فی ضلال مبین و ما بر هدایت هستیم که میگوئیم خدا روزی میدهد [288] .
تأمین آرامش در مکتب انبیاء
متن: «کشف عن القلوب بهمها وجلی عن الأبصار غممها و قام فی الناس بالهدایة و أنقذهم من الغوایة و بصرهم من العمایة و هداهم الی الدین القویم و دعاهم الی الصراط المستقیم».
شرح: عقدهها و گرهها را از دلها بوسیله پیامبر باز نمود و از چشمها ظلمت ابهام و سردرگمی را بزدود و با ارائه راه راست آنان را بهدایت واداشت و از گمراهیهای گوناگون نجات بخشید و از کوری عدم درک بینا کرد و بدین استوار هدایت فرمود و به صراط مستقیم دعوت نمود.
در این عبارت بیکی دیگر از امتیازات بارز مکتب وحی از دیگر مکتبها اشاره میشود که در مکتب وحی هیچیگونه ابهام و سر درگمی نیست. به تمام ابعاد وجود و همه غرائز و عواطف انسان بدون تضییع و اهمال بر اساس نیاز او توجه شده و برای رسیدن به هدف نهائی از خلقت انسان برنامه منظم و منسجم پیشبینی شده و سرانجام با قاطعیت تضین میشود که اگر انسانها از برنامه الهی در زندگی خود پیروی نمایند هیچگونه بیم و اندوهی نمیتواند به آنها راه یابد و تا ابد قرین سعادت خواهند بود.
«فمن تبع هدای فلاخوف علیهم ولاهم یحزنون» [289] «هرکسی از هدایت من پیروی کند بر آنان دیگر بیم و اندوهی نخواهد بود و عاقبت
[ صفحه 337]
رهسپار جایگاه حقیقی در پیشگاه سلطان ملک وجود خواهند شد «فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر» [290] .
انسان که از موهبت تعقل و عاقبت اندیشی برخوردار است، همواره یک فکر در طول زندگی، در صمیم دل، او را میآزارد و آن خطری است که از دعوت انبیای الهی در طول تاریخ بشریت بعمل آمده است، مسلم است که انسان عاقل در برابر این تهدید و بیم (انذار) هرگز نمیتواند بیتفاوت باشد و چارهای جز انتخاب یکی از دو راه ندارد. احتمال خطر را بکلی از ذهن خود برطرف سازد و یقین حاصل کند که در ورای این پرده خبری نیست. والعیاذ بالله، همهی انبیاء در طول تاریخ به دروغ خبر دادهاند. احتمال دوم اینکه خطر برطرف نشده (که نمیثود) بحکم عقل در اینجا انسان باید تأمینی پیدا کند که اگر گفتهی انبیاء راست درآمد، گرفتار عواقب آن نشود.
اما چاره جوئی اول و خطر را بکلی نادیده گرفتن با مطالعهی تاریخ انبیاء امکان ندارد؟ چه اینکه تاریخ شخصیت این مردان را مردمانی راستگو و راست کردار دارای صدق و صفا و صمیمیت و دل آگاهی و شجاع و با استقامت که بسان کوه در برابر صفهای فشرده دشمنانشان نه تنها پایداری نمودند بلکه یکه وتنها همه را بر قیام علیه خویش دعوت مینمودند و با تکیه بر ذات مقدس احدیت اندک بیم و هراسی بخود راه نمیدادند معرفی میکند [291] کدام عقل سلیم و وجدان
[ صفحه 338]
سالمی است که بتواند آنان را تکذیب کند و آنگاه دلش باین تکذیب آرامش یابد؟
باز میبینیم با آن همه بی باکی و دلیری و بیاعتنائی به خطر دنیا در برابر آنچه که مردم را بسوی او دعوت میکنند (خدا) بیش از همه هراسان بودند.
«قل انی أخاف إن عصیت ربی عذاب یوم عظیم» [292] .
بگو ای پیامبر اگر خدایم را نافرمانی کنم از عذاب روز بزرگ میترسم.
قرآن از قول پیامبران دیگر نیز این چنین نقل میکند. بدین ترتیب اگر خبری نبود و گفتههای آنان برخلاف واقع بود هرگز خودشان آنچنان بیمناک نمیبودند. پس بدینسان نمیتوان از راه اول چارهسازی و آسوده خاطر شد و جز از راه دوم نمیتوان تامین درست کرد.
حال که بحکم عقل باید تحصیل تأمین کرد، از کدام راه از راه انبیاء و یا از راههای دیگر؟ در مراجعه به عقل میبینم عقل حکم میکند از همان راهی که خطر احساس میشود باید از همان راه نیز جلوی خطر را گرفت زیرا آنکسی خطر را پیشبینی نموده فقط تأمین او میتواند از خطر رهائی بخشد. و مکتبهای دیگر که اجنبی از مکتب وحی میباشند در نزد عقل هرگز صلاحیت تأمین بخشیدن را ندارد. زیرا ادعای انبیاء آنست که فقط راهی را که آنان برای بشر ارائه میدهند میتواند انسان را از خطر آخرت نجات بخشد.
[ صفحه 339]
قرآن کریم از قول ابراهیم (ع) نقل میکند که به قوم خود میگوید:
«کیف أخاف ما أشرکمم ولا تخافون انکم أشرکتم بالله. مالم ینزل به علیکم سلطانا فأی الفریقین أحق بالأمن إن کنتم تعلمون» [293] .
چگونه من از چیزهائی که به خدا شریک قرار دادهاید بترسم، در حالیکه شما چیزهائی را بدون دلیل بر خدا شریک قرار دادهاید نمیترسید. پس کدام یک از دو فرقه شایسته تأمین هستیم اگر دانا هستید...
ابراهیم (ع) ستاره و خورشید و ماه پرستان را گفت: من حق دارم که از خدایان شما نترسم نه از آن جهت که اصل ترس صحیح نیست بلکه از آن جهت که برای خدا بودن آنها دلیل نیست، ولی درست بعکس بر خدا نبودن آنها دلیل است. ولی شما در برابر رهائی از خطر و بیم به تأمین بیدلیل دست زده و بر خدا شریک قرار دادهاید، در صورتیکه هیچگونه دلیلی بر آنها نیامده است و باید چون بی دلیل است بترسید.
از این آیه استفاده میشود که تهدید و بیم برای بشر هست و باید در رفع آن تهدید کوشید. و وقتی انسان از بیم این تهدید رهائی مییابد که از طرف خدا مقرون به برهان باشد و اگر از طرف خدا مقرون به برهان نشد، صلاحیت تأمین ندارد.
و به بیان دیگر ابراهیم (ع) به قومش گفت: من و شما در برابر بیم و ترس قرار گرفتهایم و رفع این بیم فقط با دلیل از جانب خدای متعال که بیم دهنده است حاصل خواهد شد و اگر بدون دلیل از
[ صفحه 340]
جانب او در رفع این خطر قدم برداریم تأمین از عذاب نداریم. پس بنابراین تا مکتبی از جانب خدا همراه با دلیل نباشد پیروی از آن بامید تامین بخشی صحیح نیست هر چند بظاهر جلوهی فریبندهای داشته باشد. پس بدین رو مکتبهائی که،پیروی از اهلبیت (ع) ندارند و حجتی از طرف خداوند متعال همراهشان نیست از دیدگاه عقل در پیروی آنها تامین قطعی نیست و همچنان خطر آخرت در کمین آنان میباشد هرچند مدعیان آن مکتب از علوم روز برخوردار و حتی مقرون بمکاشفه هم باشد [294] .
[ صفحه 341]
حقیقت آدم در قرآن
اشاره
پیش از اینکه وارد موضوع بشویم بعنوان مقدمه متذکر میشویم که قرآن در بیان حقایق شیوه کلی گوئی را که موجب ابهام میشود بکار نبرده بلکه در ضمن مثال حساس با باز نمودن ابعاد و مشخصات در یک فرد حقیقت را بیان میفرماید و جهات مختلف آنرا مورد توجه قرار داده و در چند مورد بمناسبتی یکی از آن جهات را شرح میدهد و چه بسا ابتدا تصور شود که داستانهای قرآن تکراری است ولی با دقت و تعمق معلوم میشود که در هر یک از آن مورد، قرآن کریم یکی از آن جهات مختلف را مورد بررسی قرار داده است.
فیالمثل داستان آدم (ع). قرآن کریم برای نشان دادن اینکه حقیقت آدمی چیست، از کجا آمده و به کجا خواهد رفت و هدف از خلقت او چیست؟ آدم (ع) را بعنوان فردی نمونه که همه ابعاد آدمی در او منعکس است در چند مرحله مورد توجه قرار داده که اصل خلقت او چیست؟، و از چند چیز ترکیب یافته؟ و حقیقت او چیست؟، و چرا و به چه هدف به این خاک قدم نهاد؟ وظیفهاش در این کره خاکی چیست؟ و دیگر در بحثهای پیچ وخم فلسفی از قبیل اینکه جنس و فصل او چیست و ماهیت انسان چه چیز است و اصلا میتوان به ماهیت اشیاء رسید یا علم قاصر است، معطل نمیشود.
اینک ما به ترتیب قرآن کریم برای توضیح و کشف ابهام «بهم»
[ صفحه 342]
که بانوی عصمت و طهارت (ع) بر آن تکیه میکند به شرح حقیقت انسان پرداخته و ابعادی را که قرآن کریم در فرزندان آدم بوسیلهی حضرت آدم نشان میدهد مورد توجه قرار میدهیم.
قرآن مرتبهی آدمی را برتر از همهی موجودات معرفی میکند «إنی جاعل فی الأرض خلیفة» [295] ملائکه مورد خطاب قرار میگیرد: من میخواهم جانشین و خلیفه روی زمین قرار دهم و باید همه او را سجده کنید. ملائکه از این خلقت درشگفت میشوند!
به خطاب «علم آدم الأسماء کلها» [296] به آدم همه اسماء و حقایق که او را با وجود آفرینش خاکی سزاوار همه گونه اکرام و تعظیم نموده تعلیم دادیم. علم اسماء همان علم به حقایق موجودات است که در جانشینان برگزیده معصوم با تعلیم غیبی بفعلیت موجود است، و آن جانشینان بتدریج در نسل آدم ظاهر خواهد گردید. و به ملائکه تفهیم شد که برای تعجب شما موردی نیست چه اینکه این خلقت بعدی دیگر دارد.
نه فلک راست مسلم نه ملک را حاصل
آنچه در سر سویدای بنی آدم از اوست
و این خلقت درنظام احسن امکانی ضرورت دارد هرچند توأم با خونریزیها و فسادها گردد، و همین موجود طرفه باید مدبر کره خاکی گردد. زیرا همه چیز به خاطر وی و برای او آفریده شده است. «هو الذی خلق لکم ما فی الأرض جمیعا» [297] .
[ صفحه 343]
و به آدم در همین کره خاکی تسکین داده شده «هوالذی جعل لکم الأرض ذلولا فامشوا فی مناکبها وکلوا من رزقه و الیه النشور» [298] او آنچنان خدائی است که زمین را هموار و مطیع شما قرار داد پس با تسلط بسان (سوار شدن بر دوش) به فعالیت بپردازید و از روزی در روی زمین بخورید، و فقط بسوی او برانگیخته خواهید شد...
انسان بمقتضای همین تمکین، باید هرگونه تصرفات را در روی زمین بنماید، و مانند سوارکاران که پیوسته در تکاپو و حرکتاند به فعالیت پرداخته و از برکات آن استفاده بنماید و با پیروی از تعالیم انبیاء به کمال مطلوب ظاهری و معنوی نائل آید.
آدم با بعدهای متضاد
آدمی به تصریح قرآن از دو بعد متضاد ترکیب یافته: اول بعد «حمأ مسنون» گل تیره رنگ متعفّن... و یا در آیه دیگر «صلصال» گل خشکیده... و یا «صلصال کالفخار» گل خشکیده که از خشکی مانند سفال صدا میدهد...
دوم بعد «ونفخت فیه من روحی» در او از روح خود دمیدم... از ترکیب این دو بعد متضاد خلقت آدمی تشکیل یافته و باید هر دو بعد در حوزهی وجودی انسان اشباع شود به قسمی که هیچکدام از آن دو بر دیگری چیره نگردد. و اصولا کمال انسانی در آمیزش این دو بعد بوده که اگر یکی از آن دو با نسبت خاص از بین برود دیگر آن حقیقت نیست. چنانچه درختان و گیاهان از عناصر اصلی با نسبت بسیار موزون و بسیار دقیق ترکیب شده است که حقیقت هر نوع گیاه
[ صفحه 344]
در گرو همان تعادل و وابستگی به همان عناصر با نسبت دقیق و خاص میباشد و اگر نسبت خاص عناصری که تشکیل دهندهی مزاج نبات است کم یا زیاد شد، دیگر آن گیاه نیست. همانگونه حقیقت نوع انسان بشکل کامل به این دو عنصر «حمأ مسنون» و «نفخت فیه من روحی» دارد.
و این هم آهنگی در اشباع این دو عنصر برای استواری آدم بقدری دقیق و ظریف و مهم است که فقط دست قدرت آفریدگاری که او را آفریده میتواند برنامهای طرح کند که هر دو بعد بدون غلبه یکی از دو بعد اشباع شده و حقیقت آدمی پایدار بماند. «وکذلک جعلناکم أمة وسط» [299] بدینسان ما شما را امت وسط قرار دادیم...
و به بیانی دیگر در این آیه میفرماید: «ونفس وما سویها فالهمها فجورها و تقویها» [300] سوگند به روان آدم و برقراری همآهنگی عجیب در میان ابعاد متضادش که در نتیجهی این هم آهنگی هم فجور و هم تقوی بوی الهام شد... [301] .
پس بودن هر دو قوه فجور و تقوی در تسویه و خلقت موزون لازم است و همین دو حال منشأ ارتباط دو عامل خارجی شیطان و ملک با آدمی میشود و این دو قوه پیوسته در تنازع هستند، قوه فجور انسان را از انقیاد به تقوی باز میدارد. اما همین فجور مقدمهی خیر و تکامل وی میگردد، زیرا همین جهت تضاد [302] منشأ نیرو گرفتن عقل میشود و این
[ صفحه 345]
کشش باین جهان مادی عقل را وامیدارد که شگفتیهای خلقت را روشن سازد و گرنه عقلی که از عالم ملکوت است، کجا میتواند در عالم طبیعت و ماده اسماء و حقایق را روشن سازد!؟ و بهمین جهت گفتهاند: لولا عصیان آدم ماتم مقادیرالله... اگر نافرمانی حضرت آدم نبود (ارشادی نه مولوی) [303] ، مقدرات خدا تمام نمیشد. پس انسان وقتی صعود میکند که با «فجور» و سپاهیان آن مقابله کند تا آنها را به فرمان عقل درآورد و از مرز خود تجاوز ننمایند و با الهام از برنامهی انبیاء خود را ساخته و باصطلاح سازمان دهد.
روایتی است از امام (ع) که نشان دهندهی لزوم دو بعد در کمال انسانی است. سلام بن مستنیر به امام صادق (ع) گفت: یابن رسولالله! هرگاه ما بشرف حضور مجلس شما میرسیم و سخنان گیرای شما را میشنویم از علاقه و پیوند به دنیا و مال و اولاد کاملا دل میکنیم. اما وقتی که به خانه خود برمیگردیم و در کنار همسر و فرزندان خود قرار میگیریم باز آن حالت عادی را پیدا میکنیم.
امام علیهالسلام فرمود: اگر شما در همان حال که از ملاقات ما دارید بمانید فرشتگان با شما مصافحه میکنند و بمقام فرشتگان میرسید. اما مشیت خدا این نیست. و اگر شما در آن حال باقی
[ صفحه 346]
بمانید بیشک خدای جهان جمعیتی را میآفریند که آنان مرتکب گناه شوند و استغفار و طلب آمرزش نمایند تا غرض نهائی از خلقت این نشانهی عالم حاصل شود [304] .
پس به تعبیر علمی این دو بعد مقوّم آدم میباشد و با زوال یکی از آندو حقیقت انسان زایل خواهد شد، و روی همین جهت است که قرآن در آخرت هم به «سابقون» که مقربان درگاه الهی هستند، پاداشی که میدهد از بعد همین لذتهای مادی است.
«والسابقون السابقون أولئک المقربون فی جنات النعیم ثلة من الأولین و قلیل من الاخرین علی سرر موضونة متکئین علیها متقابلین یطوف علیهم ولدان مخلدون بأکواب و أباربق و کأس من معین لایصدعون عنها ولا ینزفون و فاکهة مما یتخیرون ولحم طیر مما یشتهون وحور عین کأمثال اللؤلؤ المکنون جزاء بما کانوا یعملون» [305] .
سابقون پیش گامند، آنان مقربان هستند در بهشتهای پر از نعمت، گروهی از پیشینیان و اندکی از آیندکان در تختهای منظم و زیبا تکیه زده، بوسیله خردسالان با کوزهها و شرابهای آخرت که نه تهوع دارد و نه درد سر و میوههای دلخواه و گوشت پرندگان و حوریانی که مانند مروارید میدرخشند پذیرائی میشوند و این پاداش کردار آنهاست....
میبینیم قرآن کریم برای «سابقون» که مقربان هستند در امتداد زندگی آخرت هم با توجه به بعد مادی که متناسب با گوشت برندگان و حوریان و غلمان است پاداش میدهد [306] .
[ صفحه 347]
هدف از قدم نهادن آدمی در این کرهی خاکی
قرآن کریم میفرماید: «وما خلقت الجن والإنس إلا لیعبدون» [307] جن و انس را نیافریدم مگر اینکه آنان عبادت کنند... قرآن کریم هدف از آمدن به این تیره خاک را عبادت ذات باری تعالی معرفی مینماید. اینک ببینیم مراد از عبادت چیست؟
ابتداء تصور میشود عبادت همان نماز و روزه و حج است ولی مراد از عبادت در آن قالبها خلاصه نمیشود بلکه مراد، نهایت خضوع و
[ صفحه 348]
دل بستگی به معبود است که از درک عظمت او سرچشمه میگیرد و اینکه جن و انس دریابند که خود و همهی موجودات جز فقر و ربط محض بمعبود حقیقت دیگری ندارند و او به همه هستی احاطه دارد. و خلافتی را که بر دوش او نهادهاند فقط با پیاده کردن برنامههای همه جانبه و حیات بخش او میتواند بانجام رساند. و سعادت هر دو عالم با عملی ساختن آن برنامه امکانپذیر است، زیرا لازمهی اذعان و اعتقاد به اینکه ذات احدیّت جامعهی بشریت را در همهی ابعاد زندگی به کاملترین برنامهای که فراتر از آن متصور نیست بوسیله سفیران خود راهنمائی فرموده، پیاده کردن همان برنامه در جهات زندگی خود میباشد. و همین پیاده کردن آن برنامه در مقام عمل مصداق تذلل و عبادت میباشد هرچند بصورت ظاهر رسیدگی به مزرعه و یا سایر شئون زندگی باشد. و بر همین اساس است که امامان ما (ع) به تمام ابعاد زندگی خود رسیدگی میفرمودند و آنرا برترین عبادتها شمرده و سنت اسلامی معرفی مینمودند و غلبه بعدی را بر بعد دیگر عجز و اعمال و تضییع حق میدانستند. برای نمونه، ملاقات یکی از صوفیان را با حضرت باقر علیهالسلام میآوریم:
زاهد و صوفی معروف، محمد بن منکدر که از بزرگان عامه بود میگفت: من هرگز نمیدانستم علی بن الحسین فرزندی دارد که از خود او بهتر است تا محمد بن علی (ع) را دیدم خواستم او را اندرز گویم اما او مرا اندرز داد. یارانش پرسیدند چگونه او ترا اندرز داد؟
گفت: روزی که هوا به شدت گرم بود به خارج مدینه رفته بودم ناگهان از دور مردی را باقامت رسا دیدم که تکیه بر دو بنده خویش کرده، او را نشناختم پیش خود گفتم حتما یکی از ثروتمندان قریش است که حرص دنیا او را وادار کرده که در این شدت گرما، بیرون
[ صفحه 349]
بیاید، باید او را اندرز دهم. آنگاه به نزدیک وی رفتم او در حالیکه عرق میریخت جواب رسائی داد. او را گفتم تو یکی از بزرگان قریش هستی در این گرما در پی دنیا هستی! اگر ترا اجل فرا رسد چکار میکنی؟
وی جواب داد: اگر در چنین حالی اجل مرا دریابد، مرا در طاعت و فرمانبرداری حق دریافته است. زیرا من در پیرو فرمان او خود و خانوادهام را از تو و مردم دیگر بینیاز میسازم. محمد بن منکدر! اگر اجل مرا در حال نافرمانی خدای متعال درمییافت جای نگرانی و ترس بود. محمد بن منکدر گفت: یاران بدینسان من میخواستم او را پند دهم اما او مرا پند داد [308] .
مولای متقیان (ع) در نهجالبلاغه میفرماید:
«فان الله لم یخلقکم عبثا ولم یترککم سدی ولم یدعکم فی جهالة ولا عمی... و أنزل علیکم الکتاب تبیانا لکل شیء وعمر فیکم نبیه أزمانا حتی أکمل له ولکم فیما أنزل من کتابه دینه الذی رضی لنفسه وأنهی إلیکم علی لسانه محابة من الأعمال و مکارهه...» [309] .
خداوند متعال شما را عبث نیافرید و مهمل و بی تکلیف نگذاشت و در نادانی و کوری رها نساخت... و بر شما کتاب فرستاد که روشنگر هر چیز است و پیامبر خود را مدتی در میان شما زندگی بخشید تا فرامین کتاب دینی که خدا پذیرفته است تکمیل کند و با زبان وی شما را بآنچه که از اعمال دوست دارد و آنچه را که دوست ندارد آشنا سازد.
[ صفحه 350]
از این رو از دیدگاه قرآن غرض از آمدن انسان به این کره خاکی آنست که بشر در پرتو خط مشی انبیاء به تکامل همهی ابعاد وجودی خویش پردازد و دستورات خدای متعال را در همه شئون زندگی که ضامن سعادت هر دو جهان است پیاده نماید، و از عهدهی خلافت الهی برآید. پس غرض از آمدن به این کره خاکی کاملا مشخص و هدف معلوم گردید. دیگر انسان در زندگی سردر گم نیست. و فرمودهی بانوی عصمت و طهارت (ع) «کشف عن القلوب بهمها» از دلها سر درگمی را برداشت... اشاره بهمان نکته است که در مکتب انبیاء سر درگمی نیست و مسیر انسان مشخص است.
آدم و استفاده از نعمات
اشاره
قرآن میگوید انسان برتر از همه موجودات است.
«لقد کرمنا بنی آدم وحملناهم فی البر والبحر و رزقناهم من الطیبات و فضلناهم علی کثیرممن خلقنا تفضیلا» [310] .
بدرستی ما به بنیآدم بزرگواری بخشیده و آنان را در دشتها و دریاها وا داشته و از طیبات و لذائذ روزی داده و بر بیشتر مخلوقات برتری دادیم...
برتری انسان در این آیه بجهت عقلی است که باو داده شده است که با آن خیر و شر و سودمند و مضر را تشخیص میدهد و اثر آن تسخیر قوای طبیعت در جهت منافع خود میباشد، تا بآن وسیله نظام حاکم بر طبیعت را بدست آورد.
[ صفحه 351]
آدم علیهالسلام در سکنای موقت خود در بهشت غرق نعمتهای الهی بود. دارای خلقتی هماهنگ و موزون بود و نعمتهای بهشتی داشت که بوسعت، از همهی آنها استفاده برده و بهرهمند شود «کلا منها رغدا» [311] .
یعنی: با وسعت از نعمتهای بهشتی استفاده نمائید... اما از طرفی هم مراعات حکمت و مصالح لازم ایجاب میکرد، محدودیتی بسیار اندک داشته باشد. این تصویری از خلقت موزون انسان است که در حضرت آدم نمایش داده شده است چنانکه او از وسعت و فراخنای معیشت لازم بوجودش برخوردار و محدودیت وی اندک بود. محدودیت انسان هم نیز در برابر وسعت نعمتهای بیشمار که در اختیار وی گذاشته شده اندک میباشد. علی علیهالسلام در نهجالبلاغه میفرماید: «فما أحل لکم أوسع مما حرم علیکم» [312] آنچه بشما حلال شده بیشتر و وسیعتر از چیزهائی است که به شما حرام گردیده... پس آنچه از درون گراهای افراطی مانند ابراهیم ادهم و مانند او در کنارهگیری و تحریم عملی با ترک مطلق طیبات که در کتابهای اخلاقی مانند احیاءالعلوم حکایت شده بر خلاف قرآن و سنت رسول اکرم صلی الله علیه و آله میباشد.
اما مخالفت با قرآن
«یا أیها الذین آمنوا لاتحرموا طیبات ما أحل الله ولا تعتدوا ان الله لایحب المعتدین»
«وکلوا مما رزقکم الله حلالا طیبا واتقوا الله الذی أنتم به مؤمنون» [313] .
[ صفحه 352]
ای ایمان آورندگان! چیزهائی که هماهنگ با طبیعت شما که خدا بر شما حلال نموده بر خود حرام نکنید و راه تجاوز نگیرید چه اینکه خدا تجاوزکاران را دوست ندارد.
و بخورید از روزیهای حلال و گوارای الهی و از خدائی که باو ایمان آوردهاید پروا داشته باشید.
میبینیم خدای متعال مومنان را از حرام کردن آنچه که حلال شده باز میدارد. تحریم حلال دو گونه است. حرام نمودن بعنوان تشریع و قانون گذاری در برابر قانون خدا. حرام نمودن یعنی الزام به ترک یکی از مباحات. هر دو قسم را خدای متعال نهی نموده هر دو از موارد عدم خضوع به احکام الهی است.
نکتهای که در آیه شریفه است خدا نفرمود: لاتحرموا ما أحل الله لکم... آنچه بر شما حلال شده بر خرد حرام نکنید. بلکه فرموده: لا تحرموا طیبات ما أحل الله لکم... قید کلمه طیبات برای اشاره به علت نهی است که تحریم آنچه خدا حلال فرموده از آنکه تجاوز از حریم بندگی خدا و عدم خضوع به قانون الهی است بیرون رفتن از قانون فطرت است زیرا فطرت انسان با آنچه حلال شده هم آهنگ است. پس آنچه از آیه استفاده میشود بطور خلاصه این است:
1- مراد از تحریم حلال، التزام به ترک حلال است، خواه در عقیده و خواه در عمل.
2 - متعلق تحریم آنچیزیست که حرام نباشد، خواه مباح و یا مستحب و یا واجب باشد.
3- اعتداء یعنی تجاوز بر سلطنت تشریعی ذات مقدس احدیت و یا تجاوز از حریم فرمان برداری و عدم خضوع در قبال فرمان اوست و بیرون رفتن از مرزی است که خدای متعال قرار داده است.
[ صفحه 353]
این معنا همان گونه که در محرمات صورت پذیر است در خودداری از آنچه که حلال شده نیز صورت میگیرد و هر دو ضد فرمانبری و تسلیم و انقیاد در برابر خدای متعال است.
مخالفت با سنت
در تفسیر همین آیه شریفه از امام صادق علیهالسلام آمده که این آیه در خصوص جمعی از صحابه نازل شده، زیرا آن چند نفر با خود قراری گذاشتند، یکی سوگند یاد کرد که شبها را اصلا نخوابد. دیگری سوگند خورد هرگز در روز افطار ننماید. و عثمان بن مظعون سوگند خورد هرگز با همسرش نزدیکی نکند. تا روزی همسر عثمان بن مظعون که زن زیبائی بود بر عایشه وارد شد. عایشه پرسید ترا بی آرایش میبینم!؟
گفت: آرایش به خاطر چه کسی! بخدا قسم مدتها است که شوهرم مرا ترک گفته و پلاس پوشیده و دنیا را ترک کرده.
عایشه این ماجرا را به رسولالله صلی الله علیه و آله گزارش کرد.
رسولالله (ص) فرمان اجتماع عمومی داد. مسلمانان در مسجد اجتماع نمودند، رسولالله صلی الله علیه و آله به منبر تشریف برد و فرمود:
«ما بال أقوام یحرمون علی أنفسهم الطیبات الا إنی أنام باللیل وأنکح وأفطر بالنهار فمن رغب عن سنتی فلیس منی»
چرا گروهی طیبات را بر خود حرام کردهاند. آگاه باشید من! میخوابم و با همسرم همبستر میشوم و در روز اظار میکنم این است
[ صفحه 354]
سنت من و هرکس از سنت من دوری گزیند از من نیست [314] .
و در تفسیر مجمعالبیان به تفصیل دیگری این روایت را آورده و این قسمت ذیل در آنجا آمده است:
«ثم قال: إن لأنفسکم علیکم حقا فصوموا وافطروا وقوموا ونوموا فانی أقوم وأنام وأصوم وأفطرو آکل اللحم والدسم وآتی النساء ومن رغب عن سنتی فلیس منی»
برای نفس خودتان و خواستههای آن بر شما حقی است که باید مراعات کنید. بنابراین روزه بگیرید و روزها افطار هم بکنید شبها را هم بخوابید و هم برای عبادت بیدار شوید زیرا روش من این است که هم شبها را میخوابم و برای عبادت بیدار میشوم و روزهائی را روزه میگیرم و روزهائی را هم افطار میکنم و از گوشت و چربی میخورم و با زنان میخوابم. این است روش من و هرکس از روش من دوری گزیند از من نیست.
در بخشی از عهدنامه امیرالمؤمنین (ع) به محمدبن ابیبکر در زمان انتصاب وی به فرمانروائی مصر چنین آمده:
«واعلموا عباد الله ان المتقین ذهبوا بعاجل الدنیا وآجل الاخرة فشارکوا أهل الدنیا فی دنیاهم ولم یشارکوا أهل الدنیا فی آخرتهم سکنوا الدنیا بأفضل ماسکنت واکلوها بأفضل مااکلت فحظوا من الدنیا بما حظی به المترفون واخذوا منها ما أخذه الجبابرة المتکبرون ثم انقلبوا عنها بالزاد المبلغ والمتجر الرابح. أصابوا لذة زهد الدنیا فی دنیاهم» [315] .
بدانید بندگان خدا که متّقین نعمت دنیا و آخرت را بردند. چه اینکه در دنیای اهل دنیا شریک شدند ولی در آخرت با آنها شریک
[ صفحه 355]
نیستید. در دنیا به بهترین نحو سکونت کردند و از بهترین خوردنیها خوردند و از دنیا همچون خوش گذرانان بهرهمند شده و آنچه جباران متکبر از این دنیا بهره یافتند آنان نیز یافتند سپس از این دنیا با توشه کافی و تجارت سودمند بیرون شدند و به لذت زهد دنیا در دنیاشان دست یافتند. از مجموع این روایات، پیداست که مراد از تحریم تحریم بعنوان قانون گذاری نبوده بلکه تعهد و التزام در عمل است.
غریزه زیباطلبی
علاوه بر اینکه از ضروریات در خوراک و پوشاک و مسکن که در دسترس انسان گذاشته شده آدمی غریزهی دیگر دارد و آن غریزه زینت خواهی و زیباطلبی است. در طبیعت آدمی طبع تجمل موجود است که دست قدرت الهی آنرا نهاده و بطور مسلم در تسویه این خلقت موزون لازم بوده که نهاده شده است. «الذی خلق فسوی» آفریدگاری که آفرید و آنرا موزون و متعادل ساخت...
«یابنی آدم قد أنزلنا علیکم لباسا یواری سوأتکم و ریشا» [316] .
ای فرزندان آدم! به شما لباس فرو فرستادیم که شما را بپوشاند و زینت طلبی شما را تأمین نماید...
قرآن با فراهم نمودن اسباب تجمل و زیبا دوستی سنت گذاشته است.
«والأنعام خلقها لکم فیها دف و منافع و منها تأکلون ولکم فیها جمال حین تریحون و حین تسرحون» [317] .
[ صفحه 356]
چهار پایان را به خاطر شما آفرید که برای شماست در آنها وسائل گرم کننده و منفعتهای دیگر و استفاده از گوشت آنها (اینها ضروریات اولیه است سپس برای اشباع غریزه زیباطلبی میفرماید) و برای شماست در آنها زیبائی هنگامیکه آنها را بشبانگاه به جایگاهشان و صبحگاهان برای چریدن رها میسازید و هرگز این غریزه زیبادوستی و تجمّل خواهی با اصل نیایش و پرستش منافات ندارد، چنانکه در آیهی شریفه میفرماید:
«یابنی آدم خذوا زینتکم عند کل مسجد» [318] .
ای فرزندان آدم! زینت خود (لباس خوب) را در هر عبادتگاه بپوشید.
زینت [319] آنرا میگویند که جلب نظر کرده و دلها را بخود میکشد و میگویند: «یالیت لنا مثل ما أوتی» ای کاش ما را هم مانند آنچه به او داده شده میبود.
باز در آیه دیگر میفرماید: «قل من حرم زینة الله التی أخرج لعباده والطیبات من الرزق» [320] .
بگو کی زینتهائی را که خدا برای بندگانش آورده، و طیبات از روزی را حرام نموده است؟
خدا خود در موزون و هم آهنگ بودن خلقت، این کشش را در
[ صفحه 357]
فطرت انسان نهاده پس چگونه میشود آنرا تحریم و منع نماید.
طیّب، ملائم و هم آهنگ طبیعت انسان از هرچه که تغذیه میکند یا در آن آسایش میکند و یا رفع نیاز او را در یک جهتی از جهات میکند، همه طیبات رزق است.
خدای متعال در آیهی فوق اعلام نمود که از راه الهام فطری و درخواست غریزی، زینت را برای بندگانش ظاهر ساخته است، مسلم است فطرت انسان جز بآنچه که ضرورت دارد الهام نمیشود و دلیلی بهتر بر جایزالانتفاع بودن چیزی بهتر از احساس نیاز و میل طبیعی به آنچه که نیاز را برطرف میسازد نیست.
نیاز با تعبیر عمیقتر یعنی وسیله ارتباط طبیعت انسان به آنچه که مکمل وجود و برطرف سازندهی خلاء و کمبودها در وجود او میباشد. از اینرو است که قرآن کریم از راه استفهام انکاری میگوید: قل من حرم زینة... متذکر میکند که جایز بودن استعمال زینت و طیبات رزق در ارتباط با پایگاه فطری خود انسان است.
دائرهی محدودیتها
همانطوریکه در قبل گفتیم برنامهی زندگی جامعه بشری در تصویر آدم (ع) مجسم شده پس از بیان زینتها و طیبات رزق همانطوریکه آدم (ع) در مقابل نعمتهای زیاد مرزی برایش مشخص شد که بآن مرز نزدیک نشود «لاتقربا هذه الشجرة» برای انسان هم نیز محدودیتهائی است که باید مراعات نموده و تجاوز ننماید
خلاصهی آن محدودیت در این آیه بیان شده است:
«قل إنما حرم ربی الفواحش ما ظهر منها وما بطن والاثم والبغی بغیر الحق وأن
[ صفحه 358]
تشرکوا بالله مالم ینزل به سلطانا وأن تقولوا علی الله مالا تعلمون» [321] .
بگو پروردگار من معصیتهای بزرگ چه ظاهری و باطنی و گناه و ظلم بدون حق، و بدون دلیل بر خدا شریک قرار دادن و چیزی را که نمیدانید دربارهی خدا گفتن حرام فرموده است...
خداوند متعال فهرست منهیات را در این آیه برشمرده است:
1- منهیات در کارهائی که از آدمی سر میزند دو قسم است ظاهری و باطنی
2- نکردنیهائی که در گفتار و عقیدهها است. و این راجع به افراد هم نوع است که آنرا در آیه «بغی بغیر حق» نامیده است. و یا دارای قبح آشکار و زیاد است که آنرا «فاحشة» نامیده است مانند زنا و لواط [322] که از هر دو عمل زشت در آیه دیگر «فاحشة» یاد کرده است.
3- نکردنیهائی که از انسان سر میزند و موجب خواری و انحطاط وی میگردد مانند میگساری، قماربازی و نظائر آن که آنرا «اثم» نامیده است.
4- نکردنیها در دائره عقیده، شرک بخدا، و افتراء بساحت مقدس الهی است.
پس از روشن نمودن خلاصه محرمات با قاطعیت در آیه دیگر میفرماید:
[ صفحه 359]
«یابنی آدم إما یأتینکم رسل منکم یقصون علیکم آیاتی فمن اتقی وأصلح فلا خوف علیهم ولاهم یحزنون» [323] .
ای فرزندان آدم! هرگاه پیامبرانی از خود شما مبعوث شدند و آیات مرا برای شما بازگو کردند هرکسی که پروا داشته و در صدد اصلاح باشد از برنامه آنان پیروی نموده و دیگر بر آنان بیم و اندوهی نیست.
و نیز مسئلهای که قرآن دربارهی آدم فرموده مسئلهی ستیزه جوئی و درگیری افراد انسانی است که موجب اختلافات در میان جامعه بشری است و از دائره اختلافات وقتی انسان میتواند سالم بیرون بیاید که از مکتب وحی، پیروی نماید:
«قال اهبطا منها جمیعا بعضکم لبعغی عدو فاما یأتینکم منی هدی فمن تبع هدای فلایضل ولا یشقی» [324] .
گفت هر دو فرو آئید بعض از شما بر بعض دیگر دشمن خواهد بود در این میان هر وقت از طرف من فردی هدایت گر و روشنگری آمد تبعیت از هدایت او موجب عدم ضلالت و شقاوت خواهد بود [325] .
از آیه استفاده میشود که درگیریها و اختلافات در نسل آدم پایدار خواهد بود و در این میان روشنگر فقط مکتب وحی است که با قاطعیت هرچه تمامتر بیان شده است که پیروی موجب عدم گمراهی و عدم بدبختی خواهد بود.
[ صفحه 360]
پس امتیاز برنامهی الهی که با سفیرانش در جامعه بشریت تبلیغ میشود فاقد هرگونه بی هدفی و سر درگمی و بلاتکلیفی است که یادگار نبوت (ع) به یکی از ویژگی دعوت پدرش تاکید میفرماید: «کشف عن القلوب بهمها» قلبها و عقلها را از حیرت و سر درگمی روشن ساخت.
حاصل عملکرد پیامبر در دوران زندگی
متن: قام فی الناس بالهدایه وأنقذهم من الغوایة و بصرهم من العمایة
شرح: قیام کرد برای هدایت مردم و نجات آنها از گمراهی، و بینائی دادن از کوری و هدایت آنان به دین پایدار و راه راست.
پس از پایان رسالت، خدای سبحان او را به سوی خود برگرفت، نه از راه دلتنگی و سیر شدن از این جهان، بلکه به علت آنکه پایان وظیفه بود و خود با اختیار نه اکراه و اجبار و ترجیح آخرت بر دنیا بسوی او رفت. «یا أیتها النفس المطمئنة ارجعی الی ربک راضیة مرضیة فادخلی فی عبادی وادخلی جنتی» [326] ای صاحب نفس استوار (رسالت بر دوش) خشنود و سرافراز از انجام وظائف سنگین پیامبری، اینک بسوی پروردگارت برگرد که هم خود خشنود و هم پروردگار خشنود است، پس بعد از انجام رسالت در زمرهی بندگان مقرب من واصل به و بهشت جاویدان وارد شو.
[ صفحه 361]
خلاصهی این بخش
بشر عاقل و متفکر نمیتواند در برابر سئوالات و ابهاماتی که در درونش مطرح میشود بیتفاوت بماند او از خود میپرسد از کجا آمده، و چرا آمده؟
و اصلا بشر چه عنصری است، باید چکار کند، و سرانجام به کجا خواهد رفت؟
مکتبها با بعد وسیعی که دارند میخواهند باین سئوالات پاسخ دهند ولی انبیاء باین سئوالات جواب قاطعی داده و هشدار میدهند که سرکشی از تعلیمات آنان جامعهی بشری را در ورطهی سقوط قرار خواهد داد. بشر در برابر هشدار انبیاء بیش از دو راه ندارد:
اول- یقین به کذب انبیاء
دوم- تحصیل تامین به همان گونه که خود انبیاء میگویند.
اولی محال و دومی متعین است.
قرآن حقیقت انسان را در داستان حضرت آدم (ع) مجسم نموده که حقیقت انسان چیست، و از کجا آمده و به کجا خواهد رفت.
با تعیین کردن هدف نهائی انسان در عبودیت ابهام را از خلقت انسان برداشته.
مراد از عبادت تنها مراسم ظاهری آن نیست بلکه تذلل و نهایت خضوع در برابر خدا، و آنهم عبارت از پیاده کردن برنامهی خدائی در تمام شئون زندگی میباشد.
با نمایش- أن تاکلا منها رغدا- خطاب به آدم که بطور فراخ از طیبات بهشت استفاده نمائید و از درخت محدودی خودداری کنید
[ صفحه 362]
تجسم آن در این دنیا: کلوا من الطیبات... و وسعت حلال نسبت به حرام در هر قسمت است. پس سخت گیریها و زهدهای هندی به ظاهر اسلامی و کوبیدن غریزهها خلاف کتاب و سنت است. تشریح خلقت انسان و وجود دو بعد متضاد و غریزهی زیبا طلبی و لزوم اشباع هر دو غریزه.
[ صفحه 365]