه تامین و تضمین می‌نماید و طبعا از پیدایش شکافهای عمیق طبقاتی جلوگیری نموده و ترتیبی فراهم ساخته است که اجتماع بشری در تامین سعادت هر دو جهان گام بردارد، و اجتماع بشری در عین بهره‌مندی معتدل از طیبات و لذائذ و رفع مشقت‌های زندگی بحد ممکن از معارف الهی و فضیلت‌های انسانی برخوردار باشد.
القاء مالکیت فردی به تنهائی نخواهد توانست فاصله‌های اجتماعی را از بین ببرد بدون اینکه انسان قبلا درون سازی شود و این کشش و حب مال را که یک امر غریزی است با بینش و فرهنگ الهی کنترل نماید همانگونه که بعضی از مکتب‌های اقتصادی اساسا اصلاح اجتماع را در گرو اصلاح اقتصاد و صلاح اوضاع اقتصادی را در از بین بردن مالکیت‌های فردی می‌دانند.
ولی باید انصاف داد، در طی قرون گذشته بجهت فقدان زمامداران الهی و صالح هرگز برنامه‌های وسیع و حیات بخش اسلامی عملی نشده است و بگونه‌ای بوده که علی علیه‌السلام می‌فرماید: «پیوسته مستکبران حکومت نموده درنتیجه زمام امور

[ صفحه 443]

مملکت بدست یک مشت بی‌خرد و تبهکار افتاده که بیت‌المال را به گروه خود اختصاص داده‌اند و بندگان خدا را بعبودیت کشیده و فاسقین حزب تشکیل داده و صالحین پراکنده می‌شوند.»

شرح والصوم تثبیتا.. والصبر معونة علی استیجاب الاجر

متن: والصوم تثبیتا للاخلاص.
شرح: خدای متعال روزه را سبب استحکام اخلاص قرار داد.
روزه در شرع مقدس اسلام عبارت از عدم خوردن و آشامیدن و مفطرات دیگر است که در فقه بتفصیل بیان شده به قصد قربت به خداوند اخلاص هم آوردن عمل است فقط برای اجرای امر خداوند متعال.
به اهمیت و فضیلت این عمل این آیه شریفه تصریح می‌نماید:
«کتب علیکم الصیام کما کتب علی الذین من قبلکم لعلکم تتقون». [446] .
«روزه بر شما (در ماه رمضان) واجب شد چنانکه بامتهای قبل از شما واجب بوده که بوسیله آن تقوی را تحصیل کرده و از گناهان بپرهیزید...»
یعنی روزه موجب نورانیت قلب و دوری از شهوت است که انگیزه‌ی معصیت و نافرمانی در انسان است.
در این فراز این سؤال پیش می‌آید راز اینکه روزه را تثبیت دهنده‌ی اخلاص معرفی فرموده با وجود اینکه هریک از واجبات دیگر مانند نماز و زکوة اگر با شرائط بجا آورده شود موجب تثبیت و استحکام اخلاص است چیست؟
پاسخ این است که این عمل بالخصوص از چشم مردم مستور و از توقع تمحید و تعریفشان برکنار است بخلاف عبادات دیگر که آنها از

[ صفحه 444]

افعال اعضاء و جوارح و در معرض دید و اطلاع مردم است و بهمین جهت اخلاص را بیشتر استوار می‌نماید. حضرت باقر «ع» از رسول اکرم «ص» نقل می‌فرماید:
«قال الله عز و جل الصوم لی وانا اجزی به». [447] .
یعنی: «خدای عزوجل فرمود روزه برای من است و من خود پاداش آنرا می‌دهم.»
سر این عظمت در این است که انسان در روزه خود را آماده می‌کند که از چیزهائی که در کتابهای فقه ذکر شده دوری جوید، و فقط علام الغیوب از آن آگاه است. برخلاف سائر عبادات که آنها در معرض دید مردم قرار دارند. و معنای اینکه «خودم پاداشش را می‌دهم» کنایه از اهتمام و بزرگداشت این عمل است، زیرا هر عملی که مورد توجه زیاد و اهتمام شخص باشد خود بالمباشره آنرا انجام می‌دهد.
متن: والحج تشییدا للدین.
شرح: خدای متعال حج را برای استواری دین قرار داد.
حج در لغت بمعنای قصد و در اصطلاح شرع عبارت از اعمال مخصوصی است که در امکنه و مشاعر خاص انجام می‌گیرد. و این عبارت از بزرگترین عبادتهای دین مقدس اسلام و دارای چند بعد است: بعد فردی و بعد اجتماعی سیاسی و بعد فرهنگی که در هر سال مسلمانان از نقاط مختلف جهان در آن مهبط وحی گرد هم آمده و کنگره بزرگی را تشکیل داده و از مصالح مسلمانان پاسداری نمایند.

[ صفحه 445]

یادگار نبوت در این فراز اشاره به آیه شریفه می‌فرماید:
«واذن فی الناس بالحج یاتوک رجالا و علی کل ضامر یاتین من کل فج عمیق لیشهدوا منافع لهم». [448] .
«ای پیامبر اعلان عمومی حج را صادر کن تا مردم چه پیاده و یا سواره از مسافتهای بسیار دور در آنجا گرد هم آیند و مصالح و منافع خود را بطور مستقیم رسیدگی و نظارت نمایند...».
اما از نظر بعد فردی حج موجب اصلاح است که در گذشته گفتیم رفع تکبر و خودبینی و پی بردن آدمی به کوچکی و ناچیزی خود و پیدایش حالت تسلیم در برابر فرمانهای الهی است. علی علیه‌السلام در خطبه قاصعه باین حقیقت تاکید می‌فرماید:
«الا ترون ان الله سبحانه اختبروا الاولین من لدن آدم صلوات الله علیه الی الاخرین من هذا العالم باحجار لاتضر ولا تنفع ولا تبصر ولا تسمع فجعلها بیته‌الحرام الذی جعله للناس قیاما ثم وضعه باوعر بقاع الارض...»
«آیا نمی‌نگرید که ذات اقدس الهی از زمان آدم پیشینیان را تا آیندگان با سنگهائی که نه ضرر می‌تواند بزند و نه نفعی را عاید می‌سازد و نه می‌بیند و نه می‌شنود بمقام امتحان آورد. و آنجا را مرکز قیام مردم قرار داد سپس آنرا در سنگلاخ‌ترین نقطه‌ی زمین و بی حاصل‌ترین و در تنگنای کوههای سخت و شن زار که حرکت در آن به دشواری انجام می‌گیرد و چشمه‌های سست جوش و آبادیهای بی آب و علف که چهار پایان در آن قادر بزندگی نیستند قرار داد.
آنگاه آدم علیه‌السلام و فرزندان وی را فرمان داد که آهنگ آنجا کنند که در اثر این مسافرتها که به مرکز اقتصادی و تجاری تبدیل شد

[ صفحه 446]

و هدف و نهایت سیر مسافرتها گردید که از صحراهای بی آب و علف و نقاط بسیار دور و زمینهای ناهموار و میان کوهها و جزایر دریاها آهنگ آنجا می‌نمایند.
تا مردم نشانه‌های خود را در سعی و طواف با ذلت به حرکت درآورد و در اطراف خانه خدا تهلیل [449] گویان با موهای ژولیده و گرد گرفته و جامه‌ها را پشت سر انداخته و موهای اصلاح نشده و چهره‌های نابسامان بچرخند. با چنین عملی خدا آزمایش سختی نمود تا در انسان شایستگی نزول رحمتش پیدا شده و نیل به بهشت جاویدان فراهم گردد...» [450] .
و اما از نظر بعد سیاسی و فرهنگی، هشام بن الحکم از امام صادق علیه‌السلام فلسفه حج را سئوال می‌کند و امام در جواب به علت اجتماعی و سیاسی و فرهنگی حج اشاره می‌فرماید:
«فقلت له جعلت فداک، ما العلة التی من اجلها کلف الله العباد الحج والطواف بالبیت؟
فقال ان الله خلق الخلق- الی ان قال- وامرهم بما یکون من امر الطاعة فی‌الدین و مصلحتهم من امر دنیاهم فجعل فیه الاجتماع من الشرق و الغرب لیتعارفوا و لینزع کل قوم من التجارات من بلد الی بلد ولینفع بذلک المکادی والجمال لتعرف اثار رسول‌الله صلی الله علیه و آله و تعرف اخباره و یذکر ولا ینسی ولو کان کل قوم انما یتکلون علی بلادهم وما فیها هلکوا و خربت البلاد و سقطت اعجلب والارباح و عمیت الاخبار ولم تقفوا علی ذلک وذلک عله الحج...» [451] .
یعنی: «هشام گفت از امام پرسیدیم چرا خدای متعال مردم را به حج و

[ صفحه 447]

طواف خانه خود فرمان داد؟
فرمود: برای آنکه مسلمانان از شرق و غرب کشورهای اسلامی گرد هم آیند و با یک دیگر طرح آشنائی بریزند و از اوضاع و احوال همدیگر مطلع شده و هم را یاری نمایند و روابط اقتصادی و تجارتی با همدیگر برقرار سازند و از فرآورده‌های همدیگر آگاه باشند و ضمنا دارندگان وسائل نقلیه سود ببرند و اگر بنا باشد که اهل هر کشور در داد و ستد فقط بمحدوده کشور خویش اکتفا نمایند و روابط اقتصادی با کشورهای اسلامی دیگر برقرار نسازند مسلما بنیان اقتصادی آنان متزلزل شده و از بین می‌رود و شهرها در اثر انحطاط اقتصادی رو بویرانی نهاده و سرمایه‌ها نابود می‌گردد. و یک اثر مهم فرهنگی و حیاتی دیگر آن بازدید و شناسائی آثار پیامبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله می‌باشد و یادآوری سرگذشت آن حضرت و شناخت اخبار وی تا آن آثار از خاطره‌ها فراموش نگردد. و اگر در حج ارتباط مردم کشورهای اسلامی با هم صورت نگیرد و از اوضاع هم مطلع نشوند، بکلی در غفلت مانده و مورد تاخت و تاز و هجوم ملل بزرگ! قرار می‌گیرد و سرانجام شهرها و سرمایه‌ها به نابودی کشیده شده و اخبار از همدیگر منقطع شده در تاریکی بی‌خبری بسر می‌برند، این است علت حج!!»
با یک سیر اجمالی در مراسم حج که هم اکنون مسلمانان آنرا بجای می‌آورند چیزیکه بدست انسان می‌آید از این مسائل حیاتی و سازنده و تحرک بخش خبری نیست و فقط مردم بیک بعد حج که انجام اعمال خاص است توجه دارند و بس واقعا جای بسی تاسف است با اینکه در این عصر وسائل مسافرت سهل گشته سالانه میلیونها مسلمان در آنجا گردهم می‌آیند ولی از این تعالیم حیات بخش

[ صفحه 448]

سخنی بمیان نمی‌آید، جمعیت زیاد اما میان تهی است و بفرموده‌ی قرآن که درباره‌ی قوم بنی اسرائیل می‌فرماید:
«بأسهم بینهم شدید تحسبهم جمیعا وقلوبهم شتی ذلک بانهم قوم لایعقلون...» [452] .
یعنی «بظاهر محکم استوار انسان می‌پندارد که امتی متحد و پرتوان هستند ولی چنین نیست زیرا فکرها و قلبها پراکنده هست و با همدیگر یکدل و یک رنگ نیستند چه اینکه ملتی بی خردند...».
متن: والعدل تنسیقا للقلوب.
شرح: خدای متعال عدل و دادگستری را سبب برابری قلب‌ها قرارداد
این جمله و دو جمله بعدی متمم و مکمل یکدیگر است و اشاره بدو رکن عظیم اختلافات جوامع بشری است. اساس و ریشه‌ی اختلاف در جامعه‌ی انسانی بر محور دو موضوع دور می‌زند:
الف- نابرابری در توزیع ثروت و موهبتهای الهی است که به خاطر عموم بشر آفریده شده و باید همه از آن بطور عادلانه بهره‌مند شوند. دراین فراز اشاره بآن است.
ب- اختلاف در عقاید و افکار و عدم اشباع در جواب بحد کافی انگیزه بروز اختلاف فکری در جامعه می‌شود که فراز بعدی بآن اشاره می‌کند «اطاعتنا نظاما للملة...» که اگر این دو مسئله اساسی در جامعه بشری حاصل شود جامعه یکپارچگی خود را حفظ نموده و رشد واقعی و تکاملی خود را ادامه خواهد داد.
اینک به شرح جمله می‌پردازیم: این جمله از جوامع الکلم و نیاز به توضیح دارد.

[ صفحه 449]

اگر با دقت بیشتری رویدادهای جنائی مانند سرقت و قتل و بی‌حرمتی و تجاوز به ناموس و راهزنی و بلکه اساس انقلاب‌های خونین را در تاربخ بشریت بررسی کنیم می‌بینیم که سرمنشاء اصلی فقدان عدالت و وجود نابرابری‌ها بویژه در مسئله ثروت که اختصاص بعده محدود دارد و اکثریت از آن محروم می‌باشد و هرکس بطور عادلانه از آن برخوردار نیست و بعبارت دیگر منشاء طغیان اکثریت همان خواسته‌های درونی است که بارها فریاد خواسته خود را از باطن جانش اعلام نموده و فشارها را تحمل کرده و چون فریادرسی نیافته قهرا بصورت انحرافی بیرون زده است. زیرا غرائز و احتیاجات مادی بشر حتما باید از راه مشروع اشباع شود و گرنه بطور مسلم بصورت انحرافی نمودار می‌شود و نیز مسلم است اکثریت افراد بشر براساس فطرت اولیه اگر خواسته‌ها و غرائز مادی و بدنی‌شان بطور عادلانه تامین بشود اینطور نیست که باز دست به جنایت و یا خیانت بزند. مولای متقیان علیه‌السلام در جواب کسی که عرض می‌کند شما چرا وسعت را در لباس و خوراک بخودتان روا نمی‌دارید می‌فرماید: «ان‌الله فرض علی ائمة العدول ان یقدروا انفسهم بضعفة الناس کی لایتبیغ بالفقیر فقره» [453] «خداوند بزرگ بر رهبران دادگستر بطور حتمی واجب کرده است بر خود تنگ بگیرند تا نیاز تهیدستان آنانرا بهیجان و شورش واندارد...»
در این جمله «یتبیغ بهیجان می‌آورد» [454] اشاره به نکته‌ی مهمی فرموده که هر چیزی فشار را تا حد معینی تحمل می‌کند یعنی همان

[ صفحه 450]

حد معتدل و طبیعی و اگر از حد گذشت موجب طغیان می‌شود مانند گردش خون در رگهای بدن آدمی حد معین و معتدلی از فشار را دارد که مایه‌ی زندگی و نشاط در بدن است اگر فشار از آن اندازه معین گذشت موجب مرگ خواهد شد. بهمین ترتیب خواسته‌ها و نیازها به افراد جامعه فشار می‌آورد اگر آن نیازها با داد و قسط برطرف شد جامعه در آسایش و اعتدال زندگی خواهد کرد و گرنه سرانجام بهیجان و انفجار منجر خواهد شد.
در هر فردی نیازهای طبیعی مانند خوراک و پوشاک و مسکن و همسر و... موجود است و اگر این ضرورتها بطور عادلانه از مواهب طبیعی و خدادادی برخوردار شد هیجانها خاموش و گرنه بصورت عقده متراکم و بسان آتش زیر خاکستر درآمده و در هر فردی دیریا زود بحد قدرت و توان وی منفجر می‌گردد. اگر افرادی عاجز و ناتوان بودند آن عقده‌ها بصورت انتقاد و بدگوئی و غیبت جلوه می‌کند، چنانکه می‌بینیم مولا علیه‌السلام در کلمات قصار ریشه‌ی بدگوئی و غیبت را عجز و ناتوانی معرفی می‌فرماید «الغیبة جهد العاجز» همه قدرت و توان و عاجز در بدگوئی اوست... و اگر جرئت بیشتری داشت دست به جنایت زده و تا حدی فشار و هیجان داخلی را با اقدام به جنایت تسکین می‌دهد. و اگر با سیاست و تدبیر توأم با شیطنت بود با استفاده از این عقده‌ها دست بانقلاب عمومی زده و دمار از روزگار خوشگذرانها که جز آسایش خود و اطرافیان خود نمی‌اندیشند درمی‌آورد. و این است تفسیر فرمایش مولای متقیان که می‌فرماید «نیاز فقیر او را بهیجان واندارد».
و روی همین انگیزه است که مولا «ع» در نهج‌البلاغه در بخش نامه‌ای بفرماندارش در بصره چنین می‌نویسد:

[ صفحه 451]

«ولو شئت لاهتدیت الطریق الی مصفی هذاالعسل و لباب هذا القمح ولکن هیهات ان یقودنی جشعی الی تخیر الاطعمه ان یغلبی هوای ولعل بالحجاز والیمامه من لاعهدله بالشبع ولا طمع له فی القرص» [455] .
یعنی «اگر بخواهم راه دستیابی به عسل مصفا و نان مغز گندم را بلد هستم اما هیهات که هوای نفس بر من چیره گردد و فزون طلبی مرا وادارد باختیار طعامهای لذیذ بروم و چه بسا در قلمرو فرمانروائی من در یمامه و حجاز کسی باشد که هرگز از غذای معمولی سیرنشده و مدتهاست که یک قرص نان را بدست نیاورده باشد...»
آری رهبر دلسوز باید سطح زندگی خود را تا حد زندگی فقیرترین مردم پائین آورد؟ چون برای نیازمندان بهترین تسکین آن خواهد بود که ببیند رهبر بیدارشان با داشتن اختیارات وسیع مانند یکی از فقراء زندگی می‌کند و هیچ گونه امتیازی برای خود قاثل نمی‌شود روی همین جهت قرآن و اسلام از«أثره: استبداد» [456] و خودمحوری و مواهب را بخود اختصاص دادن را نهی فرموده و می‌فرماید:
«کی لایکون دولة بین الاغنیاء» [457] یعنی تا اینکه زمینه‌ای پیش نیاید که ثروت در میان ثروتمندان دست بدست در گردش باشد و فقراء از آن محروم گردند و تنسیق و تنظیم قلب‌ها از بین برود.
علی علیه‌السلام در نامه‌ای بمصریان هنگام فرمانروائی مالک

[ صفحه 452]

اشتر می‌فرماید:
ولکنی آسی ان یلی امر هذا الامة سفهاءها و فجارها فیتخذون مال الله دولا و عباده خولا» [458] .
ولکن من از آن اندوهناکم که کار رهبری و امامت این امت بدست سفیهان و فاجران بیفتد آنگاه مال خدا (بیت‌المال) که باید در مصالح و تامین احتیاجات همه مسلمانها توزیع و صرف بشود در میان خود دست بدست بگردانند و بندگان خدا را استثمار نموده و از آنان برده‌وار بهره بگیرند.
«و بر همین اساس است که بمالک اشتر در عهدنامه‌ی تاکید می‌فرماید: «ایاک والاستئثار بما الناس فیه سواء» «مبادا در چیزهائی که مردم حق مساوی دارند بخود اختصاص دهی...»
پس بنابراین بنا به تعبیر صدیقه طاهره علیهاسلام برای تنسیق قلبها باید عدل و قسط را گسترش داد تا سکون و امنیت اجتماعی تامین شده و همه‌ی افراد از زندگی متوسط بهره‌مند گردند و اگر مواهب طبیعی و همگانی مخصوص بیک طبقه گردید و اکثریت جامعه را قشر محروم تشکیل داد و آنان از نعمتها و مواهب ضروری محروم و در تأمین ضروریات خود و خانواده‌شان درمانده شدند و یا در توزیع ثرورت تبعیضات ناموزون حکم فرما گردید تنسیق قلبها بهم خورده احساس تحقیر و محرومیت عقده‌های روانی تولید خواهد کرد و نارضایتی در سطح اجتماع حاصل خواهد شد و همان منشاء اصلی درگیریها و خونریزیها و انقلابها می‌شود.
متن: وطاعتنا نظاما للامه وامامتنا امانأ من الفرقه.

[ صفحه 453]

شرح: خدای متعال اطاعت از ما را نظام امت اسلامی و رهبری ما را سبب ایمنی از پراکندگی قرار داد. در این دو فراز که شامل یک مضمون است یادگار نبوت و رسالت نظام امت اسلامی و مصون بودن از پراکندگی را در گرو امامت و پیروی از رهبری خودشان معرفی فرمود که دومین اساس در حضظ وحدت اجتماع می‌باشد که هر جامعه‌ای باید قطب فکری داشته باشد تا تمام افکار را بخود جذب و خلاء موجود از این ناحیه را برطرف کند در اینصورت است که زمینه‌ای برای اختلاف فکر باقی نمی‌ماند.
دراینجا این سئوال مطرح می‌شود که با بودن قرآن کریم و سنت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و رهبریت یک فرد که با اکثریت آراء انتخاب شده دیگر اختلافی باقی نمی‌ماند و نظام اسلامی از پراکندگی و هرج و مرج مصون خواهد بود پس بچه دلیل نظام امت و امنیت از تفرقه در گرو امامت و رهبری اهل‌بیت می‌باشد؟
پاسخ این سئوال را با الهام از یک بیت عربی می‌دهیم:

فان النار بالعودین تزکی
و ان الحرب اوله کلام

براستی آتش از دو چوب روشن می‌شود و آغاز هر جنگی از سخن آغاز می‌شود.
این شاعر می‌گوید اینطور نیست که جنگها بطور دفعی واقع شده باشند بلکه اگر ریشه‌یابی کنیم می‌بینیم آغاز آن از سخن شروع می‌شود بدینسان که با رد و بدل کردن سخنان ناشایسته کم‌کم عقده‌ها و کینه‌ها بسته شده و سرانجام به یک پیکار خونبار تبدیل می‌شود. و اگر این نکته اجتماعی که در این بیت عربی تصویر شده بطور گسترده بنگریم خواهیم دید که یکی از عوامل موثر در جنگها که در اثر صف‌بندیها و تقسیم‌بندی در اجتماع صورت می‌گیرد ریشه‌ی

[ صفحه 454]

آن نیز اول بصورت عقیده و سپس به مرور زمان منجر باختلاف در گفتار و سرانجام حوادث خونبار می‌شود. بنابراین اگر بخواهیم نظام جامعه محفوظ و از تفرق مصون بوده باشد باید هم آهنگی در عقاید را فراهم نمود زیرا مهمترین عامل در وحدت و نظام یک اجتماع وحدت فکر و عقیده در آن اجتماع است که یکپارچگی را حفظ خواهد نمود وگرنه جامعه دیر یا زود از هم خواهد پاشید و جامعه از درون متلاشی خواهد شد. گکرچه ممکن است برمبنای تعصبات جاهلانه بدون تکیه براساس فرهنگی، وحدتی براساس قومیت و امثال آن ایجاد کرد؟ اما هرگز آن وحدت ضامن حفظ بنیان اجتماعی نخواهد بود بلکه عمده و اساس در جامعه وحدت افکار و عقاید است و اگر چنین وحدتی در اجتماع نبود در باطن آن جامعه هرج ومرج وجود خواهد داشت، زیرا بنا بفرموده‌ی امام در«نهج‌البلاغه» «پناهندگی به رکن وثیق نیست».
هرکس در تاریخ اسلام سیری بنماید می‌بیند که در طی قرون براثر فتوحات شایانی که نصیب مسلمانها گردید افکار و آراء گوناگون جدید داخل در حوزه اسلام گردید دانشمندان ادیان و مذاهب مختلف به اجتماع مسلمین روی آوردند و از طرفی هم چون کنترل فکری هم نبود بحثهای گوناگونی در اطراف معارف اسلامی مطرح شد که مسلمانها می‌بایست با توجه قرآن و اصول معارف اسلام، یا قرآن را حاکم و غالب بر آنها دانسته و همه آن افکار را با میزان قرآن می‌سنجیدند و پس از تطبیق، قرآن و سنت هرچه مطابق با قرآن باشد قبول و آنچه را که مخالف یافتند رد نمایند و باین ترتیب اصالت و حاکمیت قرآن را حفظ نمایند و یا اینکه باطنا مغلوب آن افکار شده و کتاب و سنت را با آن افکار تطبیق دهند. البته حفظ

[ صفحه 455]

برتری قرآن در برابر افکار انحرافی احتیاج به کسانی دارد که خود قرآن آنانرا معرفی نمود و بآنان ارجاع داده و آنان با احاطه غیبی به حقایق و دارا بودن «علم اسماء» این صلاحیت و توانائی را بطور انحصاری دارند که همه افکار را در چهار چوب قرآن تفسیر نموده و نظرها را اشباع نمایند تا دیگر مجالی برای اختلاف باقی نماند. این جا است که چون جز معصوم قادر بر چنین کاری نیست به ناچار هر کس با سنخ افکاری که خود دارد آنرا اصل قرار می‌دهد و بر طبق خواسته و عواطف و افکار و آراء خود بدون توجه قرآن و سنت را بهمانگونه تفسیر خواهد نمود.
انشاء اختلاف از اینجا آغاز می‌شود و هرج ومرج در عقاید بوجود می‌آید و روی همین جهت «فقدان قیم قرآن» گروههای مختلفی بنام اشاعره و معتزله و... بوجود آمد و پیروان هر دسته و فرقه پیروان فرقه دیگر را تکفیر و لعن و سب می‌نمود مثلا در تفسیر قرآن در اثر اختلاط با دانشمندان یهود و مسیحیان، تفسیر قرآن پر از افسانه‌های اسرائیلی و مسیحیت گردید و مسلمانان چون تاریخ بنی‌اسرائیل در قرآن کریم به اختصار آمده مایل بودند بطور تفصیل بشنوند زمینه‌ای برای ورود چنین افسانه‌ها بوجود آمد.
در تفسیر طبری سند روایت‌ها منتهی به وهب بن منبه می‌شود. وی یکی از یهودیان یمن بود که قبول اسلام نمود و بمناسبت اصل یهودیت کتب آنها را تتبع می‌نمود و بدون بحث و تدقیق داخل در تفسیر قرآن می‌کرد، بگفته ابن خلدون مسلمانها نیز از وی نقل می‌کردند چنانکه در تفسیر آیات مربوط به مسیحیت سلسله‌ی سند منتهی به (ابن جریح عبدالملک بن عبدالعزیز جریح مکی) می‌شود که در تذکرة الحفاظ گفته: «انه من اصل رومی» وی اصلا رومی

[ صفحه 456]

(مسیحی) بود. بعضی می‌گویند او جعل حدیث می‌نمود. [459] .
بطور خلاصه آنکه هرکس با توجه یا بدون توجه طرفدار هرعقیده

[ صفحه 457]

و فکری بود آنرا اصل برای قرآن و سنت قرار می‌داد و بهمین وضع نیز کسانی که خودباخته‌ی افکار یونان و هند و یا غیر آن بودند قرآن را با آن تعبیر و تطبیق می‌کردند. و در اثر نبودن قیم قرآن در متن جامعه قرآن کریم و سنت نبوی «ص» در هریک از ادوار اسلامی تحت تأثیر افکار علمی و عقیدتی رائج در آن عصر واقع می‌گردید این بلائی بود که بسر تفسیر قرآن کریم آمد.
اما احادیث نبوی «ص» خدا می‌داند که چقدر راویان حدیث پیدا شدند و بنفع قدرت وقت و هر گروهی بنفع خود و کوبیدن دیگری جعل حدیث می‌کردند و جعل حدیث از نزدیکترین زمان برحلت رسول اکرم «ص» یعنی زمان مولای متقیان «ع» آنچنان زیاد

[ صفحه 458]

شد که تمیز صحیح از سقیم مواجه با اشکال شد. روی همین جهت از مولا می‌پرسند علت چیست؟ مولی جواب مفصلی در نهج‌البلاغه در بخش «ومن کلام له علیه‌السلام عن احادیث البدع و عما فی ایدی الناس من اختلاف الخبر» [460] می‌دهند.
پس بدینسان می‌بینیم قرآن و احادیث نبوی «ص» منهای امامت نتوانست رفع اختلاف در عقائد و افکار بنماید. در زمان خود پیامبر «ص» بحکم قرآن خود حضرت مرجع حل هر گونه اختلاف بود:
الف: «ما انزلنا علیک الکتاب الا لتبین لهم الذی اختلفوا فیه وهدی و رحمة لقوم یوقنون» [461] .
«و ما فرو نفرستادیم بر تو آیات قرآن را مگر برای آن که روشن کنی برای آنان آنچه را که در آن اختلاف دارند و هدایت و رحمت برای باورکنندگان است...»
ب: «وانزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم ولعلهم یتفکرون» [462] .
«و ما فرو فرستادیم بسوی تو ذکر (قرآن) را تا روشن کنی بمردم آنچه بر آنها فرو فرستاده شد تا باشد آنان تفکر کنند...»
پس مرجع هرگونه اختلاف که باید با قرآن آنرا برطرف نمود و یا آنچه از معارف الهی و معاد و بیان احکام و قوانین الهی همه باید بوسیله رسول اکرم «ص» بیان شود و با کسب روشنائی از وجود شریفش باید در قرآن تفکر و تأمل نمود. و می‌بینیم در عصر رسول «ص» اصلا اختلافی هم در عقائد پمش نیامد.

[ صفحه 459]

و این آیات بیانگر آیات دیگری هستند که در آن آیات امر به تدبر و تفکر در قرآن بطور مطلق شده است یعنی تدبر و تفکر در قرآن با الهام از بیان رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم. و اینگونه بیان جز با نوعی اتصال به غیب میسر نیست. و پر واضح است که معرفی مقامی که بتواند با الهام از غیب قرآن را تفسیر کند جز از ناحیه خود پیامبر از ناحیه دیگر میسور نیست، لذا می‌بینیم پیامبر عدیل قرآن را پس از خود معرفی می‌کند «کتاب الله وعترتی»تا جامعه اسلامی دچار خلاء فکری نشده و پراکندگی ایجاد نشود [463] بهمین مناسبت است که می‌بینیم که جز مولای متقیان و ائمه معصومین «ع» کسی مدعی نشد که احاطه بقرآن داشته و تفسیر آنرا نه فقط در سطح متعارف بلکه معنای آنرا تا هفتاد بطن احاطه داشته باشد. بنابراین پیروی از اهل‌بیت «ع» و اطاعت از آنهاست که در هر بعد مایه‌ی نظام امت است. و همین امر تأمین از هر گونه افتراق و اختلاف و فکر است و موجب نظام در همه ابعاد در جامعه اسلامی می‌باشد و با اتصال سنخ وحی که با عالم غیب دارند جوابگوی رشد افکار بشری در هر رشته از اقتصاد و سیاست و حقوق مدنی و جزائی و صدها نظائر آن که رو به

[ صفحه 460]

تکامل است می‌باشند. و در این صورت می‌توان جلوی هرج و مرج افکار و عقائد را که منشاء اختلاف برونی است گرفت پس ائمه علیهم‌السلام و علماء راستین متولّیان مکتب اسلام هستند که می‌توانند افکار بشری را با استفاده از قرآن بدون افراط و تفریط تغذیه نموده و از انحراف مصون ساخته و نظم واقعی بخشند. و دیگر از هرگونه دسته بندی و صف آرائی در مقابل همدیگر مصون مانند و فلاسفه در مقابل متکلمین و یا فقها در مقابل فلاسفه صف آرائی نکنند. و تاریخ دانش پژوهانی مانند مولفان کتاب اخوان الصفاء تکرار نمی‌شد تا بطور قاچاق دست به تألیف آن کتاب نمی‌زدند و حربه تکفیر دیگر کارگر نبود.
متن: والجهاد عزا للاسلام.
شرح: پیکار با دشمنان اسلام را مایه عزت و سربلندی قرار داد.
جهاد در این فراز بمعنای لغوی آن پیکار می‌باشد. فقهای اسلام از مجموع آیات و روایات وارده اقسامی برای احکام جهاد بدست آورده و برای هریک اصطلاح خاصی دارند که در ذیل بطور گذرا اشاره می‌شود:
جهاد بمعنای عام: عبارت از بذل نفس و مال برای اعلای کلمه اسلام و برپا داشتن شعائر ایمان است. با قید «اعلاء کلمه اسلام» تعریف شامل جهاد با کفار و با قید «برپا داشتن شعائر ایمان» شامل جنگ با طائفه موسوم به «بغاة» می‌شود.
بغاة، جمع باغی و آنها گروهی هستند که بر امام معصوم «ع» شورش نمایند و از اطاعتش سرپیچی کنند مانند گروهی که در جنگ جمل و یا صفین بودند، و چه نام گذاری به «باغی» الهام از آیه شریفه است که می‌فرماید: «فان بغت احدیهما علی الاخری فقاتلوا التی

[ صفحه 461]

تبغی حتی تفی‌ء الی امر الله» [464] اگر یک گروه از مومنان تجاوز بدیگری نمود با تجاوزگران پیکار کنید تا آنان به امر خدا برگردند...
جهاد بر دو قسم است. جهاد تهاجمی برای دعوت باسلام و هجوم به کفار و نشر آیین الهی و گسترش دین در روی زمین، جهاد دفاعی، برای دفاع و راندن از سرزمین‌های اسلامی است.
در جهاد تهاجمی اذن امام معصوم «ع» باتفاق فقها شرط است و نمی‌توان با اذن فقها که نواب عام هستند باین قسم جهاد قیام و اقدام نمود و روایات زیادی چنانکه صاحب ریاض ادعای تواتر نموده، در این باب وارد شده و از جمله آنهاست «ان القتال مع غیرالامام المفترض طاعته حرام مثل المیتة والدم ولحم الخنزیز» جنگ با غیر امام مفترض‌الطاعه مانند خوردن میته و خون و گوشت خوک حرام است...
جهاد تهاجمی با سه طائفه صورت می‌گیرد:
1- بغاة، و مراد افرادی هستند که بر علیه امام مفترض الطاعه یاغی شوند و اسلحه بدست گیرند.
2- اهل کتاب، مراد یهود و نصاری و مجوس و جهاد با این سه طائفه در صورتی است که از دادن جزیه خودداری نمایند در این صورت امام معصوم با آنها جنگ می‌کند و اگر جزیه دادند از جنگ دست برداشته می‌شود و می‌توانند آزادانه در ممالک اسلامی بمراسم دینی خود عمل نمایند.
3 - جنگ با کفار مانند مشرکان جنگ با اینان با دادن جزیه پایان نمی‌گیرد باید یا اسلام را بپذیرند و یا کشته شوند. جهاد دفاعی، در صورتی است که خطری از ناحیه بیگانگان و دشمنان

[ صفحه 462]

اسلام بحوزه اسلام بشود. در این قسم باید تمام مسلمانان بر علیه دشمن بسیج شوند اعم از زن و مرد و سالم و معیوب، صاحب جواهر می‌فرماید:
«اگر گروهی از کفار به مسلمانان هجوم آوردند بنحوی که بیم رخنه براساس اسلام برود و یا خواستند به آبادیهای مسلمانان هجوم آورند و آنان را اسیر نمایند در چنین صورتی دفاع از کفار بهمه مسلمانان واجب می‌شود خواه آزاد باشد یا بنده مرد باشد و یا زن سالم باشد یا مریض کور باشد یا لنگ و یا مانند آن در صورتی احتیاج بحضور آنان در صحنه، و در چنین جهادی حضور امام و اذن او شرط نیست... [465] ».
اما اینکه جهاد عزت اسلام است پر واضح است چنانکه اکنون می‌بینیم در اثر مسامحه در این فریضه بزرگ کشورهای اسلامی مورد تاخت و تاز دشمنان اسلام از استعمارگران شرق و غرب واقع شده و بر تمام شئون کشورهای اسلامی مسلط شده‌اند و مسلمانان هر چند بظاهر استقلال دارند اما در تحت نفوذ و سیطره‌ی دول کفار می‌باشند و عزت و استقلال خود را از دست داده‌اند. علی بن ابراهیم بسند خود از حضرت مولای متقیان «ع» روایت کرده که فرمودند:
«ان الله فرض الجهاد و عظمه و جعل نصره و ناصره والله ما صلحت دین ولا دنیا الا به.» [466] .
یعنی «براستی خدا جهاد را واجب فرمود و آن را بزرگ داشته و جهاد را یار و یاور خود قرار داد بخدا سوگند نه دین و نه دنیا اصلاح

[ صفحه 463]

نمی‌پذیرد مگر با جهاد.»
علی علیه‌السلام وقتی که اصحاب معاویه در صفین به نزدیکی فرات رسیدند و آب را بر اصحاب علی «ع» بستند خطبه‌ای ایراد فرموده‌اند که در آن معیار عزت و ذلت در زندگی را با بیان بسیار شیوا چنین بیان می‌فرمایند:
«قد استطعموکم القتال فاقروا علی مذلة و تاخیر محله او روّوا السیوف بالدماء ترووا من الماء، فالحیوة فی موتکم قاهرین والموت فی حیاتکم مقهورین...» [467] .
«اینان خواهان جنگند، یا بر ذلت و بیچارگی در دست دشمن و عقب افتادن تن دردهید و یا شمشیرها را از خون دشمن سیراب کنید تا به آب فرات دست یابید، زیرا زنده بودن در مرگ شما است در حالیکه بر دشمن پیروز شوید، و مردن در زنده بودن شما است در حالیکه در دست دشمن مغلوب باشید!...»
متن: والصبر معونة علی استیجاب الاجر
شرح: صبر و استقامت را کمک برای استحقاق اجر و پاداش قرار داد.
صبر دو گونه است:
1- صبر بر طاعت و فرمان برداری از امر و نهی الهی در عمل به واجبات و ترک محرمات.
2- صبر در مقابل حوادث روزگار در رویدادهای اندوه آور و طاقت فرسا.
شریکة القرآن در این قسمت پاداش صبر را بطور مطلق بیان می‌فرماید «استحقاق اجر و مثوبت» و بلکه فرمود شکیبائی موجب

[ صفحه 464]

حتمی شدن پاداش است خواه در دنیا و آخرت، مقید به دنیا و یا آخرت نفرمود، و این اشاره به عظمت صبر است و الهام از قرآن چه اینکه خدای متعال می‌فرماید: «وکل شی عنده بمقدار» [468] هر چیز در نزد او باندازه معین می‌باشد... ولی صبر را از این محدوده خارج ساخته و می‌فرماید: «انما یوفی الصابرون اجرهم بغیر حساب» [469] محققا پاداش صابران بدون حساب داده خواهد شد...
صبر و شکیبائی علاوه بر مغفرت و درود الهی موجب پاداش دنیوی است. خدا از قول یوسف «ع» در قرآن هنگامیکه با برادرانش سخن می‌گفت چنین نقل می‌کند:
«انه من یتق و یصبر فان الله لایضیع اجرالمحسنین ولاجر الآخرة خیر للذین آمنوا و کانوا یتقون». [470] .
«بدرستی چنین است کسی که تقوی پیشه سازد و استقامت و صبر کند بطور حتم خدا اجر نیکوکاران را تباه نمی‌سازد و در نزد مؤمنینی که راه تقوی را پیش گیرند اجر اخروی بهتر است...»
معلوم است که مراد از«لایضیع اجرالمحسنین» بقرینه (لاجر الآخرة...) همان پاداش دنیوی است، علاوه براینکه پاداش آخرت را هم متذکر می‌گردد.
و یا در زمینه استقامت دست جمعی می‌فرماید: «وان تصبروا و تتقوا لایضرکم کیدهم شیئا ان الله بما یعملون محیط» [471] اگر صبر و استقامت همراه با تقوی باشد هرگز کید دشمنان بشما آسیب و ضرر نمی‌رساند و

[ صفحه 465]

براستی خدا از عمل کافران آگاه است...
مولای متقیان «ع» در نهج‌البلاغه حال مومنان امت‌های گذشته را چنین بیان می‌کند که مومنان در کمال شدت از طرف فرعونهای زمان خود بودند و با نداشتن وسیله در اثر صبر و استقامت خدا آنان را نجات داد:
«حتی اذا رأی الله سبحانه حدالصبر منهم علی الاذی فی محبته والاحتمال للمکروه من خوفه جعل لهم من مضایق البلاء فرجا فابد لهم العز مکان الذل والامن مکان الخوف فصاروا ملوکا حکاما وائمة اعلاما وقد بلغت الکرامة من الله لهم ما لم تذهب الامال الیه بهم». [472] .
«تا وقتیکه خدا آنان را دید که به خاطر محبت او صبر می‌کنند و از ترس او دشواریها را تحمل می‌نمایند لذا در تنگناهای حوادث آنان را نجات بخشیده و ذلت آنان را به عزت و ترس آنان را به امنیت تبدیل نمود و بدینسان در اثر صبر و استقامت به سلطنت و حکومت رسیدند و چنان بزرگی یافتند که چنین آرزوئی درباره آنان نمی‌رفت...»
پس همانطور که خدا وعده فرموده پاداش نیکوکاران تباه نخواهد شد و در دنیا و آخرت جزای صبر و استقامت را خواهند دید.
اما برخورد اسلام در برخورد با رویدادها و حوادث ناگوار دارای نقش بسیار سازنده و زنده است و با مددگیری از دو عامل انسان را وامی‌دارد که بمشکلات و حوادث رنج‌آور فائق آید آن دو عامل یکی درونی و دیگری بیرونی است.
عامل درونی همان خود نگهداری و ورزیدگی خاص آدمی

[ صفحه 466]

است که در باطن آدمی ذخیره شده و در مواقع بروز حوادث ظاهر می‌شود.
عامل بیرونی، پناهندگی بمنبع نیروها که با آن نیرو مشکلات را از سر راه خود برمی‌دارد. از این رو عامل در قرآن کریم چنین یاد می‌کند: «واستعینوا بالصبر والصلوة» [473] از عامل درونی به صبر و از عامل بیرونی که تکیه گاه لایزالی است به صلوة تعبیر شده که با هم آهنگی این دو عامل انسان می‌تواند در مقابل حوادث ناگوار ایستادگی نماید. بر همین اساس است که در تفسیر آیه‌ی فوق از رسول اکرم صلی الله علیه و آله روایت شده هر گاه آن حضرت از یک دشواری و سختی اندوهگین می‌شدند از نماز و روزه استعانت می‌جستند. از امام صادق علیه‌السلام روایت شده که فرمودند: هنگامیکه با یکی از اندوههای دنیا روبرو شدید وضو ساخته و در مسجد نماز بخوانید و در حال نماز دعا کنید زیرا خدای متعال می‌فرماید: «استعینوا بالصبر...» آیا نمی‌بینید خدای متعال فرموده از نماز و صبر استعانت بجوئید.
آری برخورد اسلام با مسأله صبر چنین برخورد سازنده است که انسان را همواره آماد می‌کند با مشکلات با مددگیری از نیروی لایزال دست و پنجه نرم کند و واهمه‌ای بخود راه ندهد، چه اینکه برداشت اسلام از مشکلات زمینه‌ای است برای پالایش روح که انسان در ضمن این فراز و نشیبها ساخته شود و از خام بودن خارج شده و پخته گردد. نه اینکه این مشکلات وسیله‌ای برای سرخوردن و زبونی و بیچارگی در مقابل حوادث باشد چنانکه دشمنان اسلام چنین برداشتی از مفهوم صبر دارند. و بطور خلاصه لسان حال مومن و

[ صفحه 467]

صابر چنین است:

بجهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست
عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست
 

شرح والامر بالمعروف مصلحة للعامة
 
       
دوشنبه 21 تیر 1395  8:10 AM
تشکرات از این پست
mehdi0014 nazaninfatemeh rasekhoon_m rozgol
ravabet_rasekhoon
ravabet_rasekhoon
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : دی 1392 
تعداد پست ها : 8847
محل سکونت : اصفهان

پاسخ به: شرح خطبه حضرت زهرا ( سلام الله علیها ) (منبع سوال 9 )

 

شرح والامر بالمعروف مصلحة للعامة

 

اشاره

متن: والامر بالمعروف مصلحة للعامة
شرح: امر به معروف را برای مصلحت عمومی قرار داد.
یادگار نبوت با اینکه نهی از منکر در مصلحت اجتماعی موثر و بلکه بازداشتن جامعه از بدیها و منکرات تقریبا اساس برای اولی است از این رو فقط به «امر به معروف» اکتفا نمود ولی هر دو قرین هم می‌باشند بجهت اشتراک در مصلحت.
چرا باید معروف (خوبیها) را در جامعه رواج بدهیم؟
اگر ریشه و عامل بسیاری از فضائل اخلاقی و بزرگواریها را در افراد بررسی کنیم خواهیم دید که جهت عمده آن رواج فضیلت و ارج نهادن جامعه بآن می‌باشد، و کسب آن موجب آبرو و وجهه‌دار شدن در اجتماع می‌باشد که در صورت تحقق به آن، فضیلت شخص در انظار عمومی محترم و در صورت فقدان آن موفقیت خود را در جامعه از دست می‌دهد و آبرویش می‌ریزد. و چه بسا افراد زیادی که کارهای ناشایسته را برای حفظ آبرو و مقام انجام نمی‌دهند اگر این ملاحظه اجتماعی نبود خودداری نمی‌نمودند. پس نقش محیط و تلقی اجتماع در واداشتن به خوبیها و بازداشتن از بدیها و منکرات بسیار حائز اهمیت است. در جو و محیطی که فساد رایج باشد قضیه بعکس خواهد بود، فضیلت‌ها مایه‌ی عقب ماندگی و بحساب زبونی بیچارگی در میآید و پستی‌ها و رذالتها به اسم زرنگی و جلو بودن و یا با آب رنگ دیگر مانند ترقی! معرفی می‌شود. در چنین وقتی است که اراذل و اوباش سران اجتماع شده و جامعه بمانند منجلاب

[ صفحه 468]

گندیده‌ای می‌گردد که خواهی نخواهی چون کام اجتماع قوی است دامن همه را آلوده می‌کند. سعدی در گلستان از قول عارفی که از او می‌پرسند چرا در اجتماع حاضر نمی‌شوی فساد اجتماع را چنین ترسیم می‌کند.

بگفت آنجا پریرویان نغزند
چو گل بسیار شد پیلان بلغزند

از این رو است که می‌بینیم امام می‌فرماید امر بمعروف برای مصلحت عامه است و برای احیاء و حفظ ارزشهاست که باید در جامعه خوب، خوب بماند، و بد، بد بماند و این جز در سایه‌ی امر بمعروف و نهی ازمنکر میسر نیست و بر این اساس نیز باید خوبیها را در اجتماع رواج داد و آنرا اجتماعی نمود تا اجتماع خود بخود بطرف اصلاح برود.
از این جاست که استعمارگران برای از بین بردن قدرت نفوذ اجتماع عفت و فضیلت را در جامعه بی‌ارج می‌نمایند، به اصطلاح روز با شست و شوی مغزی افراد و بالخصوص جوانها این معیارها که فضیلت شمرده می‌شود معیار عقب ماندگی بحساب می‌آوردند، مثلا منتشر می‌کردند که حجاب و عفت زن یعنی عقب ماندگی او و رانده شدن از اجتماع و با تصرف در مفهوم هنر و هنرمند بی‌عفتی را رواج می‌دارند.
پس تأثیر افکار و منطق اجتماع در افراد بطور ناخودآگاه و سحرآمیز است اگر در اجتماعی فضیلت حاکم شد بالطبع اجتماع بسوی فضیلت در حرکت خواهد بود و اگر فساد حاکم شد باز اجتماع بطرف فساد خواهد رفت بهمین جهت باید در حفظ ارزشهای اصیل در اجتماع کوشید و آن هم جز در سایه‌ی اینکه اجتماع معروف را معروف به‌بیند و منکر را بد به‌بیند درست نمی‌شود و از اینجا رسالت

[ صفحه 469]

سازنده‌ی امر بمعروف و نهی از منکر در جهت حفظ و صیانت ارزشها معلوم می‌شود.
حال به بینیم نقش اسلام در اشاعه‌ی معروف به چه نحوی است؟
در اسلام به دو اصل در اشاعه معروف و برای حفظ مصلحت جامعه تاکید شده است:
1- از راه تشویق، رهبر جامعه از نیکوکاران تشویق نموده و بدکاران را توبیخ نماید، مولای متقیان «غ» در عهدنامه تاریخی خود به مالک اشتر چنین دستور می‌فرماید:
«لایکونن المحسن والمسی عندک بمنزلة سواء فان فی ذلک تزهیدا لاهل الاحسان فی الاحسان تدریبا لاهل الاسأة فی الاسائة والزم کلا منهم ما الزم نفسة...» [474] .
یعنی «مبادا نیکوکار و بدکار در نزد تو منزلت مساوی داشته باشند نسبت بهر دو بی‌تفاوت بوده و عکس‌العملی از خود نشان ندهی و نیکوکار را مورد تشویق و تقدیر و بدکار را تنبیه و عقوبت ننمائی زیرا در صورت بی‌تفاوتی نیکوکاران در کار خود هرچند نیکوست دلسرد و ناراحت می‌شود و دیگر بکارهای نیک رغبتی از خود نشان نمی‌دهند و هم بدکاران و مفسدان جرأت پیدا کرده و در کاراهای ناروای خود استوار می‌گردند...»
2- جلوگیری از بی‌تفاوتی جامعه، یعنی جامعه را به مبارزه منفی واداشتن و قطع رابطه اجتماعی از متخلفین، و این قسم مبارزه در عصر نبوت انجام گرفت. سه نفر از شرکت در جنگ تبوک سرباز زدند مسلمانان پس از مراجعت از جنگ مبارزه منفی را با آنان شروع

[ صفحه 470]

کردند. و دامنه مبارزه منفی به خانواده متخلفین هم سرایت کرد و چنان عرصه بر آنان تنگ شد که جهان با این وسعت در نظر آنان تیره و تار گردید.
«و علی الثلاثة الذین خلفوا حتی اذا ضافت الارض علیهم بما رحبت و ضاقت علیهم انفسم وظنوا ان لاملجاء من الله الا الله» [475] .
«بر آن سه نفری که از جنگ تخلف کردند آنچنان سخت گرفته شد که زمین با آن وسعت بر آنان تنگ شد و عرصه بر خود آنان نیز تنگ گردید بنحوی که یقین کردند پناهگاهی و چاره‌ای برای رهائی از این شکنجه اجتماعی و عذاب درونی و وجدانی جز ذات اقدس الهی نیست».
داستان از این قرار است که این سه نفر متخلف و دیرپا بر حسب روایت علی بن ابراهیم قمی عبارت بودند از کعب، مرارة بن الربیع، و هلال بن امیه اینان در رسیدن به پیامبر اکرم «ص» امروز و فردا گردند تا یک دفعه خبر مراجعت رسول اکرم «ص» رسید پیامبر «ص» به آنان بی‌اعتنائی فرمود و بهمین جهت همه‌ی مسلمانان. و خبر بی‌اعتنائی رسول اکرم «ص» و مسلمانان بهمسران سه نفر متخلف رسید آنها نیز به پیروی از پیامبر نسبت به شوهرانشان بی‌اعتنائی کردند و تکلیف خود را از رسول اکرم «ص» سئوال کردند پیامبر اکرم فرمود از آنان کناره‌گیری نکنید ولی از نزدیکی و هم بستری ممانعت کنید. آن سه نفر گفتند که حال چنین است ماندن ما در مدینه فائده ندارد با هم قرار گذاشتند بکوه بروند تا وقتی که خدا توبه آنان را قبول کند یا در آنجا بمیرند، و این تصمیم را عملی کردند. در یکی از

[ صفحه 471]

کوهها منزل گزیدند روزها روزه می‌گرفتند و همسرانشان برای آنان غذا می‌بردند و کناری می‌گذاشتند و بدون اینکه با آنان کلمه‌ای صحبت کنند برمی‌گشتند، مدتها بر این حال بودند روز و شب گریه کرده و دعا می‌نمودند که ارحم‌الراحمین از تقصیر آنان درگذرد، چون مدت اجابت طولانی شد یکی از آنان گفت بیائید ما خود نیز عرصه را بخود تنگ کنیم و با همدیگر حرف نزنیم شبانه از هم جدا شدند و هم قسم شدند که با همدیگر سخن نگویند تا بمیرند یا توبه آنان قبول شود. سه روز بدین منوال هر کدام در ناحیه‌ائی از کوه همدیگر را نمی‌دیدند و مشغول زاری و انابه بودند. شب سوم رسول اکرم صلی الله علیه و آله در منزل ام سلمه بود که آیه قبول توبه آنان نازل گردید و خدا توبه آنان را پذیرفت.
با دقت در این داستان انسان پی می‌برد که این چنین مبارزه منفی و در عین حال جالب چقدر سازنده است و اجتماعی را از انحراف باز می‌دارد و سبب اشاعه و استواری صلاح در جامعه می‌گردد.

معروف و منکر چیست؟

معروف از ریشه عرف گرفته شده یعنی شناخته شده و منکر در مقابل آن یعنی ناشناخته. در قرآن کریم از برادران یوسف «ع» نقل می‌کند وقتی که وارد بر وی شدند یوسف برادران را شناخت و آنان یوسف را بجا نیاوردند «فلما جاء اخوة یوسف فعرفهم وهم له منکرون» «برادران یوسف وقتی که آمدند وی آنانرا شناخت ولی آنان یوسف را بجا نیاوردند...»

[ صفحه 472]

بنابراین می‌توان در تعریف معروف چنین گفت: «المعروف اسم لکل فعل یعرف بالعقل والشرع حسنه والمنکر ما ینکر بهما)، کاری را که عقل و شرع آنرا بپذیرد معروف نامیده می‌شود، در مقابل آن هر کاریکه عقل و شرع آنرا نپذیرد منکر گفته می‌شود چنانکه قرآن از لوط علیه‌السلام نقل می‌کند که به قوم خود گفت «تاتون فی نادیکم المنکر» «شما کاری را که در نزد عرف ناشناخته و پذیرفته نیست مرتکب می‌شوید.»
در تفسیر این آیه شریفه از حضرت رضا «ع» وارد شده که در تفسیر این آیه فرمودند «کانوا یتضارطون» «یعنی این مردم نادان و بی‌شرم قوم لوط در جلسات خود با کمال وقاحت و بی‌شرمی تیز می‌دادند.»
پیدا است این چنین کاری ناشناخته با فطرت انسانی است.
خدای متعال فطرت انسان را موزون آفریده و بعضی از کارها را که انسان انجام می‌دهد با آن آشناست و بعضی کارها را نمی‌شناسد و با آن سازگار نیست و در صورت ارتکاب دچار ملامت باطنی می‌شود گرچه این فطرت در جامعه دست خوش تغییر و تبدیل می‌شود ولی انسان قبل از مسخ چنین فطرت موزونی دارد گواه بر این مسئله کودک است که بر طبق همان فطرت دست نخورده راست می‌گوید چون با فطرتش آشناست و دروغ نمی‌گوید چون بر فطرت پاک ناشناخته است. و با همین فطرتهای دست نخورده است که انسان می‌تواند حق و باطل را از هم بازشناخته و به فضیلت عملی انسانی آراسته گردد. و این خود یکی از عجایب آفرینش آدمی است و حاکی از شخصیت چند بعدی اوست و بر اساس قرآن از این زاویه به خلقت انسان به دیده‌ی تحسین نگریسته و سوگند یاد می‌کند «ونفس و

[ صفحه 473]

ماسواها فالهمها فجورها وتقویها» [476] سوگند بروان آدمی و خلقت موزونش که در اثر الهام بدکاریها و تقوی هردو را در سرشت او قرار داد...
پس بطور خلاصه معنای معروف عبارت از هر کاری است که مورد شناخت فطرت و عقل و شرع باشد و منکر عبارت از کاری است ناشناخته و بی‌ارتباط با فطرت و عقل. و چنین امر بمعروف و نهی منکر در برگیرنده مصالح زیر است که امام می‌فرماید:
«ان الامر بالمعررف والنهی عن المنکرسبیل الانبیاء و منهاج الصلحاء فریضه عظیمة بهما تقام الفرائض و تزمن المذاهب و تحل المکاسب و ترد المظالم و تعمر الارض وینتصف من الاعداء و یستقیم الامر» [477] .
«دعوت به معروف و بازداشتن از منکرات راه پیامبران و برنامه صالحان فریضه بزرگی است که بر اساس آن واجبات الهی برپا می‌شود و راه‌ها امن می‌گردد و معاملات از راه مشروع انجام می‌گیرد و مالهای غصبی بصاحبان خود برمی‌گردد، و کشور اسلام، آباد می‌شود، و از دشمنان دادستانی می‌شود، و کارها بر مبنای عدل استوار می‌گردد...»

شرح وبر الوالدین وقایة..

متن: وبرّ الوالدین وقایة من السخط.
شرح: خداوند متعال فرمان‌برداری و اطاعت از پدر و مادر را سبب نگهداری از غضب و خشم خویش قرار داد.
فرمان برداری از والدین رابرّ بفتح با می‌گویند [478] چنانکه در آیه‌ی شریفه در مدح یحی بن زکریا «ع» می‌فرماید «وبرا بوالدیه ولم یکن جبارا

[ صفحه 474]

عصیا» [479] یحیی «ع» به پدر و مادر خود فرمانبردار بود و جبار و نافرفان نسبت به آنان نبود. امر باطاعت والدین در آیات مکرر شده از جمله:
«وقضی ربک ان لاتعبدوا الا ایاه و بالوالدین احسانا فاما یبلغن عندک الکبر احدهما اوکلاهما فلاتقل لهما اف ولا تنهرهما وقل لهما قولا کریما واخفض لهما جناح الذل من الرحمه وقل رب ارحمهما کما ربیانی صغیرا» [480] .
مشیت حتمی ذات اقدس الهی بر آن گرفته که جز او را پرستش‌نکنید و به پدر و مادر خود نیکی کنید و چنانچه یکی از آنان و یا هر دو به پیری رسیدند (و در اثر پیری تندخو و کم طاقت شدند) بر آنان اف! نگو، و بانگ بر آنها نزن و با آنها بخوشی و مهربانی سخن گو به آن سان که مرغ بال مذلت برای جوجه‌های خود می‌گشاید تو نیز با لطف و رحمت در برابر آنان کوچکی نما و در دعا بر آنان بگو پروردگارا! بر آنان رحمت و لطف خود را ارزانی دار چنانکه آنان مرا در طفولیت پرورشم دادند...»
اما اینکه مانع از غضب پروردگار است علاوه بر فرمایش خود صدیقه طاهره «ع» که مهربانی با والدین مانع از غضب الهی است نیز در کافی از ابراهیم بن شعیب از امام صادق علیه‌السلام روایت کرده که بخدمت امام عرض کردم:
«ان ابی قد کبر جدا وضعف فنحن نحمله اذا اراد الحاجة. فقال: ان استطعت ان تلی ذلک منه فافعل ولقمه بیدک فانه جنة لک غدا».
یعنی: «پدرم به غایت سن پیری رسیده و ضعف پیدا کرده و در وقت قضای حاجت او را کمک می‌کنم. امام فرمود: اگر توانستی

[ صفحه 475]

خودت با مباشرت این عمل را انجام بده و خود به تنهائی بکارهای او رسیدگی نما و با دست خود بدهانش لقمه بگذار. زیرا براستی اینکار برای فردای تو سپری است...»
یعنی این کار سپر غضب الهی است. و نیز از امام سجاد روایت شده که فرمودند:
شخصی به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله گفت: یا رسول‌الله! از منکرات عملی نمانده که من آنرا انجام نداده باشم آیا در وربه برای من با آن همه گناهان گشاده می‌باشد؟
رسول اکرم «ص» فومود: آیا پدر و مادرت زنده هستند. گفت پدرم زنده است.
«فرمود برو به او نیکوئی و مهربانی کن. امام سجاد «ع» فرمود بمحض اینکه شخص سئوال کننده از محضر رسول صلی الله علیه و آله خارج شد پیامبر «ص» فرمود: ای کاش مادرش در قید حیات می‌بود.»
از این جمله معلوم می‌شود که مهربانی با مادر بیشتر از پدر در کفاره گناهان مؤثر است. و نیز امام سجاد علیه‌السلام در صحیفه مبارکه سجادیه دعای 24 از ذات اقدس الهی چنین درخواست می‌کند:
«اللهم اجعلنی اهابهما هیبة السلطان العوف وابوهما برالام الرؤف واجعل طاعتی لهما و بری لهما اقر لعینی من دقدة الوسنان واثلج لصدری من شربة الظمأن حتی اوثر علی هوای هواهما واقدم علی رضای رضاهما و استکثر برهما لی وان قل واستقل بری لهما وان کثر.»
یعنی «بارالها! مرا آنچنان قرار بده که از والدینم مانند پادشاه ستمکار بترسم و در عین حال مانند مادر بر آن دو مهربان باشم

[ صفحه 476]

(عاطفه ممزوج از ترس و محبت). و اطاعت مرا بآنان آنچنان قرار بده که از خواب بر چشمان خواب آلوده لذیذتر و از شربت آبی بر تشنه گام گواراتر باشد تا خواسته‌ی آنان را بر خواسته‌ی خود و رضای آنان را بر رضای خود مقدم بدارم و نیکی آنان را بزرگ بشمارم اگر چه اندک باشد و نیکی خود را اگرچه بزرگ باشد قلیل بنمایانم...»
متن: وصلة الارحام منماة للعدد.
شرح: خداوند متعال پیوند با خویشاوندان را سسب تکثیر عدد و نسل قرار داد.
خداوند متعال در قرآن کریم رعایت خویشاوندان و تفقد از آنانرا آنچنان تاکید فرموده که در ردیف تقوی قرار داده چنانکه در این آیه شریفه می‌بینیم: «اتقوا الله الذی تساءلون به والارحام» خود را از غضب خدای متعال که همدیگر را در کارهای مهم باو سوگند می‌دهید نگهداری نموده و نیز از گسستن از ارحام خودداری نمائید... و به تفسیر همین آیه ناظر است روایتی که از جمیل بن دراج از حضرت صادق علیه‌السلام روایت کرده:
«عن الصادق علیه‌السلام: ان الله امربصلتها وعظمها الا تری انه جعلها معه.»
«حضرت فرمود: خدای متعال به پیوند رحم خویشاوندی امر فرمود و آنرا بسیار بزرگ تعبیر نمود تا جائی که همدوش ملاحظه از ذات بی‌همتای خود قرار داد!»
برای تکمیل فائده و اهمیمت مسئله در چند مورد بحث می‌کنیم:
1- قطع رحم حرام است. چنانکه از آیات قرآنی و اخبار وارده بر

[ صفحه 477]

تأکید آن استفاده می‌شود. شهید اول در قواعد! می‌گوید: «هل الصله واجبة او مستحبة، والجواب انها تنقسم الی الواجب و هو ما یخرج به عن القطعیة فان قطعیة الرحم معصیة بل هی من الکبائر والمستحب مازاد علی ذلک».
«سؤال می‌شود صله‌ی رحم واجب است یا مستحب. در پاسخ گفته می‌شود یک قسم واجب است و آن عبارت از حدی از صله است که از عنوان قطع رحم خارج می‌شود زیرا قطع رحم گناه و بلکه از گناهان کبیره است. و یک قسم مستحب است و آن عبارت از آنست که بالاتر ازحد و واجب باشد...»
نگارنده گوید: در اصول به ثبوت رسیده که حکم بیک طرف تعلق می‌گیرد: فعل و یا ترک. مثلا شرب خمر فعلی است که نسبت بقدرت مکلف دو طرف دارد، آشامیدن و ترک آن، حرمت در اینجا فقط متعلق به فعل است، و دیگر ترک آن متعلق وجوب نمی‌باشد، و نیز همانگونه است نماز که فعل آن واجب ولی ترکش حرام نیست و از این تعبیر می‌شود: که احکام بسیط هستند و مرکب نیستند. مرکب به این معنی که وقتی فعل واجب شد ترکش نیز حرام باشد، زیرا مسلم است که وجوب و حرام مولوی مراد است نه ارشادی، و بالضروره هر ترک واجب یک عقاب دارد نه دو عقاب، یکی از باب ترک فعل واجب و دیگری از بابت ترک حرمت آن، بلکه عقوبت از جهت ترک فعل است. بنابراین در مورد رحم هم تحقیق چنین است که قطع رحم است و موجب عقوبت، نه اینکه صله آن واجب باشد. و صله‌ی رحم دو حکم ندارد یکی وجوب صله‌ی رحم و دیگری حرمت قطع آن، چنانکه شهید اول اعلی الله درجه فرموده که قطع حرام است و خروج از قطع تا حد صله‌ی آن واجب.

[ صفحه 478]

2- مراد از رحم که قطع آن حرام است کدام است؟
ظاهر آنست که در عرف مردم آنرا خویشاوند حساب نمایند خواه محرم باشد یا نه، و لازم نیست که خویشاوند نزدیک باشد، زیرا در جائی شرعا عنوان معین نشده پس مرجع عرف است.
3- معیار برای تعیین حدی که با آن از حدود حرمت بتوان بیرون آمد عبارت از آنست که عرف بگویند قطع رحم نکرد. و مسلم است که با اختلاف عادت و دوری و نزدیکی محل سکونت تفاوت خواهد کرد.
4- صله رحم. ممکن است با سلام کردن تحقق یابد چنانچه در روایت نبوی صلی الله علیه و آله و سلم وارد شده «صلوا ارحامکم ولو بالسلام» صله رحم بجا آورید با خویشان خود هر چند با سلام کردن باشد...
پر واضح است این روایت ناظر بغیر موارد وجوب آنست زیرا مثلا اگر رحم پدر و مادر باشند و آنها تنگدست باشند واجب است فرزند معاش آنها را اداره نماید و در غیر از والدین مستحب است که در صورت تنگدستی معاش آنها را اداره نمود و اگر خویشاوند وارث باشد مستحب موکد است. و اگر تنگدستی نباشد هدیه دادن به آنها مستحب است. و روایت نبوی «ص» در موردی است که جز از سلام کردن میسور نباشد. [481] .
متن: القصاص حقا من الدماء
شرح: خدای متعال قصاص را برای جلوگیری از خون ریزی مقرر فرمود.

[ صفحه 479]

در این قسمت صدیقه طاهره «ع» به آیه‌ی شریفه «ولکم فی القصاص حیوة یا اولی الالباب» در قصاص برای خردمندان زندگی مخصوصی است... اشاره می‌فرماید. چون قصاص از احکام جزائی اسلام و چه بسا عده‌ای ناآگاه آنرا خلاف رأفت و دلیل بر خشونت احکام اسلامی بدانند، بهتر است با بیان مقدمه‌ای به اشکالات مطرح شده پاسخ داد.
بطور کلی احکامی که در اسلام تشریع شده، مانند قصاص الهام از قانون تکوینی است که دست قدرت آفریدگار حکیم در غریزه و فطرت هر حیوان نهاده، زیرا می‌بینیم دفاع در مقابل متجاوز و نشاندن وی در جای خود، در انسان و حیوانات موجود است و اگر ما این حرکت دفاعی را در مقابل ستم از انسان بگیریم او را انسانی غیر معمولی نموده و به زبونی و ذلت واداشته‌ایم. و در هر جامعه بشری اگر نگاه کنیم می‌بینیم ذلت و خواری زشت و مکروه است و ذلت هم مفهومی جز تحمل ستم و تجاوز ندارد.
و اگر در رفتار کودکهای خردسال بنگریم خواهیم دید که در برابر کسی که بدون جهت صدمه می‌رساند شدیدا موضع دفاعی گرفته و درصدد تلافی برآمده و بهر وسیله باشد از او انتقام می‌گیرد و اگر نتوانست تاسف خود را با زبان گریه و اعلام مظلومیت و معرفی ظالم ابراز می‌دارد. دقت در زندگی حیوانات نیز کاشف از وجود غریزه دفاع در آنان می‌باشد و در مقابل متجاوز استقامت نموده و متجاوز را از حریم خود می‌رانند. و براساس همین امر غریزی و فطری نظام اجتماع اسلامی بنیان گذاری شده و یکی از پایه‌های اساسی آن پاکسازی موجودات مزاحم و متجاوز است.
در طب می‌بینیم اگر عضوی از اعضاء بدن فاسد شد و مانند آن

[ صفحه 480]

صحت بدن را مختل نمود آن عضو فاسد را قطع می‌نمایند و دیگر صلاحیت عضو بودن بدن را در اثر مختل کردن نظم طبیعی سایر اعضاء از دست خواهد داد. و این اصل مستفاد از فطرت را قرآن کریم در مورد هلاک کردن فرزند نوح علیه‌السلام بیان می‌کند: «انه لیس من اهلک انه عمل غیر صالح» [482] او دیگر او خاندان تو نیست او عمل ناصالح است و صلاحیت عضو بودن ترا ندارد.

گر بیک دندان تو کرم اوفتاد
نیست دندان، برکنش ای اوستاد

باغبان که پاسدار مصالح باغ می‌باشد برای حراست گیاهان مفید درختان بارور گیاهان و شاخه‌های مزاحم را قطع می‌کند، و گرنه گیاهان و درختان فاسد امان نمی‌دهند. چنانکه کسی با نظر سطحی بنگرد می‌گوید چرا عضوی از اعضاء بدنش با داشتن سوابق خدماتی با کمال قساوت از جامعه بدن قطع شود؟ چنین قضاوتی کاملا سطحی بوده و بلکه نابخردانه است بر فرض زیان اندکی که در این عمل باشد در مقابل خیر کثیر که عائد جامعه می‌شود قابل ملاحظه نیست. پس اگر مصالح افراد و جامعه را در نظر بگیریم خواهیم دید حکم قصاص چه تاثیر بسزا و مهمی را در صیانت جامعه بشری ایفا خواهد نمود. حق قصاص و از بین بردن جانی و پاکسازی جامعه از شخصیت کثیف آنان درست مانند قطع یکی از اعضاء بدن است که فاسد شده است از این رو می‌بینیم قرآن کریم و به تبع آن صدیقه طاهره به تعبیر دیگر می‌فرماید در تشریع قصاص «زندگی دیگری» است. اینک چند اشکال:

[ صفحه 481]

1- می‌گویند: تشریع قصاص عملی است مانند همان عمل نابخردانه جانی و تکرار عمل جاهلانه در نزد عقل مانند ابتداء آن و بلکه بیشتر محکوم است.
2- پاسخ این اشکال با دقت در مقدمه‌ی فوق معلوم می‌شود که قصاص تکرار همان عمل نیست، بلکه در مبدء و خود فعل و در غرض و غایت دو عمل است که با هم فرق روشن دارند. زیرا مبدء خیانت عبارت از قوه غضبی است که مابه الاشتراک انسان و درندگان است و شخص جانبی از قوه غضبی بدون رعایت فرمان قوه عاقله مبادرت باین عمل جانیانه نموده است، اما قصاص از قوه عاقله فرمان می‌گیرد، و عقل برای استقرار نظم و امنیت در جامعه و برطرف ساختن هرج و مرج اجتماع و حفظ احترام جان افراد حکم قصاص را صادر می‌نماید. اما در غایت و انگیزه با هم تفاوت دارند زیرا انگیزه‌ی جانی تسکین غضب و تشفّی آن است که اقدام به جنایت می‌نماید ولی در قصاص انگیزه استقرار نظم و برقراری تعادل در سطح اجتماع است. و چون افعال انسان بدون قصد و نیت صورت نمی‌گیرد، پس قصدها در انجام عمل متفاوت است و تکرار نیست.
3- قصاص ناشی از غریزه‌ی انتقام جوئی و قساوت است و عملی نمودن قصاص یک خوی ناپسند حیوانی است!
- پاسخ اینکه گفته شد قصاص بمنظور حفظ و صیانت از آنچه حیات اجتماعی را بمخاطره انداخته می‌باشد و ناشی از تصویب عقل و حکم عملی آن است، برخلاف جنایت که امر شخصی و برای فرو نشاندن آتش غضب است پس اولی خوی ناپسند حیوانی و دومی رافع و جلوگیر آنست و هرگز چیزی و مانعش صورت یک عمل بخود نمی‌گیرد.

[ صفحه 482]

4- می‌گویند: انسان کشی منشائی جز از اختلال روانی ندارد و می‌بایست اختلال روانی را معالجه نمود نه اینکه مبتلاء را از بین برد.
- این اشکال هم مانند دو اشکال دیگر مغالطه است. زیرا مراد از اختلال روانی اگر مغلوب شدن قوه عاقله در حین ارتکاب جرم می‌باشد چنین مغلوبیتی که موجب از بین بردن اختیار و درک و شعور نباشد اختلال گفته نمی‌شود زیرا در حال اختیار خود را مغلوب قوه غضبی نموده و همین معیار برای صحت تادیب و قصاص است. و اگر مراد از اختلال روانی از بین رفتن قوه عاقله و درک و تمیز باشد چنین فردی مشاعرش مختل و باید آنرا روانه تیمارستان ساخت. و اسلام از چنین فردی حکم را برداشته و فرمود «رفع القلم عن المجنون حتی یفیق» [483] از دیوانه حکم برداشته شده تا از این مرض افاقه و بهبود حاصل نماید...
5- می‌گویند: قانون قصاص یادگار دوران سبعیت و توحش بشریت است جامعه، تکامل یافته و پیش رفته فعلی بشریت اجازه نمی‌دهد که قانون صحرائی و جنگلی در آن اجرا شود!؟
پاسخ، آنچه با تأمل در آیات قرآن کریم و روایات صحیح و در حد تواتر استفاده می‌شود در تمام ادوار گذشته بشریت بموازات ادراکات عقلی که در لسان شرع از آن به رسول باطنی تعبیر شده است حجت‌های الهی هم که چراغ هدایت برای جامعه بشری باشند مبعوث شده‌اند و گرنه لازم می‌آید که خلقت بشر لغو و عبث بشود و ذات اقدس الهی منزه از دست زدن به کار عبث است. چرا در اثر

[ صفحه 483]

طغیان و سرکشی در امت‌های بشری پس از هدایت انبیاء جاهلیت پدید آمده و این جاهلیت نتیجه‌ی عدم پیروی از مکتب انبیاء علیهم‌السلام است و بطور کلی خط جاهلیت در سیمای قرآن بر اساس عدم پیروی از مکتب آسمانی است که بوسیله‌ی پیامبران در ادوار گذشته به بشریت ارائه شده است و مخصوص دوره و مکان و زمان خاصی نیست. در این آیه شریفه می‌فرماید: «وان من امة الا خلا فیها نذیر» [484] هیچ امتی نیست مگر اینکه بیم دهنده‌ای در میان آنان بوده... در این آیه‌ی شریفه کلمه من استغراق نفی را می‌رساند، یعنی هیچ اجتماعی و امتی نبوده مگر اینکه در میان آنان از طرف خدا بیم دهنده‌ای بوده است.
پس آنچه مشهود و معروف است که می‌گویند: فلان عمل یادگار دوران توحش است درست نیست چه هر وقت بشریت در برابر مکتب انبیاء تسلیم نشود همان وقت دوران توحش و جاهلیت از دیدگاه قرآن خواهد بود.
و اینطور نبوده که انبیاء و مصلحان الهی به تکامل تدریجی آمده باشند و چنین اعتقادی از لوازم اعتقاد بعدم استقلال انسان در نوع و تکامل از حیوان و بوزینه است، که ناخودآگاه به نویسندگان و فضلاء ما هم سرایت کرده است.
پس از این مقدمه در پاسخهای قبل اشاره شد که حسن و قبح در خود فعل تنها بدون اتصاف بوصفی نیست و بعبارت دیگر در فعلی که فاقد انگیزه باشد نیست بلکه غرض و انگیزه است که به عمل صورت توحش می‌دهد در هر زمانی می‌خواهد آن عمل انجام شود بشود، پس

[ صفحه 484]

اگر غرض تشفی و انتقام و خالی کردن عقده باشد این عمل نشانگر غریزه‌ی سبعیت و ددمنشی است که انسان تکامل نیافته و تحت فرمان عقل عملی نرفته دست به چنین کاری می‌زند نه یادگار دوران توحش، و اگر غرض اقامه و برپائی عدل است چنین فعلی ممدوح است و ترکش قبیح است اگر چه بدوران گذشته ارتباط داشته باشد. پس انگیزه‌ی و غرض به عمل صورت زیبا و زشتی می‌بخشد و زمان خاصی مدخلیت ندارد.
شگفتی در این است این قبیل اعتراضات از سوی خودباختگانی طرح می‌شود که اربابان آنان در راه توسعه طلبی و غارت ثروتهای ملتها هرگونه توحش را بصورت مدرن و اسلحه‌های مخوف عملی ساخته و هرسال وسائل ویران کننده‌ای را اختراع می‌نمایند که با استفاده از آنها میلیونها انسان بلادفاع و بی‌گناه از زن و بچه را هلاک و یا دچار امراض و یا نقص عضوی که صدبار از مرگ بدتر است می‌نمایند.
آری گفته‌اند که «الرحمة فوق العدل» رحمت و فضل بالاتر و گرامی‌تر از عدل است. ولی هیچوقت فضل و رحمت نمی‌توانند مانند عدل پاسدار و نگهبان مصالح عمومی بشود.
اسلام برای افرادی که بخواهند بکلاس عالی اسلام برسند، راهی را به روی طالبانش باز کرده و تشریع قصاص را بعنوان حق اولیای مقتول قرار داده و می‌فرماید: «فمن عفی له من اخیه شی فاتباع بالمعروف واداء الیه باحسان». [485] .
«پس اگر در مورد جانی از طرف برادرش بوی چیزی بخشیده

[ صفحه 485]

شود از نیکی پیروی نموده، و در حق او احسان کرده است...»
اسلام از راه حکمت و مصالح اجتماعی قصاص را تشریع نموده و برای نیل به هدف عالی انسانیت برای اولیای مقتول راه بخشودن را هم باز گذاشته، و قصاص را حقی قابل گذشت قرار داده نه حکم غیرقابل اسقاط و اولیای مقتول را نسبت به قاتل میان یکی از سه حق مخیر قرار داده:
1- حق قصاص.
2- صلح کردن به دیه در صورتی که جانی حاضر باشد.
3- عفو بدون خونبها.
نکته‌ی لطیف در آیه آنست که قاتل را برادر معرفی می‌کند «فمن عفی له من اخیه...» با تحریک عواطف اولیای مقتول و اینکه با این جنایت مقتول از برادری ساقط نشده و در حکم آنست که بفرماید هنوز با این جنایت از برادری دینی بودن بیرون نرفته، بهتر است که قصاص با تخفیف عملی شود و یا اصلا مورد عفو قرار گیرد. و این است صراط مستقیم خالی از افراط و تفریط.
متن: والوفاء بالنذر تعریضا للمغفرة
شرح: خدای متعال وفاء بنذر را زمینه‌ای برای مغفرت خود قرار داد.
نذر عبارت از کار ثوابی است که شخص مکلف بر عهده خود واجب می‌سازد. مانند اینکه در نذر مطلق نذر کننده می‌گوید: «لله علی ان افعل... او اترک...» برای خداست در ذمه من مثلا دو رکعت نماز مستحبی بخوانم و یا فلان عمل مرجوح را ترک نمایم، و یا در نذر شروط بگوید: «لله علی ان کان کذا ان افعل او اترک...» در عهده من است برای خدا اگر مثلا مریض شفا یافت فلان عبادت و یا

[ صفحه 486]

فلان عمل مرجوح را ترک نمایم. وفاء و بجا آوردن نذر در قرآن مورد مدح قرار داده شده چنانکه در سوره هل اتی/7 [486] میخوانیم «یوفون بالنذر و یخافون یوما کان شره مستطیرا» «این عده (به اتفاق مفسرین مراد مولای متقیان و فاطمه زهرا صلوات الله علیهما می‌باشد) به نذر خود وفا می‌کنند و از روزی می‌ترسند که شر آن همه جا را فرا خواهد گرفت»... جمله‌ی «یوفون بالنذر» در مقام مدح است زیرا وفاء به نذر باید موقعیت بس ارجمندی را داشته باشد تا خدای متعال اولیای خود را بآن عمل تمجید و تجلیل نماید.
اما اینکه فرمود این عمل موجب درست شدن زمینه‌ی غفران الهی است فعلا دو جهت به نظر می‌رسد:
1- نذر از اقسام عهد و پیمانی است که شخص میان خود و خدا می‌بندد و استقامت در پیمان علاوه از مدح عقلی شرعا هم ممدوح است در آیه‌ی «والموفون بعهدهم اذا عاهدوا» [487] افرادیکه به پیمان و عهد خود وفا می‌کنند بدون شبهه بجا آوردن نذر از مصادیق بارز پیمان بعهد است که انسان بدین وسیله خود را در معرض مغفرت و بخشایش الهی قرار می‌دهد.
2- در تکالیف حتمی دیگر وجوب آنها در تحت اختیار مکلف نیست، اما وجوب وفا به نذر تکلیف حتمی است که شخص با اختیار خود بر ذمه خود می‌آورد، واضح است که در چنین شخصی روح تسلیم و فرمان برداری مولای حقیقی بیشتر است بویژه در نذر غیر

[ صفحه 487]

مشروط، و مانند کسی است که در جهاد هجومی با اینکه بمناسبت عذری مانند لنگ بودن یا تکلیف جهاد از وی برداشته شده ولی با عشق و محبتی که بخدا دارد، با شوق هرچه تمامتر با همان پای شکسته عازم میدان جهاد می‌گردد چنانکه از این نمونه‌ها در عصر نبوت بسیار می‌بینیم. یکی از صحابه هر دو فرزندش عازم جهاد بودند او نیز با اینکه پایش لنگ بود و تکلیفی نداشت بهر وسیله‌ای بود از پیامبر «ص» رخصت طلبید و عازم میدان جنگ شد.
متن: وتوفیة الماییل والموازین تغییرا للبخس
شرح: خدای متعال پر دادن پیمانه‌ها و ترازوها را برای دگرگونی کم فروشی قرار داد.
بخس کم گذاردن حقوق اشخاص است اشاره به آیه‌ی شریفه است: «فاوفوا الکیل والمیزان ولا تبخسوا الناس اشیاهم» [488] پیمانه‌ها و ترازوها را نیک اداء کنید و از اموال مردم چیزی نکاهید... زیرا خیانت و تقلب در معاملات و داد و ستد اساس اطمینان و اعتماد عمومی را نسبت بهم که بزرگترین پشتوانه‌ی اقتصادی ملتهاست، متزلزل و ضایعات جبران ناپذیری از این رهگذر بر جامعه وارد می‌شود.
در ذیل آیه از قول شعیب نقل می‌کند که هم برای بدست آوردن مصلحت مادی هم که حساب شود سودی که از راه مشروع باقی می‌ماند بهتر است: «بقیة الله خیرلکم ان کنتم مومنین» [489] آنچه که با مراعات دستور الهی در معاملات از سود باقی می‌ماند بهتر است اگر ایمان داشته باشید... ایمان به خدا را شرط قرار می‌دهد، زیرا فقط

[ صفحه 488]

در این صورت است بر اعمال صالح بسود دنیا و آخرت خواهد بود. و این موضوع به تجربه رسیده که سود اندک با مراعات تقوی هزار مرتبه برکتش بیشتر از سود و بهره زیادی است که بدون تقوی بدست می‌آید.
متن: والنهی عن شرب الخمر تنزیها من الرجس
شرح: خدای متعال نهی از شرب خمر را برای پاکی از پلیدی قرار داد.
در این فراز صدیقه طاهر «ع» اشاره باین آیه می‌فرماید:
«یا ایها الذین آمنوا انما الخمر و المیسر والانصاب والازلام رجس من عمل الشیطان فاجتنبوه لعلکم تفلحون. انما یرید الشیطان ان یوقع بینکم العداوة والبغضاء فی الخمر والمیسر ویصدکم عن ذکرالله و عن الصلوة فهل انتم منتهون» [490] .
«ای کسانیکه ایمان آورداید حقیقت این است که می خواری و قمار و بت‌هائی که برای پرستش نصب می‌شود و قرعه با تیرها پلیدی و از عمل شیطان است پس از آن پلیدی دوری کنید، باشد که رستگار شوید. فقط غرض شیطان از اینکارها آنست که میان شما با می خواری و قمار کردن دشمنی و کینه دراندازد و شما را از یاد خدا و نماز بازدارد، آیا با این همه ابلاغ شما خودداری خواهیدکرد!؟...»
مراد از رجس پلیدی معنوی است و آنچه که از مضرات مشروب الکلی بروح و جسم در تمام مجامع علمی باثبات رسیده ما را از بحث در این مورد بی‌نیاز می‌کند.

[ صفحه 489]

نکته‌ای که باید توجه داشت این است که در آیه‌ی شریفه مرادف خمر، میسر و انصاب و ازلام ذکر شده ولی خبر را فقط برای خمر آرده و فرمود «فاجتنبوه...» شاید برای آنست که شراب ام الخبائث است و بقیه حرمتشان از باب مرادف، خمر از موارد ابلاغ جمیل و تاکید فوق‌العاده برای نزاهت و پاکی روح و جسم است.
متن: واجتناب القذف حجابا من اللعنة
شرح: خدای متعال دوری جستن از نسبت زنا (به زن عفیف) را حجاب و مانعی از لعنت دنیا و آخرت قرار داد.
شریکة القرآن در این فراز به این آیه‌ی شریفه اشاره می‌فرماید:
«ان الذین یرمون المحصنات النافلات المؤمنات لعنوا فی الدنیا والآخرة ولهم عذاب عظیم» [491] .
«براستی افرادی که زنهای عفیف و غافل از معصیت و با ایمان را بزنا تهمت می‌زنند در دنیا و آخرت مورد لعنت واقع شده و بر آنان عذاب دردناک است...»
در این آیه می‌بینیم که خدای متعال «قذف محصنه» را بسیار مورد اهمیت قرار داده تا جائیکه معلوم نیست معصیتی را تا این درجه از اهمیت قرار داده باشد چه اینکه آنان را در دنیا و آخرت ملعون و بعذاب دردناک بیم داده است. شاید انگیزه‌ی این همه تهدید بدو جهت باشد.
1-آبرو و حیثیت شخص آبرودار حائز درجه‌ی اعلای اهمیت است. زیرا قرآن کریم از قول مریم علیهاسلام نقل می‌کند وقتی که خود را در معرض چنین تهمتی می‌بیند از جان و دل آرزوی

[ صفحه 490]

مرگ می‌کند: «یا لیتنی مت قبل هذا و کنت نسیا منسیا» [492] ای کاش! قبل از این جریان مرده بودم و از خاطره‌ها بکلی محو و فراموش می‌گریدم...
ضربه روحی تهمت و افتراء آنچنان کاری است، که مانند مریم علیهاسلام که به تصدیق قرآن «صدیقه» است از تحمل آن اظهار ناتوانی و آرزوی مرگ می‌کند. بنابراین زن یا مرد آبرودار و دارای شخصیت را لکه‌دار نمودن چندین بار از کشتن بدتر است. زیرا این تهمت و لکه نه فقط دامن متهم را فرا می‌گیرد، بلکه آبروی اقرباء و خویشاوندان را نیز لکه‌دار می‌سازد و بهیچ وجه قابل تدارک نیست بویژه در جامعه کنونی که عموما فاقد فرهنگ اصیل اسلام می‌باشند. روی این جهت است که در زیارت حضرت رضا علیه‌السلام وارد شده «قتل الله من قتلک بالایدی والالسن» خدا لعنت کسی را که شما را با دستها و زبانها کشتند...
2- در اسلام به کانون خانواده که زمینه‌ی رشد انسانها است توجه خاص شده و باید محیط خانواده گرم و سرشار از حسن اعتماد باشد چنین تهمتها اساس یک خانواده را از هم می‌پاشد و سوءظن ایجاد می‌نماید و در نتیجه حسن تفاهم و صمیمیت از کانون خانواده رخت بربسته و محیط گرم خانواده بمرکز کینه و عداوت تبدیل می‌شود.
گرچه در آیه‌ی شریفه از تهمت به «رمی» و در خطبه به «قذف» تعبیر می‌کند ولی اشاره بهمین آیه‌ی شریفه است. بجاست اینک به تناسب مقام مختصری را که مناسب این شرح است در پیرامون «قذف» بیان داریم:

[ صفحه 491]

1- قذف، عبارت از تهمت زدن بکسی بزنا و یا لواط بشرط آنکه با لفظ صریح و تهمت زننده معنای لفظ را بداند و یا آگاهی بگوید. اگرچه کسی که مورد تهمت قرار می‌گیرد معنای آنرا نداند و چه مرد باشد چه زن.
2- قذف فقط در مورد زنا یا لواط و مساحقه [493] تحقق می‌یابد. واما تهمت کفر و مشروب خواری حد ندارد و باید تعزیر شود.
3- در کسیکه تهمت زده می‌شود شرط است که آزاد و مسلمان و بالغ باشد، و در غیر این شرائط تعزیر ثابت می‌شود.
4- حد قذف حق الناس است باید کسی که مورد تهمت واقع می‌شود از حاکم شرع مطالبه نماید، و حد قذف با توبه ساقط نمی‌شود مگر قبل از آنکه تهمت قذف بمرحله اثبات برسد شخص متهم عفو نماید. و اگر با بینه شرعی تهمت ثابت شد عفو متهم اثری نخواهد داشت.
متن: وترک السرقة ایجابا للعفة
شرح: خدای سبحان ترک دزدی را برای عفت نفس و نگهداری از طمع بمال مردم قرار داد.
این قسمت ناظر به آیه‌ی شریفه است: «والسارق والسارقه فاقطعوا ایدیها جزاء بما کسبا نکالا من الله والله عزیز حکیم» [494] «دست‌های دزد چه زن و یا مرد را قطع نمائید تا کیفر آنچه که با عمل خود بدست می‌آوردند به بینند و عقوبت الهی را بچشند چه اینکه خدا قادر و حکیم است...»

[ صفحه 492]

زیرا دستی که واجد امانت و عفت شد ارزش بسیار سنگینی دارد اما وقتی که خیانت کرد دیگر کرامت و ارزشی ندارد چه اینکه از حدود خود تجاوز نموده است، ابوالعلاء معری از سید مرتضی علم‌الهدی (قده) فلسفه این حکم قرآنی را بدینسان سؤال می‌کند:

ید بخمیس میئن عسجد اودیت
ما بالها قطعت فی ربع دینار!

دستی که پانصد دینار طلا دیه آن است چرا به خاطر یک چهارم دینار باید بریده شود!؟
سید مرتضی قده چنین جواب می‌دهد:

عز الامانة اءلاها، وارخصها
ذل الخیانة، فافهم حکمة البادی [495] .

آنچه که به دست عزت بخشیده امانت است و ذلت خیانت است که او را از ارزش انداخته پس حکمت الهی را بدان!
پس سرقت عفت را از دست سلب می‌کند و ترس سرقت موجب بقا و عظمت و امانت می‌گردد. به مناسبت مقام مسائلی در این باب مطرح می‌شود:
1- اگر دزدی در نزد حاکم شرع دو مرتبه اقرار بدزدی کرد و یا دو شاهد عادل شهادت دادند باید از دست راست چهار انگشت او را برید و انگشت ابهام را باقی گذاشت.
2- نصابی که موجب قطع است بنابر مشهور چهار دینار طلای خالص و یا باندازه قیمت چهار دینار باشد. بعضی از اجله فقهای عصر فرموده‌اند که نصاب قطع خمس دینار است.
3- دزدی باید مخفیانه باشد نه علنی و نیز خودش بالمباشره بردارد نه دیگری باو امر کند و نه با مشارکت دیگری دزدی نماید مگر

[ صفحه 493]

اینکه دزدی هریک باندازه نصاب باشد.
4- اصحاب ما شرط نموده‌اند که باید برداشتن مال از حرز باشد و مراد از حرز یعنی مال در جائی محفوظ باشد و بجز مالک کسی را حق ورود بآنجا نباشد.
مفهوم «حرز» شرعا بیان نشده پس در اینصورت باید به بینیم در عرف به چه چیز گفته می‌شود. ازاینجا اهمیت احترام اموال مردم از نظر اسلام معلوم می‌شود که چقدر مسلمانان باید نسبت باموال همدیگر با دیده احتیاط بنگرند.
متن: والتنزه عن اکل اموال الایتام والاستثار بفیئهم اجارة من الظلم [496] .
شرح: دوری جستن از خوردن اموال یتیمان و اختصاص غنایم به خود آنان را برای حفظ از ظلم به آنان قرار داده است.
در این قسمت اشاره باین آیه شریفه است:
«وابتلوا الیتامی حتی اذا بلغوا النکاح فان آنستم منهم رشد فادفعوا الیهم اموالهم ولا تاکلوها اسرافا و بدارا ان یکبروا» [497] .
«یتیمان را تا وقت بلوغ و صلاحیت ازدواج امتحان نمائید اگر در این مدت از آنان رشد نگهداری مال را دریافتید آنگاه مال آنان را بخودشان رد نمائید و اموال آنان را از راه اسراف و حق‌العمل کاری و یا از ترس اینکه بزرگ شده و خود صلاحیت تصرف را پیدا کنند در خوردن اموال آنان پیش دستی ننمائید...»
خوردن مال یتیم هرچند یکی از مهمتربن اقسام ظلم و بیدادگری است ولی اینگونه بیدادگری امتیازی دارد زیرا یتیم از

[ صفحه 494]

دفاع خود و مالش عاجز و بلادفاع است. ظلم بچنین فردی در نزد هر فردی که فطرت اصلی خود را از دست نداده و مسخ نشده محکوم است و کمال بی‌انصافی وددمنشی است. و روی همین اساس خدای متعال از عاقبت وخیم این بیدادگری ترسانده و می‌فرماید: «ان الذین یاکلون اموال الیتامی انما یاکلون فی بطونهم نارا و سیصلون سعیرا» [498] «براستی کسانیکه اموال یتیمان را می‌خورند شکمهاشان را از آتش دوزخ پر می‌کنند و بزودی گرفتار شعله‌های دوزخ خواهد شد...
میان اکل و استیثار فرق است. اکل مفهوم وسیع‌تر از استیثار دارد زیرا اولی شامل چیزهائی می‌شود که خود یتیم در خوردن شریک است بخلاف استیثار که فقط خوردن خود و بریدن دست یتیم از مال خودش اطلاق می‌شود.
متن: وعدل الحکام ایناسا للرعیة [499] .
شرح: دادگری و عدالت در والیان امور را موجب انس و با محبت شدن رعیت قرار داد.
این فراز از جمله پربارترین سخنان آن حضرت است که یادگار نبوت ثابت می‌کند که بضعه رسول «ص» و نشانگر استجابت دعای آن بزرگوار درباره‌ی اهل‌بیت خود هست که فرمود:
«اللهم اعطهم فهمی وحکمی» [500] .
«بارالها! به اهل‌بیت من فهم و قضاوت مخصوص بمن را ارزانی فرما.»
این سخن راجع بآئین مملکت داری است و این فراز بمنزله

[ صفحه 495]

صغرای قیاسی است که ترتیب آن چنین است:
«العدل ایناس للرعیه، وکل ایناس للرعیة مصلح لدولة فالعدل مصلح للدلة»
«عدالت انگیزه انس و محبت، رعیت است، و هر انس و محبت رعیت صوجب اصلاح دولت است پس عدالت اصلاح کننده‌ی دولت است.»
و این موضوع یکی از قواعد اساسی مملکت داری است، زیرا عدل به رعیت همگی راجع بامور دولت است که امروزه از آن بسیاست تعبیر می‌کنند.
در جهان امروز یکی از امور مسلمه‌ی حکومتها آنست که ملی باشد یعنی مطابق درخواست همه طبقات بوده و تحمیلی نباشد، و لذا بهترین حکومت را همان حکومت جمهوری تشخیص داده و می‌گویند در این سیستم از حکومت است که مردم آزادانه با ملاحظه‌ی سوابق خدمت و فعالیت و لیاقت فرد معین، آنرا با شرائط خاص انتخاب می‌نمایند که رئیس قوه مجریه باشد که در تحت نظارت مجلس شوری که آن نیز با آگاهی از طرف مردم تعیین شده‌اند و باید از متخصصان و آگاهان بسیاست و اوضاع مملکت باشند، انجام وظیفه بنمایند. و در حقیقت مرجع قانون گذاری در چنین نظامی لازم خواهد بود.
اما در حکومت اسلامی اکثریت آراء بعنوان پشتوانه‌ی قوه‌ی مجریه و رئیس دولت که عبارت از قوه مجریه است می‌باشد. و هرگز اکثریت مردم مرجع برای قانون گذاری نیست و از این دیدگاه اکثریت مردم از نظر قرآن محکوم است پس بنابراین اگر رئیس قوه مجریه در حکومت اسلامی هرچند همه‌ی مردم طالب و خواهان وی

[ صفحه 496]

بوده باشند اگر از آئین الهی تخطی و تجاوز نماید مشروعیت خود را از دست داده و خود بخود معزول خواهد شد و نیاز بخلع ندارد.
فرق اساسی بین حکومت اسلامی و حکومتهای دیگر در جهان، در این نکته‌ی اساسی است که در نظام حکومتهای جهان آنچه مطرح است فقط رضایت و خواسته‌ی اکثریت است و دیگر اینکه آیا خواست اکثریت مطابق قوانین الهی هست یا نه اصلا مطرح نیست.
از این رو می‌بینیم یکی از ژنرالهای فرانسه که در جنگ جهانی دوم خدمات شایانی بفرانسه نموده و فرانسه را از یوغ حکومت هیتلری نجات داد ژنرال دوگل بود پس از پایان جنگ ملت فرانسه بپاداش خدمات و جانفشانی‌های وی او را بسمت ریاست جمهوری انتخاب نمود تا اینکه ژنرال فوق با توجه برقص‌های کاملا عریان که در سینماها و کاباره‌های فرانسه رایج بود و باخلاق و عفت عمومی صدمه می‌زد، در طی اعلامیه‌ای از مردم خواست که رقاصه‌ها در هنگام رقص باندازه موضع مخصوص خود را ستر نمایند و آنگاه رقص کنند، اما بمجرد صدور (این اعلامیه، سیل اعتراضات مردم روانه شد که ملت ترا انتخاب نمود برای آنکه آنچه خواسته‌ی آنان می‌باشد بدون چون و چرا اجراء کنی!! ژنرال دو گل هم وقتی موقعیت و ریاست خود را در خطر دید با اعتذار از مردم دستور خود را در خصوص پوشاندن موضع خاص پس گرفت. آری این است نظریه اکثریت که به تعبیر قرآن «ان هم الا کالانعام بل هم اضل سبیلا» [501] می‌باشند.
پس دیدگاه قرآن به اکثریت غیر از آنست که در حکومت‌های فعلی و سیاسی جهان است. اسلام براساس جهان‌بینی الهی

[ صفحه 497]

اکثریت را بعنوان وسیله قدرت الهی می‌داند که در مواقع خطر عمومی از آنها کار ساخته و موج خروشانی هستند که هیچ قدرتی بشرط اتحاد و پایداری با آنان نمی‌تواند در برابر آن مقارمت نماید، نه اینکه اختیار قانون گذاری بدست آنها باشد نه اینکه منتخب مردم باید در قوانین از رأی اکثریت تبعیت نماید بلکه درست در جهت مخالف حکومتهای فعلی که باید تابع نظر اکثریت باشند. حال ببنیم که یادگار نبوت صلوات الله علیها در خصوص خواسته‌ی رعیت چگونه می‌اندیشد. او می‌فرماید دادگستری والی سبب آرامش و رضایت توده‌ی مردم است. حال این سؤال پیش می‌آید آرامش مردم چه فائده بملت و دولت دارد؟ جواب این سؤال را از عهدنامه علی «ع» بمالک اشتر نقل می‌کنیم:
«ولیکن احب الامور الیک اوسطها فی الحق واعمها فی العدل واجمعها لرضی الرعیه فان سخط العامه یجحف برضی الخاصه وان سخط الخاصه یغتفر مع رضی العامه. ولیس احد من الرعیه اثقل علی الوالی موؤنة فی الرخاء واقل معونة له فی البلاء واکره للانصاف واسأل بالالحاف، واقل شکرا عندالاعطاء، وابطا عذرا عندالمنع واضعف صبرا عند ملمات الدهر من اهل الخاصه وانما عماد الدین و جماع المسلمین، والعدة للاعداء، العامه من الامه فلیکن صغوک لهم و میلک معهم» [502] .
یعنی: «کاریکه از مهمترین کارهای تو باشد میانه روی در حق و همگانی بودن عدالت است که موجب رضایت «رعیت» و عموم مردم است. چه اینکه خشم عمومی رضایت و خشنودی چند تن «اقلیت» را پایمال می‌سازد، و خشم چند تن «اقلیت»، در برابر

[ صفحه 498]

رضایت عمومی اهمیت ندارد، و هیچ کس بر والی (حکمران) سنگین‌تر از اقلیت در هنگام فراخی، و در گرفتاری کم یاری دهنده، و در برابر انصاف و برابری ناراضی‌تر، در خواهش پر اصرارتر، و در موقع تقسیم کم سپاس‌تر و دیرعذر پذیرتر و در سختیها کمتر شکیبا نیست، و فقط ستون دین، و اجتماع مسلمانان و آماده- در مقابل دشمنان عامه مردم و اکثریت آنان می‌باشد. پس بدین جهت باید با آنان همراه بوده و میل و رغبت تو با آنان باشد.»
در این فراز علی «ع» تحلیلی بسیار ارزنده‌ای از بافت اجتماعی و قشرهای تشکیل دهنده آن ارائه می‌دهد که چگونه باید زمامدار مواظب رفتار خود بوده و از کدام قشری در پیشبردن اهداف اجتماع مدد گیرد بر این اساس امام بافت اجتماع را بر دو دسته اقلیت و اکثریت تقسیم نموده و خصلت‌های هر دو گروه و عمل کرد آنانرا بازگو می‌کند.
در این قسمت از عهدنامه مراد از «رعیت» اکثریت هستند که در برابر آن «خاصه» به تعبیر مولی می‌باشد. خاصه، همان است که در اصطلاح فعلی از آن به طبقه‌ی مرفه و خوش گذران و بی حال و ثروتمند تعبیر می‌شود چنانکه مراد از عامه در آنها اکثریت زحمت کش است که ثروت محدود چنان اجازه‌ای بآنان نمی‌دهد که در پی خوشگذرانی باشند و معاش خود را با کسب و کار و جدیت اداره می‌کنند. امام می‌فرماید در همه‌ی کارها که می‌خواهی در مملکت اجرا شود باید با توجه بمقتضای عدالت و با درنظر گرفتن مصالح اکثریت مردمی که از چنان زندگی مرفهی برخوردار نیستند باشد. حال باید چرا رضایت اکثریت را جلب کرد؟
امام خصلت هر دو گروه را با دیدی بسیار ژرف، بیان می‌فرماید:

[ صفحه 499]

الف- گروه خاصه «اقلیت» در حرکت اجتماعی در مواضع خاصی قرار می‌گیرند که آنها عبارت است از:
1- در حالت عادی قشری هستند که بر خزانه دولت تحمیل می‌شوند.
2- انصاف و عدل بر آنان دشوار است زیرا عدالت مخالف منافع شخصی آنان هست.
3- در مصالح شخصی خود بسیار پافشاری و اصرار می‌ورزند.
4- در هنگام تقسیم بیت‌المال کم سپاس هستند چون باندازه میل به آثان سهمیه داده نمی‌شود.
5- در موقع منع حقوق بخاطر مصالح عالیه مملکتی دیر عذر پذیرند و با والی کدورت پیدا می‌کنند.
6- و در ناملایمات و حوادث روزگار کم طاقت هستند.
ب- گروه عامه «رعیت» و اکثریت جامعه دارای ویژگی‌های زیر می‌باشند:
1- آنان پایه‌های دین هستند.
2- اجتماع مسلمانان را آنان تشکیل می‌دهند.
ذخیره در برابر هجوم دشمن می‌باشند باین معغا که همیشه همین قشر هستند که در مقابل دشمن ایستادگی می‌کنند. امام با بیان ویژگیهای هر دو گروه به مالک اشتر تاکید می‌فرمایند که همواره عامه مردم را در نظر داشته باشد، و در جلب رضایت آنان سعی و کوشش فراوان مبذول دارد و از جبهه گیری اقلیت در هراس نباشد زیرا رضایت عمومی ناخشنودی اقلیت را تحت‌الشعاع قرار داده و بلکه اگر در اندیشه‌ی رضایت اقلیت باشد نارضائی عمومی خشنودی یک مشت اقلیت را همچون سیل از بین خواهد برد.

[ صفحه 500]

در این قسمت می‌بینیم که امتیاز اکثریت از آن جهت است که بقدرت آنان دین در جامعه عملی می‌گردد و پایه‌های دولت اسلامی بر دوش رعیت که همان اکثریت است، می‌باشد و آنان قدرت و ذخیره دولت هستند و در مواقع بحرانی بیاریش می‌شتابند. پس باید آرامش خاطر آنان را جلب نمود و آن جز در سایه‌ی عدل که مقررات اسلامی تامین کننده‌ی آنست صورت پذیر نیست، و اکثریت جامعه بعنوان اهرمی در تحقق قوانین اسلامی در نظر گرفته شده‌اند نه از جهت کمیت با قطع نظر از کیفیت. چنانکه به کمیت بدون کیفیت و فقط بر محور عدد در ملت‌های غربی تکیه شده و همچنانکه اشاره شد اکثریت بدون کیفیت خاص در قرآن تمجید نشده، بلکه بشدت محکوم شده است:
«ام تحسب ان اکثرهم یسمعون او یعقلون ان هم الا کالانعام بل هم اضل سبیلا» [503] .
«ای پیامبر آیا گمان داری اکثریت آنان گوش شنوا دارند و دارای عقل هستند؟ نه اینان مانند چهار پایانی و بلکه گمراهتر از آنها می‌باشند...»
و در روایت از حضرت هادی صلوات الله علیه وارد شد: «الغوغا قتلة الانبیاء» [504] اکثریت‌ها بودن که انبیاء علیهم‌السلام را کشتند...
متن: و حرم الله الشرک اخلاصا له بالربوبیة
شرح: خداوند متعال شرک بر خود را حرام کرد تا اینکه در ایمان بخدا اخلاص حاصل شود.

[ صفحه 501]

در بخش الهیات به تفصیل در این مورد بحث شد و گفته شد که توحید در اسلام بسیط نیست، بلکه مرکب از نفی طاغوت و ایمان بخدا می‌باشد و نیز بحث کردیم که مراد از طاغوت، آنچه در برابر ذات احدیت واقع گردد می‌باشد، خواه در ذات باشد و خواه در افعال و خواه حکومت در روی زمین.
در این فراز می‌فرماید: خدای متعال شرک را در تمام ابعادش حرام کرد تا اعتقاد بربوبیت خالص شود و مراد از اخلاص صاف کردن دین است بگونه‌ای که شائبه‌ای از غیر خدا در آن نباشد و این چنین توحیدی ثمربخش است.
در آغاز این بخش فرمود: «فجعل الایمان تطهیرا لکم من‌الشرک» در این فراز از اثر وضعی ایمان که شرک زدائی باشد، سخن گفت، در خاتمه هم از تحریم تشریعی و قانونی شرک و فلسفه‌ی این حکم صحبت می‌دارد در این قسمت اشاره به آیه‌ی شریفه فرموده «یا بنی لاتشرک بالله ان الشرک لظلم عظیم» [505] ای فرزندم بخدا شریک قرار مده، زیرا بدرستی که شرک ستم بزرگی است...
متن: فاتقوا الله حق تقاته، ولا تموتن الا وانتم مسلمون، واطیعوا الله فیما امرکم به ونهاکم عنه فانه انما یخشی الله من عباده العلماء.
شرح: از خدا پروا داشته باشید پروائی شایسته مقام الهی، و اجل شما را در نرسد مگر اینکه مسلمان باشید، و خدا را در آنچه امر و نهی فرموده اطاعت کنید چه اینکه از بندگان خذا فقط دانشمندان هستند که از ساحت قدس الهی بیمناک هستند.
فاء تفربع در آیه فاتقوالله وکلمه «فانه» در آیه انما یخشی الله

[ صفحه 502]

من عباده... نیست صدیقه طاهره «ع» در مقام اتمام حجت نه بعنوان جزء بودن آیه آورده در این فراز برای تفریع است یعنی نتیجه‌گیری است بدینسان:
حال که امر در تشریع احکام الهی را در موضوعات مختلف مانند نماز و روزه و حج و حکومت و زمامداری ما اهل‌بیت نبوت و مرکز وحی و طهارت را شنیدید، پس حق تقوی و خداترسی را بجا آورید و اجل شما را درک نکند مگر در حالی که در راه اسلام باشید، و خدا را در آنچه امر کرده و یا نهی فرموده فرمان برید زیرا حق تقوی را بجا آوردن میسر نیست مگر با فرمان برداری از همه‌ی احکام در همه‌ی موضوعات، و گرنه تاریخ بیهوده تکرار خواهد شد که در قرآن از آن بیم داده:
«افتومنون ببعض الکتاب و تکفرون ببعض. فما جزاء من یفعل ذلک منکم الا خزی فی الحیوة الدنیا و یوم القیمة یردون الی اشد العذاب وما الله بغافل عما تعملون» [506] .
یعنی «آیا به بعضی از کتاب (تورات) ایمان آورده و از بعض دیگر سرباز می‌زنید پس نتیجه اینکار را بدانید که جز رسوائی و خواری و گرفتاری در زندگی دنیا چیزی نیست و در آخرت نیز به بدترین وجه به عذاب الهی گرفتار خواهید شد، و خدا از آنچه عمل می‌کنید غافل نمی‌باشد.»
چه اینکه دین نظام یک پارچه است که اگر تبعیض در آن صورت گیرد از بی‌ایمانی بدتر است و قرآن در این آیه به این حقیقت تاکید می‌فرماید:

[ صفحه 503]

«ان الذین یکفرون بالله و رسله یریدون ان یفرقوا بین الله و رسله و یقولون نومن ببعض و نکفر ببعض و یریدون ان یتخذوا بین ذلک سبیلا اولئک هم الکافرون حقا! واعتدنا للکافرین عذابا مهینا» [507] .
«هوشیار باشید افرادی که به خدا و رسولش ایمان ندارند می‌خواهند بین خدا و پیامبرشان تفرقه ایجاد کنند، می‌گویند: به بعضی ایمان داشته و بعضی دیگر را قبول نداریم و می‌خواهند میان ایمان بخدا و رسولش (که یک واحد جدانشدنی است) راهی برای خود ایجاد کنند. اینان براستی کافر هستند! و برای کافرین عذاب دردناکی فراهم کرده‌ایم...»
پس تبعیض در ایمان بدستورات الهی عین کفر حقیقی است و حق تقوی که دستور الهی است با حق کفر بهیچ وجه سازگار نیست. آنهم چنین تبعیضی مهم که امامت ما و فرمان برداری از ما را نپذیرفته و دیگر دستورات را عمل کنید این عین کفر است.
بلکه شما ای صحابی رسول صلی الله علیه و آله که باید حائز عالی‌ترین درجات تقوی را که مقام و حیثیت مخصوص دانشمندان است باشید. زیرا پدرم که معلم کتاب و حکمت و منبع دانش بود درک کردید و بافتخار صحبت او نائل آمدید، و اینک در ادامه‌ی آن موفقیت خود و رسالتتان به جهانیان «بلغائه الی الامم» از افراد دانشمند و از قضیه آگاه هستید [508] .

[ صفحه 504]

خشیت از بالاتربن مراتب خوف خداست چه اینکه بحکم همین آیه خشیت ناشی از درک عظمت الهی است پس باید موبمو فرمانهای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را که از مهمترین آن ولایت و فرمانروائی است بپذیرید و هیچگونه تبعیضی روا ندارید.
این بخش با این دلائل روشن و استوار زمینه‌ای برای احتجاج بعدی است که بانصار می‌فرماید: «فانی حرتم بعد البیان و اسررتم بعد الاعلان و نکصتم بعد الاقدام و اشرکتم بعد الایمان» پس کجائید، چرا بعد از بیان سرگشته شدید و پس از اعلان کتمان می‌کنید، و پس از اقدام عقب نشینی می‌نمائید و پس از ایمان مشرک شدید!؟

 
       
دوشنبه 21 تیر 1395  8:12 AM
تشکرات از این پست
mehdi0014 nazaninfatemeh rasekhoon_m
ravabet_rasekhoon
ravabet_rasekhoon
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : دی 1392 
تعداد پست ها : 8847
محل سکونت : اصفهان

پاسخ به: شرح خطبه حضرت زهرا ( سلام الله علیها ) (منبع سوال 9 )

پاورقی

[1] احزاب (56).
[2] آیه مباهله آل عمران (61).
[3] دوزخ.
[4] مدثر (27).
[5] همانطوریکه در نهج‌البلاغه امام در جواب نامه معاویه می‌فرماید: «انی کنت اقاد کما یقاد الجمل المخشوش» یعنی همچون شتر رام شده مرا می کشیدند. نهج‌البلاغه نامه شماره‌ی 28.
[6] و ابوبکر الجوهری هذا، عالم محدث کثیر الأدب ثقة ورع أثنی علیه المحدثون و رو واعنه مصنفاته و غیر مصنفاته. ج 16 ص 210 شرح نهج‌البلاغه چاب جدید.
[7] نقلتها من کتاب السقیفه تألیف احمد بن عبدالعزیز الجوهری من نسخة قدیمة مقروة علی مؤلفها المذکور قرأت علیه فی ربیع الآخر سنة 322 اثنتین و عشرین و ثلثمأة روی عن رجاله بعدة طرق. (کشف الغمه ج 2 ص 40).
[8] ج 2 ص 304.
[9] چلپ نجف ص 12.
[10] تلخیص الشافی ج 3 ص 139- 140.
[11] تحویل سند، اصطلاح رجالی است. یعنی: یک نفر از دو یا چند طریق خبر را روایت کند.
[12] ص 263.
[13] اللهم یاذا القدرة التی صدر عنها العالم مکونأ مبروا علیها مفطورا تحت ظل العظمة نطقت شواهد صنعک فیه بانک لا اله الا انت فلا یستطیع المنصف لعقله انکارک. مفاتیح: زیارات جامعه ائمة الؤمنین ص 580.
[14] وما أفاء ألله علی رسوله من اهل القری ظله وللرسول ولذی القربی... سوره حشر/6.
[15] وما أفاء الله علی رسوله منهم فما اوجفتم علیه من خیل و لارکاب... سوره حشر/5.
[16] اقطعه قطیعه: ای طائفه من ارض الخراج یعنی واگذار کرد.
[17] چاپ نجف ص 124.
[18] لقمان /20.
[19] سبا /11.
[20] کهف /12.
[21] مترادف، یعنی: دو کلمه و یا بیشتر که در لفظ مختلف و در معنی یکی باشد مانند انسان و بشر.
[22] اسراء /44.
[23] نور /12.
[24] سوره اسراء /44.
[25] فصلت /21.
[26] صلت السماء بدورانها والأرض برججانها والماء بسیلانه والمطر بهطلانه وقد تصلی له ولا تشعر ولذکر الله اکبر.
[27] ان الحامد إنما یتذکر حین الحمد، الکمال ماهو کمال لاهو بما انه مشوب بالنقص فمن ادهشه جمال ورده فکیف به اذا ورد روضة غنا أم کیف به اذا اتصل بینبوع الکمال؟
[28] تألیف آیت‌الله خوئی مدظلّه.
[29] اسراء: 84.
[30] طه /50.
[31] انعام /102.
[32] سجده /7.
[33] رعد /16.
[34] فاطر /40.
[35] موضوعاتی که مانند هم هستند در احکامی که بر آنها ثابت است و در احکامی که ثابت نیست مساوی میباشند. یعنی وحی هم چنانکه خواهد آمد انشاء الله از سنخ الهام و مرتبه‌ی کاملی از الهام است و چنانکه وحی محال عقلی باشد، باید الهام هم محال باشد و چون مانند هم هستند و هر حکمی که بر یکی از آنها ثابت شود بر دیگری هم ثابت است. پس اگر وجود الهام را احساس می‌کنیم وحی که مرتبه‌ی کامله‌ی الهام است آنهم نیز وجود دارد.
[36] قلب.
[37] مجمع البحرین ماده نکت.
[38] مانند سلمان که در حدیث است سلمان محدث بود.
[39] عن جابر عن ابی‌جعفر علیه‌السلام. قال سئلته عن علم العالم؟ فقال لی یا جابران فی الأنبیاء والأوصیاء خمسة أرواح، روح القدس، روح الایمان، روح الحیواة و روح القوة، و روح الشهوة. فبروح القدس یا جابر عرفوا ما تحت العرش الی تحت الثری ثم قال: یا جابران هذه الأربعة أرواح یصیبها الحدثان إلا روح القدس فانها لا تلهو و لا تلعب. کافی باب ما خصوا علیهم‌السلام به من الأرواح.
[40] و یقوی العمالة فالهیولی تنقاد خلعا شآء او حلولا:
فیقلب الهوی و یحدث المطر
یبدی طوفانا یبد من فجر
یطیعه العنصر طاعه الجسد
للنفس فالکل کجسمه یعد.
[41] ان الصورة الانسانیة هی اکبر حجة الله علی خلقه، وهی الکتاب الذی کتبه بیده وهی الهیکل الذی بناه بحکمته، وهی مجموع صور العالمین وهی المختصر من العلوم فی اللوح المحفوظ، وهی الشاهد علی کل غائب و هی الحچه‌ی علی کل شاهد وهی الطریق المستقیم الی کل خیر وهی الصراط الممدود بین الجنة والنار.
[42] اشارات نمط آخر مقامات العارفین.
[43] فلیخسی‌ء الحکماء عن حرم له الأملاک سجد- من انت یا ارسطو و من افلاط؟ بعدک یا مبلد.
[44] «هیهات، هیهات، ضلت العقول وتاهت الحلوم وحارت الألباب و خسأت العیون و تصاغرت العظماء و تحیرت الحکماء و تقاصرت الحلماء و حصرت الخطباء وجهلت الألباب و کلت الشعراء و عجزت الأدباء و عییت البلغاء ص وصف شأن من شأنه او فضیلة من فضائله وأقرت بالعجز والتقصیر کیف!؟ وانی وهو بحیث النجم من ید المتناولین و وصف الواصفین».
[45] صحیفه سجادیه، دعاوه فی الشکر (37).
[46] محجة البیضاء ج 7 ص 175.
[47] مجاز: استعمال لفظ در معنای غیر موضوع له است.
[48] سعدی میگوید:
زر از بهر خوردن بود ای پسر
برای نهادن چه سنگ و چه زر.
[49] مریم: 20.
[50] احزاب: 9.
[51] بقره: 49.
[52] بقره: 50.
[53] بقره:231.
[54] بقره: 19.
[55] نمل /19.
[56] اسراء: 83.
[57] آل عمران: 13.
[58] نحل: 81.
[59] نحل: 18.
[60] نحل: 112.
[61] ابراهیم 28.
[62] آل عمران /123.
[63] در کتاب (تلبیس ابلیس) ابن جوزی مخالفت غزالی و نیز بقول فیض حجة اسلامهم الغزالی را با کتاب و سنت بیان کرده است. (مراجعه شود).
[64] ماتصنع بسعة هذه الدار فی الدنیا اما انت الیها فی الآخرة لبیت أحوج. و بلی ان شئت بلغت بها الآخرة تقوی فیها الضیف وتصل فیها الرحم وتطلع منها الحقوق مطالعها فاذأ انت قد بلغت بها الآخرة.
[65] یاعدی نفسه لقد استهام بک الخبیث، اما رحمت اهلک وولدک ان لنفسک علیک حقا و لزوجک علیک حقا، اتری الله احل لک الطیبات وهو یکره ان تأخذها؟ أنت اهون علی الله من ذلک قال یا امیرالمؤمنین هذا انت فی خشونة ملبسلت و جشوبة مأکلک؟ قال ویحک؟ انی لست کانت ان الله فرض علی ائمة العدول ان یقدروا أنفسهم بضعفة الناس کی لنا یتبغ بالفقیر فقره. نهج‌البلاغه کلام شماره 9.
[66] الملک /3 و4.
[67] کاتب مبدء و معاد طبع جدید ص 62.
[68] نبأ /6، 15.
[69] واو در جمله «یولج کل واحد منها فی صاحبه و یولج...» حالیه است و اشاره به درازی و کوتاهی شب و روز در ایام سال و هم اشاره و بلکه تصریح باینکه نیمکره دیگری هست که در همان وقت شب در نیمکره‌ی اول بلند است و در دیگری کوتاه و بالعکس. و این از معجزات امام (ع) است.
[70] اشاره بآیه شریفه: «وجعلنا اللیل والنهار آیتین فمحونا آیة النهار مبصرة لتبتغوا فضلا من ربکم ولتعلموا عدد السنین والحساب و کل شی‌ء فضلناه تفصیلا» ما شب و روز را دو نشانه قرار دادیم، و نشانه‌ی شب را از بین برده و نشانه‌ی روز را روشن ساختیم تا فضل و عنایت پروردگار را طلب نمائید، و شماره‌ی سالها را ضبط و حساب آنها را بدانید و ما همه چیز را تفصیل داده روشن ساختیم.
[71] صحیفه سجادیه. دعاؤه فی الصباح و المساء (6).
[72] در تفسیر «خلق السموات بغیر عمد ترونها»، مفسرین اختلاف کرده‌اند که آیا مراد از عمد نفی ستون است یا نفی ستون مرئی؟ روایت از حضرت ثامن‌الأئمه (ع) وارد شده که فرمودند: ثم عمد ولکن لأترونها- یعنی در آسمانها ستونهائی هست اما مرئی و دیدنی نیست. در مجمع البحرین در ماده‌ی کوکب از مولای متقیان نقل کرده است. انه قال هذه النجوم التی فی السماء مدائن مثل المدائن التی فی الأرض مربوطة کل مدینة بعمودین من نور. این اجرام و ستارگان آسمانی شهرهائی است مانند شهرهائی که در زمین است و هر یک از آنها با ستون نور بهمدیگر مربوط است.
[73] یا من اختفی لفرط نوره- الظاهر الباطن فی ظهوره.
[74] لقد کان لسبأ فی مساکنهم آیة جنتأن عن یمین و شمال کلوا من رزق ربکم و أشکروا له بلدة طیبة و رب غفور. فأعرضوا فأرسلنا علیهم سیل العرم و بدلنا لم بجنتیهم جنتین ذواتی اکل خمط واثل وشی‌ء من سدر قلیل. تا آنجا که میفرماید. و جعلنا بینهم و بین القری التی بارکنا یخیفا قری ظاهرة و قدرنا فیها السیر سیروا فیها لیالی و ایاما آمنین. فقالوا ربنا باعد بین أسفارنا وظلموا انفسهم فجعلناهم أحادیث ومزقناهم کل ممزق.... سبأ/15.
[75] کان علی بن الحسین اذا قرء هذه الآیة. وإن تعدوا... یقول سبحان من لم یجعل فی أحد من معرفة نعمه إلأ المعرفة بالتقصیر عن معرفتها کما لم یجعل فی احد من معرفة ادراکه اکثر من العلم بأنه لایدرکه فشکره جل و عز معرفة العارفین بالتقصیر عن معرفته شکره فجعل معرفتهم بالتقصیر شکرا کما علم العالمین بانهم لا یدرکونه فجعله ایمانا علما منه بانه لایجاوز ذلک فان شیئا من خلقه لا یبلغ مدی غایة من لا سدی له و لا کیف.
[76] عنکبوت: 64.
[77] غرض از نقل کلمات حکمای پیشین و متأخرین اینست که در نقل کلام حق نباید هیچگونه تعصبی داشت زیرا دین اسلام از هرگونه تعصبی پاک است و به پیروانش چنین تعلیم داده که اگر حقیقتی را از کسی دیدند بپذیرند در توحید مفضل امام مادق (ع) در نزد افرادی که منکر قصد تدبیر در این عالم هستند بگفتار ارسطو استشهاد فرموده زهی افنخار برای ارسطو که سخنش مورد توجه سلاله نبوت وشمس فلک ولایت و امامت واقع گردید. خدای متعال سخن شیطان را که حق بوده نقل فرموده، ولقد صدق أبلبس ظنه فاتبعوه- این گمان أبلیس راست است پیروی کنید- مولای متقیان می‌فرماید الحکمة ضالة المؤمن خذ الحکمة و لومن أهل النفاق سخن حکمت گمشده‌ی مؤمن است در پی حکمت باشید اگرچه آن در نزد اهل نفاق!! باشد. آیا میشود که انسان گمشده‌ی نفیس را در خرابه و جایگاه کثیفی پیدا کند و آن را برندارد؟
[78] این جمله عبارة اخری (ان الدار الآخرة لهی الحیوان...) مخصوصا با ملاحظه تعبیر حیات به حیوان بر وزن فعلان و جریان و نبعان، برجهیدن موضوع دلالت دارد.
[79] کتاب اثولوجیا در حاشیه قبسات میرداماد قدس سره طبع قدیم چاپ شده.
[80] یعنی با گرمی دویدن به دنبال سایه‌ی عمرش تمام و تباه میشود.
[81] این برهان تشریح آنچه صاحب حکمة الاشراق در این مقام گفته است: «از اموریکه بر عالم مثال دلالت دارد، خوابها و پیش گوئیهای درست میباشد، زیرا این افراد خوابها و پاپیش گوئیهائی که در آینده بوقوع می‌پیوندند خود ایجاد نمی‌کنند چه اینکه ناتوانی آنان و بطورکلی بشریت از پدید آوردن آینده روشن و واضح است. و نیز آن فردیکه خواب می‌بیند در قوا و روح آن فرد چنین قدرتی نیست، واگر چنین نیروئی میداشت میبایست در بیداری قدرت بیشتری برای ایجاد داشته باشد. واگر این علم پدیده نفس خود باشد مستلزم اینست که قبل از علم خود عالم باشد و این هم محال است. علاوه بر این خود انسان بالاجمال می‌فهمد که علمها از جای دیگر سرچشمه می‌گیرد، پس بدینسان می‌فهمیم که این اموریکه دیده میشود چه در خواب و یا بیداری اموری ثابت در جهان دیگر است که بمراتب از این جهان بالاتر و بهتر می‌باشد، ص 238 طبع جدید.
[82] سوره اسراء.
[83] طبع بیرت ص 301.
[84] نهج‌البلاغه کتاب الی عثمان بن حنیف عامله فی البصرة.
[85] احتجاج طبرسی جلد 2 ص 53 طبع نجف.
[86] نهج‌البلاغه فی کتابه الی اهل مصر.
[87] ابراهیم: 14.
[88] از اطلاق (لازیدنکم...) استفاده می‌شود که وعده مزید نعمت مخصوص بیک عالم و جهان نیست و بلکه سپاسگزاری موجب مزید نعمت در هر دو عالم است.
[89] انسان /76.
[90] بقره آیه 216.
[91] یعنی چنین، دیدی از راه استنباط نیست و فقط از الهام و وحی است.
[92] جمع ملک، و اشار به آیه: علم آدم الأسماء کلها.
[93] مائده /15.
[94] یعنی همه کلوخ و سنگ و جمادات.
[95] اشاره بحدیث نبوی صلی الله علیه و آله و سلم- القبر روضة من ریاض الجنة او حفرة من حفر النیران.
[96] مکتب خانه.
[97] امر حاضر از مصدر تنیدن.
[98] نمل /112.
[99] کتاب: «چگونه تشویش و نگرانی را از خود دور کنیم» ترجمه امامی.
[100] دعا مکارم الأخلاق صحیفه سجادیه (ع).
[101] ذاریات /50.
[102] زمر: 22.
[103] انعام: 125.
[104] در این جمله: کانما یصعد فی السماء... دقت شود قرآن کریم صلالت را به پرواز در آسمان تشبیه می‌کند که انسان دچار تنگی تنفس میشود و این مسئله با کشف اخیر که در فضا چون اکسیژن نیست تنفس هم میسر نیست کاملا مطابقت دارد باین معنا هر قدر انسان بالا برود بهمان مقدار به سختی و زحمت دچار میشود، و از این قبیل مسائل در قرآن زیاد است که با ترقی علوم پی در پی کشف شود.
[105] سوره فتح /29.
[106] البته سوءتفاهم نشود مواد آن نیست که انسان هستی خود را مهمل انگاشته و بسان خیام بگوید:
ما لعبتکانیم و فلک لعبت باز
از روی حقیقتی نه از روی مجاز
بازیچه همی کنیم برنطع وجود
رفتیم بصندوق عدم یک یک باز
زیرا در جهان آفرینش هیچ پدیده‌ای عبث و بی‌حکمت نیست:
وجود پشه دارد حکمت ای خام
که نبود در وجود تیر و بهرام
(نام دو ستاره است).
[107] زمر /22.
[108] بنی اسرائیل /82.
[109] آل عمران /4 و 15.
[110] مراد از فقر بی‌نیازی و جستن رهائی از نیازها و آشنائی با لذائذ روحانی دیگر است نه بمعنای تنگدستی و دکان! داری.
[111] فرقان /44.
[112] توبه /24.
[113] ابراهیم /32، 33.
[114] یس /72،71.
[115] زخرف /13،12 و 14.
[116] آل عمران /6.
[117] مؤمنون /115.
[118] قصص /22.
[119] عنکبوت /12.
[120] مائده /3.
[121] اعراف /127.
[122] انعام /136.
[123] حج /27.
[124] مدثر /38.
[125] یوسف /106.
[126] نمل: /36.
[127] بقره /256.
[128] بقره /256.
[129] حاقه /11.
[130] ق /9.
[131] آل عمران /23.
[132] مائده /60.
[133] نساء /60.
[134] ملک /14.
[135] توبه /31.
[136] یس /14.
[137] آل عمران /23.
[138] مراد گرفتن پیشه بوزینگان و خوکان است و از دست دادن استقلال و خود کفائی و داشتن خود باختگی در برابر رسم طاغوت. چنانکه می‌بینیم ملت مسلمان بکلی سنن الهی را از دست داده و حتی در لباس پوشیدن از طاغوت «پیروی می‌کنند، روزی زدودن موی صورت و روز دیگر انبوه ساختن آن. این است حقیقت بوزینه گری!! و شهوت گرائی و بی بند باری.
[139] مائده /60.
[140] نساء /60.
[141] تین /4.
[142] حج /6.
[143] آل عمران /18.
[144] انعام 91.
[145] ذکر این نکته لازم است خدمتی که مکتب انبیاء و بنیان گذاران توحید بویژه اسلام بجامعه بشربت کرده آزادی کاملی است که بشر را از یوغ هرگونه استعمار فردی و غیر فردی خلاصی بخشیده، و هیچ مکتبی چنین ارزشی را برای بشر نیاورده زیرا مکتب اسلام آفرینش را ملک خدا معرفی نموده و غیر از او هیچ مقامی بهر درجه از عظمت ظاهری باشد اعتباری ندارد بهمین جهت هیچ کس را جز خدا ولایت و حق تصرف و دخالت در هیچ شأنی از شئون انسان نیست و او مالک الملک است ولایت تامه را در همه چیز دارد. و انسانها در دید اسلام از این جهت مساوی هستند مگر اینکه با برهان یقینی و معجزات ثابت شود که ازطرف خداست و یا با دلیلی ولایت و حکومت او ثابت گردد در این صورت هم برگشت بحکم خدا می‌کند. آیا این بالاترین آزادی نیست که بجامعه بشریت میگوید کسی حق ندارد از جان تو و مال تو و عمل تو بنفع خود بهره‌برداری نماید!؟ زیرا همه در برابر خدا مساوی هستند و نباید ترا مقدمه فرمانروائی خویش و برای تثبیت آن قرار بدهد. و اگر واقعا بنا است انسانها مورد بهره‌گیری قرار گیرند چه فرقی میان چهار پائی که انسانها حیوان زبان بسته را بنفع خود استثمار مینمایند دارد؟ و بلکه بمراتب استثمار انسان بدتر است زیرا اولا غرض از خلقت چهار پایان همانست که همه چیز آنها مقدمه استفاده انسانها گردد. چنانچه در قرآن کریم است «وذللناها فمنا رکوبهم ومنها یاکلون ولهم فیها منافع و مشارب أفلا یعقلون» (یس /72) ما چهار پایانرا برای استفاده‌ی آنها ذلیل و فرمانبردار ساختیم در نتیجه برخی از آن‌ها را سوار میشوند و بعضی دیگر از کوشش استفاده مینمایند و هم از آنها منفعت دیگر از قبیل پشم و کرک و نوشیدنی (شیر) قرار دادیم آیا این نعمتهای خدا را درک نمی‌کنند!؟ پس حیوان جهت خلقت خود را عوض نکرده و اگر انسانی بجز خدا و فرستادگانش را پیرو و فرمانبردار باشد علاوه از اینکه عین ذلت است جهت خلقت آدمی را که فرمانده است به فرمان برشدن عوض کرده است. ثانیا: عقلش را که باید حاکم باشد تسخیر مینمایند و باسم «آزادی!» استعمارش مینمایند چون جان و مال مردم را مقدمه برای منافع خود قرار میدهند. مولای متقیان (ع) میفرماید: «الا إن معاویة قاد لمة من الغواة حتی جعلوا نحورهم أغراض المنایا»- آگاه باشید! معاویه که جز نیرنگ بازی و حیله گیری هیچ امتیازی ندارد بسیاری از گمراهان را رهبری میکند تا آنجا که این بیچارگان فریب خورده تا پای جان!! حاضرند برای تثبیت حکومت او جان نثاری نمایند. و گلوی خویش را در مقابل آماج تیرها قرار دهند.
[146] آل عمران /191.
[147] حج /62.
[148] انعام /162.
[149] نحل /14.
[150] اسراء /102.
[151] بقره /216.
[152] ملک /14.
[153] ص /25.
[154] آل عمران /191، 195.
[155] آل عمران /195.
[156] نهج‌البلاغه ص /229.
[157] انعام /59.
[158] زمر /3.
[159] رعد /16.
[160] یوسف /40.
[161] ص /65.
[162] زمر /4.
[163] ج 1 ص 135 طبع دوم.
[164] طه.
[165] نور /25.
[166] مومن /65.
[167] روم /64.
[168] بقره /165.
[169] تغابن /1.
[170] یونس /65.
[171] بقره /147.
[172] فاطر /.
[173] حج /62.
[174] فرقان /3.
[175] توبه /6.
[176] صافات /159.
[177] کافی ج 1 باب الذات ص 84.
[178] کافی ج 1 باب صفات الذات ص 84.
[179] یوسف /40.
[180] از اینجا معلوم میشود که توحید در اسلام باید در همه‌ی شئون و اوضاع و بالأخص حکومت دخالت نماید و چون طلحه و زبیر بتوحید در حکومت و اینکه آنرا باید خدا فقط معین نماید نه غیر او قائل نبودند و با اقرار به کلمه‌ی توحید در باطن مشرک! بودند اگرچه بصورت در زمره‌ی موحدان بشمار میآیند. پس جنگ مولی با آنان در حقیقت جنگ شرک و توحید است و چون آنان بتأویل توحید (که در مباحث آینده بحث میشود) قائل نبودند رسول اکرم (ص) بمولای متقیان (ع) فرمودند: یا علی تقاتل بعدی علی التأویل- یا علی بعد از من بر تأویل جنگ خواهی نمود- خلاصه اینکه تا توحید در همه شئون و بالأخص در حکومت مسلمانان فرمانروا نباشد همچنان گرفتار شرک هستند اگرچه کتابهائی در توحید تصنیف نمایند.
[181] این آیه شریفه عقیده‌ی مسیحیان را بازگو می‌کند که خدا یکی از سه است یعنی معنائی است که بهر یک از این سه اطلاق می‌شود: زیرا این لازمه‌ی عقیده‌ی آنهاست که می‌گویند: اب وابن و روح هر سه خدا هستند و در عین سه بودن یکی است فی‌المثل می‌گوئیم زید پسر عمرو انسان است.
در اینجا سه چیز است 1- خود زید 2- فرزندی عمرو 3- انسان بودن و هرسه هم یکی است زیرا همه‌ی اوصاف برای یک ذات است. اما این گفتار بسیار سست و باطل است زیرا کثرت یا حقیقی است و یا اعتباری. اگر حقیقی است مسلما موصوف به این سه صفت نیز قبول کثرت می‌کند و اگر اعتباری است بناچار این صفت‌ها فرضی خواهد بود و منشأ کثرت نتواند شد پس جمع بین کثرت عددی و وحدت عددی در خدا قابل تصور نیست. خدای متعال در ردّ این عقیده فرمود: «وما من اله الا اله واحد (ص: 65) جز خدای یکتا (که تجزیه‌پذیر نیست و قبول کثرت نمی‌کند) نیست پس ذات مقدس الهی احدی الذات است که ابدا نه خارج و نه در وهم و عقل تجزیه بردار نیست و چنان نیست که بدو تجزبه شود و با اضافه شدن صفتی دو گردد پس او واحد و یگانه است اما نه بر سبیل وحدت عددی.
[182] مائده 72.
[183] زخرف 9.
[184] زخرف 87.
[185] انبیاء 22.
[186] مومن 91.
[187] زمر 3.
[188] صافات 96.
[189] یوسف: 6.
[190] یوسف: 36.
[191] یوسف: 41.
[192] یوسف: 100.
[193] اعراف: 49.
[194] یونس: 39.
[195] بقره: 138.
[196] یوسف: 40.
[197] احزاب: 36.
[198] توبه: 311.
[199] یوسف: 106.
[200] لبان شیرخواری.
[201] انعام: 40.
[202] جلد اول ص 318 طبع عثمانی.
[203] اسراء: 12.
[204] ابراهیم: 11.
[205] فرقان: 62.
[206] نهج‌البلاغه خطبه 185.
[207] مفاتیج الجنان: 581.
[208] دعای عرفه حضرت سیدالشهداء (ع).
[209] بهمین معنا در منظومه حکیم سبزواری ص 153 اشاره شده: ان الحقیقة من صفاته بشعبتیه هی عین ذاته اذ ذاته مطابق للحمل.
[210] نهایة الحکمة ص 53.
[211] توحید صدوق /146.
[212] توحید صدوق /144.
[213] در منظومه حکیم ص 153 سبزواری باین مسئله تصریح شده:
ان الحقیقی من المضاف
زید علی الذات بلاخوف
لکن مبادیها لقیومیة
ترجع ذی نسبة اشراقیة.
[214] انعام: 103.
[215] نجم: 13.
[216] قیامه: 23.
[217] علم الیقین فیض قدس سره ص 18.
[218] کافی مکاتبه عبدالرحیم قیصر با عبدالملک بن اعین.
[219] تحفه الحکیم مرحوم آیت الله محقق اصفهانی (قده).
[220] زمر: 67.
[221] لقمان: 28.
[222] آل عمران: 147.
[223] کهف: 77.
[224] مانند مرحوم آخوند صاحب کفایة الاصول در بحث اتحاد طلب و اراده.
[225] نهج‌البلاغه.
[226] رساله مستقلی در این مسأله نگاشته‌ام.
[227] نخل: 43.
[228] عنکبوت: 6.
[229] انعام: 133.
[230] آل عمران 18.
[231] ص 28.
[232] در روایت از امام صادق (ع) آمده «ان اهل الحق لم یزالو مذکانوا مستضعفین اما انه الی مده قصیره و راحه طویله- مردان حق تا تاریخ یاد میدهد- مستضعف بوده‌اند اما این استضعاف بمدت کم (دنیا) و سرانجام براحتی ابدی خواهند رسید.
[233] انبیاء: 47.
[234] نساء: 148.
[235] اعراف: 96.
[236] زیرا تصور هر نوع نیاز و احتیاج لازمه‌اش آنستکه ذات فاقد آن کمال باشد و چنانچه بآن کمال رسید نیازش برطرف خواهد شد. در این مورت خداوند متعال دارای ذاتی است که آن ذات فاتد مرتبه‌ای از کمال میباشد و لازمه‌ی چنین سخنی ترکیب است و احتیاج مرکب به اجزاءش کاملا روشن است و هر جا احتیاج متصور شود مستلزم امکان است و این خلاف فرض ذات الهی است که واجب الوجود است.
[237] اشاره به آیه‌ی شریفه است «رسلا مبشرین و منذرین لئلا یکون للناس علی الله حجه بعد الرسل و کان الله عزیزا حکیما- نساء /165» پیامبرانی که به ثواب الهی بشارت و از عذاب الهی بیم میدهند فرستادیم تا دیگر حجتی برای مردم نماند و خدا غالب و حکیم است.
[238] «الله تعالی یفعل لغرض و مصلحته یعودان الی خلقه لاالیه لامتناع احتیاجه للزوم العبث لوخلی عن غرضه و هو قبیح عقلا منه کما مضی فی تقریره والا شاعره نفست غرضه تعالی و هم عن الصراط لناکبون حیث اعرضوا عن قوله تعالی» «افحسبتم انما خلقناکم عبثا و انکم الینا لا ترجعون» وقد بین الله تعالی الغرض من بعث المرسلین بانه لنفی حجه الناس عن رب العالمین و لو اضیف العبث الی احد من هولاء لتقضی عنه و تبره منه واما حکم عقله بقبحه نفاه عن فعله فکیف عمی اذا نسب ربهم الی مثله.»
[239] بقره: 142.
[240] ابراهیم: 13.
[241] نحل: 7.
[242] در محل خود به ثبوت رسیده هریک از صفات کمالی حق متعال برگشت به دیگری دارد قدرتش عین علم و علمش عین قدرت است. شیخ صدوق رضوان‌الله‌علیه در کتاب توحید از امام باقر (ع) روایت می‌کند که آن حضرت فرمود «انه سمیع بصیر بما یبصر و یبصر بما یسمع و قال انه واحد احدی المعنی لیس بمعان کثیره مختلفه» او شنوا و بینا است با آنچه که می‌بیند میشنود می‌بیند با آنچه که می‌شنود و فرمود او حقیقت یکتائی است و از معانی زیاد و مختلف ترکیب نیافته...
[243] بلکه اسلام همه‌ی حالات و غرائزی را که در انسان هنوز تکامل نیافته با تربیت و الهام از شیوه خاص تربیتی خود در جهت سازنده‌ای قرار میدهد.
[244] مانند آداب مستراح رفتن و هم بستری.
[245] مانند حکومت و آئین مملکت داری.
[246] این همان امکان وجودی بمعنای فقر است که صدرالمتالهین مبتکر آنست.
[247] نجم: 42.
[248] ملک: 14.
[249] خلاصه داستان از این قرار است مولوی مسئله را در گفتگوی استر با شتری تجسیم می‌کند، استر می‌گوید چه شده من مقداری که می‌روم پایم می‌لغزد و برو درمیافتم اما تو مسافت طولانی در حرکت هستی و هرگز و یا بسیار اندک پای تو می‌لغزد مولوی در جواب از قول شتر می‌گوید: چون من سربلندم و از بینش بسیار عالی برخوردارم و توان آنرا دارم که مسافت بسیار دور را که از حوصله‌ی دید کم نور و ضعبف تو بیرون است دریابم و دید ما بحکم المومن ینظر بنورالله حجاب مکان و زمان را دریده و تا نهایت مسیر را می‌شکافد دیگر آنکه خلقت من پاکیزه است اشهد أنک کنت نورا فی الاصلاب الشامخة والارحام المطهرة.
زانکه من هستم زاولاد حلال
نی ز اولاد زنا و اهل ضلال
تو (استر) زاولاد زنائی بی‌گمان
تیر کژ پرد چو کژ باشد کمان.
[250] اعراف: 17.
[251] اعراف: 16.
[252] ابراهیم: 13، 14.
[253] سجده: 17.
[254] سجده: 56.
[255] علی علیه‌السلام در نهج‌البلاغه در معرفی اهل دنیا چنین میفرماید:
«فانما أهلها کلاب عاویة و سباغ ضاریة یهر بعضها علی بعض و یاکل عزیزها ذلیلها و یقهر کبیرها صغیرها نعم معقلة وأخری مهملة»
بی‌شک اهل دنیا! سگان زوزه‌کش، و درندگانی خو گرفته بدریدن میباشند بعضی بر بعضی دیگر فریاد می‌زنند و زورمندان تهیدستان را طعمه خود قرار داده و بزرگان درصدد چیرگی برخردان میباشند. وبسان چهار پایانی که بعضی افسار به سر و بعضی دیگر رها شده و افسار گیخته می‌باشند.
[256] آل عمران- 81.
[257] لفظ مصدق را در آیه‌ی شریفه می‌شود دو گونه معنا کرد:
1- مصدق، یعنی تصدیق کننده با زبان و اقرار و اعتراف.
2- مصدق یعنی شخصی که با واقعه کمال انطباق را دارد نه آنکه به قول تصدیق کند مانند: قد صدقت الرؤیا در داستان ابراهیم رساندن کارد به حلق اسماعیل علیه‌السلام تصدیق رؤیا بود. در آیه هم نیز بمعنای دومی که به شخص پیامبر بشارت داده شده کمال انطباق را با مشخصاتی که در کتب قبلی بوده، داشته است. پس پیامبر با تمام علائم و مشخصاتش (نه فقط در گفتار مصدق تورات و همه‌ی کتابهای آسمانی است.
[258] در لفظ ما آتیتکم...» بعض از مفسرین گفته‌اند که ما در لما موصوله است. سید اساتید ما علامه‌ی طباطبائی هرچند این قول را اختیار نفرموده ولی احتمالش را داده‌اند.
ولی با ملاحظه‌ی نظائر این آیه وجهی برای موصوله بودن «ما» نمی‌ماند. ما اداة شرط است مانند من در آیه شریفه 17 سوره‌ی اعراف «لمن تبعک منهم لأملئن جهنم منکم أجمعین» زیرا بنابر تحقیق «میثاق» و به تعبیر دیگر لملی «إصر» همان پیمان مؤکد و غیرقابل نقض است، و مانند نذر و قسم از اقسام عهد میباشند که در جواب همه آنها لام میآید، خواه بمغهوم اسمی باشد مانند: عاهدت الله لئن عوفیت لأتصدقن بکذا...» من با خدا پیمان می‌بندم چنانچه تندرستی یافتم فلان مقدار صدقه بدهم، می‌بینیم که در جواب آن لام آورده شده، و یا بطور معنای حرفی اداء گردد، مانند: «لله علی لئن عوفیت لأختم القرآن مثلا...» در این موارد در جمله دو لام است لامی در جمله شرط است «لئن عوفیت» و لامی در جمله جواب است مانند «لأختم القرآن» فایده این دو لام اینست که شرط با جواب تلاقی نموده و ارتباط برقرار نماید و در شرط لام آورده شده تا معلوم گردد شرط در حیز و حیطه قسم است و تقویت تلاقی و ربط موکّد آن دو میباشد، زیرا شرط از متعلّقات جواب است.
در این آیه‌ی شریفه، اول تصریح بخود مبثاق بطور معنای اسمی شده و در جمله‌ی «لما آتیتکم» در جواب «لتؤمنن به» ربط شرط به جزاء و اینکه شرط در حیطه آنست شده، مثل این است که بفرماید «الایمان والنصرة مقید باتیان الرسول». و در قرآن کریم نظائر آن فراوان است که گاهی بهر دو جمله لام داخل شده مانند «ومنهم من عاهد الله لئن آتانا من فضله لنصدقن ولنکونن من الصالحین» توبه آیه 75 در این آیه مفهوم اسمی عهد آمده بعد بطور معنای حرفی «لئن آتانا...» بهر دو جمله لام داخل شده و واضح است صدقه و شکر مقید باعطاء فضل واعطاء فضل، قید جواب است، پس باید وحدت لبی جمله با دو لام بیان شود. و گاهی به لام شرط اکتفاء شده مانند آیه‌ی 12 سوره حشر «لئن اخرجوا لایخرجون معهم ولئن قوتلوا لاینصرونهم» مسلما این لام عهد و قسم است، زیرا در ذیل همین آیه میفرماید و «لئن نصروهم لیولن الأدبار» در حقیقت معنی چنین میشود «ولئن قوتلوا لیولن الأدبار».
و گاهی به لام جواب اکتفاء میشود، مانند آیه 77 سوره مائده: «وإن لم ینتهوا عما یقولون لیمسن الذین کفروا» اگر مسیحیان از گفتار باطل خود دست برندارند حتما دچار عذاب دردناک خواهند شد. خلاصه اینکه، در این قبیل موارد سیاق کلام و آوردن لام بتکرار مشخص مینماید که جمله شرط و جزاء است.
[259] نساء: 151.
[260] تفسیر برهان ج 1 ص 294- بحار ج 26 ص 291.
[261] بقره- 29.
[262] ابراهیم 33.
[263] یعنی عالم سایه‌ها، تشبیه به سایه فقط از جهت نداشتن بدن مادی و هیولائی و جرم مادی است نه از جهات دیگر زیرا سایه ادراک و شعور ندارد همانطور که در روایت ثمالی تصریح به نور شده است.
[264] بحار ج 25 ص 24.
[265] عیون اخبار الرضا (ع) ج 1 ص 262.
[266] علم الیقین فیض ص 105.
[267] اشعار از مهیار دیلمی.
[268] فیض در کتاب علم الیقین ص 94 چاپ قدیم میفرماید:
«... بعثت انبیاء دو گونه است بعضی جهانی بوده و بعضی خصوصی، مانند نوح (ع) که رسالت جهانی داشته ولی هود فقط به قوم عاد مبعوث بود... تا آنجا که میفرماید: خدای عزوجل محمد صلی الله علیه و آله را به همگان یعنی جن و انس مبعوث فرمود و خاتم پیامبران است و پس از او دوازده نفر اوصیای پیامبر میباشند».
[269] مدثر- 1.
[270] نهج‌البلاغه عبده ص 32.
[271] نهج‌البلاغه صبحی خطبه 95 ص 140.
[272] در کتاب «ماذا خسر العالم بانحطاط المسلمین» مینویسد که ازدواج با خواهر و دختر و مادر بصورت قانونی در جهان بی‌نظیر و مخصوص ایرانیان بوده است. و این مسئله هم بحسب روایتی از مولای متقیان (ع) در گفتگوئی با ابن الکوّا کار پادشاهان خود کامه بوده که بعدا بصورت دین و احکام محبوبیت درآمده است.
[273] قصة الدیانات تألیف سلیمان مظهر ص 311 و 312 و 313.
[274] تسبیح وارد بعد از نماز حضرت فاطمه (ع).
[275] مجمع البحرین ده ولد و خطر. حدیث میان عامه و خاصه مشهور است.
[276] انعام- 40 و 41.
[277] انعام- 83.
[278] بقره 258.
[279] بقره 258.
[280] بقره 258.
[281] انعام 76.
[282] مائده- 18.
[283] جمعه 2.
[284] انعام 91.
[285] انبیاء 22.
[286] سبا 24.
[287] یونس 32.
[288] مفاتیح الغیب چاپ قدیم مفتاح خامس المشهد الخامس فی بیان أقسام المیزان.
[289] بقره 38.
[290] قمر 55.
[291] قرآن کریم از نوح نقل می‌کند سوره یونس 71 «یا قوم إن کان کبر علیکم مقامی و تذکیری بآیات الله فعلی الله توکلت فاجمعوا أمرکم و شرکاءکم ثم لایکن أمرکم علیکم غمة ثم اقضوا إلئ ولا تنظرون» ای مردم اگر منزلت و موعظه من شما را گران میآید پس من برخدا توکل کردم و از هیچ کس بیمی ندارم بروید عزمها را با خدایانتان جزم نموده و از شک حیرت بیرون آمده سپس هر تصمیمی درباره من دارید عملی نموده و مهلت ندهید! و یا مولای متقیان میفرماید «والله لولقیتهم وهم طلاع الأرض مابالیت ولا استوحشت» بخدا سوگند اگر من با طرفداران معاویه برخورد کنم که آنها روی زمین را از جمعیت خود پر کرده باشند هرگز بیمی نداشته و وحشتی نخواهم داشت.
[292] انعام 51.
[293] انعام 81.
[294] از باب نمونه که اگر از غیر طریق اهل‌بیت (ع) پیروی شود هرگز تامین بخش نیست غزالی را مثال می‌آوریم. وی پس از مدتها تحصیل علوم ظاهری وطی مدارج عالیه علمی دفعتا در همه‌ی معلومات خود به شک می‌افتد و با مقام بسیار علمی که دارا بود و رئیس بلامنازع عصر خود بشمار می‌رفت مردد شد که آیا این تدریسها و اشتغالات سبب رهائی از عذاب آخرت هست یا نه؟
غزالی در جستجوی حقیقت از وطن و عیال صرف نظر می‌کند و راهی بیابان میشود و پس از چند سال برمیگردد و کتاب «المنقذ من الضلال» نجات بخش از گمراهی... را تألیف میکند. و خلاصه آن کتاب آنست که میگوید فرقه‌های اسلامی حتی شیعه امامیه باطل و در این میان فقط صوفیه هستند که رهروان راه حقیقت می‌باشند آنگاه کتاب «احیاء علوم الدین» را می‌نویسد. هرچند کتاب مزبور دارای تحقیقات نفیس اخلاقی می‌باشد اما آکنده از داستانهای ساختگی برخلاف کتاب و سنت از صوفیه است که ابن جوزی قسمتی از کتاب «تلبیس ابلیس» را به شرح مخالفت داستانهای کتاب مزبور با کتاب و سنت اختصاص داده است.
و یا دیگری حیرت و سر درگمی خود را چنین بیان می‌کند:
مانده‌ام سخت عجب کز چه سبب ساخت مرا- یا چه بوده است مراد وی از این ساختنم؟
از کجا آمده‌ام آمدنم بهر چه بود؟!- به کجا می‌روم آخر ننمائی وطنم؟
و نیز دیگری چنین بیان می‌کند:
از هر طرف که رفتم جز حیرتم نیفزود- از گوشه‌ای برون آی ای کوکب هدایت
فخر رازی را دیدند گریه می‌کند سبب گریه را پرسیدند، اظهار میدارد که مدت سی سال بود در مسئله‌ای بقسمی فکر میکردم و حال معلوم شد. که چنان نبوده که در طول این مدت جزم داشتم، اینک ترس دارم که پس از مدتی خلاف همین که الآن یقین دارم معلوم گردد اشتباه بوده آنگاه اشعاری که بوی منسوب است می‌گوید:
ولم نستفد من بحثنا طول عمرنا- سوی ان جمعنا قیل و قال
در بحثهای طول عمر خود چیزی استفاده نکردم جز گرد آوردن قیل و قال.
[295] بقره 30.
[296] بقره 31.
[297] بقره 29.
[298] ملک 15.
[299] بقره 43.
[300] شمس 8.
[301] مراد از الهاء معنای مشهور (دریافت مرموز) آن نیست بلکه رسیدن حالتی از غیب است چنانکه امام سجاد علیه‌السلام در صحیفه مبارکه میفرماید: الهمنی التقوی. بارالها تقوی را بمن الهام فرما... یعنی همان حالت بازدارنده که انسان با داشتن آن از معصیت دوری می‌کند.
[302] خدا قدرت نمائی خود را در آیه 66 سوره نحل چنین بیان می‌کند «وإن لکم فی الأنعام لعبرة نسقیکم مما فی بطونه من بین فرث ودم لبنا خالصا سائغا للشاربین» در چهار پایان جهت خداشناسی عبرتی هست. برای شما از آنچه در شکمهای آنهاست، از میان چرک و خون شیر خالصی و گوارائی را آماده نوشیدن کردیم...
جوهر انسان همچون شیر باید از گذرگاه پرپیچ وخم غریزه‌های متضاد بیرون آید تا خالص شود. پس در تکامل انسان باید هر دو قوه باشد.
[303] یکی از اقسامی که امر در اصطلاح فقهاء تقسیم شده ارشادی و مولوی است. امرار شادی آن امری را میگویند که جز نصیحت و ارشاد به مصلحت فعل غرض دیگری ندارد. و اگر شخص مرتکب شد ضرر تخلف بخود او برمیگردد و دیگر عقوبتی نیست اما در امر مولوی در صورت تخلف موجب عقوبت هم میشود چون از حاکمیت مولا سرپیچی کرده است.
[304] ج 1 وافی.
[305] الواقعه 10- 24. و 13.
[306] ممکن است به آیه 77 سوره توبه استدلال شود که پاداش مقربان «رضوان اکبر» خدائی است که بالاتر از پاداشهای مادی است و برای آنان بمناسبت برتری مقامشان فقط رضوان الهی جدا از همه این لذتها و نعمتها میباشد. در پاسخ گفته میشود: «وعد الله المؤمنین والمومنات جنات تجری من تحتها الأنهار خالدین فیها و مساکن طیبة فی جنات عدن و رضوان من الله اکبر ذلک هو الفوز العظیم» 72 توبه. خدا مؤمنین و مؤمنات را به بهشتی وعده می‌دهد که از کنار آنها نهرها جاری است و در آنجا در مسکن‌های پاک در بهشت و رضوان خدا «خشنودی» که از همه‌ی اینها برتر است، اقامت همیشگی و بنور عظیم نائل خواهند شد...
چنانکه از آیه ظاهر است، پاداش مؤمنان همه آنچه در آیه مذکور است و بطور مسلم مظاهر رضایت الهی جل شأنه است میباثد. و مبدء همه آن نعتها رضوان الهی است که سبب است. مثلا پذیرائی مفصل و رنگین از شخص مظهر محبت میزبانش می‌باشد اما چیزی که سبب این تشریفات گشته محبت و علاقه میزبان است.
پس رضوان‌الله پذیرائی جدائی از عده خاص نیست چنانکه از این قبیل ابیات معلوم میشود:
زاهد از تو حور می‌خواهد قصورش بین- به جنت می‌گریزد از درت یا رب شعورش بین
و استدلال به «رضوان اکبر» در این آیه مراد آنان را اثبات نمی‌کند.
امام علی علیه‌السلام در نهج‌البلاغه در خطبه صلوات بر رسول اکرم صلی الله علیه و آله میفرماید:
«اللهم اجمع بیننا و بینه فی برد العیش و قرار النعمة ومنی الشهوات وأهواء اللذات و رخاء الدعة ومنتهی الطمأنینة و تحف الکرامة» نهج‌البلاغة عبده ص 128.
بارالها! جمع کن میان ما و او در زندگی مطبوع و دلخواه و پایگاه پایدار نعمت و آرزوهائی از شهوت‌ها (خواسته‌های تن) و خواسته‌هائی از لذت‌ها و استراحت در زندگی با آسایش... همه‌ی این‌ها ظهور در لذائذ مادی دارند که مولای متقیان برای خود و پیامبر عظیم‌الشأن خواستار است.
[307] الذاریات 56.
[308] کافی کتاب تجارت.
[309] نهج‌البلاغه صبحی صالح خطبه 86 ص 117.
[310] اسراء 70.
[311] بقره 35.
[312] نهج‌البلاغه عبده ص 221.
[313] مائده 87 و 88.
[314] تفسیر علی بن ابراهیم سوره مائده از محمد بن ابی عمیر از بعضی رجال خود.
[315] نهج‌البلاغه صبحی صالح ص 383.
[316] اعراف 26.
[317] نحل 6.
[318] اعراف 31.
[319] این شرح معنای زینت از خود قرآن گرفته شده آنجا که در داستان قارون فرمود: «فخرج علی قومه فی زینته قال الذین یریدون الحیوة الدنیا یالیت لنا مثل ما أوتی قارون» 79 سوره قصص. وتتیکه قارون بر قوم خود با زینت خارج شد افرادیکه دنیا طلب بودند گفتند ای کاش! برای ما هم مثل آنچیزیکه به قارون داده شده بود... پس زینت آن چیزی است که جلب نظر از هر بیننده بنماید خواه آنچیز لباس یا فرش و یا چیزهای دیگر باشد.
[320] اعراف 32.
[321] اعراف 33.
[322] در خصوص زنا آیه 22 سوره اسراء می‌فرماید: «ولا تقربوا الزنا انه کان فاحشة وساء سبیلا» به زنا نزدیک نشوید چون زنا قبح آشکار و بدترین راه است... در مورد لواط آیه 80 سوره اعراف می‌فرماید: «اتاتون الفاحشة ما سبقکم بها من احد من العالمین» آیا مرتکب قبح آشکار می‌شوید احدی از مردمان به این گناه روشن سبقت نگرفته است.
[323] اعراف 35.
[324] طه 124.
[325] قرآن کریم با تعبیر ضمیر نمایشی می‌دهد که تنها هبوط آدم و همسرش نیست بلکه آن دو بعنوان معرف نسل نمایشی داده شده زیرا نه آدم و نه همسرش باهم دشمن نبودند و آدم خود از انبیاء و برای هدایت او لازم نبود پیامبری فرستاده شود.
[326] الفجر 27 و 28 و 29 و 30.
[327] کسی را به زنا متهم کردن.
[328] 43 معارج.
[329] 72 احزاب.
[330] 72 یوسف.
[331] 115 طه.
[332] 124 بقره.
[333] 17 قیامه.
[334] 17 قیامه.
[335] بقره 134.
[336] 78 أسراء.
[337] 5 یونس.
[338] 133 طه.
[339] 1 طلاق.
[340] 104 انعام.
[341] 108 یوسف.
[342] 174 نساء.
[343] 24 یوسف.
[344] 32 قصص.
[345] 164 بقره.
[346] 2 لیل.
[347] 32 روم.
[348] 4 قصص.
[349] 15 قصص.
[350] 65 انعام.
[351] 51 قمر.
[352] 2 مائده.
[353] نهایه ابن اثیر ج 1 ص 341.
[354] 19 ذاریات.
[355] 12 قصص.
[356] 26 مائده.
[357] 235 بقره.
[358] 48 مائده.
[359] 21 نور.
[360] 15 هود.
[361] 20 یوسف.
[362] 2 حشر.
[363] 18 دخان.
[364] 31 ابراهیم.
[365] صحیفه سجادیه دعای صبحگاهان و شامگاهان.
[366] اول کتاب الجهاد وسائل الشیعه.
[367] 21 و 22 ابراهیم.
[368] آل عمران 34.
[369] نهج‌البلاغه صبحی صالح ص 334.
[370] 143 بقره.
[371] در این بخش ابتداء بطور اجمال و بعد بطور تفصیل میفرماید، و این تفصیل بعد از ابهام بسیار دلنشین است، و مانند آنست که در مخاطب این سئوال را ایجاد می‌کند، که این رهبر حق کیست و میثاق او چیست؟ بعد جواب میشنود که آن کتاب الهی است. و این شیوه‌ی الهام از قرآن است که در آیه 5 سوره کهف میفرماید: «کبرت کلمة تخرج من أفواههم» کلمه بصورت فاعل فعل نیامده و بصورت تمییز و منصوب آمده است و سرش آنست که تمییز مفسر ضمیر مبهم در کلمه کبرت می‌باشد مانند: نعم رجلا زیدأ، و تقدیر چنین بوده: کبرت الکلمة کلمة بمثابه ایجاد سئوال در مخاطب است که آن کلمه بزرگ چیست و از چه جهت است؟ بعد جواب می‌شنود و آن کلمه‌ای است که از زبان آنها درمی‌آید.
[372] النهایه فی غریب الحدیث والأثر ج 1 ص 216.
[373] 22 زمر.
[374] 125 انعام.
[375] دعای 42 صحیفه سجادیه.
[376] 15 مائده.
[377] این نور در آخرت مجسم خواهد شد «یوم تری المؤمنین والمؤمنات یسعی نورهم بین أیدیهم و بأیمانهم» سوره حدید روزی فرا خواهد رسید که مؤمنین و مؤمنات را در حالی خواهی دید که نورشان از طرف راست در پیش روی آنان حرکت خواهد کرد...
[378] مفتاح الفلاح دعای بعد از نافله.
[379] تفسیر نور الثقلین در ذیل آیه «فمن شرح الله صدره...»
[380] تفسیر نور الثقلین در ذیل آیه.
[381] تفسیر نور الثقلین در ذیل آیه.
[382] کافی باب دعای حفظ قرآن.
[383] 5 جمعه.
[384] تفسیر نور الثقلین ذیل آیه.
[385] 35 روم.
[386] 29 جاثیه.
[387] در این جمله و جمله‌های بعدی خبر مقدم بر مبتدا شده است. نکته تقدم افاده حصر در مبتداء است بمثابه این است که هیچ دلیلی باندازه دلائل قرآن روشن و روشنگر نیست.
[388] 21 یوسف.
[389] 88 یوسف.
[390] در حقایق الاصول در باب استعمال لفظ در بیش از یک معنا حکایتی نقل میکند: عده‌ای از اعاظم مانند سید اسماعیل صدر و سید محمد صدر و حاجی نوری صاحب مستدرک، در ملاقات با عالم ربانی حاج ملافتحعلی قده از آیه شریفه: «واعلموا ان فیکم رسول‌الله...» صحبت بمیان میآید، مرحوم آخوند ملافتحعلی تفسیری از آیه می‌نماید که مورد تحسین آن دو مجتهد بزرگ میگردد و همینطور در عرض مدت کم در همین آیه تفسیرهای دیگری تا هفت تفسیر بیان میکند که هریک از دیگری ممتاز بوده است. این نمونه‌ای از تفسیر بطون قرآن است.
[391] تفسیر کبیر جلد آخر.
[392] 58 توبه.
[393] 82 اسراء.
[394] 4 ملک.
[395] از رحمت واسعه و عنایات شامله به حال همه‌ی موجودات رحمان تعبیر میشود.
[396] 41 فاطر.
[397] 91 مؤمنون.
[398] کافی ج 1 باب توحید.
[399] 36 یس.
[400] 8 ملک.
[401] 21 محمد صلی الله علیه و آله.
[402] 7 حشر.
[403] 101 حشر.
[404] 158 بقره.
[405] تفسیر نور الثقلین ج 1 ص 441.
[406] 16 و 17 سجده.
[407] 16 آل عمران.
[408] 18 ذاریات.
[409] 186 بقره.
[410] بنقل تفسیر المیزان از (تفسیر الدر المنثور) ج 2 صفحه 50 طبع بیروت.
[411] 13 شوری.
[412] 48 مائده.
[413] 14 حج.
[414] مائده 1.
[415] 36 بقره.
[416] 6 هود.
[417] تفسیر صدر المتالهین چاپ قدیم ص 90 و 91.
[418] اشاره است بآیه 89 و 90 سوره یونس «حتی إذا آدرکه الغرق قال آمنت انه لا اله الا الله الذی آمنت به بنواسرائیل وانا من المسلمین الان وقد عصیت قبل و کنت من الفسدین» فرعون هنگامیکه دید غرق می‌شود گفت: ایمان آوردم به خدای بنی‌اسرائیل و جز او خدائی نیست و من از اعتراف کنندگان هستم. آیا حال که مرگ تو فرا رسیده ایمان میآوری و پیش از این از مفسدین بودی!؟» پس به تصریح قرآن تا دم مرگ ایمان نداشته است.
[419] 102 اسری.
[420] 34 شعراء.
[421] 14 نحل.
[422] 124 نساء.
[423] 4 احزاب.
[424] قلب در قرآن محل تعقل و رسیدگی به حسابها معرفی شده مثل آیه شریفه «افلم یسیروا فی الارض فتکون لهم قلوب یعقلون بها» (44/ جح) آیا در روی زمین سیر نمی‌کنند تا در نتیجه برای آنان قلب‌هائی باشد که با آنها تعقل نمایند. و نیز محل و ظرف عواطف مانند حب و بغض وحقد معرفی شده است: «ولا تجعل فی قلوبنا غلأ للذین آمنوا» (10/ حشر) بارالها! در قلب‌های ما کینه و عداوت بآنانی که ایمان آورده‌اند قرار مده...
و نیز قلب محل بیم معرفی شده است «سنلقی فی قلوب الذین کفروا الرعب بما اشرکوا بالله» (151/ آل عمران) بزودی در قلب‌های کافران بسبب شریک قرار دادن آنها بخدا رعب و ترس خواهیم انداخت... و یا در آیه‌ی حدیگر: «قلوب یومئذ واجفة» (8/ نازعات) دلها در آنروز بسیار بیمناکند...
و نیز محل محبت و الفت آمده است: «واذکروا نعمة الله علیکم اذ کنتم اعداء فالف بین قلوبکم» (103/ ال عمران) «نعمت خدا را بر خود بیاد آورید روزیکه دشمن بودید در قلبهای شما الفت و محبت ایجاد فرمود.
[425] 8 ملک.
[426] 31 توبه.
[427] 104 آل عمران.
[428] احتجاج طبرسی.
[429] 71 اعراف.
[430] 81 /انعام.
[431] 35/ روم.
[432] نهج‌البلاغه صبحی صالح ص 294.
[433] نهج‌البلاغه صبحی ص. 291.
[434] غافر آیه 83.
[435] مخفف «دنیاستش» می‌باشد.
[436] شیخ صدوق این روایت را در کتاب «علل الشرایع» و «من لایحضره الفقیه» باسناد خود از محمد بن سنان از حضرت رضا علیه‌السلام در جواب سؤال کتبی محمد بن سنان از مولای ما علی بن الرضا علیه‌السلام نقل فرموده است.
[437] نهج‌البلاغه صبحی ص 3010.
[438] مائده /55.
[439] لیل /8.
[440] اما تعلق و محبت معتدل بمال چنانکه در این بحث خواهد آمد هیچ اشکالی ندارد و بلکه پسندیده است چنانکه می‌بینم معصوم علیه‌السلام در کافی می‌فرماید «لا خیر فی من لایحب جمع المال من حلال یکف به وجهه و یقضی به دینه و یصل به رحمه».
[441] اعراف /96.
[442] فی‌المثل در آنان و حیوان غریزه کشش نسبت به غذا هست و این غریزه روی حکمتی است که در اثر تغذیه آنچه از بدن دفع می‌شود جایگزین شود و حیات انسان استمرار یابد و اگر چنین غریزه‌ای نبود و فقط عقل او درک می‌کرد که تغذیه و رساندن بدل آنچه دفع می‌شود لازم است، چه بسا که اکثریت هلاک می‌شدند و قسمتی از مجموع آفرینش بحالت تعطیل درمی‌آمد.
[443] تحفة الحکیم علامه اصفهانی. ترجمه شعر: پدیده‌های خدا همه‌اش نوآوری است. و در تمام آنها حکمت است.
[444] توبه /24.
[445] محبت خدا در پیروی از فرمانهای پیامبر اکرم «ص» و ائمه اطهار صلوات الله علیهم خلاصه می‌شود بدلیل فرموده خدا در قرآن: «قل ان کنتم تحبون الله فاتبعونی یحببکم الله» (آل عمران /31) بگو ای پیامبر اگر دوست دار خدا هستید پس از من (پیامبر) پیروی کنید که خدا شما را دوست بدارد:... و در نزد اهل فن مسلم است که این آیه شریفه: بآیات دیگری که در آنها محبت خدا تاکید شده و یا تمجید از دارندگان محبت خدا شده حاکم است. روی همین جهت است که زمخشری در کشاف ج 10 ص 3010 باین نکته خوب متوجه شده است، او می‌گوید: «هنگامی که دیدی کسی ادعای محبت خدا می‌کند و بهنگام ذکر کف می‌زند و پایکوبی و طرب می‌کند و نعره می‌کشد و غش می‌کند هرگز شکی بخود راه مده که او نمی‌داند خدا چیست و اندک خبری از محبت خدا ندارد. و همه این نعره‌ها و کف زدنها و پایکوبیها و غش کردنها به خاطر صورت زیبائی است که در خیال خود مجسم نموده و آنرا از روی جهالت و بی عاری خدا می‌نامد و اگر از زیر دامنش جویا شوی می‌بینی که لباسش پر از منی است که بهنگام تصویر آن صورت که پیش خود مجسم نموده چنین حالتی بوی دست می‌دهد و عوام احمق از روی سادگی دور آنها را گرفته و اشک می‌ریزند».
[446] بقره /184.
[447] وافی ج دوم ص 5.
[448] حج /27 و 28.
[449] تهلیل: لا اله الا الله گفتن.
[450] نهج‌البلاغه صبحی صالح صفحه 292.
[451] وسائل ج 5 کتاب حج ص 9.
[452] حشر /14.
[453] نهج‌البلاغه عبده ص 400.
[454] در حدیث وارد شده «علیکم بالحجامة لایتبیغ الدم باحدکم فیقتله» لا یتبیغ ای لایتهیج. حجامت را ترک ننمائید تا خون شما بهیجان نیامده و شما را نکشد. «حراج اللغه».
[455] نهج‌البلاغه عبده ص 505.
[456] آثره: استبداد و خود محوری و استیثارهم بمعنای استبداد است که یکی از ویژگیهای فرمانروایان خودکامه است مثلا فرمانداران خودکامه عثمان، بیت‌المال را بخود اختصاص داده بودند و این خودکامگی قهرا بانقلاب و شورش مسلمانان بر علیه عثمان انجامید. مولای متقیان «ع» فرمود «استأثر فاساء الاثره» یعنی او «عثمان» استبداد و خودکامگی را به بدترین صورت یعنی سوار کردن بنی‌امیه و بنی‌مروان بر گرده مردم عملی کرد. نهج‌البلاغه عبده ج 2/ 83 در عهدنامه اشتر.
[457] حشر /7.
[458] نهج‌البلاغه صبحی صالح ص 252.
[459] و یک نمونه دیگر از اختلاف عقیده را در کتاب «الامام الصادق والمذاهب الاربعه ج 4 ص 457-451» که منجر به حوادث خونبار شد چنین بیان می‌کند:
مسئله اینکه قرآن مخلوق و حادث است یا مثل ذات احدیت قدیم است در اوائل قرن دوم هجری مطرح شد. یکی از دانشمندان بنام- جعدین درهم- آنرا علنا گفت آنرا بوسیله فرماندار عراق خالد بن عبدالله قسری کشته شد و پس از کشته شدن وی دیگر خبری از مسئله فوق نبود تا در زمان هارون الرشید معتزله نهضت علمی نموده و بر علیه جمود فکری قیام نمودند، اما آنها با اینکه طرفدار مخلوق بودن قرآن بودند از ترس هارون الرشید که بشدت از قدیم بودن قرآن دفاع می‌کرد نتوانستند کاری از پیش ببرند تا زمان مأمون و دوران ظهور فلسفه و انتقاد، مأمون خود طرفدار آزادی فکر و دوستدار علم و دانشمندان بود، مهمترین مسئله بحث در کلام خداوند اینکه آیا قرآن قدیم است یا حادث رونق گرفت معتزله فرصت را غنیمت شمرده اطراف مأمون را که هم فکرشان بود گرفتند مأمون نیز از آنان با آغوش باز استقبال کرد تا آنجا که معتزله اختیاردار و صاحب نفوذ دربار مأمون شدند و در همه شئون مملکتی بالخصوص در سیاست دخالت‌ها نمودند و با در دست گرفتن قدرت، دشمنان خود را که قائل به قدم قرآن بودند شکنجه‌ها دادند.
دادگاه تشکیل می‌دادند و دانشمندان و قضاة را می‌آوردند، هر کدام که قائل به خلق و حدوث قرآن بود آزاد و هرکس که این عقیده را قبول نداشت مورد شکنجه و توهین قرار می‌دادند و از این حادثه در تاریخ مورخان اسلام بعنوان (محنت خلق قرآن) تعبیر کرده‌اند.
مأمون بحدی در این مسئله پافشاری داشت که همه فقها و محدثین را الزام نمود که باید عقده‌مند به خلق قرآن باشند تا سرانجام توقیعی به فرماندارش اسحق بن ابراهیم در بغداد فرستاد و فرمان داد همه قضاة و محدثین را احضار نموده و آنان را در موضوع خلق قرآن امتحان نماید، و نیز بهمه اطراف مملکت اسلامی بخشنامه صادر کرد که مردم را به عقیده خلق قرآن وادار نمایند. و نیز در نامه‌ی دیگر بفرماندارش در بغداد نوشت که علماء و قضاة را جمع نموده و عقیده خلق قرآن را به آنها پیشنهاد و الزامی بودن قضیه را اعلام نماید، فرماندار بغداد امتثال امر همه فقها را گرد آورد و آخرین نامه خلیفه عباسی را بر آنها خواند همه فقها اظهار موافقت نموده به جز احمد بن حنبل و معدودی دیگر از علما. فرماندار بغداد دستور داد همه را بزنجیر بستند. فردای آنروز مجددا آنانرا امتحان کرد جز احمد بن حنبل همه، اعتراف به خلق قرآن نمودند، حاکم بغداد جریان را به مأمون نوشت او فرمان داد که احمد بن حنبل و محمد بن نوح را زنجیر بگردن روانه حضور خلیفه نماید در بین راه خبر مرگ مأمون رسید و محمد بن نوح قبل از مراجعت به بغداد در بین راه درگذشت و احمد بن حنبل بر وی نماز گذارد. اما این داستان خفت بار با مرگ مأمون پایان نیافت بلکه بشدت اوج گرفت و در عهد معتصم و واثق بزرگتربن حادثه روز بود».
این نمونه و صدها نمونه دیگر بود که مسلمانان را به خود مشغول می‌داشت و قرآن و سنت در میان آنان بود و با این همه اختلاف و هرج و مرج عقیده حکم فرما بود. ولی چنانکه به قیم قرآن یعنی ائمه معصومین علیهم‌السلام رجوع می‌کردند دچار اینهمه لغزش و انحراف نمی‌شدند.
شیخ صدوق رضوان الله علیه از محمد بن یقطین روایت کرده، که او گفت:
«کتب علی بن محمد بن علی بن موسی الرضا صلوات الله علیه و علیهم الی بعض شیعته ببغداد:
بسم الله الرحمن الرحیم- عصمنا الله و ایاک من الفتنه فان تفعل فقد اعظم بها نعمة و ان لا تفعل فهی الهلکة نحن نری ان الجدال فی القرآن بدعة اشترک فیها السائل والمجیب فتعاطی السائل ما لیس له و تکلف المجیب ما لیس علیه ولیس الخالق الا الله و سواه مخلوق والقرآن کلام لاتجعل اسما من عندک (یعنی حادث یا قدیم) فتکون من الظالمین جعلنا الله و ایاکم من الذین یخشون ربهم بالغیب و هم من الساعة مشفقون».
حضرت امام هادی به بعغی از پیروان خود در بغداد نامه نوشتند:
بسم الله الرحمن الرحیم: خدا ما و شما را از فتنه مصون بدارد، اگر مصون داشت بزرگتر موهبت و اگر محفوظ نداشت در هلاکت هستیم (ضمیر تفعل به «عصصت از فتن» برمی‌گردد یعنی اگر عصمت از فتنه‌ها حاصل شد چه نعمت بزرگی است و اگر حاصل شد هلاکت اخروی است).
امام می‌فرماید: ما را عقیده بر آنست مجادله در قدیم و یا حادث بودن قرآن بدعت است که در گناه آن سئوال کننده و پاسخ دهنده هر دو شریک هستند زیرا سئوال کننده چیزی را که موظف بسئوالش نیست نموده و جواب دهنده چیزی را که بعهده او نیست جواب داده و آفریدگار جز خدا نیست و غیر از خدا همه مخلوق او هستند قرآن کلام است از پیش خود باونامگذاری مکن که در نتیجه از ستم کاران باشی. خداوند ما و شما را از افرای که از خدای پوشیده از چشمها و از روز قیامت می‌ترسند قرار بدهد.
[460] نهج‌البلاغه صبحی صالح ص 325.
[461] نحل /66.
[462] نحل /44.
[463] نظیر این استدلال در کافی از منصوربن حازم منقول است که به امام صادق «ع» گفتم با عامه صحبت کردم و گفتم:
آیا شما نمی‌دانید که رسول خدا «ص» حجت خدا بر مردم است؟
گفتند: چرا می‌دانیم.
گفتم: پس هنگامی که از دنیا رحلت فرمود حجت کی بود؟
گفتند: قرآن.
گفتم: چگونه قرآن حجت است در حالیکه می‌بینم قدری و مرجئی و زندیقی که بآن ایمان ندارد از قرآن استدلال می‌کند پس فهمیدم که قرآن بدون قیم حجت نیست. تا آنجا که می‌گوید: ندیدم کسی بگوید بتمام رموز قرآن آشنا هستم جز علی «ع» پس شهادت می‌دهم که علی قیم قرآن و اطاعت از وی واجب و حجت خدا پس از پیامبر «ص» می‌باشد...».
[464] حجرات /8.
[465] جواهر الکلام ج 21/ 18.
[466] وسائل کتاب جهاد.
[467] نهج‌البلاغه عبده /157 چاپ دوم.
[468] رعد /8.
[469] زمر /10.
[470] یوسف /90.
[471] آل عمران /120.
[472] نهج‌البلاغه عبده /369.
[473] بقره /45.
[474] نهج‌البلاغه عبده ص 521.
[475] توبه /181.
[476] الشمس 7 و 8.
[477] وسائل امر بمعروف و نهی از منکر.
[478] صراح اللغة.
[479] مریم /14.
[480] اسری /24-23.
[481] قواعد شهید اول ج 2 ص 53 چاپ نجف.
[482] هود /48.
[483] وسائل الشیعه باب المقدمات.
[484] فاطر /24.
[485] بقره /178.
[486] شاعر در مورد سوره هل آتی چه خوش سروده: «وسائل هل اتی نص بحق علی- اجبته: هل اتی نص بحق علی».
سائلی پرسید آیا نصی در حق علی «ع» آمده، جواب دادم سوره هل آتی در حق علی نص است.
[487] بقره /176.
[488] هود /85.
[489] هود /86.
[490] مائده /91-90.
[491] نور /23.
[492] مریم /23.
[493] مساحقه هم جنس بازی با زنان.
[494] مائده /38.
[495] فاطمه الزهراء من المهد الی اللحد صفحه 408.
[496] این قسمت در کتاب «کشف الغمه» اضافه شده است (فاطمه الزهراء من المهد الی اللحد ص 408).
[497] نساء /6.
[498] نساء /10.
[499] این فراز هم در کشف الغمه اضافه شده است.
[500] کافی کتاب الحجة.
[501] اعراف /179.
[502] نهج‌البلاغه صبحی صالح ص 429.
[503] اعراف /56.
[504] امالی شیخ صدوق.
[505] لقمان /13.
[506] بقره /85.
[507] نساء /150- 151.
[508] در عیون الاخبارالرضا«ع» ج 1 ص 315 افرادیکه محضر رسول را درک کردند چنین توصیف می‌فرماید: «یدخلون روادا ولا یفترقون الا عن ذواق و یخرجون ادله فقها» مسلمانان به پیامبر «ص» وارد می‌شدند در حالی که طالبان علم و حکمت بودند و میان آنها تفاوتی نبود جز اینکه بعضی‌ها بسیار سطحی درک می‌کردند و خارج می‌شدند از محضرش در حالی که راهنمای فقها بودند...

 
       
دوشنبه 21 تیر 1395  8:13 AM
تشکرات از این پست
mehdi0014 nazaninfatemeh rasekhoon_m
دسترسی سریع به انجمن ها