0

شرح خطبه حضرت زهرا ( سلام الله علیها ) (منبع سوال 8و9 )

 
ravabet_rasekhoon
ravabet_rasekhoon
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : دی 1392 
تعداد پست ها : 8847
محل سکونت : اصفهان

شرح خطبه حضرت زهرا ( سلام الله علیها ) (منبع سوال 8و9 )

 

نبوت

 

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم
وأشهد أن أبی محمدا عبده و رسوله
إختاره وانتجبه قبل أن أرسله
وسماه قبل أن إجتبله
واصطفاه قبل ان ابتعثه
اذ الخلائق بالغیب مکنونة
ولستر الأهاویل مصونة
و بنهایة العدم مقرونة
علما من الله بمائل الامور
و احاطة بحوادث الدهور
و معرفة بمواقع المقدور
ابتعثه الله اتماما لأمره
و عزیمة علی امضاء حکمه
و انفاذا لمقادیر حتمه
فرای الامم فرقا فی ادیانها
عکفا علی نیرانها
عابدة لأوثانها

[ صفحه 306]

منکرة لله مع عرفانها
فانار الله بمحمد صلی الله علیه وآله ظلمها
و کشف عن القلوب بهمها
و جلی عن الأبصار عممها
و قام فی الناس بالهدایة
و انقذهم من الغوایة
و بصرهم من العمایة
و هداهم الی الدین القویم
و دعاهم الی الطریق المستقیم
ثم قبضه الله الیه قبض رأفة و اختیار و رغبة و ایثار
فمحمد صلی الله علیه و آله من تعب هذه الدار فی راحة
قد حف بالملائکة الأبرار
و رضوان الرب الغفار
و مجاورة الملک الجبار
صلی الله علی ابی و امینه علی الوحی
و صفیه و خیرته من الخلق و رضیه
و السلام علیه و رحمة الله و برکاته
شهادت میدهم که پدرم محمد صلی الله علیه و آله بنده‌ی خدا و پیامبرش میباشد
او را پیش از آنکه به پیامبری بفرستد اختیار نمود و برگزید.
و هم او را پیش از آفرینشش به انبیاء و امت آنها معرفی فرمود
و او را پیش از بعثتش برگزید
و گزینش وی قبل از خلقت عالم انجام یافت

[ صفحه 307]

هنگامیکه هنوز همه موجودات در پرده‌ی غیب مستور،
و حوادث هولناک در حجاب
و در کتم عدم فرورفته بودند،
این گزینش و انتخاب در آن وقت قبل از پیدایش عالم به جهت علم ذات ربوبی به پایان کارها،
و احاطه به رویدادهای روزگار،
و آشنائی به زمان و مکان و مقدرات خود بود.
او را، آفریدگار متعال پس از همه‌ی انبیاء مبعوث فرمود تا کار پیامبری را با شخص او بآخر برساند،
و با او فرمان خویش را در دور آخرین بعثت به راه اندازد،
و مقدرات حتمی خود را مجری سازد،
او پس از برانگیخته شدن دریافت علیرغم شناخت فطری بشر به خدای یگانه، امتها در دین متفرقند،
و هنوز در آتشکده‌ها باعتکاف نشسته‌اند (مراد ایران زمان بعثت است)
و در بتکده‌ها بت‌ها پرستش میشود،
در این هنگام بود که خدای متعال ابرهای تیره‌ی ظلمت را بوسیله‌ی پیامبر روشن نمود،
و از دلها ابهام،
و از چشمها سایه‌ی حیرت را بزدود،
و او مردم جهان را بهدایت وا داشت،
و آنان را از گمراهیها،
و نابینائیها نجات بخشید،
و آنان را به دین استوار هدایت،
و به صراط مستقیم فرا خواند.
آنگاه (که رسالت خود را انجام داد) خدا او را به لطف و مهربانی و با میل و رغبت خودش و ایثار دنیا بر آخرت به سوی خویش خواند،
و بدینسان هم اکنون محمد صلی الله علیه وآله از رنج خانه دنیا راحت،
و در میان فرشتگان ابرار،
و رضوان پروردگار غفار فرورفته،
و در قرب ملک جبار بار یافته است.
درود خدا و رحمت و برکاتش بر پدرم پیامبر و امین و برگزیده و پسندیده‌ی وی باد.

[ صفحه 308]
 

توضیح مفردات

رسول: پیامبر
اختاره: انتخاب نمود او را
انتجبه: برگزید او را
سماه: مشخص کرد او را
اجتبله: آفرید او را
اصطفاه: اختیار کرد او را
ابتعثه: او را مبعوث داشت
المکنونة: مستور
ستر: (به کسر سین) پرده
ستر: (به فتح سین) مصدر بمعنای پوشیدن
اهاویل: جمع اهوال، جمع هول: حوادث ترس آور.
مصونة: محفوظ.
نهایة: حدی که شی‌ء در آنجا تمام میشود.
مائل: جمع مال، عاقبت و آخر کار
الحوادث: رویدادها
دهر: جمع دهر، روزگاران دراز
مواقع: جمع موقع، محل یا زمان حادثه
المقدور: مقدر شده
عزیمة: اراده حتمی غیرقابل تخلف
أمضاه: گذراندن
مقادیر حتمه: مقدرات حتمیه‌اش (اضافه موصوف به صفت، المقادیر الحتمیة)
فرأی الأمم: پس دید ملت‌ها را، یافت آنان را
فرق: (با کسرفا وفتحه را) جمع فرقه، گروه
عکفا: (به ضم عین و تشدید کاف) جمع عاکف، ملازمان
نیران: جمع نار، آتش‌ها

[ صفحه 309]

أوثان: جمع وثن، بت (از سنگ باشد یا چوب یا چیز دیگر)
أنار: روشن ساخت
ظلم: (به ضم ظا و فتحه لام) جمع ظلمت، تاریکی‌ها
بهم: (به ضم با و فتحه‌ها) مسائل مشکل و پیچیده و حیرت زا (جمع: بهمه)
جلی: روشن ساخت
غمم: (به ضم غین و فتح میم) تحیر و راه نیافتن
غوایة: (به فتح غین) گمراهی، ضد رشد
عمایة: (به فتح عین) کوری و گمراهی
ایثار: ترجیح دادن به برگزیدن دیگری بر خود.
حف: (بضم حاء) فعل ماضی مجهول حف (به فتح‌ها)، فراگرفته شده
ابرار: جمع بر (به فتح با) راستگویان و از خدا ترسان- نیکوکاران
رضوان: (بکسر راء) خشنودی
ملک: (به فتح میم و کسر لام) سلطان، دارای سلطنت
رضی: مورد خشنودی.

پیوند خلافت الهی با علت غائی خلقت

در این بخش از اثبات اصل نبوت سخنی نرفته و فقط به معرفی شخصیت بزرگ خاتم پیامبران (ص) اکتفاء شده است، زیرا حاضران در جلسه، به ظاهر اصل نبوت حضرت ختمی مرتبت را پذیرفته بودند، اما اکثریت یا منافق بودند و یا مردمان ناآگاه و قدرت‌زده، و اینان که اکثریت را تشکیل داده بودند هرچند به ظاهر اقرار به نبوت داشتند، اما شناخت آنها بسیار سطحی بود و هرگز شناخت عمیقی از آن نداشتند و نمی‌دانستند که این منصب الهی، و دنباله‌ی آن امامت، خلعت و تشریف مخصوص آسمانی است و از ضرورتهای جهان هستی است. بهمین جهت یادگار نبوت و چشمه‌ی خروشان فصاحت و بلاغت (ع) با تکیه بر مقتضای حال، در این بخش به شرح شخصیت مافوق و متعالی پدر بزرگوارش رسول اکرم

[ صفحه 310]

صلی الله علیه و آله اکتفا نموده و اعلام میفرماید که: حاکمیت الهی درپهنه‌ی زمین ضرورتی است که مشیت الهی بر آن تعلق گرفته و این حاکمیت بوسیله‌ی انبیای الهی که مقام خلافت الهی را دارند به اجراء درآمده، پس مسئله‌ی خلافت الهی در روی زمین ضرورت اجتناب ناپذیری است. چه اینکه حاکمیت الهی هدف نهائی خلقت عالم را تشکیل میدهد و تا استمرار این عالم، این حاکمیت ادامه دارد، آیا چگونه این حاکمیت باید در روی زمین پیاده شود؟ آیا بدون واسطه متصور است؟
حال آن واسطه، خود پیامبر باشد و یا کسی که بوسیله‌ی پیامبر (ص) تعیین شده باشد که هردو واجد مقام خلافت الهی هستند، و بعبارت دیگر، هر دو حجت الهی میباشند، نهایت اینکه، پیامبر حجت بلاواسطه و امام، حجت مع‌الواسطه است.
و ضرورت مقام خلافت الهی، بالاتر از آفریدن آفتاب و ماه و سایر پدیده‌های جهان آفرینش است، زیرا پدیده‌هائی همچون ماه و خورشید، بسان علت مادی و صوری و مسئله خلافت الهی بسان علت غائی است که نسبت به علت‌های دیگر، مقام اول و اولویت دارد. و خلقت جهان با قطع نظر از علت غائی کاری بی‌هدف وعبث خواهد بود. تعالی عن ذلک علوا کبیرا.
فی‌المثل اگر مهندس زبردستی ساختمانی را بنا نهد و کمال دقت و کوشش و مهارت خود را در آن بکار ببرد و همه‌ی جهات و محل رفت وآمد آن ساختمان را براساس نیاز ساکنان آن ساختمان با بکارگیری ذوق خویش درحد اعلای مهارت انجام دهد. اما سرانجام، پس از آن همه کوشش، تعدادی از درندگان و چهار پایان را در آن ساختمان رها سازد، مسلم است که آن حیوانات بجز تامین

[ صفحه 311]

نیاز شکم و مقدمات آن و غیر از دریدن همدیگر کاری نخواهند داشت. آیا چنین کاری را جز سفاهت می‌توان نام گذاشت!؟ حال، در جهان آفرینش نیز اگر هدف فقط بشر منهای انسان کامل باشد مسلم این خلقت لغو و عبث خواهد بود و همچون مثال فوق درندگانی بصورت انسان که جز دریدن هم دیگر کاری نداشته و از معنویات و زیبائیها بهره‌ای نخواهند برد و در نابودی همدیگر و استفاده محدود از نعمات الهی عمر خود را سپری خواهند کرد [255] .

مکر و تلبیسی که او ماند پلید
او زحیوان دگر ناید پدید

پس در حکمت آفریدگار جهان، لازم است که خلقت دارای علت غائی باشد و آنهم انسان کامل که در وجود انبیای الهی بویژه حضرت ختمی مرتبت و ذرّیّه آن بزرگوار متبلور است.
جانشینی پیامبر چون امتداد رسالت الهی است، باید در مرتبه‌ی همسان با او باشد و بالطبع باید از طرف جهان آفرین معین و مشخص گردد، و در همه کتب آسمانی با اسم و مشخصات تعیین شود. و شناختن چنین فردی که واجد اینگونه شرایط سنگین باشد، جز از راه پیامبر صلی الله علیه و آله از طریق دیگری شناخته نمی‌شود و باید بوسیله‌ی خود پیامبر (ص) معرفی شود، چه اینکه ضرورت چنین جانشینی همچون رسالت انبیاء با هدف غائی پیوند دارد، حال چنین

[ صفحه 312]

منصبی را میشود با انتخاب و رأی اکثریت بدست آورد!؟
یادگار نبوت در این عبارت به صفات پیامبر خاتم که در جانشین او نیز باید باشد اشاره میفرماید:
1- مشخص شدن پیامبر و معرفی به انبیاء و اخذ پیمان مؤکد از انبیاء و امتهای پیامبران مبنی بر پیروی از پیامبر خاتم. و به این موضوع در جملات زیر اشاره میفرماید: اختاره وانتجبه قبل أن أرسله وسماه...
2- بعثت انبیاء یک رشته بود که از آدم علیه‌السلام شروع شده و پایانی داشت و می‌بایست این کار باتمام برسد. و باین امر در جملات زیر اشاره شده: ابتعثه إتماما لأمره و عزیمة علی امضاء حکمه.
3- برطرف سازی هرگونه سردر گمی بشر. و باین موضوع در این جملات اشاره شده: و کشف عن القلوب بهمها وجلی عن الأبصار غممها.
4- هدایت جامعه انسانی، و باین معنا در این جملات اشاره شده است: وقام فی الناس بالهدایة...

برگزیدگی و معرفی پیامبر به همه انبیاء

متن: إختاره وانتجبه قبل أن ارسله وسماه قبل أن إجتبله
شرح: او را پیش از انکه به پیامبری بفرستد برگزید و به همه‌ی انبیاء و پیروانشان معرفی نمود. در این فراز شریکة القرآن اشاره به آیه‌ی شریفه میفرماید:
«و اذ أخذ الله میثاق النبیین لما آتیتکم من کتاب و حکمة ثم جآءکم رسول مصدق لما معکم لتؤمنن به ولتنصرنه قال أاقررتم وأخذتم علی ذلکم إصری قالوا اقررنا قال

[ صفحه 313]

فاشهدوا وأنا معکم من الشاهدین» [256] .
«خداوند از پیامبران پیمان مؤکد گرفت وقتی که کتاب و حکمت بآنان فرستاده شد و سپس پیامبری «بآنان مبعوث شده و تصدیق کرد بآنچه [257] که در نزد آنانست ایمان آورده و یاری کنند و خدا به (پیامبران)» «فرمود آیا پیمان مؤکد مرا به امتهای خود ابلاغ کردید که پیامبر بعدی را یاری نمایند گفتند اقرار کردیم» «خدا به پیامبران گفت براین پیمان الهی شاهد باشید من هم نیز با شما شاهد و گواهم» [258] .

[ صفحه 314]

آنچه از ظاهر این آیه شریفه بدست میآید اینست که اخذ میثاق هم از خود انبیاء و هم از امت‌های آنان است. زیرا بقرینه‌ی- أخذ الله میثاق النبیین- و آیات دیگر مانند- واذ أخذنا میثاق بنی‌اسرائیل- معنی آنست، که پیمان سوگند از خود انبیاء گرفته شده است پس از هریک از انبیاء، برای نبوت پیامبران آینده، میثاق گرفته شده است و نیز از کلمه- أقررتم و مقابله آن با- أخذتم علی ذلکم إصری- آیا اقرار نمودید؟ اقرار گرفتن وقتی از شخص صحیح است که چیز سنگینی بعهده او گذاشته شود. و در مورد اخذ میثاق از امتهای انبیاء (ع) ازجمله- وأخذتم علی ذلکم إصری- استفاده میشود، از انبیاء سئوال میشود آیا این پیمان سنگین (ایمان به نبوت و یاری پیامبر آینده) مرا گرفتید. ظاهر «أخذتم» یعنی گرفتید. این است که از دیگری باشد پس بدینسان از خود انبیاء و بوسیله آنان از امتها اخذ پیمان شده است.
متن پیمان چنین است: به پیامبری که خواهد آمد و همه

[ صفحه 315]

مشخصات مذکور با او تطبیق مینماید و اصول معارف انبیاء گذشته را تصدیق خواهد نمود ایمان آورده و یاری نمائید. و این پیمان نمی‌تواند مخصوص یکی از پیامبران آینده باشد، بلکه همه‌ی پیامبران آینده تصدیق کننده‌ی پیامبر گذشته بوده و پیامبران گذشته از پیامبران آینده خبر داده‌اند، پس وقتی که خبر دادن به انبیای بعدی در دستور کار رسالت انبیاء بوده باشد، بطریق اولی باید از خاتم آنها خبر بدهند و بدینسان تمام انبیاء بشارت رسول خاتم (ص) را داده‌اند.
ایمان برسول آینده یعنی ایمان به تمام آنچه می‌آورد: از کتاب آسمانی و احکام و جانشینان وی، و بطور مسلم تبعیض در ایمان باطل و عین کفر است «أولئک هم الکافرون حقا» [259] پس بنابراین ایمان به کسی که بحکم آیه‌ی مباهله نفس رسول میباشد ایمان به خود رسول است. از اینرو می‌توان گفت پیمان ایمان بمولای متقیان و یاری وی، از تمام انبیاء و امتهای آنان گرفته شده است.
در ذیل همین آیه‌ی شریفه، روایتی است از حضرت باقر علیه‌السلام که فرمود:
«قال أمیرالمؤمنین علیه‌السلام: ان الله تبارک وتعالی أحد واحد تفرد فی وحدانیته ثم تکلم بکلمة فصارت نورا، ثم خلق من ذلک النور محمدا صلی الله علیه و آله و خلقنی و ذریتی ثم تکلم بکلمة فصارت روحا فأسکنه الله فی ذلک النور و أسکنه فی أبداننا فنحن روح الله و کلماته وبنا احتجب عن خلقه.
فما زلنا فی ظلة خضراء حیث لاشمس ولا قمر ولا لیل ولا نهار ولا عین تطرف، نعبده و نقدسه و نسبحه قبل ان یخلق خلقه، وأخذ میثاق الأنبیاء بالایمان والنصرة لنا.

[ صفحه 316]

و ذلک قوله تعالی: «وإذ أخذ الله میثاق النبیین لما آتیتکم من کتاب و حکمة ثم جاءکم رسول مصدق لمامعکم لتؤمنن به» یعنی بمحمد صلی الله علیه وآله ولتنصرن وصیه فقد آمنوا بمحمد ولم ینصروا وصیه و سینصرونه جمیعا...» [260] .
امیرالمومنین علیه‌السلام فرمود: بی‌شک خدای تبارک وتعالی یکتا و یگانه است و در وحدانیت خود متفرد است. سپس تکلم فرمود به کلمه‌ای که نور شد و از آن نور محمد (ص) و من و ذریّه‌ی مرا خلق فرمود. سپس به کلمه‌ای تکلم فرمود که روح شد و پیامبر و بدنهای ما را در آن روح قرار داد، پس بدینسان، روح و کلمات خدا و واسطه‌ی او در میان خلقش هستیم.
و ما همواره در زیر سایه‌ی سبزی بودیم هنگامیکه از خورشید و آفتاب و شب و روز خبری نبود و بیننده‌ای وجود نداشت و قبل از آفرینش خلقت خدا را عبادت و تقدیس و تسبیح می‌کردیم و خدا از تمام انبیاء بر ایمان و نصرت ما پیمان گرفت.
و باین فرموده‌ی خداوند اشاره میکند که گفت: «واذ اخذ الله... لتومنن به» ایمان بیاورید به او یعنی محمد صلی الله علیه و آله و «لتنصرنه» یاری کنید او را یعنی وصی او را...
پس این روایت با تفسیری که بر آیه‌ی شریفه شد کاملا مطابق است و معلوم شد که همه پیامبران و امت آنها پیامبر و وصی و جانشینان بر حق او را می‌شناختند.
متن: واصطفاه قبل ان ابتعثه اذ الخلائق بالغیب مکنونه و بستر الاهاویل مصونه...
شرح: و گزینش وی قبل از بعثتش، وقتیکه تمام موجودات در پرده‌ی

[ صفحه 317]

غیب مستور و حوادث هولناک در حجاب و در کتم عدم فرو رفته بودند بود.
در این قسمت به خلقت و مشخص شدن وجود مقدس نبوی صلی الله علیه و آله و گزینش وی به نبوت قبل از خلقت همه‌ی مخلوقات اشاره می‌فرماید.
و مراد از گزینش پیامبر (ص) قبل از بعثت، زمان نزدیک به بعثت نیست، بلکه زمانی بسیار بسیار قبل از بعثت یعنی به دورانی که همه‌ی مخلوقات در کتم عدم بودند و این تقدم و پیشی گرفتن مانند تقدم علت غائی که فقط تقدمش در عالم ذهن است نیست، زیرا چنین تقدمی مایه‌ی امتیاز نیست چه اینکه در این تقدم همه انسانها مشترک هستند. در قرآن کریم میفرماید «هوالذی خلق لکم ما فی الأرض جمیعا» [261] او آن خدائی است که آنچه در زمین است برای شما آفرید. و«سخر لکم الشمس والقمر دائبین و سخر لکم اللیل والنهار» [262] خداوند خورشید و ماه را در حالیکه همواره در حال حرکت هستند و روز و شب را برای شما مسخر ساخت. بلکه ویژگی پیامبر صلی الله علیه و آله در تقدم خلقت آن بزرگوار و ائمه طاهرین (ع) بر سایر مخلوقات در عالم و جهان دیگر که در لسان روایات از آن به «عالم أظلة» [263] میشود، تعبیر میباشد.
و وجود چنین عالمی از روایات متواتره و زیارات معتبره ائمه معصومین علیهم‌السلام استفاده میشود و پیامبر (ص)، و ائمه معصومین

[ صفحه 318]

بحکم این روایات در چنین عالمی قبل از خلقت همه‌ی موجودات بوده‌اند. ثمالی می‌گوید در محضر امام محمد باقر علیه‌السلام بودم از حضرتش سؤال شد:
«اخبرنی یا ابن رسول‌الله ای شی‌ء کنتم فی الأظلة؟ فقال علیه‌السلام: کنا نورا بین یدی الله قبل خلق خلقه فلما خلق الخلق سبحنا فسبحوا، و هللنا فهللوا، و کبرنا فکبروا...» [264] .
یا این رسول‌الله! بفرمائید شما چگونه در اظله بودید؟ فرمود نوری بودیم در فرا روی ذات اقدس الهی قبل از آفرینش مردم و هنگامیکه مردم آفریده شدند وقتیکه ما تسبیح گفتیم مردم به پیروی از ما تسبیح گفتند، و چون تهلیل گفتیم تهلیل گفتند و تکبر گفتیم تکبیر گفتند...
و در روایات زیاد دیگر وارد شده که انبیاء و ائمه اطهار (ع) هدف غائی علت ایجاد عالم بوده‌اند، برای نمونه بخشی از روایتی که ابی‌الصّلت هروی از مولای ما ثامن‌الائمه علیه‌السلام نقل می‌کند می‌آوریم. آن حضرت از جد بزرگوار مولای متقیان (ع) و آن حضرت نیز از حضرت ختمی مرتبت صلی الله و آله نقل فرموده است که نبی اکرم فرمود:
«یا علی ما خلق الله خلقا افضل منی و لا اکرم علیه منی... یا علی ان الله فضل انبیاءه المرسلین علی ملائکته المقربین و فضلنی علی جمیع النبیین والمرسلین والفضل من بعدی لک یا علی و للأئمة من بعدک و ان الملائکه لخدامنا و خدام محبینا...
لولا نحن ما خلق الله آدم ولا حوا ولا الجنه ولا النار ولا السماء ولا الارض فکیف

[ صفحه 319]

لا تکون افضل من الملائکة؟ وقد سبقناهم الی معرفة ربنا و تقدیسه لان اول ما خلق الله خلق ارواحنا، فانطقنا بتوحیده و تمجیده و تحمیده ثم خلق الملائکة فلما شاهدوا ارواحنا نورا واحدا استعظموا أمرنا، فسبحنا لتعلم الملائکة انا مخلوق وانه منزه عن صفاتنا فسبحت الملائکه بتسبیحنا» [265] .
یا علی! خدا مخلوقی را نیافرید که ارجمندتر و برتر از من باشد... یا علی! خدا انبیای مرسل خود را بر ملائکه مقرّبین برتری بخشید و مرا بر جمیع انبیاء و فرستادگان برتر داشت، و برتری بعد از من یا علی با تو است و پس از تو با ائمه است و ملائکه خدمتگذاران ما و دوستداران ما میباشند... و اگر نبودیم ما، خدا آدم و حوا و بهشت و جهنم و آسمان و زمین را نمی‌آفرید پس چرا از ملائکه افضل نباشیم؟ در حالیکه ما در شناختن پروردگار و تقدیس او بر ملائکه سبقت گرفتیم چه اینکه نخستین چیزیکه خدا آفرید ارواح ما بود که به توحید و تمجید و ستایش وی زبان گشودیم سپس ملائکه را آفرید، وقتیکه آنان ارواح ما را نور واحدی یافتیم مقام ما را بزرگ پنداشتند و ما تسبیح گفتیم تا ملائکه بدانند ما مخلوق هستیم و خدا از صفات ما منزه است و بدینسان ملائکه پس از تسبیح ما تسبیح گفتند.
از مجموع این دو روایت و روایات دیگر به ضمیمه‌ی دلیل عقلی، معلوم میشود که امامت دنباله و تتمه‌ی همان رسالت است از این رو می‌توان بدست آورد حجت‌های بالغه‌ی الهی همه باید از طرف خدا معین و مشخص گردند و بهیچ وجه انتخاب و رای مردم نمی‌تواند چنین رهبری را تعیین نماید.

[ صفحه 320]
 

سر خاتمیت

 

اشاره

متن: ابتعثه الله اتماما لامره و عزیمه علی امضاء حکمه و انفاذا لقمادیر حتمه.
شرح: خدا حضرت محمد (ص) را مبعوث فرمود تا حکمت از آفرینش را تمام کند، و عزم راسخ خود را در سعادت و شقاوت انسانها امضاء کند، و مقدرات تخلف ناپذیر خود را جاری سازد.
در این بخش صدیقه‌ی طاهره (ع) به مسئله خاتمیّت اشاره می‌فرماید که بوسیله‌ی بعثت پیامبر اکرم (ص) به پایان رسید. و اینکه بعثت انبیاء رشته‌ای بود که از آدم (ع) آغاز و ناگزیز پایانی داشت. عالم بزرگوار فیض قطعه‌ی نفیسی را در این باره از بعض علماء نقل می‌کند:
«بالاترین و کاملترین هدف انسان نیل به سعادت قرب حضرت الهی است و این سعادت بجز با شناساندن انبیاء (ع) ممکن نبود، پس نبوت مقصود اصلی خلقت را تشکیل می‌دهد، و مراد از نبوت سیر کمالی و نهائی نبوت است نه آغاز آن- و زیرا نبوت هم همچون پدیده‌های دیگر مشمول نعمت الهی که بتدریج به کمال خود میرسد میباشد، مانند بنای یک ساختمان که بتدریج جلو رفته و تمام میشود. پس بدینسان، اصل نبوت از آدم پی‌ریزی شد و بتدریج رشد و نمو نمود تا بوسیله‌ی حضرت محمد (ص) به کمال خود رسید. و اینکه می‌گوئیم نبوت هدف اصلی خلقت را تشکیل می‌دهد مرا سیر نهائی و تکامل نبوت است و آغاز نبوت هم وسیله‌ای است برای رسیدن به کامل مانند پی‌ریزی بنا و دیوارکشی وسیله است برای نیل به صورت خانه که صورت کاملی است. و از این جهت است که حضرت محمد (ص) خاتم‌النبیّین است چه اینکه بالاتر از کمال نقطه عروجی نیست و دیگر نقصان است. مانند زیاد شدن انگشت بر

[ صفحه 321]

انگشتان پنجگانه دست. و بهمین نکته اشاره می‌فرماید «مثل النبوة مثل دار معمورة لم یبق فیها الا موضع لبنه و کنت انا تلک اللبنة» مثل نبوت مانند خانه‌ایست در حال بنا که باقی نمانده از آن جز نهادن یک آجر و من همان آجر آخری هستم. پس بدین جهت حضرت محمد (ص) خاتم‌النبیّین است، چه اینکه بوسیله‌ی او نبوت به کمال نهائی خود رسید. و علت غائی هم همانطوریکه گفته‌اند در اندیشه‌ی اول و در وجود آخر است و فرموده‌ی پیامبر صلی الله علیه و آله «کنت نبیا و آدم بین الماء والطین» من پیامبر بودم وقتی که آدم در بین آب و گل بود. نیز اشاره بآنچه که گفته شد است که او در تقدیر الهی قبل از تمام شدن خلقت آدم (ع) پیامبر بود زیرا خلقت آدم بوقوع نه پیوست مگر اینکه بتدریج از ذریه او صاف شده و به کمال صافی برسد. پس بدینسان روح قدسی محمّدی صلی الله علیه و آله پدید گشت» [266] .

خلاصه‌ی آنچه گذشت

انتخاب و برگزیدگی و حتی اسم رسول گرامی صلی الله علیه و آله قبل از آنکه بصورت مادی درآید، نه در زمان قبل از بعثت بود بلکه داستان بالاتر از این خیالها است که مسئله بآسانی در مدت محدودی درست شده بلکه این منصب و تشریف آسمانی، به ذات مقدس نبوی هنگامی صورت گرفت که همه‌ی موجودات در بستر غیب مستور بودند

بودم آنروز من از طائفه‌ی درد کشان
که نه از تاک نشان بود نه از تاک نشان


[ صفحه 322]

بعثت پیامبر خاتم (ص) رویداد بی‌سابقه‌ای نیست، امتداد همان رشته‌ی خلافت الهی در روی زمین است، که می‌بایست سیر خود را تمام نموده و به سیر نهائی خود برسد و همین سیر در دنباله‌ی نبوت امامت و وصایت نیز جاری است که از حضرت علی (ع) آغاز و در حضرت مهدی عجل الله فرجه خاتمه می‌پذیرد.
این برداشت از مسئله وصایت پیامبر کجا و برداشت نیرنگ بازی کجا!؟ که مشتی با شتاب زدگی و فریب کاری گرد هم آیند و در ادامه‌ی حاکمیت الهی تصمیم فرصت طلبانه بگیرند، زیرا چگونه میشود این امانت الهی و مسئولیت سنگین را فریبکار و نادانی بر دوش گیرد!؟
این امانت الهی و بار سنگین امامت و رهبری را افرادی می‌توانند بر دوش کشند که شایستگی آنان قبل از خلقت موجودات قلم زده شده و نامزد این منصب خطیر شده باشند و این چنین افرادی می‌توانند زیر بار این امانت سنگین الهی بروند. و اگر فردی با نیرنگ بازی بر چنین مقامی برآید غرض و حکمت خلقت را نقض کرده است و بی‌شک چنین فردی ستمکارترین مردم خواهد بود زیرا در جهت هدف نهائی خلقت گام برنداشته و حرکت صحیح و موزون خلقت را با یک حرکت ناموزون خود بهم می‌زند و بنیان گذار فتنه‌ها و ستم‌ها میشود.

حملوها یوم السقیفه اوزارا
تخف الجبال و هی ثقال

ثم جاووا من بعدها یستقیلون
هیهات عثره لاتقال [267] .

با بردوش کشیدن خلافت، مسئولیت و گناهان سنگینی بر دوش

[ صفحه 323]

گرفتند، چه گناهان سنگین که کوهها در برابر آنها سبک است.
سپس آمدند مزوّرانه برای تحکیم سمت خود برسم تعارف تقاضای استعفا و پوزش نمودند اما هیهات! این لغزش هرگز پوزش پذیر نیست.

اوضاع جهان در دوران بعثت

متن: فرای الأمم فرقا فی ادیانها عکفا علی نیرانها عابده لاوثانها منکره لله مع عرفانها.
شرح: پس پیامبر (ص) مردمان زمین را دید پیرو ادیان مختلفی هستند و دسته‌ای در کنار آتش باعتکاف نشسته دسته دیگر بتهای ساخته و پرداخته‌ی دست خود را می‌پرستند و با شناخت فطری و عقلی خدا، او را انکار می‌کنند. در این بخش به رسالت جهانی پیامبر اشاره می‌فرماید و در میان انبیاء نوح علیه‌السلام نیز رسالت جهانی داشته ولی یکی از ویژگیهای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اینست که به همه جهانیان تا روز قیامت مبعوث شده است [268] .
پیامبر (ص) این پیام جهانی را با درافتادن با آئین‌های پوسیده آغاز و با صلاح جهانیان پرداخت و خدا در قرآن می‌فرماید: «یا ایها المدثر قم فانذر» [269] ای جامه در کشنده بپاخیز و مردم را بیم ده.

[ صفحه 324]


سر مکش اندر گلیم و رو مپوش
که جهان جسمی است سرگردان تو هوش

آری اینک وظیفه‌ی بسیار سنگینی را به دوشش می‌کشد و باید با امت‌ها با داشتن عقیده‌های گوناگون درافتد و آنها را با حکمت و موعظه و سرانجام جدال با شمشیر به آئین الهی دعوت نماید. در درون محیط جزیرةالعرب با مشرکان و در بیرون از مرزهای جزیرةالعرب با مردم آنروز ایران (معتکفان بر آتش) و ملت‌های دیگر به مبارزه پردازد، نه فقط مجوس و دیگر بت پرستان بلکه با همه ملت‌هائی که قانون وجدان فطری خود را زیرپا گذاشته و از راه راست بانحراف کشیده شده‌اند باصلاح برخیزد.
أدیان الهی مانند اهل کتاب توحید بوده‌اند ولی در اثر انحرافات زیاد در عداد مشرکان قرار می‌گیرند. مولای متقیان (ع) از عصر بعثت چنین یاد می‌کند:
«و اهل الارض یومئذ ملل متفرقه و أهواء منتشرة و طرائق متشته بین مشبه لله بخلقه او ملحد فی اسمه او مشیر الی غیره، فهداهم من الضلاله و أنقذهم بمکانه من الجهالة...» [270] .
ترجمه: «مردم آنروز ملت‌های پراکنده‌ای بودند دارای هدفهای گوناگون و دسته‌های مختلف، خدا را به خلق تشبیه می‌کردند و در نام او کجروی داشتند و بر او شریک قرار می‌دادند، خدا با رسولش مردم را از گمراهی نجات بخشیده و با منزلت وی از نادانی رهائی داد...»
و باز در جای دیگر میفرماید:

[ صفحه 325]

«بعثه والناس ضلال فی حیرة، و خابطون فی فتنه قد استهوتهم الاهواء و استزلهم الکبریاء و استخفتهم الجاهلیه الجهلاء حیاری فی زلزال من الامر و بلاء من الجهل فبالغ صلی الله علیه و آله فی النصحیه و مضی علی الطریقه و دعا الی الحکمه والموعظه الحسنة» [271] .
ترجمه: «هنگامی او (محمد «ص») را خدا مبعوث فرمود که مردم در حیرت گمراهی بودند و در اثر کجرویها به بدعتها و فتنه‌ها گرفتار بوده، هوی و هوسها بر آنان چیره گشته و بزرگان دنیا آنان را به لغزش کشیده و جهالت عمیق آنان را دچار خفت و سبک مغزی کرده بود مردمی متحیر و سر درگم و در بلاء نادانی فرو رفته بودند، پس او صلی الله علیه و آله در هدایت خالصانه مبالغه ورزید و در راه راست مردم را به حکمت و موعظه‌ی حسنه دعوت نمود...»
اوضاع درهم و برهم زمان بعثت مسئله‌ای نیست که قابل تردید باشد. طالبان می‌توانند به تاریخ و دائرة المعارف فرید و جدی مراجعه نمایند.
صدیقه طاهره (ع) در اینجا تعبیر لطیفی دارد که توجه شما را بآن جلب می‌نمایم:
«عکفا علی نیرانها» ملت‌هائی را یافت که ملازم آتش بودند...
مراد در اینجا پرستش آتش نیست بلکه مراد بزرگداشت و تقدیس آتش است و این بیان نکته‌ای است که تاریخ گواه آنست. در آئین مجوس معروف است که آتش پرست میباشند ولی حقیقت این طور نیست، چه اینکه در فقه اسلام از آنان بعنوان اهل کتاب یاد شده و تحقیقات تاریخی مهم روشن میسازد که اصل آن دین، الهی بوده و با

[ صفحه 326]

مرور زمان دستخوش تحریف شده و حتی ازدواج با محارم [272] چیزی است که سلاطین خودکامه رفتار نموده‌اند و موبدان (روحانیون مجوس) برای ارضای شهوات آنها، آنرا جزو آئین قرار داده‌اند، و گرنه در اصل آئین زردشت چنین دستوری نیست. بلکه بشهادت تاریخ زردشت موحد بوده و به روز معاد اعتقاد داشته است اگر چه در آئین قبل از زردشت آتش از جمله خدایان بوده نه اینکه آئین زردشت آتش پرستی است. و شاید اهرمن را در عوض اهور مزدا قرار دادن هم از تحریفات بعد از پیامبر مجوسیت بوده است.
در کتاب: «قصة الدیانات» چنین آمده:
«کاهنان دین قدیم که بت پرست بودند در نزد گشتاسب با زردشت به گفتگو پرداختند، زردشت بشدت از عبادت آنان که آفتاب و ماه و آتش و ستارگان و کوهها را می‌پرستیدند، انتقاد کرد و خدا را به وحدانیت توصیف نمود».
«اهور مزدا او خدای بزرگتر و او قدیم ازلی از همه گونه عوارض مادی منزه و مجرد است، و از هر گونه پلیدی و نقصان پاک است. او زائیده نشده و هرگز نمی‌میرد و او روح ارواح است. او می‌بیند اما گناه نمی‌کند و چشمها او را نمی‌تواند به‌بیند. و او در هر مکان است ولی در هیچ مکانی دیده نمی‌شود. و او عالم بآنچه حاضر و غائب است. و او احاطه به غیب و آنچه در دلها است دارد. و او بهمه چیز توانا و هیچ چیز توان برتری بر او را ندارد. و او یار بی‌یاوران و

[ صفحه 327]

گشایش دهنده‌ی اندوه و مانع از گرفتاریهای مردم است و نیرومندترین مردم در برابر او احساس ناتوانی مینمایند. و او نیروی مرموزی است که همه‌ی مردم به سوی آن گردن کشده‌اند تا پشتیبان آنها باشد و به آنها نیرو بخشد. بهمین جهت هیچ عقل بشری یا رای ادارک حقیقت آنرا ندارد. و هیچ خیال آدمی‌نمی‌تواند تصور او را بکند».
آنگاه مؤلف کتاب میگوید: «برای آنکه مردم بتوانند باندازه‌ی توان خویش این نیروی مخفی غیبی را به تصور خود درآورند و به ذهن خود نزدیک سازند با دو رمز مادی محسوس به «اهور مزدا» اشاره کرده‌اند، تا با دیدن آن دو رمز تا حدی صفات اهور مزدا را به دست آورند و آن دو رمز عبارت از آفتاب و آتش است، رمز آسمانی و زمینی» و نیز میگوید: «آتش در روی زمین عنصری است که آن قوه برترین «اهور مزدا» را مجسم مینماید، او تنها یک عنصر ساده ابدی و ازلی نیست بلکه او نیروی پاک و پاک کننده‌ی سودمند و هلاک کننده ایست که هرگز فساد بر او راه ندارد» بعد میگوید: «و این است اهور مزدا با رمز زمینی مردم گمان میکنند که پیروان زردشت آتش را می‌پرستند. چنین نیست، آنان آتش را نمی‌پرستند بلکه در کنار آفتاب که رمز آسمانی است آتش را رمز زمینی و گرامی میدارند. و زردشتیان بت‌پرستی و شریک قرار دادن را به خدای یگانه بزرگترین گناه میدانند زیرا لازمه‌ی شرک آنست که یگانگی خدای یگانه «اهور مزدا» را انکار کنند. و خود زرشتیان میگویند: آتش را تقدیس می‌کنیم نه اینکه می‌پرستیم زیرا آنرا بعنوان یک رمز مقدس می‌دانیم» [273] .

[ صفحه 328]

خلاصه آنچیزیکه از روایات معتبر در خصوص مجوس و تحقیقات دانشمندان ملل و نحل استفاده میشود این است که آنچه مشهور است آئین زردشتی را آتش پرست دانستن اشتباه تاریخی است، بلکه ایرانیان معتکف و ملازم آتش بوده‌اند. و از اینجا عظمت کلام یادگار نبوت که فرمود «عکفا علی نیرانها» ملازمان آتش نه پرستش کنندگان معلوم میگردد.
آری! رسول اکرم (ص) درباره‌ی فاطمه (ع) فرمود: «فاطمه روحی التی بین جنبی» «فاطمه روح من است» یعنی تمام حقیقت من در وی مندرج است... همانطوریکه حضرتش به موهبت «اوتیت جوامع الکلم» کرامت یافته بود، صدیقه‌ی طاهره هم نیز کمال مزبور را به حد کامل داشت زیرا نفرمود مثلا «عابدة لنیرانها». و نیز جوامع الکلم است «یا من لبس البهجه والجمال» [274] ای پروردگاری که مسرت و ابتهاج بر ذات خود پوشیده‌ای...
حکما با بحث‌های طولانی اثبات نموده‌اند که ذات مقدس ربوبی عین کمال و جمال و عین حضور و علم است، پس او بالاترین بهجت را به ذات خویش دارا است. می‌بینیم تمام آن مطالب را در دو جمله خلاصه فرموده است.
«عابده لأوثانها منکره لله مع عرفانها» گرچه بظاهر تمام امت‌ها معتکف آتش و یا بت پرست بودند ولی اینگونه عبادتها تحمیل بر فطرت بوده و هیچگونه با آن دمساز نبود و فقط اعتقاد به خدای یگانه است که در صمیم فطرت انسان جای دارد و در بخش توحید در قسمت «ضمن القلوب موصولها» گفته شد که اعتقاد به وجود مبدء متعال

[ صفحه 329]

با فطرت آدمی بستگی دارد، چنانکه در حدیث نبوی (ص) آمده:
«ما من مولود الا و یولد علی الفطرة» و یا در حدیث دیگر میفرماید:
«کل مولود یولد علی الفطرة حتی یکون أبواه یهودانه و ینصرانه و یمجسانه» [275] .
هر مولود بر فطرت خویش که بستگی به مبدء غیب دارد از مادر متولد می‌شود، سپس پدر و مادر او را یهودی و نصرانی و مجوسی بار میآورند.
و اینگونه تحمیلات پرده‌های ضخیم بر روی فطرت میکشد، و در وقتی نقابهای تحمیلی از صفحه‌ی فطرت برداشته میشود که دچار حوادث تکان دهنده‌ای بشود و آنگاه است که انسان صفا و نور فطرت را احساس میکند. و بهمین بستگی فطری در آیه شریفه اشاره میفرماید:
«قل ارایتکم ان أتاکم عذاب الله أو أتتکم الساعه. اغیر الله تدعون ان کنتم صادقین بل ایاه تدعون فیکشف ما تدعون الیه ان شاء و تنسون ما تشرکون» [276] .
«مرا آگاه کنید همچون امتهای پیشین اگر دچار عذاب الهی شوید و یا روز قیامت سر رسد آیا غیر از خدا را می‌خوانید اگر راست میگوئید؟ بلکه فقط او را در مواقع شدت می‌خوانید و آن خدایان جعلی را که شریک قرار داده بودید فراموش می‌کنید...»
یعنی اگر پرستش خدایان تحمیلی راست باشد باید در شدتها بآنها پناهنده شوید در حالتیکه شما بطور مسلم به آنان رو نمی‌آورید و آنها را فراموش می‌کنید.
متن: «فأنار الله بمحمد صلی الله علیه و آله ظلمها»

[ صفحه 330]

شرح: پس خداوند متعال بوسیله مجاهدت حضرت محمد (ص) ظلمتهای کفر و شرک و جهل را با نور برهان روشن ساخت. یعنی در سایه‌ی دلائل و براهین رسول اکرم (ص) اساس تفکر عبادت شرک‌آمیز و عبادت بتها و کفر بهم ریخت و حقانیّت اسلام ثابت شد و بطلان ادیان دیگر روشن گشت و مقصود از روشن شدن روشنائی بوسیله‌ی دلیل و برهان است نه از بین رفتن ادیان باطله.
یکی از مهمترین امتیاز دعوت حجت‌های الهی همراه بودن آن با دلائل فطری و عقلی است. برهانها در عین سادگی آنچنان قاطع است که موجب بهت منکر میشود و عدم تسلیم در مقابل آن جز عناد و لجاج انگیزه‌ی دیگری ندارد. خدای متعال پس از اینکه گفتگوی ابراهیم (ع) با ستاره پرستان را نقل میکند میفرماید:
«وتلک حجتنا آتیناها ابراهیم علی قومه نرفع درجات من نشاء ان ربک حکیم علیم» [277] .
«و آن استدلال حجت ماست که به ابراهیم دادیم تا با قوم خویش استدلال نماید و احتجاج کند. و اینگونه استدلال بلند پایگی است و ما آنکه را بخواهیم رفعت می‌بخشیم، چه اینکه پروردگار تو حکیم و بسیار دانا است...»
صدرالمتالهین قده در اثبات اینکه انبیاء (ع) دارای میزان بوده‌اند و آن مبیزان عقلی است به تفصیل سخن گفته و استدلالهای منطقی را با اشکال آن در قرآن نشان میدهد. و ما آنرا با تصرفی در اینجا میآوریم:
ملاصدرا میگوید: میزانهائی که در قرآن بکار رفته سه قسم میباشد:

[ صفحه 331]

1- میزان تعادل.
2- میزان تلازم.
3- میزان تعاند.
الف میزان تعادل
میزان تعادل بسه قسم منقسم میشود: اکبر، اوسط، اصغر.
1- میزان اکبر (شکل اول از قیاس اقترانی) که ابراهیم خلیل آنرا در احتجاج با نمرود بکار برده است. توضیح آنکه: نمرود ادعای خدائی نمود و خدا باعتراف خودشان آنست که بهمه چیز قدرت داشته باشد. خلیل گفت: «ربی الذی یحیی ویمیت» [278] پروردگار من آن چنان است که میمیراند و زنده می‌کند... و تو ای نمرود! به چنین کاری قدرت نداری. پس از بیان خلیل نمرود گفت: «أنا أحیی وأمیت» من هم با عمل جنسی نطفه مرده‌ای را زنده می‌کنم و انسانی را می‌کشم. ابراهیم (ع) بسرعت عدم ادراک نمرود را فهمید و بطور ماهرانه روش استدلال را تغییر داد و گفت: «فقال ان الله یأتی بالشمس من المشرق فات بها من المغرب» [279] ابراهیم گفت: خدا آفتاب را از مشرق می‌آورد (تو که مدعی خدائی هستی) آنرا از مغرب درآور... از این روش ماهرانه قرآن تمجید فرموده که نمرود دیگر جوابی پیدا نکرد «فبهت الذی کفر» [280] پس بدینسان کافر مات و مبهوت شد!
این استدلال ابراهیم (ع) بصورت برهان منطقی چنین میشود:

[ صفحه 332]

خدای من آن خدائیست که قادر به درآوردن خورشید است. و هرکسی که به درآوردن خورشید قادر باشد او خداست. پس خدای من خداست نه تو ای نمرود!.»
مقدمه‌ی اول صغری و مقدمه دوم کبری، از تقارن این دو مقدمه نتیجه (پس خدای من خداست نه تو ای نمرود) بدست می‌آید. چه اینکه آن دو مقدمه قابل شک و تردید نیست و معقول نیست کسی هر دو مقدمه را تصدیق نماید و نتیجه را قبول نداشته باشد، زیرا مقدمه‌ی اؤل که خدا باید بهمه چیز قادر باشد از جمله طلوع آفتاب مورد قبول است. و مقدمه‌ی دوم که قدرت خدا بر طلوع آفتاب از مشرق محسوس است. پس بضرورت نتیجه بدست میآید و این است معنای اینکه گفته میشود «ثبوت نتیجه‌ی ضروری است».
2- میزان اوسط (شکل دوم از قیاس اقترانی) که ابراهیم خلیل (ع) آنرا بکار برده است در این جمله «لا أحب الآفلین» [281] صورت استدلال چنین است: «القمر آفل، والا له لیس بآفل فالقمر لیس بإله» ماه غروب می‌کند، خدا غروب نمی‌کند، پس ماه خدا نیست... روح این برهان مبتنی بر این است صفتی که در یک مقدمه است در مقدمه دیگری آن صفت نباشد و ناچار آن دو باهم متباین میشوند باین معنا که می‌توان یکی از آن دو مقدمه را از دیگری سلب نمود در مثال فوق افول از خدا نفی و سلب شده ولی به قمر ثابت است و همین موجب تباین است.
پیامبر گرامی (ص) هم نیز به تعلیم ربانی «علمک مالم تکن تعلم» از این میزان استفاده فرموده که اینک نمونه آن بیان میشود:

[ صفحه 333]

«یهود و نصاری مدعی شدند که ما پسران خدا هستیم در جواب آنان خطاب شد که بگو: «قل فلم یعذبکم بذنوبکم بل أنتم بشر ممن خلق» [282] اگر شما پسران خدا بودید پس چرا شما را بجهت گناهانتان عذاب می‌کنند، بلکه شما هم مثل سایر افراد بشر مخلوق هستید...
صورت استدلال بدین شکل است: اگر شما پسران خدا بودید عذاب نمی‌شدید، در حالتیکه شما عذاب میشوید، پس در اینصورت شما پسران خدا نیستید. مقدمه‌ی اؤل بر اساس تجربه است که انسان فرزند خود را دچار عذاب نمی‌کند. و مقدمه‌ی دومی محسوس و مشاهد است و لازمه‌ی این دو مقدمه آنست که شما فرزند خدا نیستید همانطوریکه مدعی بودید «نحن أبناء الله وأحباءه...»
یهود می‌گفتند ما دوستان خدا هستیم در جواب آنها چنین آمده:
«یا أیها الذین هادوا إن زعمتم انکم أولیاء لله من دون الناس فتمنوا الموت إن کنتم صادقین» [283] «ای افرادیکه یهودی هستید اگر گمان می‌کنید فقط شما دوستان خدا هستید آرزوی ملاقات خدا «مرگ» را بکنید اگر راستگو هستید...»
صورت استدلال چنین است: «أنتم ماتتمنون الموت، وکل ولی یتمنی الموت فأنتم لستم بأولیاء» شما آرزوی مرگ ندارید، و هر دوست خدا آرزوی ملاقات «مرگ» را دارد، پس شما دوست خدا نیستید.
3- میزان اصغر (شکل سوم) و آن در این آیه شریفه است:
«وماقدروا الله حق قدره إذ قالوا ما أنزل الله علی بشر من شی‌ء» [284] «آنچه شایسته مقام الهی است بآن شناخت و آگاهی ندارند هنگامیکه

[ صفحه 334]

میگویند خدا بهیچ بشری چیزی نازل نمی‌کند...»
یهود می‌گفتند خدا به بشری وحی نکرده و خدا این تصور را شایسته‌ی مقام خود نمی‌داند که خدا به چنین کاری قدرت نداردإ؟ این مسئله را با دو مقدمه نتیجه بخش روشن میسازد: موسی (ع) بشر است، موسی بر او کتاب نازل شده است، پس ثابت میشود به بعضی از افراد بشر کتاب نازل میشود و این ادعا که اصلا به بشری کتاب نازل نمی‌شود باطل میگردد. زیرا مقدمه‌ی اول مشهود و محسوس است و مقدمه دومی هم باعتراف خودشان برخی از تورات را آشکار و بسیاری از آن را مخفی می‌داشتند چنانچه در این آیه میفرماید «یبدونها و یخفون کثیرا» ثابت میشود.
ب- میزان تلازم. و آن عبارت از قیاس استثنائی متصل است و روح این قیاس همانطوریکه از عنوانش پیدا است بر اساس تلازم است یعنی چیزی لازمه‌ی چیز دیگری باشد و روشن است لازم همواره تابع وجود ملزوم است مثلا میگوئیم: اگر خورشید بتابد روز است، این تلازم میان طلوع شمس و وجود روز با تجربه احراز شده. بعد میگوئیم لکن خورشید طلوع کرده، با وجود این دو مقدمه تجربی و محسوس لازم میآید: روز موجود است. در قرآن کریم از این قیاس استفاده شده:
«لوکان فیهما آلهة إلا الله لفسدتا» [285] .
اگر در آسمان و زمین خدایانی غیر از خدا بود نظم آسمان و زمین بهم میخورد.
میان وجود آلهة و فساد تلازم است و این تلازم بحسب تجربه

[ صفحه 335]

ثابت شده که در یک مملکتی اگر دو مدبر در عرض هم بخواهند دخالت کنند نظم آنجا اختلال می‌پذیرد. ولکن چون در این عالم نظم حاکم و فساد نیست، پس در آن جز خدای واحد نیست، و این مقدمه هم محسوس است، زیرا نظم عالم تکوین برقرار و هیچگونه بی‌نظمی در آن راهی ندارد، از مجموع این دو مقدمه بدست میآوریم که جهان را جز خدای یکتا صانعی نیست.
ج- میزان تعاند، قیاس استثنائی مرکب از منفصله حقیقیه است. و روح این قیاس بر اساس تعاند و ناجمعی بین دو چیزاست مثل‌ز وجیت و فردیت در عدد زیرا عدد یا زوج است یا فرد. و بیش از این دو قسم را ندارد و میان این دو عدد تعاند است از بودن یکی نبود دیگری لازم میآید مثل: هذا العدد اما زوج و اما فرد ولکنه فرد فلیس بزوج.
قرآن نیز این میزان را در آیه شریفه آورده:
قل من یرزقکم من السموات والأرض قل الله وانا و إیاکم لعلی هدی أو فی ضلال مبین» [286] «بگو کی شما را از آسمانها و زمین روزی میدهد، ما و یا شما بر هدایت و یا ضلالت آشکار هستیم...»
همانطوریکه ملاحظه می‌فرمائید بطور مساری در این آیه ذکر نشده «ما و یا شما» یعنی بیش از دو قسم نیست چنانچه در آیه شریفه دیگر میفرماید «فماذا بعد الحق إلأ الضلال» [287] پس از حق دیگر ضلالت است یعنی واسطه در میان نیست اگر هدایت و حق نیست ضلالت است. صورت قیاس چنین میشود: إنا وإیاکم لعلی هدی أو فی ضلال مبین ومعلوم انا لسنا فی ضلال مبین، از این دو مقدمه نتیجه می‌گیریم که انکم

[ صفحه 336]

فی ضلال مبین و ما بر هدایت هستیم که میگوئیم خدا روزی میدهد [288]

 
       
جمعه 18 تیر 1395  9:49 PM
تشکرات از این پست
rozgol rasekhoon_m mehdi0014 nazaninfatemeh omiddeymi1368
ravabet_rasekhoon
ravabet_rasekhoon
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : دی 1392 
تعداد پست ها : 8847
محل سکونت : اصفهان

پاسخ به:شرح خطبه حضرت زهرا ( سلام الله علیها ) (منبع سوال 8)

 

فی ضلال مبین و ما بر هدایت هستیم که میگوئیم خدا روزی میدهد [288] .
تأمین آرامش در مکتب انبیاء

متن: «کشف عن القلوب بهمها وجلی عن الأبصار غممها و قام فی الناس بالهدایة و أنقذهم من الغوایة و بصرهم من العمایة و هداهم الی الدین القویم و دعاهم الی الصراط المستقیم».
شرح: عقده‌ها و گره‌ها را از دلها بوسیله پیامبر باز نمود و از چشمها ظلمت ابهام و سردرگمی را بزدود و با ارائه راه راست آنان را بهدایت واداشت و از گمراهیهای گوناگون نجات بخشید و از کوری عدم درک بینا کرد و بدین استوار هدایت فرمود و به صراط مستقیم دعوت نمود.
در این عبارت بیکی دیگر از امتیازات بارز مکتب وحی از دیگر مکتب‌ها اشاره میشود که در مکتب وحی هیچیگونه ابهام و سر درگمی نیست. به تمام ابعاد وجود و همه غرائز و عواطف انسان بدون تضییع و اهمال بر اساس نیاز او توجه شده و برای رسیدن به هدف نهائی از خلقت انسان برنامه منظم و منسجم پیش‌بینی شده و سرانجام با قاطعیت تضین می‌شود که اگر انسانها از برنامه الهی در زندگی خود پیروی نمایند هیچگونه بیم و اندوهی نمی‌تواند به آنها راه یابد و تا ابد قرین سعادت خواهند بود.
«فمن تبع هدای فلاخوف علیهم ولاهم یحزنون» [289] «هرکسی از هدایت من پیروی کند بر آنان دیگر بیم و اندوهی نخواهد بود و عاقبت

[ صفحه 337]

رهسپار جایگاه حقیقی در پیشگاه سلطان ملک وجود خواهند شد «فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر» [290] .
انسان که از موهبت تعقل و عاقبت اندیشی برخوردار است، همواره یک فکر در طول زندگی، در صمیم دل، او را میآزارد و آن خطری است که از دعوت انبیای الهی در طول تاریخ بشریت بعمل آمده است، مسلم است که انسان عاقل در برابر این تهدید و بیم (انذار) هرگز نمی‌تواند بی‌تفاوت باشد و چاره‌ای جز انتخاب یکی از دو راه ندارد. احتمال خطر را بکلی از ذهن خود برطرف سازد و یقین حاصل کند که در ورای این پرده خبری نیست. والعیاذ بالله، همه‌ی انبیاء در طول تاریخ به دروغ خبر داده‌اند. احتمال دوم اینکه خطر برطرف نشده (که نمی‌ثود) بحکم عقل در اینجا انسان باید تأمینی پیدا کند که اگر گفته‌ی انبیاء راست درآمد، گرفتار عواقب آن نشود.
اما چاره جوئی اول و خطر را بکلی نادیده گرفتن با مطالعه‌ی تاریخ انبیاء امکان ندارد؟ چه اینکه تاریخ شخصیت این مردان را مردمانی راستگو و راست کردار دارای صدق و صفا و صمیمیت و دل آگاهی و شجاع و با استقامت که بسان کوه در برابر صفهای فشرده دشمنانشان نه تنها پایداری نمودند بلکه یکه وتنها همه را بر قیام علیه خویش دعوت می‌نمودند و با تکیه بر ذات مقدس احدیت اندک بیم و هراسی بخود راه نمی‌دادند معرفی می‌کند [291] کدام عقل سلیم و وجدان

[ صفحه 338]

سالمی است که بتواند آنان را تکذیب کند و آنگاه دلش باین تکذیب آرامش یابد؟
باز می‌بینیم با آن همه بی باکی و دلیری و بی‌اعتنائی به خطر دنیا در برابر آنچه که مردم را بسوی او دعوت میکنند (خدا) بیش از همه هراسان بودند.
«قل انی أخاف إن عصیت ربی عذاب یوم عظیم» [292] .
بگو ای پیامبر اگر خدایم را نافرمانی کنم از عذاب روز بزرگ می‌ترسم.
قرآن از قول پیامبران دیگر نیز این چنین نقل میکند. بدین ترتیب اگر خبری نبود و گفته‌های آنان برخلاف واقع بود هرگز خودشان آنچنان بیمناک نمی‌بودند. پس بدینسان نمی‌توان از راه اول چاره‌سازی و آسوده خاطر شد و جز از راه دوم نمی‌توان تامین درست کرد.
حال که بحکم عقل باید تحصیل تأمین کرد، از کدام راه از راه انبیاء و یا از راه‌های دیگر؟ در مراجعه به عقل می‌بینم عقل حکم می‌کند از همان راهی که خطر احساس میشود باید از همان راه نیز جلوی خطر را گرفت زیرا آنکسی خطر را پیش‌بینی نموده فقط تأمین او می‌تواند از خطر رهائی بخشد. و مکتب‌های دیگر که اجنبی از مکتب وحی میباشند در نزد عقل هرگز صلاحیت تأمین بخشیدن را ندارد. زیرا ادعای انبیاء آنست که فقط راهی را که آنان برای بشر ارائه می‌دهند می‌تواند انسان را از خطر آخرت نجات بخشد.

[ صفحه 339]

قرآن کریم از قول ابراهیم (ع) نقل می‌کند که به قوم خود میگوید:
«کیف أخاف ما أشرکمم ولا تخافون انکم أشرکتم بالله. مالم ینزل به علیکم سلطانا فأی الفریقین أحق بالأمن إن کنتم تعلمون» [293] .
چگونه من از چیزهائی که به خدا شریک قرار داده‌اید بترسم، در حالیکه شما چیزهائی را بدون دلیل بر خدا شریک قرار داده‌اید نمی‌ترسید. پس کدام یک از دو فرقه شایسته تأمین هستیم اگر دانا هستید...
ابراهیم (ع) ستاره و خورشید و ماه پرستان را گفت: من حق دارم که از خدایان شما نترسم نه از آن جهت که اصل ترس صحیح نیست بلکه از آن جهت که برای خدا بودن آنها دلیل نیست، ولی درست بعکس بر خدا نبودن آنها دلیل است. ولی شما در برابر رهائی از خطر و بیم به تأمین بی‌دلیل دست زده و بر خدا شریک قرار داده‌اید، در صورتیکه هیچگونه دلیلی بر آنها نیامده است و باید چون بی دلیل است بترسید.
از این آیه استفاده میشود که تهدید و بیم برای بشر هست و باید در رفع آن تهدید کوشید. و وقتی انسان از بیم این تهدید رهائی می‌یابد که از طرف خدا مقرون به برهان باشد و اگر از طرف خدا مقرون به برهان نشد، صلاحیت تأمین ندارد.
و به بیان دیگر ابراهیم (ع) به قومش گفت: من و شما در برابر بیم و ترس قرار گرفته‌ایم و رفع این بیم فقط با دلیل از جانب خدای متعال که بیم دهنده است حاصل خواهد شد و اگر بدون دلیل از

[ صفحه 340]

جانب او در رفع این خطر قدم برداریم تأمین از عذاب نداریم. پس بنابراین تا مکتبی از جانب خدا همراه با دلیل نباشد پیروی از آن بامید تامین بخشی صحیح نیست هر چند بظاهر جلوه‌ی فریبنده‌ای داشته باشد. پس بدین رو مکتبهائی که،پیروی از اهل‌بیت (ع) ندارند و حجتی از طرف خداوند متعال همراهشان نیست از دیدگاه عقل در پیروی آنها تامین قطعی نیست و همچنان خطر آخرت در کمین آنان میباشد هرچند مدعیان آن مکتب از علوم روز برخوردار و حتی مقرون بمکاشفه هم باشد [294] .

[ صفحه 341]

حقیقت آدم در قرآن

اشاره

پیش از اینکه وارد موضوع بشویم بعنوان مقدمه متذکر میشویم که قرآن در بیان حقایق شیوه کلی گوئی را که موجب ابهام می‌شود بکار نبرده بلکه در ضمن مثال حساس با باز نمودن ابعاد و مشخصات در یک فرد حقیقت را بیان میفرماید و جهات مختلف آنرا مورد توجه قرار داده و در چند مورد بمناسبتی یکی از آن جهات را شرح میدهد و چه بسا ابتدا تصور شود که داستانهای قرآن تکراری است ولی با دقت و تعمق معلوم میشود که در هر یک از آن مورد، قرآن کریم یکی از آن جهات مختلف را مورد بررسی قرار داده است.
فی‌المثل داستان آدم (ع). قرآن کریم برای نشان دادن اینکه حقیقت آدمی چیست، از کجا آمده و به کجا خواهد رفت و هدف از خلقت او چیست؟ آدم (ع) را بعنوان فردی نمونه که همه ابعاد آدمی در او منعکس است در چند مرحله مورد توجه قرار داده که اصل خلقت او چیست؟، و از چند چیز ترکیب یافته؟ و حقیقت او چیست؟، و چرا و به چه هدف به این خاک قدم نهاد؟ وظیفه‌اش در این کره خاکی چیست؟ و دیگر در بحثهای پیچ وخم فلسفی از قبیل اینکه جنس و فصل او چیست و ماهیت انسان چه چیز است و اصلا می‌توان به ماهیت اشیاء رسید یا علم قاصر است، معطل نمی‌شود.
اینک ما به ترتیب قرآن کریم برای توضیح و کشف ابهام «بهم»

[ صفحه 342]

که بانوی عصمت و طهارت (ع) بر آن تکیه می‌کند به شرح حقیقت انسان پرداخته و ابعادی را که قرآن کریم در فرزندان آدم بوسیله‌ی حضرت آدم نشان میدهد مورد توجه قرار میدهیم.
قرآن مرتبه‌ی آدمی را برتر از همه‌ی موجودات معرفی میکند «إنی جاعل فی الأرض خلیفة» [295] ملائکه مورد خطاب قرار میگیرد: من میخواهم جانشین و خلیفه روی زمین قرار دهم و باید همه او را سجده کنید. ملائکه از این خلقت درشگفت می‌شوند!
به خطاب «علم آدم الأسماء کلها» [296] به آدم همه اسماء و حقایق که او را با وجود آفرینش خاکی سزاوار همه گونه اکرام و تعظیم نموده تعلیم دادیم. علم اسماء همان علم به حقایق موجودات است که در جانشینان برگزیده معصوم با تعلیم غیبی بفعلیت موجود است، و آن جانشینان بتدریج در نسل آدم ظاهر خواهد گردید. و به ملائکه تفهیم شد که برای تعجب شما موردی نیست چه اینکه این خلقت بعدی دیگر دارد.

نه فلک راست مسلم نه ملک را حاصل
آنچه در سر سویدای بنی آدم از اوست

و این خلقت درنظام احسن امکانی ضرورت دارد هرچند توأم با خونریزیها و فسادها گردد، و همین موجود طرفه باید مدبر کره خاکی گردد. زیرا همه چیز به خاطر وی و برای او آفریده شده است. «هو الذی خلق لکم ما فی الأرض جمیعا» [297] .

[ صفحه 343]

و به آدم در همین کره خاکی تسکین داده شده «هوالذی جعل لکم الأرض ذلولا فامشوا فی مناکبها وکلوا من رزقه و الیه النشور» [298] او آنچنان خدائی است که زمین را هموار و مطیع شما قرار داد پس با تسلط بسان (سوار شدن بر دوش) به فعالیت بپردازید و از روزی در روی زمین بخورید، و فقط بسوی او برانگیخته خواهید شد...
انسان بمقتضای همین تمکین، باید هرگونه تصرفات را در روی زمین بنماید، و مانند سوارکاران که پیوسته در تکاپو و حرکت‌اند به فعالیت پرداخته و از برکات آن استفاده بنماید و با پیروی از تعالیم انبیاء به کمال مطلوب ظاهری و معنوی نائل آید.
آدم با بعدهای متضاد

آدمی به تصریح قرآن از دو بعد متضاد ترکیب یافته: اول بعد «حمأ مسنون» گل تیره رنگ متعفّن... و یا در آیه دیگر «صلصال» گل خشکیده... و یا «صلصال کالفخار» گل خشکیده که از خشکی مانند سفال صدا می‌دهد...
دوم بعد «ونفخت فیه من روحی» در او از روح خود دمیدم... از ترکیب این دو بعد متضاد خلقت آدمی تشکیل یافته و باید هر دو بعد در حوزه‌ی وجودی انسان اشباع شود به قسمی که هیچکدام از آن دو بر دیگری چیره نگردد. و اصولا کمال انسانی در آمیزش این دو بعد بوده که اگر یکی از آن دو با نسبت خاص از بین برود دیگر آن حقیقت نیست. چنانچه درختان و گیاهان از عناصر اصلی با نسبت بسیار موزون و بسیار دقیق ترکیب شده است که حقیقت هر نوع گیاه

[ صفحه 344]

در گرو همان تعادل و وابستگی به همان عناصر با نسبت دقیق و خاص میباشد و اگر نسبت خاص عناصری که تشکیل دهنده‌ی مزاج نبات است کم یا زیاد شد، دیگر آن گیاه نیست. همانگونه حقیقت نوع انسان بشکل کامل به این دو عنصر «حمأ مسنون» و «نفخت فیه من روحی» دارد.
و این هم آهنگی در اشباع این دو عنصر برای استواری آدم بقدری دقیق و ظریف و مهم است که فقط دست قدرت آفریدگاری که او را آفریده می‌تواند برنامه‌ای طرح کند که هر دو بعد بدون غلبه یکی از دو بعد اشباع شده و حقیقت آدمی پایدار بماند. «وکذلک جعلناکم أمة وسط» [299] بدینسان ما شما را امت وسط قرار دادیم...
و به بیانی دیگر در این آیه میفرماید: «ونفس وما سویها فالهمها فجورها و تقویها» [300] سوگند به روان آدم و برقراری هم‌آهنگی عجیب در میان ابعاد متضادش که در نتیجه‌ی این هم آهنگی هم فجور و هم تقوی بوی الهام شد... [301] .
پس بودن هر دو قوه فجور و تقوی در تسویه و خلقت موزون لازم است و همین دو حال منشأ ارتباط دو عامل خارجی شیطان و ملک با آدمی می‌شود و این دو قوه پیوسته در تنازع هستند، قوه فجور انسان را از انقیاد به تقوی باز میدارد. اما همین فجور مقدمه‌ی خیر و تکامل وی می‌گردد، زیرا همین جهت تضاد [302] منشأ نیرو گرفتن عقل میشود و این

[ صفحه 345]

کشش باین جهان مادی عقل را وامیدارد که شگفتی‌های خلقت را روشن سازد و گرنه عقلی که از عالم ملکوت است، کجا می‌تواند در عالم طبیعت و ماده اسماء و حقایق را روشن سازد!؟ و بهمین جهت گفته‌اند: لولا عصیان آدم ماتم مقادیرالله... اگر نافرمانی حضرت آدم نبود (ارشادی نه مولوی) [303] ، مقدرات خدا تمام نمی‌شد. پس انسان وقتی صعود می‌کند که با «فجور» و سپاهیان آن مقابله کند تا آنها را به فرمان عقل درآورد و از مرز خود تجاوز ننمایند و با الهام از برنامه‌ی انبیاء خود را ساخته و باصطلاح سازمان دهد.
روایتی است از امام (ع) که نشان دهنده‌ی لزوم دو بعد در کمال انسانی است. سلام بن مستنیر به امام صادق (ع) گفت: یابن رسول‌الله! هرگاه ما بشرف حضور مجلس شما می‌رسیم و سخنان گیرای شما را می‌شنویم از علاقه و پیوند به دنیا و مال و اولاد کاملا دل می‌کنیم. اما وقتی که به خانه خود برمیگردیم و در کنار همسر و فرزندان خود قرار می‌گیریم باز آن حالت عادی را پیدا می‌کنیم.
امام علیه‌السلام فرمود: اگر شما در همان حال که از ملاقات ما دارید بمانید فرشتگان با شما مصافحه می‌کنند و بمقام فرشتگان می‌رسید. اما مشیت خدا این نیست. و اگر شما در آن حال باقی

[ صفحه 346]

بمانید بی‌شک خدای جهان جمعیتی را میآفریند که آنان مرتکب گناه شوند و استغفار و طلب آمرزش نمایند تا غرض نهائی از خلقت این نشانه‌ی عالم حاصل شود [304] .
پس به تعبیر علمی این دو بعد مقوّم آدم میباشد و با زوال یکی از آندو حقیقت انسان زایل خواهد شد، و روی همین جهت است که قرآن در آخرت هم به «سابقون» که مقربان درگاه الهی هستند، پاداشی که میدهد از بعد همین لذتهای مادی است.
«والسابقون السابقون أولئک المقربون فی جنات النعیم ثلة من الأولین و قلیل من الاخرین علی سرر موضونة متکئین علیها متقابلین یطوف علیهم ولدان مخلدون بأکواب و أباربق و کأس من معین لایصدعون عنها ولا ینزفون و فاکهة مما یتخیرون ولحم طیر مما یشتهون وحور عین کأمثال اللؤلؤ المکنون جزاء بما کانوا یعملون» [305] .
سابقون پیش گامند، آنان مقربان هستند در بهشت‌های پر از نعمت، گروهی از پیشینیان و اندکی از آیندکان در تخت‌های منظم و زیبا تکیه زده، بوسیله خردسالان با کوزه‌ها و شرابهای آخرت که نه تهوع دارد و نه درد سر و میوه‌های دلخواه و گوشت پرندگان و حوریانی که مانند مروارید می‌درخشند پذیرائی میشوند و این پاداش کردار آنهاست....
می‌بینیم قرآن کریم برای «سابقون» که مقربان هستند در امتداد زندگی آخرت هم با توجه به بعد مادی که متناسب با گوشت برندگان و حوریان و غلمان است پاداش میدهد [306] .

[ صفحه 347]

هدف از قدم نهادن آدمی در این کره‌ی خاکی

قرآن کریم میفرماید: «وما خلقت الجن والإنس إلا لیعبدون» [307] جن و انس را نیافریدم مگر اینکه آنان عبادت کنند... قرآن کریم هدف از آمدن به این تیره خاک را عبادت ذات باری تعالی معرفی مینماید. اینک ببینیم مراد از عبادت چیست؟
ابتداء تصور میشود عبادت همان نماز و روزه و حج است ولی مراد از عبادت در آن قالبها خلاصه نمیشود بلکه مراد، نهایت خضوع و

[ صفحه 348]

دل بستگی به معبود است که از درک عظمت او سرچشمه میگیرد و اینکه جن و انس دریابند که خود و همه‌ی موجودات جز فقر و ربط محض بمعبود حقیقت دیگری ندارند و او به همه هستی احاطه دارد. و خلافتی را که بر دوش او نهاده‌اند فقط با پیاده کردن برنامه‌های همه جانبه و حیات بخش او می‌تواند بانجام رساند. و سعادت هر دو عالم با عملی ساختن آن برنامه امکان‌پذیر است، زیرا لازمه‌ی اذعان و اعتقاد به اینکه ذات احدیّت جامعه‌ی بشریت را در همه‌ی ابعاد زندگی به کاملترین برنامه‌ای که فراتر از آن متصور نیست بوسیله سفیران خود راهنمائی فرموده، پیاده کردن همان برنامه در جهات زندگی خود میباشد. و همین پیاده کردن آن برنامه در مقام عمل مصداق تذلل و عبادت میباشد هرچند بصورت ظاهر رسیدگی به مزرعه و یا سایر شئون زندگی باشد. و بر همین اساس است که امامان ما (ع) به تمام ابعاد زندگی خود رسیدگی میفرمودند و آنرا برترین عبادتها شمرده و سنت اسلامی معرفی می‌نمودند و غلبه بعدی را بر بعد دیگر عجز و اعمال و تضییع حق میدانستند. برای نمونه، ملاقات یکی از صوفیان را با حضرت باقر علیه‌السلام میآوریم:
زاهد و صوفی معروف، محمد بن منکدر که از بزرگان عامه بود میگفت: من هرگز نمیدانستم علی بن الحسین فرزندی دارد که از خود او بهتر است تا محمد بن علی (ع) را دیدم خواستم او را اندرز گویم اما او مرا اندرز داد. یارانش پرسیدند چگونه او ترا اندرز داد؟
گفت: روزی که هوا به شدت گرم بود به خارج مدینه رفته بودم ناگهان از دور مردی را باقامت رسا دیدم که تکیه بر دو بنده خویش کرده، او را نشناختم پیش خود گفتم حتما یکی از ثروتمندان قریش است که حرص دنیا او را وادار کرده که در این شدت گرما، بیرون

[ صفحه 349]

بیاید، باید او را اندرز دهم. آنگاه به نزدیک وی رفتم او در حالیکه عرق می‌ریخت جواب رسائی داد. او را گفتم تو یکی از بزرگان قریش هستی در این گرما در پی دنیا هستی! اگر ترا اجل فرا رسد چکار میکنی؟
وی جواب داد: اگر در چنین حالی اجل مرا دریابد، مرا در طاعت و فرمانبرداری حق دریافته است. زیرا من در پیرو فرمان او خود و خانواده‌ام را از تو و مردم دیگر بی‌نیاز میسازم. محمد بن منکدر! اگر اجل مرا در حال نافرمانی خدای متعال درمی‌یافت جای نگرانی و ترس بود. محمد بن منکدر گفت: یاران بدینسان من میخواستم او را پند دهم اما او مرا پند داد [308] .
مولای متقیان (ع) در نهج‌البلاغه میفرماید:
«فان الله لم یخلقکم عبثا ولم یترککم سدی ولم یدعکم فی جهالة ولا عمی... و أنزل علیکم الکتاب تبیانا لکل شی‌ء وعمر فیکم نبیه أزمانا حتی أکمل له ولکم فیما أنزل من کتابه دینه الذی رضی لنفسه وأنهی إلیکم علی لسانه محابة من الأعمال و مکارهه...» [309] .
خداوند متعال شما را عبث نیافرید و مهمل و بی تکلیف نگذاشت و در نادانی و کوری رها نساخت... و بر شما کتاب فرستاد که روشنگر هر چیز است و پیامبر خود را مدتی در میان شما زندگی بخشید تا فرامین کتاب دینی که خدا پذیرفته است تکمیل کند و با زبان وی شما را بآنچه که از اعمال دوست دارد و آنچه را که دوست ندارد آشنا سازد.

[ صفحه 350]

از این رو از دیدگاه قرآن غرض از آمدن انسان به این کره خاکی آنست که بشر در پرتو خط مشی انبیاء به تکامل همه‌ی ابعاد وجودی خویش پردازد و دستورات خدای متعال را در همه شئون زندگی که ضامن سعادت هر دو جهان است پیاده نماید، و از عهده‌ی خلافت الهی برآید. پس غرض از آمدن به این کره خاکی کاملا مشخص و هدف معلوم گردید. دیگر انسان در زندگی سردر گم نیست. و فرموده‌ی بانوی عصمت و طهارت (ع) «کشف عن القلوب بهمها» از دلها سر درگمی را برداشت... اشاره بهمان نکته است که در مکتب انبیاء سر درگمی نیست و مسیر انسان مشخص است.
آدم و استفاده از نعمات

اشاره

قرآن میگوید انسان برتر از همه موجودات است.
«لقد کرمنا بنی آدم وحملناهم فی البر والبحر و رزقناهم من الطیبات و فضلناهم علی کثیرممن خلقنا تفضیلا» [310] .
بدرستی ما به بنی‌آدم بزرگواری بخشیده و آنان را در دشت‌ها و دریاها وا داشته و از طیبات و لذائذ روزی داده و بر بیشتر مخلوقات برتری دادیم...
برتری انسان در این آیه بجهت عقلی است که باو داده شده است که با آن خیر و شر و سودمند و مضر را تشخیص میدهد و اثر آن تسخیر قوای طبیعت در جهت منافع خود میباشد، تا بآن وسیله نظام حاکم بر طبیعت را بدست آورد.

[ صفحه 351]

آدم علیه‌السلام در سکنای موقت خود در بهشت غرق نعمتهای الهی بود. دارای خلقتی هماهنگ و موزون بود و نعمتهای بهشتی داشت که بوسعت، از همه‌ی آنها استفاده برده و بهره‌مند شود «کلا منها رغدا» [311] .
یعنی: با وسعت از نعمتهای بهشتی استفاده نمائید... اما از طرفی هم مراعات حکمت و مصالح لازم ایجاب میکرد، محدودیتی بسیار اندک داشته باشد. این تصویری از خلقت موزون انسان است که در حضرت آدم نمایش داده شده است چنانکه او از وسعت و فراخنای معیشت لازم بوجودش برخوردار و محدودیت وی اندک بود. محدودیت انسان هم نیز در برابر وسعت نعمتهای بی‌شمار که در اختیار وی گذاشته شده اندک میباشد. علی علیه‌السلام در نهج‌البلاغه میفرماید: «فما أحل لکم أوسع مما حرم علیکم» [312] آنچه بشما حلال شده بیشتر و وسیعتر از چیزهائی است که به شما حرام گردیده... پس آنچه از درون گراهای افراطی مانند ابراهیم ادهم و مانند او در کناره‌گیری و تحریم عملی با ترک مطلق طیبات که در کتاب‌های اخلاقی مانند احیاءالعلوم حکایت شده بر خلاف قرآن و سنت رسول اکرم صلی الله علیه و آله میباشد.
اما مخالفت با قرآن

«یا أیها الذین آمنوا لاتحرموا طیبات ما أحل الله ولا تعتدوا ان الله لایحب المعتدین»
«وکلوا مما رزقکم الله حلالا طیبا واتقوا الله الذی أنتم به مؤمنون» [313] .

[ صفحه 352]

ای ایمان آورندگان! چیزهائی که هماهنگ با طبیعت شما که خدا بر شما حلال نموده بر خود حرام نکنید و راه تجاوز نگیرید چه اینکه خدا تجاوزکاران را دوست ندارد.
و بخورید از روزی‌های حلال و گوارای الهی و از خدائی که باو ایمان آورده‌اید پروا داشته باشید.
می‌بینیم خدای متعال مومنان را از حرام کردن آنچه که حلال شده باز میدارد. تحریم حلال دو گونه است. حرام نمودن بعنوان تشریع و قانون گذاری در برابر قانون خدا. حرام نمودن یعنی الزام به ترک یکی از مباحات. هر دو قسم را خدای متعال نهی نموده هر دو از موارد عدم خضوع به احکام الهی است.
نکته‌ای که در آیه شریفه است خدا نفرمود: لاتحرموا ما أحل الله لکم... آنچه بر شما حلال شده بر خرد حرام نکنید. بلکه فرموده: لا تحرموا طیبات ما أحل الله لکم... قید کلمه طیبات برای اشاره به علت نهی است که تحریم آنچه خدا حلال فرموده از آنکه تجاوز از حریم بندگی خدا و عدم خضوع به قانون الهی است بیرون رفتن از قانون فطرت است زیرا فطرت انسان با آنچه حلال شده هم آهنگ است. پس آنچه از آیه استفاده میشود بطور خلاصه این است:
1- مراد از تحریم حلال، التزام به ترک حلال است، خواه در عقیده و خواه در عمل.
2 - متعلق تحریم آنچیزیست که حرام نباشد، خواه مباح و یا مستحب و یا واجب باشد.
3- اعتداء یعنی تجاوز بر سلطنت تشریعی ذات مقدس احدیت و یا تجاوز از حریم فرمان برداری و عدم خضوع در قبال فرمان اوست و بیرون رفتن از مرزی است که خدای متعال قرار داده است.

[ صفحه 353]

این معنا همان گونه که در محرمات صورت پذیر است در خودداری از آنچه که حلال شده نیز صورت میگیرد و هر دو ضد فرمانبری و تسلیم و انقیاد در برابر خدای متعال است.
مخالفت با سنت

در تفسیر همین آیه شریفه از امام صادق علیه‌السلام آمده که این آیه در خصوص جمعی از صحابه نازل شده، زیرا آن چند نفر با خود قراری گذاشتند، یکی سوگند یاد کرد که شبها را اصلا نخوابد. دیگری سوگند خورد هرگز در روز افطار ننماید. و عثمان بن مظعون سوگند خورد هرگز با همسرش نزدیکی نکند. تا روزی همسر عثمان بن مظعون که زن زیبائی بود بر عایشه وارد شد. عایشه پرسید ترا بی آرایش می‌بینم!؟
گفت: آرایش به خاطر چه کسی! بخدا قسم مدتها است که شوهرم مرا ترک گفته و پلاس پوشیده و دنیا را ترک کرده.
عایشه این ماجرا را به رسول‌الله صلی الله علیه و آله گزارش کرد.
رسول‌الله (ص) فرمان اجتماع عمومی داد. مسلمانان در مسجد اجتماع نمودند، رسول‌الله صلی الله علیه و آله به منبر تشریف برد و فرمود:
«ما بال أقوام یحرمون علی أنفسهم الطیبات الا إنی أنام باللیل وأنکح وأفطر بالنهار فمن رغب عن سنتی فلیس منی»
چرا گروهی طیبات را بر خود حرام کرده‌اند. آگاه باشید من! می‌خوابم و با همسرم همبستر میشوم و در روز اظار میکنم این است

[ صفحه 354]

سنت من و هرکس از سنت من دوری گزیند از من نیست [314] .
و در تفسیر مجمع‌البیان به تفصیل دیگری این روایت را آورده و این قسمت ذیل در آنجا آمده است:
«ثم قال: إن لأنفسکم علیکم حقا فصوموا وافطروا وقوموا ونوموا فانی أقوم وأنام وأصوم وأفطرو آکل اللحم والدسم وآتی النساء ومن رغب عن سنتی فلیس منی»
برای نفس خودتان و خواسته‌های آن بر شما حقی است که باید مراعات کنید. بنابراین روزه بگیرید و روزها افطار هم بکنید شبها را هم بخوابید و هم برای عبادت بیدار شوید زیرا روش من این است که هم شبها را می‌خوابم و برای عبادت بیدار میشوم و روزهائی را روزه می‌گیرم و روزهائی را هم افطار میکنم و از گوشت و چربی می‌خورم و با زنان می‌خوابم. این است روش من و هرکس از روش من دوری گزیند از من نیست.
در بخشی از عهدنامه امیرالمؤمنین (ع) به محمدبن ابی‌بکر در زمان انتصاب وی به فرمانروائی مصر چنین آمده:
«واعلموا عباد الله ان المتقین ذهبوا بعاجل الدنیا وآجل الاخرة فشارکوا أهل الدنیا فی دنیاهم ولم یشارکوا أهل الدنیا فی آخرتهم سکنوا الدنیا بأفضل ماسکنت واکلوها بأفضل مااکلت فحظوا من الدنیا بما حظی به المترفون واخذوا منها ما أخذه الجبابرة المتکبرون ثم انقلبوا عنها بالزاد المبلغ والمتجر الرابح. أصابوا لذة زهد الدنیا فی دنیاهم» [315] .
بدانید بندگان خدا که متّقین نعمت دنیا و آخرت را بردند. چه اینکه در دنیای اهل دنیا شریک شدند ولی در آخرت با آنها شریک

[ صفحه 355]

نیستید. در دنیا به بهترین نحو سکونت کردند و از بهترین خوردنیها خوردند و از دنیا همچون خوش گذرانان بهره‌مند شده و آنچه جباران متکبر از این دنیا بهره یافتند آنان نیز یافتند سپس از این دنیا با توشه کافی و تجارت سودمند بیرون شدند و به لذت زهد دنیا در دنیاشان دست یافتند. از مجموع این روایات، پیداست که مراد از تحریم تحریم بعنوان قانون گذاری نبوده بلکه تعهد و التزام در عمل است.
غریزه زیباطلبی

علاوه بر اینکه از ضروریات در خوراک و پوشاک و مسکن که در دسترس انسان گذاشته شده آدمی غریزه‌ی دیگر دارد و آن غریزه زینت خواهی و زیباطلبی است. در طبیعت آدمی طبع تجمل موجود است که دست قدرت الهی آنرا نهاده و بطور مسلم در تسویه این خلقت موزون لازم بوده که نهاده شده است. «الذی خلق فسوی» آفریدگاری که آفرید و آنرا موزون و متعادل ساخت...
«یابنی آدم قد أنزلنا علیکم لباسا یواری سوأتکم و ریشا» [316] .
ای فرزندان آدم! به شما لباس فرو فرستادیم که شما را بپوشاند و زینت طلبی شما را تأمین نماید...
قرآن با فراهم نمودن اسباب تجمل و زیبا دوستی سنت گذاشته است.
«والأنعام خلقها لکم فیها دف و منافع و منها تأکلون ولکم فیها جمال حین تریحون و حین تسرحون» [317] .

[ صفحه 356]

چهار پایان را به خاطر شما آفرید که برای شماست در آنها وسائل گرم کننده و منفعتهای دیگر و استفاده از گوشت آنها (اینها ضروریات اولیه است سپس برای اشباع غریزه زیباطلبی میفرماید) و برای شماست در آنها زیبائی هنگامیکه آنها را بشبانگاه به جایگاهشان و صبحگاهان برای چریدن رها می‌سازید و هرگز این غریزه زیبادوستی و تجمّل خواهی با اصل نیایش و پرستش منافات ندارد، چنانکه در آیه‌ی شریفه میفرماید:
«یابنی آدم خذوا زینتکم عند کل مسجد» [318] .
ای فرزندان آدم! زینت خود (لباس خوب) را در هر عبادتگاه بپوشید.
زینت [319] آنرا میگویند که جلب نظر کرده و دلها را بخود میکشد و میگویند: «یالیت لنا مثل ما أوتی» ای کاش ما را هم مانند آنچه به او داده شده می‌بود.
باز در آیه دیگر می‌فرماید: «قل من حرم زینة الله التی أخرج لعباده والطیبات من الرزق» [320] .
بگو کی زینت‌هائی را که خدا برای بندگانش آورده، و طیبات از روزی را حرام نموده است؟
خدا خود در موزون و هم آهنگ بودن خلقت، این کشش را در

[ صفحه 357]

فطرت انسان نهاده پس چگونه میشود آنرا تحریم و منع نماید.
طیّب، ملائم و هم آهنگ طبیعت انسان از هرچه که تغذیه میکند یا در آن آسایش می‌کند و یا رفع نیاز او را در یک جهتی از جهات می‌کند، همه طیبات رزق است.
خدای متعال در آیه‌ی فوق اعلام نمود که از راه الهام فطری و درخواست غریزی، زینت را برای بندگانش ظاهر ساخته است، مسلم است فطرت انسان جز بآنچه که ضرورت دارد الهام نمی‌شود و دلیلی بهتر بر جایزالانتفاع بودن چیزی بهتر از احساس نیاز و میل طبیعی به آنچه که نیاز را برطرف میسازد نیست.
نیاز با تعبیر عمیق‌تر یعنی وسیله ارتباط طبیعت انسان به آنچه که مکمل وجود و برطرف سازنده‌ی خلاء و کمبودها در وجود او میباشد. از اینرو است که قرآن کریم از راه استفهام انکاری میگوید: قل من حرم زینة... متذکر می‌کند که جایز بودن استعمال زینت و طیبات رزق در ارتباط با پایگاه فطری خود انسان است.
دائره‌ی محدودیتها

همانطوریکه در قبل گفتیم برنامه‌ی زندگی جامعه بشری در تصویر آدم (ع) مجسم شده پس از بیان زینت‌ها و طیبات رزق همانطوریکه آدم (ع) در مقابل نعمت‌های زیاد مرزی برایش مشخص شد که بآن مرز نزدیک نشود «لاتقربا هذه الشجرة» برای انسان هم نیز محدودیتهائی است که باید مراعات نموده و تجاوز ننماید
خلاصه‌ی آن محدودیت در این آیه بیان شده است:
«قل إنما حرم ربی الفواحش ما ظهر منها وما بطن والاثم والبغی بغیر الحق وأن

[ صفحه 358]

تشرکوا بالله مالم ینزل به سلطانا وأن تقولوا علی الله مالا تعلمون» [321] .
بگو پروردگار من معصیت‌های بزرگ چه ظاهری و باطنی و گناه و ظلم بدون حق، و بدون دلیل بر خدا شریک قرار دادن و چیزی را که نمیدانید درباره‌ی خدا گفتن حرام فرموده است...
خداوند متعال فهرست منهیات را در این آیه برشمرده است:
1- منهیات در کارهائی که از آدمی سر می‌زند دو قسم است ظاهری و باطنی
2- نکردنیهائی که در گفتار و عقیده‌ها است. و این راجع به افراد هم نوع است که آنرا در آیه «بغی بغیر حق» نامیده است. و یا دارای قبح آشکار و زیاد است که آنرا «فاحشة» نامیده است مانند زنا و لواط [322] که از هر دو عمل زشت در آیه دیگر «فاحشة» یاد کرده است.
3- نکردنیهائی که از انسان سر می‌زند و موجب خواری و انحطاط وی می‌گردد مانند میگساری، قماربازی و نظائر آن که آنرا «اثم» نامیده است.
4- نکردنیها در دائره عقیده، شرک بخدا، و افتراء بساحت مقدس الهی است.
پس از روشن نمودن خلاصه محرمات با قاطعیت در آیه دیگر میفرماید:

[ صفحه 359]

«یابنی آدم إما یأتینکم رسل منکم یقصون علیکم آیاتی فمن اتقی وأصلح فلا خوف علیهم ولاهم یحزنون» [323] .
ای فرزندان آدم! هرگاه پیامبرانی از خود شما مبعوث شدند و آیات مرا برای شما بازگو کردند هرکسی که پروا داشته و در صدد اصلاح باشد از برنامه آنان پیروی نموده و دیگر بر آنان بیم و اندوهی نیست.
و نیز مسئله‌ای که قرآن درباره‌ی آدم فرموده مسئله‌ی ستیزه جوئی و درگیری افراد انسانی است که موجب اختلافات در میان جامعه بشری است و از دائره اختلافات وقتی انسان می‌تواند سالم بیرون بیاید که از مکتب وحی، پیروی نماید:
«قال اهبطا منها جمیعا بعضکم لبعغی عدو فاما یأتینکم منی هدی فمن تبع هدای فلایضل ولا یشقی» [324] .
گفت هر دو فرو آئید بعض از شما بر بعض دیگر دشمن خواهد بود در این میان هر وقت از طرف من فردی هدایت گر و روشنگری آمد تبعیت از هدایت او موجب عدم ضلالت و شقاوت خواهد بود [325] .
از آیه استفاده میشود که درگیریها و اختلافات در نسل آدم پایدار خواهد بود و در این میان روشنگر فقط مکتب وحی است که با قاطعیت هرچه تمامتر بیان شده است که پیروی موجب عدم گمراهی و عدم بدبختی خواهد بود.

[ صفحه 360]

پس امتیاز برنامه‌ی الهی که با سفیرانش در جامعه بشریت تبلیغ میشود فاقد هرگونه بی هدفی و سر درگمی و بلاتکلیفی است که یادگار نبوت (ع) به یکی از ویژگی دعوت پدرش تاکید می‌فرماید: «کشف عن القلوب بهمها» قلبها و عقلها را از حیرت و سر درگمی روشن ساخت.
حاصل عملکرد پیامبر در دوران زندگی

متن: قام فی الناس بالهدایه وأنقذهم من الغوایة و بصرهم من العمایة
شرح: قیام کرد برای هدایت مردم و نجات آنها از گمراهی، و بینائی دادن از کوری و هدایت آنان به دین پایدار و راه راست.
پس از پایان رسالت، خدای سبحان او را به سوی خود برگرفت، نه از راه دلتنگی و سیر شدن از این جهان، بلکه به علت آنکه پایان وظیفه بود و خود با اختیار نه اکراه و اجبار و ترجیح آخرت بر دنیا بسوی او رفت. «یا أیتها النفس المطمئنة ارجعی الی ربک راضیة مرضیة فادخلی فی عبادی وادخلی جنتی» [326] ای صاحب نفس استوار (رسالت بر دوش) خشنود و سرافراز از انجام وظائف سنگین پیامبری، اینک بسوی پروردگارت برگرد که هم خود خشنود و هم پروردگار خشنود است، پس بعد از انجام رسالت در زمره‌ی بندگان مقرب من واصل به و بهشت جاویدان وارد شو.

[ صفحه 361]

خلاصه‌ی این بخش

بشر عاقل و متفکر نمی‌تواند در برابر سئوالات و ابهاماتی که در درونش مطرح می‌شود بی‌تفاوت بماند او از خود می‌پرسد از کجا آمده، و چرا آمده؟
و اصلا بشر چه عنصری است، باید چکار کند، و سرانجام به کجا خواهد رفت؟
مکتبها با بعد وسیعی که دارند میخواهند باین سئوالات پاسخ دهند ولی انبیاء باین سئوالات جواب قاطعی داده و هشدار میدهند که سرکشی از تعلیمات آنان جامعه‌ی بشری را در ورطه‌ی سقوط قرار خواهد داد. بشر در برابر هشدار انبیاء بیش از دو راه ندارد:
اول- یقین به کذب انبیاء
دوم- تحصیل تامین به همان گونه که خود انبیاء میگویند.
اولی محال و دومی متعین است.
قرآن حقیقت انسان را در داستان حضرت آدم (ع) مجسم نموده که حقیقت انسان چیست، و از کجا آمده و به کجا خواهد رفت.
با تعیین کردن هدف نهائی انسان در عبودیت ابهام را از خلقت انسان برداشته.
مراد از عبادت تنها مراسم ظاهری آن نیست بلکه تذلل و نهایت خضوع در برابر خدا، و آنهم عبارت از پیاده کردن برنامه‌ی خدائی در تمام شئون زندگی میباشد.
با نمایش- أن تاکلا منها رغدا- خطاب به آدم که بطور فراخ از طیبات بهشت استفاده نمائید و از درخت محدودی خودداری کنید

[ صفحه 362]

تجسم آن در این دنیا: کلوا من الطیبات... و وسعت حلال نسبت به حرام در هر قسمت است. پس سخت گیریها و زهدهای هندی به ظاهر اسلامی و کوبیدن غریزه‌ها خلاف کتاب و سنت است. تشریح خلقت انسان و وجود دو بعد متضاد و غریزه‌ی زیبا طلبی و لزوم اشباع هر دو غریزه.

[ صفحه 365]

 
       
جمعه 18 تیر 1395  9:50 PM
تشکرات از این پست
rasekhoon_m mehdi0014 nazaninfatemeh
ravabet_rasekhoon
ravabet_rasekhoon
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : دی 1392 
تعداد پست ها : 8847
محل سکونت : اصفهان

پاسخ به:شرح خطبه حضرت زهرا ( سلام الله علیها ) (منبع سوال 8)

قرآن و فلسفه‌ی احکام

اشاره

ثم التفتت الی اهل المجلس و قالت:
انتم- عباد الله- نصب امره و نهیه
و حمله دینه و وحیه
و امناء الله علی انفسکم
و بلغاوه الی الامم
زعیم حق له فیکم
و عهد قدمه الیکم
و بقیه استخلفها علیکم
کتاب الله الناطق
والقرآن الصادق
والنور الساطع
والضیاء اللامع
بینه بصائره، منکشفه سرائره

[ صفحه 366]

متجلیه ظواهره
مغتبط به اشیاعه
قائد الی الرضوان اتباعه
مود الی النجاه استماعه
به تنال حجج الله المنوره
و عزائمه المفسره
و محارمه المحذره
و بیناته الجالیه
و براهینه الکافیه
و شرائعه المکتوبه
فجعل الایمان تطهیرا لکم من الشرک
والصلاه تنزیها لکم من الکبر
والزکاه تزکیه للنفس و نماء فی الرزق
والصیام تثبیتا للاخلاص
والحج تشییدا للدین
والعدل تنسیقا للقلوب
و اطاعتنا نظاما للمله
و امامتنا امانا للفرقه
والجهاد عزا للاسلام
والصبر معونه علی استیجاب الاجر

[ صفحه 367]

والامر بالمعروف مصلحه للعامه
و بر الوالدین وقایه من السخط
وصله الارحام منماه للعدد
والقصاص حقنا للدماء
والوفاء بالنذر تعریضا للمغفره
و توفیه المکاییل والموازین تغییرا للبخس
والنهی عن شرب الخمر تنزیها عن الرجس
و اجتناب القذف حجابا عن اللعنه
و ترک السرقه ایجابا للعفه
و حرم الشرک اخلاصا له بالربوبیه
فاتقوا الله حق تقاته، ولا تموتن الا و انتم مسلمون
و اطیعوا الله فیما امرکم به و نهاکم عنه
فانه انما یخشی الله من عباده العلماء
سپس متوجه اهل مجلس شد و فرمود:
شما بندگان خدا! مورد خطاب امر و نهی الهی هستید
و حاملان دین و وحی خدا
و امین پروردگار در اجرای احکام الهی
و ابلاغ کنندگان آنها به امتها.
نگهدارنده‌ی حق خدا در نزد شما
و پیمانیکه به شما واگذار فرموده،
و جانشینی که در میان شما قرار داده،
کتاب گویای الهی:
قرآن صادق است،

[ صفحه 368]

که دارای نوری بلند
و شعاعی روشنگر
و دلایل واضح و لطایف آشکار
و ظواهری روشن است.
و پیروان قرآن، همواره در مرتبه‌ای هستند که مورد آرزوی دیگران هستند.
پیروی از قرآن به بهشت رهنمون می‌شود،
و گوش دادن به ندای قرآن موجب نجات است.
بوسیله قرآن به دلائل نورانی الهی
و واجبات خدا
و محرماتی که از آنها باید اجتناب شود
و آیات قدرت و عظمت روشن الهی
و براهین آشکار
و فضائل انسانی
و مواردیکه اذن عطا شده
و مقررات واجب گردیده،
می‌توان رسید.
پس بدینسان خداوند متعال ایمان را وسیله‌ی پاکی شما از شرک،
و نماز را برای دوری از کبر و نخوت!
و زکوة را برای پاکی نفس و فزونی روزی،
و روزه را برای استواری اخلاص،
و حج را برای برپائی دین! قرار داد.
و عدل را برای آراستن و پیوستن دلها
و اطاعت از ما را برای ایجاد نظم در ملت
و امامت ما را برای ایمنی از تفرقه
و جهاد را مایه‌ی عزت اسلام
و صبر و پایداری در برابر مشکلات را وسیله‌ی نیل به اجر الهی
و امر بمعروف را برای مصلحت مردم
و نیکی به پدر و مادر را وسیله‌ی حفظ و حراست از خشم خدا
وصله‌ی ارحام را موجب نمو و خیر و برکت
و قصاص را برای حفظ خونها

[ صفحه 369]

و وفاء به نذر را برای رسیدن بمغفرت و آمرزش الهی
و تمام دادن کیل و وزن را برای ایجاد اعتماد و حفظ اموال از نقص و زیان قرار داد.
و نهی از نوشیدن شراب را برای دوری از پلیدی‌ها،
و اجتناب از قذف [327] برای مصونیت از لعنت و نفرین،
و ترک دزدی و سرقت را برای ایجاد عفت و امنیت عمومی مقرر فرمود.
و شرک را حرام کرد تا عبودیتش خالص گردد.
پس ای مردم بطور شایسته از خدا پروا داشته باشید و اگر چنین کردید از دنیا نمی‌روید مگر با سربلندی و مسلمان واقعی،
و در آنچه امر و نهی فرموده اطاعت کنید،
چه اینکه از بندگان خدا فقط دانشمندان هستند که از مقام قدس الهی بیم دارند.

[
صفحه 370]

توضیح مفردات

نصب: راغب در مفردات آورده «نصب الشی‌ء وضعه ناتیا کنصب الرمح و البناء والحجر» یعنی نصب به معنای برپا کردن چیزی و گذاشتن آن در حال برجستگی مانند برپا کردن نیزه و یا بنا و یا سنگ را میگویند. عرب می‌گوید: «تیس انصب، وشاة أو عنزة نصبا منتصب القرن، وناقة نصباء منتصبة الصدر» در هر دو مورد به معنی برجستگی شاخها و سینه‌ی حیوان که نمودار باشد، استعمال شده است. نصب، جمع نصیب سنگی است که عرب آنرا پرستش میکرد و در کنار آن قربانیها، سر می‌بریدند و به معنای بت و علم نیز آمده. قرآن میگوید «کانهم إلی نصب یوفضون» [328] گوئی آنها بسوی علم‌هائی در حرکت هستند، و در اینجا چون مسلمانان دارای هدف و مقصد برجسته و نمودار دستورات هستند، لذا آنان را هدف شاخص احکام و دستورات الهی می‌نامد.
حملة: اغلب مراد از حمل، برداشتن اشیاء سنگین است. و در معانی هم از باب تشبیه معقول به محسوس استعمال میشود. مثلا در زیارت اربعین سیدالثهداء «ع» آمده: «حملة الأوزار» حاملان گناهان سنگین. و یا میگویند: «حملة العرش بملأئکة مقربین» چون سنگینی عرش الهی بر دوش فرشتگان مقرب است. و یا در آیه‌ی شریفه میفرماید: «إنا عرضنا الامانة علی السموات والأرض والجبال فأبین ان یحملنها وحملها الانسان...» [329] چون نگهداری امانت و خلافت الهی بسیار سنگین است به حمل تعبیر فرموده است. در این خطبه‌ی شریفه نیز مسلمانان را حاملان دین و وحی که براستی بسیار سنگین و مسئولیت داراست نامیده از باب تشبیه معتول به محسوس.
أمناء: جمع أمین در مقابل خائن، کسی است که مراقبت و مواظبت لازم را در نگهداری چیزی بنماید که به او سپرده شده است.
بلغائه: جمع بلیغ یعنی رسانندگان پیام یا خبر.

[
صفحه 371]

زعیم: رئیس. و مصدرش زعامت: سرپرستی. و به معنی تعهد وکالت نیز آمده است. «ولمن جاء به حمل بعیر وانا به زعیم» [330] هرکس آن را آورد، یک بار شتر باو داده میشود و من باین قرارداد کفیل و متعهدم...
عهد: چندین معنا دارد. از جمله سفارش نمودن و پیمان بستن. و مسئولیت در قبال تکلیف، از مصادیق آنست «ولقد عهدنا إلی آدم من قبل فنسی ولم نجد له عزمأ» [331] با آدم پیمان خود را از پیش بستیم ولی او فراموش کرد و او را در مقابل وسوسه‌های شیطان استوار نیافتیم... مراد از پیمان. همان تهی الهی است «ولا تقربا هذه الشجرة فتکونا من الظالمین».
وامامت نیز از مصادیق عهد است «واذ إبتلی إبراهیم ربه بکلمات فاتمهن قال انی جاعلک للناس إمامأ قال و من ذریتی قال لاینال عهدی الظالمین» [332] پس وقتی که پروردگار ابراهیم، وی را بمقام آزمایش آورد، ابراهیم همه آنها را تمام کرد، خطاب شد تو را امام و رهبر مردم قرار خواهیم داد. گفت از ذریه من چطور؟ خدا فرمود عهد (امامت)، من به ستمکاران نمی‌رسد... در این آیه‌ی شریفه درخواست ابراهیم از امامت است که خدا از آن به عهد تعبیر می‌فرماید.
إستخلاف: از خلف یعنی پشت. در مقابل قدام به معنای جلو میباشد. اگر کسی بعد از کسی درآمد، و یا چیزی را پس از خود قرار داد آنرا استخلاف می‌نامند مصدر آن خلافت است.
ساطع: سطع بلند شدن بو و صبح است. نور ساطع نور برآمده همراه با درخشندگی است.
کتاب الله: راغب میگوید: کتب، عبارت از ضمیمه نمودن حروف و کلمات با خط در پهلو و کنارهم و اگر حروف و کلمات با تلفظ کنار هم قرار گیرد باز کتب گفته میشود. ولی ریشه لغت عبارت از کنارهم قرار گرفتن کلمات بوسیله‌ی خط است، و از باب استعاره به ألفاظ کنار هم نیز گفته میشود لذا به «کلام الله» که، هنوز نوشته نشده کتاب گفته میشود، مانند «ألم، ذلک الکتاب لاریب...» مراد ألفاظی است که در کنار هم قرار گرفته است.
کتاب: اسم برگی است که در آن کلماتی نوشته شود، چنانکه از آیه‌ی شریفه

[ صفحه 372]

معلوم میشود: «ولو نزلنا علیک کتابا فی قرطاس...» [333] اگر بتو نوشته‌ای در کاغذ فرو فرستیم... پس کتاب الله، آنچه از کلام خدا که در اوراق ضبط شده باشد، گفته میشود.
ارتباط ألفاظ با روح معانی است و با معنی وزن میشود، از این رو می‌توانیم بگوئیم: بطور کلی کتاب: مایسطر فیه. کتاب آن چیزیست که در او چیزی نوشته شود، خواه مادی باشد و یا جامد و بی‌شعور و یا مجرد. باین مناسبت است مولای متقیان «ع» میفرماید: أنا کتاب الله الناطق. من کتاب ناطق خدا هستم... زیرا روح معنای کتاب عبارت از آنست که در لوحی، معلوماتی نوشته شود، خواه آن نوشته بصورت لفظ نطق شود و یا جامد باشد فقط تفاوت در قالب و صورت است. پس باین معنا مولای متقیان «ع» کتاب ناطق خداست.
الناطق: نطق بضم نون سخن گفتن، و بعبارت دیگر لفظی است با صوت دارای حروف و مقطعها که کاشف از مراد باشد. و این کار انسان است که مراد خود را واضح بیان میکند. و بر سبیل مجاز میگویند: نطق الکمات بکذا... نامه بطور واضح بمراد دلالت دارد مانند کسی که سخن میگوید. ازاین جهت مدیقه‌ی طاهره «ع» قرآن کریم را توصیف به ناطق فرمود: کتاب الله الناطق.
القرآن: قرائت خواندن است چنانکه در آیه‌ی شریفه وارد شده: «إن علینا جمعه و قرآنه» [334] و«فإذا قراناه فاتبع قرآنه» [335] بعهده ماست جمع قرآن و خواندن آن. هنگامیکه آنرا خواندیم ازآن پیروی کن. و بطور مجاز نماز صبح قرآن نامیده شده «ان قرآن الفجر کان مشهودا» [336] قرآن اسم کتاب خداوندی است که معجزه‌ی پایدار رسول اکرم صلی الله علیه و آله میباشد.
الصادق: راستگو در مقابل کاذب.
الضیاء: ضوء بضم وفتح هر دو بمعنای روشنائی است. اضائه روشن کردن و روشن شدن، لازم و متعدی است. فرق میان ضوء و نور آنست که ضوء روشنائی است که از خود جرم نورانی می‌تابد. اما نور أعم است و به روشنائی که از دیگری گرفته شده باشد گفته میشود. چنانچه از آیه‌ی شریفه استفاده میشود «الذی جعل

[ صفحه 373]

الشمس ضیاء والقمر نورا» [337] آن خدائیکه برای خورشید ضوء و برای ماه نور قرار داد... در این عبارت یادگار نبوت «ع» با اشاره باینکه روشنگری قرآن خود جوش است، به روش قرآن فرمود: ضیاء، چون در قرآن ضیاء آمده ولی کلمه ضوء نیامده است.
اللامع: اسم فاعل از لمعان مصدر، بمعنای روشن شدن و درخشیدن است. الضیاء اللامع: روشنائی با درخشش. درخشندگی فوق‌العاده زیاد را «لمعان» گویند. مردمان تیزهوش و روشن را «ألمعی» میگویند.
بینة: ازبان الشی‌ء یبین بیانأ، یعنی روشن شد. میگویند: هو بین وهی بینة او روشن است. بینة بمعنای متعددی نیز استعمال شده یعنی آنچه که امر مبهمی را روشن میسازد خواه آن امر روشن محسوس باشد مانند معجزه و یا عقلی باشد مانند برهان‌عقلی، هر دو بینة است. بینه هم بمعنای لازم یعنی روشن وهم بمعنای متعدی روشنگر و روشن کننده استعمال میشود: «أولم تأتهم بینة مافی الصحف الأولی» [338] آیا بآنان نیامد آنچه روشن کننده در کتاب‌های انبیاء گذشته بود...؟ و در آیه‌ی شریفه «إلا ان تاتین بفاحشة مبینة» [339] هم بمعنای لازم و هم متعدی استعمال شده که معنای آن چنین میشود: گناه بزرگ و آشکار شده و یا گناهی که روشنگر کار آنها باشد.
بصائره: در قرآن مکرر آمده است. «قد جائکم بصائر من ربکم» [340] جمع بصیرة و نیز بصیرت در آیه‌ی شریفه آمده: «قل هذه سبیلی أدعوا لی الله علی بصیرة أنا و من اتبعنی» [341] بگو این راه من است که خود و پیروانم را با بصیرت و آگاهی بطرف خدا دعوت میکنم... پس بصیرت بمعنای بیان و حجت واضح است. بینة بصائره: یعنی دلیلهای قرآن روشن و یا روشنگر است.
منکشفة: یعنی ظاهر و آشکار.
سرائر: جمع سریره: با فتح سین به معنای راز و آنچه پنهان کنند.
منکشفة سرائره: رازهای قرآن ظاهر و آشکار است. مراد از آشکار بودن در نزد اهلش

[ صفحه 374]

میباشد. والا سرو راز نمی‌شد و آشکار و علنی می‌گشت.
برهان: بر وزن غفران در قرآن مکرر آمده به معنای حجت و دلیل روشن و استوار همراه بایک نحو نور و تجسم. چنانچه میفرماید: «یا أیها الناس قد جائکم برهان من ربکم وشفاء لما فی الصدور» [342] ای مردم! براستی دلیل روشن و شفابخش جانها از ناحیه پروردگار بشما آمده است... و نیز در آیه «ولقد همت به وهم بها لولا أن رأی برهان ربه» [343] براستی او بر یوسف قصد کرد و یوسف نیز اگر برهان الهی را نمی‌دید آهنگ او را داشت... و نیز در اصطلاح قرآن به معجزه برهان گفته شده «فذانک برهانان من ربک» [344] این دو (تبدیل عصا به اژدها- و ید بیضاء) دو برهان از طرف پروردگار میباشد. پس دلائل قرآن دارای دو ویژگی‌است:
ألف: مانند تابلوی نقاشی همراه با تجسم است. مانند «ان فی خلق السموات و الأرض واختلاف اللیل والنهار» [345] باتجسم اوضاع حاکم بر آفرینش به وجود خدا استدلال شده است.
ب: روشن و استوار و باز دارنده از انحراف، به دلیل‌های ناتمام دیگر است، چنانکه این معنا از آیه‌ی شریفه «لولا أن رأی برهان ربه...» استفاده میشود. یوسف «ع» عنایت ربانی را که در آن حال در خود دید به روشنی از انحراف بسوی فحشاء خودداری کرد.
متجلیة: مونث متجلی یعنی چیزی نمودار و روشن شد. «والنهار إذا تجلی» [346] سوگند به روز وقتی که روشن میشود...
ظواهر: جمع ظاهرة. یعنی بروز و آشکار شدن. از هر جمله و عبارتی، مردم مرزبانی برحسب قواعد لغت و صرف و نحو آن، معنائی را می‌فهمند که آنرا ظاهر مینامند هر چند احتمال معنای دیگری هم برود. از اینجا معلوم میشود که ظواهر قرآن حجت است، زیرا می‌فرماید: ظواهر قرآن تجلی دارد و می‌توان بآن تمسک و استدلال نمود، و سخن اخباریها ما که میگویند که قرآن همه‌اش مجمل است

[ صفحه 375]

و باید تمامی آن با تفسیر معصوم باشد صحیح نیست.
مغتبط: اسم مفعول و مصدرش اغتباط یعنی آرزو بردن به حال کسی است بدون آنکه زوال آنرا وی بخواهد، در مقابل حسد که زوال آنرا آرزو می‌کند.
أشیاعه: جمع شیعه یعنی گروهها و قومیت‌های مختلف که در اعتقاد بقرآن متحد هستند. و گفته‌اند: «شیعة الفرقة اذا اختلفوا فی مذهب و طریقة» وقتی که اختلافی در مذهب یا روش بود بآنان شیعه میگویند... و اشاره بهمین معنا است آیه‌ی شریفه: «ان الذین فرقوا دینهم و کانوا شیعا» [347] آنانیکه در دینشان تفرقه انداخته و دسته دسته شدند.... و یا در آیه‌ی دیگر: «و جعل أهلها شیعا» [348] فرعون قوم خودش را به طایفه‌های مختلف تقسیم نمود که همه در پی مقصد جداگانه بودند...
و به تصریح أهل لغت، اطلاق شیعه به یک نفر و دو نفر و جمع و مذکر و مؤنث صحیح است. در این آیه در مفرد استعمال شده است: «هذا من شیعته و هذا من عدوه» [349] و در جمع مانند روایت شریفه «نحن العلماء و شیعتنا المتعلمون».
از مجموع استعمال این لفظ در موارد مختلف بدست می‌آید که شیعه به فرقه‌ای گفته میشود که در محور عقیده و اعتقادی گردهم آیند و در تقویت آن بهمدیگر کمک کنند. و جمع آن شیع و أشیاع است. شاید باین معنا در قاموس اشاره می کند. «الشیعة الفرقة علی حده». حاصل آنست که تفرقه گاهی فقط پراکنده نمودن است، مثلا عده‌ای جمع میشوند اما چون بر خلاف مصلحت است، با قوه‌ی قهری آنها را پراکنده می‌کنند.
ولی معنای عمیق‌تری که از قرآن استفاده می‌شود تشکیل گروهی است زیر پوشش هدف معینی که دنیا داران و سیاستمداران در هر عصری با ایجاد چنین زمینه‌هائی با زور در اجتماعات بشری حکومت خود را تداوم می‌بخشند، طبیعی است گروهها بمرور در اجتماع طرفدارانی پیدا نموده و ریشه‌ی اختلاف عمیق‌تر میشود. از این رو است که قرآن درباره فرعون می‌فرماید: «و جعل اهلها شیعا...»
اما تفرقه بدون توسل بزور بسیار سطحی و ناپایدار خواهد بود. چنانچه معنای قهر از این آیه استفاده میشود:

[
صفحه 376]

«
قل هوالقادر علی أن یبعث علیکم عذابا من فوقکم أو من تحت أرجلکم أو یلبسکم شیعا ویذیق بعضکم بأس بعض» [350] بگو ای پیامبر، خدا قادر و توانا است که بر شما عذابی از سر و یا از زیر گامهایتان بفرستد و یا شما را گروه گروه کرده و ترس و خطر بعضی از خودتان را به بعضی دیگر بچشاند...
و یا در آیه دیگر خدای متعال تهدید میفرماید: «ان الذین فرقوا دینهم و کانوا شیعا...»
یعنی دین واحدی که غیرقابل تجزیه است، تجزیه نموده و هر قسمتی را که مطابق میل و هوایشان بود، برگزیدند و بقیه را رها کردند.
اشیاع مانند شیع جمع شیعه است. گاهی میشود چند گروه با وجود اختلافاتی که دارند در برابر جهتی اختلاف را کنار گذاشته و متحد الکلمة در برابر آن صف آرائی مینمایند. و بمعنای: الکفر ملة واحدة. با وجود انواع مختلف چون در مقابل ایمان قرار می‌گیرند یک ملت محسوب میشود. و این صف آرائی همراه در طول تاریخ ادامه داشته است یعنی منکران انبیاء با وجود اختلافات خود بر علیه انبیاء صف آرائی نمودند. عصر نبوت حضرت ختمی مرتبت «ص» نیز شبیه دورانهای گذشته بود و به همین جهت است که در قرآن میفرماید: «ولقد أهلکنا أشیاعکم» [351] براستی گروههای زیاد از شما را هلاک کردیم... این گروهها گرچه در گذشته بودند أما چون با گروههای عصر نبوت در صف آرائی شبیه بودند لذا می‌فرماید: أشیاعکم.
افرادی پیدا می‌شوند که در اثر تلقینات خود را کم می‌بینند و در اثر عوامل مختلف در بعضی و یا اکثر آنان حس کم‌بینی ایجاد میشود. مثلا میگویند این دهاتی است چیزی نمی‌فهمد. صدیقه‌ی طاهره «ع» در این جمله‌ی کوتاه: مغتبط اشیاعکم... اشعار می‌فرماید: هرچند متفرق هستید، اما با شرط پیروی از این هدف (قرآن) با همه اختلافات، مورد غبطه‌ی ملل جهان خواهید شد.
رضوان: رضا و خشنودی بسیار. و چون رضایت الهی جل شأنه رضایتی بزرگ و بسیار است از اینرو رضوان در قرآن مخصوص ذات مقدس احدیت است. «یبتغون فضلا من الله و رضوانا» [352] و بهمین جهت نکره آورده شده است.

[
صفحه 377]

قائد: اسم فاعل از مصدر مقادة و قیادة بمعنی کشیدن چهار پایان و غیر آن میباشد. قائد کشنده از فرار و جمع قادة و فواد در برابر سوق به فتح سین بمعنای راندن از عقب میباشد.
مؤد: اسم فاعل از أدی یعنی ایصال و رساندن.
النجاة: مصدر بمعنای رستن است.
تبیان: به کسرتا، مصدر از بان الأمر، روشنگر.
حجج: جمع حجت به معنای دلیل و برهان همراه با غلبه، در حدیث آمده «فحج آدم موسی» [353] با برهان و دلیل بر موسی غلبه کرد.
محارم: جمع محرم به معنای حرام است. ماده حرم و مشتقاتش همه به معنای منع است، محروم یعنی ممنوع. در قرآن به معنای تنگدستی استعمال شده است «وفی أموالهم حق للسائل والمحروم» [354] در اموال متقین حقی برای سئوال کننده و محروم است... در این آیه چون محروم در مقابل سائل واقع شده مراد نیازمندی است که رفع نیازش را نمی‌تواند اظهار بکند و مانع نیازش را از میان بردارد. از این جهت است که به چیزهای ممنوع حرام گفته میشود خواه ممنوع به منع تشریعی و یا به منع تکوینی باشد. مانند «حرمنا علیه المراضع من قبل» [355] به موسی تمام شیرها را حرام کردیم... مسلم حرمت در اینجا تشریعی نیست و تکوینی است، و یا در آیه‌ی دیگر میفرماید: «فانها محرمة علیهم» [356] ورود به شام را بر بنی‌اسرائیل حرام کردیم... یعنی منع تکوینی...
المحذرة: تحذیر شده از تحذیر بمعنای ترسانیدن و پرهیز نمودن از چیزی با ترس. میگویند: رجل حاذر، یعنی مرد احتیاط کار. در قرآن کریم این ماده زیاد آمده مانند «واعلموا ان الله یعلم ما فی أنفسکم فاحذروه» [357] «بدانید آنچه در باطن شماست خدا میداند پس از او بترسید».
محارمه المحذرة: آنچه در قرآن کریم به منع تشریعی از ارتکاب آن تحذیر شده.
فضائله المندوبة: اعمال غیر واجب از احسانها و اعمال نیکو که بآنها در شرع دعوت

[ صفحه 378]

شده، مانند نماز شب و نوافل مستحب و با استغفار در سحرگاهان و به مستحب نیز مندوب گفته میشود چون در شرع بآنها دعوت شده است.
رخصه الموهوبة: رخص جمع رخصت مانند غرفه و غرف بمعنای آسانی و فراخی در کار میباشد.
موهوبة، یعنی بخشیده شده، آنچه که خدا از اعمال آسان گرفته و آنها را بمردم بخشیده و عنایت فرموده.
شرایعه: جمع شریعت اصل آن جای ورود و درآمدن به آب و راه روشن را میگویند.
راغب میگوید: شرع مصدر است و اسم شده برای راه پیدا و گشاده و به آن شرع و شرع گفته شده و سپس با استعاره و مجاز به طریقه‌ی الهیه میگویند چنانکه در آیه آمده «لکل جعلنا شرعة و منهاجا» [358] .
المکتوبة: کنایه از حتمی بودن آن شریعت‌ها است.
تزکیة: پاکیزه کردن. و ستودن خود و نسبت دادن بی گناهی به خود و اجتناب از آن نیز در قرآن کریم آمده است: «لولا فضل الله علیکم و رحمته مازکی منکم من أحد أبدا ولکن الله یزکی من یشاء» [359] اگر فضل خداوند بر شما و رحتمش نباشد یک نفر از شماها به سوی صلاح و نیکوئی گرایش پیدا نمی‌کند...
تنسیق: نظم و ترتیب دادن.
سخط: به ضم و سکون خا یا فتحه‌ی سین وخا، خشم گرفتن در مقابل رضا به معنای خشنودی.
منماة: صیغه مبالغه از نمو مانند مفضال، یعنی بسیار وسیله رشد و نمو.
حقن: نگهداری بازداشتن خون از ریختن.
المکاییل: جمع مکیال بر وزن مفتاح، پیمانه‌ها.
الموازین: جمع میزان، آلت سنجش.
بخس: به معنای نقص و کم دادن در آیه‌ی شریفه آمده: «نوف إلیهم أعمالهم وهم فیها لایبخسون» [360] «اعمال آنها را بدون کم و کاست بآنان ارائه میدهیم و آنان در اعمالشان نقصانی نمی‌بینند... و نیز در آیه: «و شروه بثمن بخس» [361] یوسف «ع»

[
صفحه 379]

را به قیمت نازل و اندک فروختند...
قذف: انداختن شی‌ء. قرآن کریم می‌فرماید: «وقذف فی قلوبهم الرعب» [362] در قلب آنان رعب را انداخت. و در اصطلاح شرع نسبت دادن مسلمانی به زنا و به لواط و تهمت زدن بر آن میباشد.

[
صفحه 380]

عبودیت بالاترین کمال

متن: أنتم عباد الله...
شرح: شما ای بندگان خدا. در این بخش قبل از شرح جملات فوق توضیح نکته‌ای ضروری است و آن نکته این است که صدیقه طاهره «ع» مسلمانان را از خطری که از نزدیک و داخل آنان را تهدید می‌کند هشدار میدهد که با غروب آفتاب نبوت شب پره‌ها به میدان داری پرداخته‌اند. زمینه‌ی رشد و آگاهی مردم در تصور عقلی به چند چیز بستگی دارد:
ألف- لیاقت و عرضه کار
ب- علاوه بر لیاقت داشتن وسیله کار. (این دو مقدمه خارج از اختیار است).
ج- استفاده صحیح از وسیله. (این مقدمه در اختیار انسان است)
و با داشتن تمام این زمینه‌ها انسانها می‌توانند به تمام هدفهای منظور دست یابند. در این بخش یادگار نبوت «ع»، به وجود این زمینه‌ها در میان جامعه اسلامی اشاره می‌فرماید:
الف- اثبات لیاقت مسلمانان و ایجاد اعتماد به نفس در آنان به پنج بیان:
1-
بندگی خدا.
2-
شرافت مخاطب بودن به فرمان الهی. «نصب أمره و نهیه».
3-
مسلمانان حاملان دین و وحی الهی هستند. «حملة دینه...»
4-
مسلمانان امینان و سرپرست اجتماع خود میباشند. «أمناء الله علی أنفسکم...».

[
صفحه 381]

5-
مسلمانان حامل ابلاغ پیام الهی به امت‌ها هستند. «بلغائه الی الأمم...»
ب- داشتن وسیله، وجود پیشوای حق که عبارت از عهد نامه‌ی الهی به امت اسلامی است «زعیم حق له فیکم...» پس وسیله برای رشد موجود است.
ج- استفاده‌ی صحیح از وسیله، عبارت از تبعیت و پیروی نمودن از وسیله است. «قائد الی الرضوان اتباعه و مؤد الی النجاة استماعه» با استفاده صحیح از این وسیله دیگر خطری تهدید نخواهد کرد. در تعقیب هدفهای فوق اینک به شرح عبارت فوق می‌پردازیم:
در این جمله خطاب به حاضران در مسجد نبوی صلی الله علیه و آله که از اکثریت انصار و مهاجران تشکیل شده میباشد. در قرآن کریم و روایات، از افراد بشر به «عباد الله» و یا «عبادی» تعبیر شده مانند: «أن أدوا إلی عباد الله انی لکم رسول أمین» [363] و یا «قل لعبادی الذین آمنوا یقیموا الصلوة» [364] .
بندگی خدا کمال واقعی انسان است که اسلام می‌خواهد جامعه بشری را به این کمال برساند. گواه بر این واقعیت شهادت مسلمانان در نمازهای روزانه به عبودیت پیامبر اسلام در پیشگاه خدای متعال است: «أشهد ان محمدا عبده و رسوله» قبل از شهادت به رسالت، شهادت به عبودیت است و این خود بهترین دلیل است که پیامبر و بالاترین کمال انسانی که عبودیت است میباشد، و عبودیت خدا سعادت واقعی است، مگرنه اینست که قرآن میفرماید: «إنالله»

[
صفحه 382]

ما همگی مملوک او و از آن او هستیم، هستی تمام موجودات از او و او قیوم همه‌ی موجودات است. امام سجاد «ع» میفرماید:
«
أصبحنا فی قبضتک یحوینا ملکک و سلطانک وتضمنا مشیتک و نتصرف عن أمرک و نتقلب فی تدبیرک، لیس لنا من الأمر إلا ماقضیت ولا من الخیر إلا ما أعطیت» [365] .
«
صبح کردیم در قبضه‌ی قدرت تو، ملک و سلطنت حقیقی تو ما را فرا گرفته، و مشیت و اراده تو ما را در خود پیچیده و با تدبیر تو در این عالم تصرف می‌نمائیم و برای ما جز به آنچه قضای تو تعلق گرفته، و از خیر آنچه ارزانی فرموده‌ای نیست...»
چنانکه تصورات ما در قبضه‌ی قدرت نفس ما میباشد و نفس ما قیوم همه آن صورتهاست، تمام موجودات نیز در قبضه‌ی ذات ربوبی است. «بحول الله و قوته أقوم و أقعد»، بحول و قوه الهی برمی‌خیزم و می‌نشینم... نکته ظریفی که این ذکر دارد عبارت از بالا بودن حول و قوه الهی از نشست و برخاستن اختیاری من است. و بهمین جهت «أقوم و أقعد بحول الله وقوته» تعبیر نشده، یعنی مسلمان قرآنی باید در تمام جزئیات و حالات بینش الهی داشته و حرکات خود را در حیطه و قلمرو حول و قوه او بداند. و این است حقیقت سلطنت او و بندگی و بیچارگی انسان. بندگی و تسلیم باین شیوه مایه‌ی هر سعادت است، زیرا بشر با تسلیم به این واقعیت و شناخت بندگی از هر گونه قید و اسارت رهائی خواهد یافت. و برنامه‌ی اسلام استوار ساختن رابطه‌ی عبودیت بین انسان و خداست. در سایه همین درس و شناخت است که انسان حدود خود را شناخته میداند و راهش چیست و حقیقت او چیست و غرض از خلقتش چه بوده است؟ و در

[ صفحه 383]

می‌یابد حدود اختیار و سلطنتش تا چه اندازه است، و اینکه خدا او را دوست میدارد و مهربان است و باید او هم متقابلا در رضایتش قدم بردارد و در اجرای فرمان او استقامت ورزد، این شناختها و اعترافهاست که آزادی واقعی را بانسان بخشیده و یا به تعبیر دیگر به او تولد جدید میدهد.
چنین شناختی از عبودیت در انسان حالتی ایجاد می‌کند که از خضوع و کوچکی در برابر هر مخلوقی مانند خود آزاد میشود.
در نامه‌ای از امام محمد باقر «ع» به یکی از خلفاء بنی‌امیه در بیان حدود جهاد چنین آمده:
«
وأول ذلک الدعاء الی طاعة الله من طاعة العباد والی عبادة الله من عبادة العباد والی ولایة الله من ولایة العباد» [366] اولین حد جهاد دعوت به طاعت خدا و بیرون آمدن از طاعت بندگان، و به عبادت خدا و رهائی از عبادت بندگان، و بیرون آمدن از سرپرستی مردم و قبول سرپرستی الهی است...
یادگار نبوت «ع» با خطاب به حاضران: «ای بندگان خدا!» یادآور شد که بندگان خدا باید از قید اسارتها و بندگیها رهائی یافته، و باید «شهداء علی الناس» و مراقبان جهانیان باشند.

شرافت مخاطب بودن به خطاب الهی

متن: أنتم نصب امره ونهیه...
شرح: در این قسمت می‌فرماید: شما دارای منصب خطیر و تشریف عظیم و طرف خطاب الهی هستید چه اینکه فرقی نیست که به انسان

[ صفحه 384]

شرافتی را با واسطه بدهد، و یا بدون واسطه. یادگار نبوت این تشریف بزرگ را گوشزدشان میفرماید که قدر موقعیت خود را بدانید که شما: بندگان خدا بواسطه‌ی پیامبره دف و مقصد امر و نهی و دستورات سعادت آفرین میباشید، و شما حاملان أمانت بزرگ دین و وحی او هستید.
و چنین شرافتی بخود انسانها بطور مستقیم مسئولّیت میدهد. یعنی ای بندگان خدا! شما هستید که بار مسئولیت امرونهی الهی را بر دوش خود میکشید.
این، اشاره بیک حقیقت قرآنی است، قرآن میگوید: همه‌ی افراد مسئول سرنوشت خود میباشند و همه‌ی داعیان گمراهی گرچه بدون استثناء مسئول هستند، أما این بآن معنا نیست که مسئولیت را از فریب خوردگان سلب کند و این تصور باطلی است که مسئولیت متوجه یک طرف باشد. قرآن این حقیقت را در قالب گفتگوی فریب خوردگان با شیطان در روز قیامت مجسم میکند:
«
وبرزوا لله جمیعا فقال الضعفاء للذین استکبروا إنا کنا لکم تبعا فهل انتم مغنون عنا من عذاب الله من شی‌ء قالوا لوهدینا الله لهدینا کم سواء علینا اجزعنا ام صبرنا مالنا من محیص. و قال الشیطان لما قضی الأمر ان الله وعدکم وعد الحق و وعدتکم فاخلفتکم و ما کان لی علیکم من سلطان الا ان دعوتکم فاستجبتم لی فلا تلومونی ولوموا انفسکم ما انا بمصرخکم و ما انتم بمصرخی انی کفرت بما اشرکتمون من قبل ان الظالمین لهم عذاب الیم». [367] .
«
در روز قیامت همگی که به محکمه عدل الهی آشکار میشوند، ضعیفان و زیردستان به مستکبران میگویند، از پیروان شما بودیم، آیا

[ صفحه 385]

شما می‌توانید بمقدار اندکی از عذاب الهی تخفیف بگیرید!؟ در جواب میگویند اگر ما شامل هدایت الهی بودیم البته شما را هدایت میکردیم و هم اکنون هیچ چاره‌ای هم نداریم، چه استقامت کنیم و یا بی‌تابی. وقتی که گروه‌های جهنم و بهشت مشخص میشود، شیطان میگوید: خدا بشما وعده خقی داد و مخالفت کردید و من هم شما را با جبر و زور وادار نکردم جز اینکه شما را دعوت کردم و شما اجابت نمودید، پس عزم ملامت نکنید و خود را ملامت کنید!
نه من فریادرس شما و نه شما فریادرس من هستید، براستی بآنچه شما شرک قرار می‌دادید از پیش من کافر بودم، برای ستمگران عذاب دردناکی است...».
در این گفتگو، این حقیقت مجسم شده که تمام انسانها در مقابل داعیان گمراهی مسئولند و باید بر اساس مسئولیت خود عمل نمایند. بمعنای «ذریة بعضها من بعض» [368] رشته‌ی نبوت گرچه بظاهر جدا از هم دیده میشود، ولی یک واحد را تشکیل داده و بعضی از بعض دیگرند و اختلافی ندارند. بر این اساس می‌بینیم که مولای متقیان «ع» در خطبه‌ی صفین تمام مردم را مسئول قرار میدهد:
«
ولکن من واجب حقوق الله علی عباده النصیحة بمبلغ جهدهم والتعاون علی اقامة الحق بینهم. ولیس امرؤ- و ان عظمت فی الحق منزلته و تقدمت فی الدین فضیلته- بفوق ان یعان علی ما حمله الله من حقه ولا امرؤ- وان صغرته النفوس، واقتحمته العیون- بدون ان یعین علی ذلک أو أن یعان علیه...» [369] .
«
ولکن از جمله حقوق حتمی الهی بر بندگانش آنست که بقدر

[ صفحه 386]

توان بر أساس خلوص و حسن نیت و همیاری در بپاداشتن حق در میان خودشان بکوشند. زیرا هیچ فردی گرچه در حق منزلت بزرگ داشته و در دین پیشگام باشد، بالاتر از حمایت و مساعدت مردم آنچه خدا از حق خود بر دوش او گذاشته، نیست. و نیز هیچ فردی گرچه چشمها او را کوچک بیند و دلها او را خوار شمارد، کمتر از آن نیست که او را نیز سهمی در کمی رسانیدن به زمامداران در مسئولیت خویش باشد و یا اینکه آنها را بر چنین مسئولیت آگاه نماید...».
امام می‌خواهد این پندار نادرست را که زمامداران در مرتبه‌ی اعلای دانش و آگاهی و خلوص نیت می‌باشند و دخالت در کار آنان بیمورد است و مردم باید پا را از گلیم خود فراتر ننهند و ملت را باین کارها چه کار! از میان ببرد. امام می‌فرماید هر دو فکر خطا و دور از صواب است، زیرا هیچ کس هرچند منزلت و مقام وی در راه حق بلند و دارای فضیلت در دین باشد مرتبه‌اش بالاتر از حمایت و مساعدت مردم نیست. و نیاز به همیاری مردم در انجام مسئولیت الهی دارد. و نیز هیچ فردی هرچند در جامعه او را ارج و منزلتی نباشد و افراد اجتماع او را خوار و بی‌مقدار بدانند، کمتر از آن نیست که او را نیز سهمی در کمک رسانیدن به زمامداران در مسئولیت نباشد، و اگر چنین فردی فاقد چنین شعور و آگاهی است، باید به آگاهی او کمک رساند. چنین شعوری در جامعه حس مراقبت و هوشیاری جامعه را زیاد می‌کند و در حفظ ارزشها و انتقال آن به نسلهای بعدی بطور صحیح و سالم کمک می‌کند و جامعه به تعبیر قرآن به حد «شهداء علی الناس» میرسد. چنانکه رسول مراقب و سازنده‌ی کمالی شماست، شما نیز باید در رفتار و اعمال خود اسلام را به امتهای دیگر برسانید.

[
صفحه 387]

در آیه‌ی شریفه میفرماید:
«
وکذلک جعلناکم امة وسطا لتکونوا شهداء علی الناس و یکون الرسول علیکم شهیدا» [370] شما را امت وسط قرار دادیم، تا گواه بر مردم باشید و رسول هم بر شما گواه باشد...»
همچنانکه قبله در وسط راست و چپ قرار داده شده، و این عمل معرف راه اسلام است، شما را نیز «امت وسط» قرار داد تا شما شهداء و مراقب اصلاح امتهای دیگر باشید. زیرا کسی که انحراف به راست و چپ ندارد و در صراط مستقیم است، صلاحیت آنرا دارد که کج شدگان به راست و چپ را هدایت نماید. و باین معنا اشاره می‌فرماید «بلغائه الی الأمم».

قرآن بهترین وسیله

متن: زعیم حق له فیکم وعهد قدمه إلیکم و بقیة استخلفها علیکم، کتاب الله الناطق والنور الساطع والضیاء اللامع [371] .
شرح: سرپرست حق از برای او در میان شما و میثاقی که بشما ارزانی داشته و جانشینی که در میان شما قرارداد، کتاب گویا و نور بلند و پرتو درخشان الهی است.

[
صفحه 388]

در این قسمت به توصیف وسیله، اشاره میفرماید که بعد از داشتن لیاقت با رهنمودهای آن، انسان به کمال شایسته نائل میشود. و چون رسید بدون ارتباط با استفاده کننده اثر نخواهد داشت، باید جهت ارتباط با استفاده کننده، محکم باشد، و باین معنی با «فیکم» در دسترس شما، و «إلیکم» به منظور شما، و «علیکم» با نظارت شما بر اوضاع، تعبیر شده است، و در جمله «بقیة استخلفها...» اشاره به حدیث متواتر نبوی است: «انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی» «من دو چیز گرانبها و سنگین در میان شما باقی گذاشتم، کتاب خدا و عترتم.». در کتاب «نهایه» چنین آمده:
«
انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله وعترتی سماهما ثقلین لأن الأخذ بهما والعمل بهما ثقیل و یقال لکل خطیر ثقل» [372] ... «کتاب خدا و عترت را ثقیل نامید چه اینکه دست یافتن و عمل به آندو ثقیل است و به هر امر مهم «ثقل» گفته میشود.»
«
والنور الساطع...» یکی از مسائل مهم بدست آوردن معنای نور است که در قرآن و احادیث و ادعیه بسیار استعمال شده مفسرین گفته‌اند که بطور مجاز استعمال شده، نور یعنی اعمال نیک در مقابل ظلمت که مجازا درباره‌ی جهل استعمال شده است. و یا می‌بینیم از ایمان به «حیاة» و از «موت» به ضلالت تعبیر شده است.
ولی با تأمل و تدبر در آیات می‌توان فهمید که حیاة و نور یکی از حقایق واقعی است و بطور مجاز استعمال نشده است. در قرآن میفرماید:
«
أفمن شرح الله صدره للاسلام فهو علی نور من ربه فویل للقاسیة قلوبهم من

[ صفحه 389]

ذکر الله أولئک فی ضلال مبین الله نزل أحسن الحدیث کتابا متشابها تقشعر منه جلود الذین یخشون ربهم ثم تلین جلودهم و قلوبهم الی ذکرالله» [373] .
«
آیا چگونه شما کسی که خدا به او گشادگی سینه داده و دارای نوری از پروردگارش میباشد با آنانکه دچار تنگی سینه شده و ایمان در آن نفوذ نمی‌کند، همسان قرار می‌دهید؟ و وای بر سخت دلان که ذکر خدا را نمی‌پذیرند، آنان در گمراهی آشکار بسر می‌برند. خدا بهترین حدیث را فرو فرستاد و آن کتاب متشابهی است که از خواندن آن مو بر تن آنانیکه از خدایشان می‌ترسند راست میشود، سپس پوست و قلبشان به ذکر خدا نرم و آرام میگردد.»
و یا در آیه دیگر میفرماید:
«
فمن یرد الله أن یهدیه یشرح صدره للاسلام و من یرد أن یضله یجعل صدره ضیقا حرجا کانما یصعد فی السماء کذلک یجعل الله الرجس علی الذین لایؤمنون» [374] .
پس کسی را که خدا می‌خواهد هدایتش کند سینه او را برای اسلام باز می‌کند و کسی را بخواهد گمراه کند سینه او را تنگ و دچار زحمت مینماید همچون کسیکه به آسمان صعود می‌کند...
و در صحیفه سجادیه «ع» میفرماید «اللهم انک أعنتنی علی ختم کتابک الذی أنزلته نورا» [375] بارالها! تو مرا به ختم قرآنی که نور فرستادی کمک فرمودی. و در چند آیه‌ی قرآن به نور توصیف شده است. «قد جاءکم نور و کتاب مبین» [376] و نیز در سوره اعراف و توبه وصف و تغابن آمده است.

[
صفحه 390]

در این آیات می‌بینیم نور نتیجه‌ی شرح صدر است. و در مقابل آن به چند گونه تعبیر شده:
الف- قساوت «فویل للقاسیة قلوبهم»
ب- میت بودن و مردن «أو من کان میتا فأحییناه»
ج- ظلمات «کمن مثله فی الظلمات»
د- تنگی سینه «یجعل صدره ضیقا»
ه- بسته بودن که از آن به «حرج» تعبیر شده چون «ضیق» أعم از حرج است.
نور نتیجه‌ی شرح صدر و مساوی با حیات است «أو من کان میتا فأحییناه وجعلنا له نورا» واثر شرح صدر در ظاهر بدن «قشعریره» مو براندام راست شدن و آنگاه احساس نرمش در روح است. برای روشن شدن این مراحل در انسان مثالی می‌زنیم:
هسته‌ی درختان و تخم گیاهان گرچه در ظاهر جماد است، ولی مانند سنگ سفت و سخت و خود گرفته نیست. بلکه در وجودش استعداد و راههائی هست که می‌تواند با عالم بالاتر از جماد ارتباط پیدا کند و با شرایط کمال بخش و مواد دیگر که هماهنگ با وجودش هست ارتباط ایجاد نماید و از عالم جمادی رهائی یافته و در تحت،شرایطی کمالاتی را از آب و هوا و نور در جان خود پذیرا شود و با آنها آمیزش پیدا نماید به رشد خود ادامه داده کم کم شاخه و ساقه وگل و برگ و سرانجام میوه مطبوع و لذت بخش بشود. این تکامل در اثر آنست که هسته در درون دارای زمینه‌ای باز و باصطلاح شرح صدر است، و می‌تواند با انوار و کمالاتی که از عالم بالا میرسد متحد شده و یک موجود کاملی بشود. و بعبارت دیگر هسته در نتیجه واجد بودن منفذ و وسیله‌ی ارتباط با عالم بالا و پذیرفتن مواد عالم بالا و قرار یافتن

[ صفحه 391]

آنها در نهاد هسته و پذیرائی و آمیزش با مواد حیاتی که در آب و خاک و هوا و نور و آفتاب و عوالم دیگر است حیات جدیدی بیابد. حال اگر همین هسته مانند سنگ بود و هیچگونه راه و منفذ برای ارتباط با مواد دیگر عالم نمیداشت، دیگر فاقد سینه‌ی باز میشد، با از دست دادن چنین شرایطی و استعداد زندگی که مساوی با مرگ همان هسته است به صورت مرده در می‌آمد.
وامثالی دیگر از وجود خود انسان، همین بدن انسان برای ارتباط با جهان خارج راهها و منفذهای گوناگون دارد، مثلا برای ارتباط با هوا و نسیم روح پرور راهی از دو سوراخ بینی در انسان هست که با برخورد با نسیم چه بسا تکانی «قشعریره» در بدن ظاهر میشود اما پس از استنشاق در انسان حالت آرامش ایجاد شده و هوا در ریه‌ها قرار گرفته و با عناصر اصلی ترکیب یافته و مایه‌ی حیات برتر از جماد در انسان میشود. خود این هوای مطبوع و عطرهای ملایم و دل پذیر که در فضا پراکنده است یک نوع کمال هوا و حیات برتری است، اگر در وجود ما چنین راهی موجود نبرد از این حیات که یک نوع کمال است محروم بودیم. پس بدن انسان با داشتن چنین راهها و منفذها مانند گوش و چشم و دماغ و پوست و... زمینه‌ی باز و منشرحی برای دریافت کمال از عالم خارج و رهائی از مرگ و تنگنای وجود خود دارد و نور و حیات دیگری پیدا می‌کند.
پس از روشن شدن این دو مثال، روح انسان هم نیز بموازات هسته و بدن انسان چون از عالم «ونفخت فیه من روحی» می‌باشد، استعداد و راههائی دارد که می‌تواند با انواع کمالات سنخ وجودی خود آمیزش و اتحاد پیدا کند، در این هنگام است که انسان از زندگی معمولی پا فراتر نهاده و با نور قرآن و وحی و کلمات اهل‌بیت عصمت

[ صفحه 392]

وطهارت که «کلامکم نور» آمیزش یافته، و همه‌ی جوارح انسان واقعا نور خدائی پیدا می‌کند. چنانکه می‌بینیم معصوم چنین نوری را از خدا مسئلت مینماید.
«
واجعل فی قلبی نورا و علی بصری نورا وفی جمیع جوارحی نورا واجعلنی نورا أمشی به فی الناس» [377] .
و همین راهها و منفذهای روح انسان که نور و کمال را در خود جای میدهد، انسان را با وجود مشترکات زیاد با حیوان، از حیوان جدا میسازد و چنین کمالی قطعا در حیوان نیست.
پس بطور خلاصه، سه چیز در تکامل روح انسان ضروری است که به کمال خود برسد:
1-
وجود زمینه و دریچه‌ای درونی برای پذیرش کمال خارج، که در دعا وارد شده است:
«
اللهم افتح مسامع قلبی لذکرک» [378] «بارالها گوشهای قلب مرا به ذکر خودت باز کن...» و نیز در روایت از امام صادق «ع» نقل شده:
«
إن الله تبارک و تعالی اذا أراد بعبد خیرا نکت فی قلبه نکتة من نور و فتح مسامع قلبه» [379] . «وقتی که خدای متعال خیری را بر بنده‌ای اراده فرماید، نقطه‌ای از نور در قلب او رقم می‌زند و گوشهای قلبش را باز می‌کند...».
در این روایت به وجود منفذ و دریچه در وجود انسان تصریح

[ صفحه 393]

می‌فرماید که انسان با این وسیله می‌تواند با عالم خارج ارتباط پیدا کند. و چنین ارتباطی وقتی در انسان پیدا می‌شود که ذهن از کدورات، صاف شده و همراه با صفا باشد. چنانکه مولای متقیان «ع» اشاره میفرماید:
«
وقسما لایعرفه إلامن صفا ذهنه ولطف حسه وصح تمیزه فمن شرح الله صدره للاسلام...» [380] .
«
فهم قسمتی دیگر از قرآن فقط نصیب آنانی خواهد شد که خدا سینه آنان را به اسلام باز کرده و دارای صفای ذهن و لطافت حس و صحت تمیز باشند...».
2-
بودن مواد و کمال خارجی جهت وحدت یافتن روح انسان با آن کمال، و باین نیز در روایت فوق اشاره میفرماید «نکت فی قلبه نکتة من نور» نور را در قلب او فرو می‌برد. و یا در روایت دیگر میفرماید: «وکل به ملکا یسدده» «فرشته‌ای را بر وی می‌گمارد که او را به راه راست استوار نماید...».
3-
آمیزیش و نشست آن کمالات در صمیم جان. امام صادق «ع» میفرماید:
«
ان القلب یتجلجل فی الجوف یطلب الحق، فاذا أصابه اطمأن وقر ثم تلا أبو عبدالله صلوات الله علیه هذه الآیة: فمن یرد الله أن یهدیه یشرح صدره للاسلام» [381] .
«
همواره قلب در طلب حق در اضطراب بسر می‌برد، وقتیکه به حق رسید آرام گرفته و سکونت پیدا می‌کند. سپس ابوعبدالله «ع»

[
صفحه 394]

این آیه را تلاوت فرمود: فمن یرد الله...»
یعنی روح و قلب انسان از این جهت خلاء دارد و با آمیزش با مواد سالم خارجی دگرگون شده و سکونت پیدا می‌کند. و چنین آمیزشی درقالب دعا تشریح شده است:
«
أسئلک أن ترزقنی حفظ القرآن وأصناف العلم وأن تثبتها فی قلبی وسمعی وبصری وان تخالط بها لحمی ودمی وعظامی ومخی وتستعمل بها لیلی ونهاری» [382] .
«
بارالها! از تو مسئلت دارم که حفظ قرآن و علم‌های گوناگون آنرا بمن روزی گردانی، و آنها را در قلب و گوش و چشم من ثابت کنی، و آنها را در گوشت و خون و استخوان و مغزم درآمیزی، و مرا وادار به کار برد آنها در شب و روز بنمائی...».
امام می‌فرماید: «مرا وادار به کاربرد آنها کنی...» اشاره به مفهوم مقابل آنست که آدم علم را فرا گیرد اما هیچگونه سازندگی در آن نباشد. قرآن علم منهای عمل را این طور لطیف مجسم می‌کند:
«
مثل الذین حملوا التوراة ثم لم یحملوها کمثل الحمار یحمل أسفارا» [383] .
«
مثل آنانیکه تورات- را حمل میکردند سپس آنرا براستی حمل نکردند مانند درازگوشی می‌مانند که کتاب حمل می‌کنند...».
یعنی چون آن کلمات الهی و وحی ربانی با جان و روحشان ممزوج نشد گرچه تماس ظاهری با علم داشتند ولی چنین علمی که در جان ننشیند، مانند تماس دراز گوش با کتاب است. و بقول شاعر:

ولو لبس الحمار لباس خز
یقال الناس یا لک من حمار

اگر درازگوش لباس خز بپوشد
مردم باو باز میگویند: ای خر


[ صفحه 395]

از امام صادق «ع» وقتی که از شرح صدر سئوال شد فرمودند:
«
واعلموا ان الله اذا أراد بعبد خیرا شرح الله صدره للاسلام فاذا اعطاه ذلک نطق لسانه بالحق وعقد قلبه علیه فعمل به» [384] .
وقتی که خدا خیری را بر بنده‌ای اراده کند سینه او را برای اسلام باز می‌کند. و اگر چنین موهبتی را خدا به او ارزانی داشت، آنگاه زبانش به حق گویا شده و قلبش با حق پیوسته و در نتیجه به حق عمل مینماید...
و امام از فقدان شرح صدربه «حرج» تعبیر می‌فرماید:
و می‌گوید: «آیا حرج را که در این آیه شریفه وارد شده میدانی؟ گفتم: نه.
امام در حالی که انگشتان دستش را بسته بود فرمود:
کالشی‌ء المصمت.
مانند چیز مصمت. مصمت یعنی چیزی که براست وجوف ندارد و نمی‌تواند با خارج ارتباط پیدا کند و این بهترین تفسیر مصمت است که امام میفرماید: کالشی‌ء المصمت الذی لا یدخل فیه شی‌ء ولا یخرج منه شی‌ء. مصمت چیزیست که چیزی در آن داخل نمی‌شود و چیزی از آن خارج نمی‌شود.»
پس در هر روحی منفذ و راهی برای ارتباط با عالم سنخ خود (غیب) موجود است، و علاوه بر وجود منفذ باید مواد سالم باشد که خلاء آن منفذها و دریچه‌ها را از بین ببرد، تا در پرتو استفاده از مواد سالم، حیات و زندگی دیگر بیابد. قرآن بهترین غذا و مواد سالم برای روح انسان است که خلاء موجود در آن را از بین می‌برد، و بهمین

[ صفحه 396]

نکته، جمله «النورالساطع» اشاره میفرماید،
«کتاب الله الناطق»، کتاب را به ناطق توصیف فرمود چون مقصود را با بلاغتی معجزآسا میرساند، مانند آنست که سخن میگوید، در قرآن نطق را بیان می‌نامد «علمه البیان» چون انسان بوسیله‌ی نطق مقاصد خود را بیان می‌کند، و نطق است که معنی را روشن میکند. در قرآن میفرماید:
«
أم أنزلنا علیهم سلطانا فهو یتکلم بما کانوا به یشرکون» [385] .
«
آیا دلائلی که ما فرو فرستادیم برآنچه آنان شریک قرار میدهند دلالت دارد؟».
قرآن روشنی و دلالت را بطور مجاز تکلم تعبیر می‌نماید. و یا این آیه‌ی شریفه:
«
هذا کتابنا ینطق علیکم بالحق» [386] .
«
این کتاب ما حق را بر شما میگوید...».
پس کتاب الله ناطق، یعنی مقاصد قرآن باندازه‌ای روشن است مانند نطق و بیان که دیگر جای ابهامی باقی نمی‌ماند.
در اینجا این سئوال پیش می‌آید که اگر قرآن اینگونه روشن و واضح است و هیچ ابهامی در آن نیست، پس چرا تمام مذاهب اسلامی به قرآن استدلال کرده‌اند، و اگر کاملا روشن بود، دیگر اینهمه مذاهب باطل از آن استفاده نمی‌کردند؟، مولای متقیان «ع» به ابن عباس هنگامی که او را برای بحث به سوی خوارج می‌فرستد توصیه میفرماید: با خوارج با قرآن بحث نکن «فان القرآن حمال ذو وجوه»

[
صفحه 397]

قرآن دارای معانی متعدد و چندین وجه است.
پاسخ این سئوال این است که ما میگوئیم مقاصد قرآن روشن است نسبت به گوینده‌اش باین معنا که واضح است برای آنانی که کتاب به بیت آنان نازل شده، و یکی از هدفهای اساسی این کار آنست که مردم، اهل‌بیت «ع» را ترک ننمایند، و بناچار در کشف حقیقی معانی قرآن بآنان مراجعه نمایند. و اگر چنین هدفی در میان نباشد، همین قرآنی که برای رفع اختلاف نازل شده خود سبب اختلاف خواهد بود.
متن: بینة بصائره، منکشفة سرائره، متجلیة ظواهره، مغتبط به اشیاعه. [387] .
شرح: بینة بصائره، دلائلی که قرآن بر توحید و نبوت و قیامت آورده همه روشن و واضح است. مثلا برای اینکه نشان بدهد اراده‌ی خدا غالب است، این موضوع را در داستان حضرت یوسف «ع» مجسم میکند «والله غالب علی أمره ولکن أکثر الناس لایعلمون» [388] .
قرآن قبلا با نمایش دادن حسد برادران، می‌فهماند که هیچ کس مایل نیست که در دیگری بر خود مزیتی و امتیازی را ببیند، حتی برادر. تا چه رسد به نزدیکان دیگر. چرا ممکن است از تقدم و فضیلت یکی از افراد خاندان بقیه‌ی افراد همان خانواده خوشحال و مسرور گردند، ولی انگیزه‌ی این خوشحالی آنست که از خاندان خودشان خارج نشده و گرنه اگر از برادری پرسیده شود که امتیازی را تو یا برادرت باید ببری و هردو نمی‌شود، مسلما در این مقطع خود را ترجیح خواهد داد و اگر به برادر بدهند ناراحت میشود. و بر همین اساس است که

[ صفحه 398]

یعقوب «ع» به یوسف تاکید می‌کند که خواب خود را از برادران پوشیده دارد. اما با وجود این احتیاط، برادران محبت بیشتر پدر را نسبت به یوسف درک کردند و تاب تحمل چنین امتیازی را نداشتند، دست به توطئه زدند، و او را در چاه انداخته و زنده بگور کردند.
یوسف از چاه درآمد و به بردگی فروخته شد و به بردگی در منزل عزیز مصر اقامت نمود. از طرفی هم برادران می‌پنداشتند که «عصبه» هستند یعنی گروه متشکل و نیرومند و خیالشان از ناحیه‌ی یوسف راحت بود، اما خدا مغلوب کارش نیست بلکه بر کار خود غلبه دارد. تا رسید روزی که همه‌ی این مردان نیرومند در برابر یوسف فرمانروا، صف کشیده و ذلیلانه بوی گفتند:
یا ایها العزیز مسنا وأهلنا الضر وجئنا ببضاعة مزجاة فأوف لنا الکیل وتصدق علینا ان الله یجزی المتصدقین» [389] .
«
ای ارجمند! ما و خاندان ما دچار تنگدستی شده، با سرمایه اندک به پیشگاه تو آمدیم پس پیمانه ما را سرشار کن و برسم صدقه با ما رفتار کن، خدا صدقه دهندگان را جزا می‌دهد...».
قرآن اینگونه تصویر مجسم از غلبه‌ی خداوند را ارائه میدهد که بر هر چه اراده‌اش تعلق گیرد غالب میشود.
«
منکشفة سرائره» باطنهای قرآن ظاهر و منکشف است. ممکن است مراد از باطن قرآن، در مقابل ظاهر آیه‌ای، باطنی باشد- و ممکن است مراد چند باطن، یعنی معانی مخفی یک یک آیات که جز اهلش آنها را درنمی‌یابد، باشد.
در روایات وارده مراد از «بطون قرآن» معنای دومی است. و مراد

[ صفحه 399]

از انکشاف باطن در نزد اهلش هست که عبارت از اهل‌بیت رسول اکرم صلی الله علیه و آله میباشد. [390] .
«
متجلیة ظواهره» ظواهر قرآن متجلی است. ظاهر در لغت، مقابل باطن است، ولی ظاهر در اصطلاح علم اصول در مقابل نص است، و این اصطلاح هم از ریشه‌ی لغوی گرفته شده است. ظاهر آن معنائی را میگویند که عرف از آن لفظ، آن معنی را می‌فهمد هرچند احتمال معنای دیگر هم داشته باشد.
مثلا می‌گوئیم: «هر دانشمند، محترم است»، این عبارت ظاهر در هر دانشمندی است خواه عادل باشد و خواه فاسق و احتمال هم دارد دسته‌ی خاصی از دانشمندان باشد؟ از اینرو اگر گوینده پس از این کلام بلافاصله یا پس از مدتی بگوید دانشمند فاسق احترام ندارد هیچگونه تناقض نگفته چه اینکه عبارت قبلی نص در عادل و فاسق نیست تا احتمال خلاف نرود.
به بعضی از محدثین نسبت داده شده که آنان ظواهر قرآن را حجت نمی‌دانند و میگویند قرآن بطور کلی مجمل و مانند «المص» است که باید از طریق أهل‌بیت «ع»، تفسیر بشود. در این باب آنانرا استدلالاتی است که ما خوانندگان را به کتب مربوطه از قبیل (رسائل شیخ انصاری قده) ارجاع میدهیم. ولی آنچه مناسب این شرح است بطور اختصار بیان میشود:

[
صفحه 400]

مراد از حجیّت قرآن نه این است که آیات متشابه قرآن هم حجیّت دارد زیرا متشابه در مقابل محکم است، و ظواهر هم از اقسام محکمات است. پس بطور کلی آیات متشابهات از رده خارج است مگر از طرف معصوم بیانی برسد. و نیز مراد از حجیت ظواهر قرآن آن نیست که بدون تفحص کامل از ناسخ و دلیل مخصص و یا دلیل مقید بتوان به ظاهر قرآن عمل کرد. مثلا در آیه‌ی «ولهن الثمن مماترکتم» یعنی برای همسرانتان هشت یک است... ظاهر آیه شامل تمام ماترک شوهر أعم از منقول و غیر منقول و زمین مزروعی و یا غیر مزروعی میباشد. ولی پس از فحص در روایات می‌بینیم که ظاهر این آیه که عام است، عمومش تخصیص خورده، یعنی هشت یک در غیر زمین هست و از زمین زن ارث نمی‌برد. پس مراد از حجیّت ظواهر در مواردی است که قرینه‌ای بر خلاف آن نباشد و گرنه آن ظاهر از حجیّت ساقط میشود. چنانکه می‌بینیم خود أئمه «ع» به ظواهر ارجاع میدهند، زیرا فرموده‌اند اخبار متعارض را با قرآن بسنجید، اگر ظواهر قرآن حجت نبود پس چرا أئمه ظاهر قرآن را ملاک ارجاع قرار میدهند؟
زرارة از امام «ع» می‌پرسد: از کجای آیه معلوم میگردد که مسح به همه‌ی سر نیست و بقسمتی از آنست؟
امام «ع» در جواب میفرماید: لمکان الباء، یعنی بجهت بودن با در «برؤسکم» در اینجا امام بزرارة یاد میدهد که چگونه از ظواهر قرآن استفاده نماید و اگر ظاهر قرآن ملاک نبود؟ امام «ع» طرز استفاده را به زرارة یاد نمی‌داد.
در قرآن دو گونه ظهور هست. یک قسم ظهور بدوی، که باندک توجه معلوم میشود. و یک قسم دیگر ظهور غیر بدوی که اندکی نیاز به

[ صفحه 401]

تأمل دارد. مثلا در سوره‌ی کوثر لفظ «کوثر» به خیر کثیر تفسیر شده، خداوند به پیامبرش منت میگذارد که او را مورد نعمت زیاد قرار داده است، این ظهور بدوی است.
ولی با دقت در آخر سوره «إن شانئک هوالأبتر» عیب جوی تو بی فرزند است. معلوم میشود که مراد از کوثر خیر کثیر نیست و بلکه وجود مقدس صدیقه‌ی طاهره «ع» است؟ زیرا بوسیله‌ی آن بزرگوار برای رسول ذریه‌ی زیاد است.
پس به قرینه‌ی «ان شانئک...» مراد از کوثر ذریه زیاد پیامبر که بوسیله صدیقه طاهره است میباشد.
فخر رازی که همواره عناد می‌ورزد در تفسیر این آیه نتوانسته است انکار کند که این آیه در شأن حضرت فاطمه زهرا «ع» است.
او میگوید: «این آیه از معجزات قرآن است زیرا خداوند متعال زیادتی ذریه رسول اکرم «ص» را خبر میدهد. و این پیشگوئی محقق شده، زیرا خلفای بنی‌امیه و بنی‌العباس در برانداختن ذریه طاهره از هیچ کاری فروگذار نکردند؟ ولی مع‌الوصف شرق و غرب از این ذریه پر است. و در میان آنان از اکابر علماء امثال محمدبن علی الباقر و جعفربن محمد الصادق است» [391] .
«
مغتبط به اشیاعه» پیروان این کتاب باید مورد غبطه و آرزوی ملت‌های دیگر کردند و مقام شامخی در تمام ابعاد زندگی بدست آورند تا مایه‌ی حسرت و رشک دیگران باشند...
متن: قائد الی الرضوان اتباعه مود الی النجاة استماعه به تنال حجج الله المنورة، و عزائمه المفسرة.

[
صفحه 402]

شرح: «قائد الی الرضوان اتباعه» تبعیت از قرآن به بهشت رهنمون است. رضوان چنانکه گذشت خشنودی و پسندیدن در مقابل ناخشنودی و خوش نداشتن و بد داشتن که سخط وغضب است گفته میشود. رضا و مقابل آن سخط دراین آیه وارد شده:
«
ومنهم من یلمزک فی الصدقات فان أعطوا منها رضوا وان لم یعطوا منها إذا هم یسخطون» [392] .
«
بعضی از منافقین در خفا در پخش صدقات ترا مورد عیب قرار می‌دهند چه اینکه اگر از صدقات به آنان پرداخته میشد خشنود و اگر داده نمی‌شد خشمگین می‌شدند.»
خشنودی پروردگار بزرگترین خشنودی‌ها و اساس هر سعادت و نیک‌بختی است؟ به این جهت است هروقت که قرآن در مقام وعده رضا و خشنودی الهی است با طرز خاصی آنرا تعبیر می‌کند. تا معلوم شود رسیدن به خشنودی ذات احدیت بالاتر از همه نعمتها و سعادتها است. به آیه 15 آل عمران که شرحش گذشت مراجعه شود.
«
مؤد الی النجاة استماعه» گوش دادن بقرآن انسان را به نجات میرساند. خود قرآن این مطلب را چنین توصیف میکند:
«
وننزل من القرآن ما هوشفاء و رحمة للمؤمنین ولایزید الظالمین إلا خسارأ» [393] «آنچه شفاء و رحمت از قرآن بود بر مؤمنین فرستادیم ولی ستمگران جر خسارت از قرآن سودی نخواهند برد.».
تا شخص در محل استعداد پذیرش قرآن نباشد و راههای قلب مسدود باشد شنیدن قرآن سودی نخواهد بخشید. پس استماع قرآن

[ صفحه 403]

بشرطی نجات بخش است که در اثر معاصی در قلب کدورت نباشد و با چنین شرطی قرآن شفا و رحمت است.
«
به تنال حجج الله ألمنورة» بوسیله قرآن می‌توان به حجت‌های روشنگر الهی دست یافت، چنان روشنگری که دیگر عذری باقی نگذارد خواه حجت‌هائی که ذات اقدس الهی به پیامبر وحی فرموده و یا حجت‌هائی که به پیامبران دیگر الهام فرموده، مانند ابراهیم خلیل «ع» که نمونه‌هائی از آن در بخش نبوت بیان شد.

 
       
شنبه 19 تیر 1395  10:51 PM
تشکرات از این پست
mehdi0014 nazaninfatemeh omiddeymi1368
دسترسی سریع به انجمن ها