0

شرح خطبه حضرت زهرا (سلام الله علیها )(منبع سوال5 , 6 ,7)

 
ravabet_rasekhoon
ravabet_rasekhoon
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : دی 1392 
تعداد پست ها : 8847
محل سکونت : اصفهان

شرح خطبه حضرت زهرا (سلام الله علیها )(منبع سوال5 , 6 ,7)

فرق میان فطرت دل و فطرت عقل؟

اشاره

وضمن القلوب موصولها. چقدر این جمله لطیف و در عین حال عمیق است، تعجب نیست چون یادگار نبوت و آئینه‌ی تمام نمای: أوتیت جوامع الکلم (همه فضیلتها بمن بخشیده شده) است. با این جمله کوتاه فطری بودن توحید را بشرحی که انشاءالله خواهیم نوشت بیان فرموده.
معنای تحت اللفظ چنین است: کلمه‌ی (لا إله الا الله) در میان قلبها گذاشته شده. و آنچه ازاین کلمه در میان قلبها بسته شده جز بستگی به ذات «الله» نیست، و بعبارة دیگر این کلمه جزئیست بسته شده که در ضمن دلها جا داده شده، مخصوصا بقرینه‌ی جمله‌ی بعدی که این کلمه نیز جز تعقلی است که فکر را روشن میسازد، بخوبی روشن میشود که مراد اعتقاد و اذعان فطری بذات احدیت است. قرآن کریم و احادیث ائمه معصومین (ع) دلالت دارد باینکه در باطن آدمی نیز کشش و انجذابی است به نیروی مرموز. برای اینکه استدلال از راه فطرت درست روشن شود باید فرق میان فطرت عقل و فطرت دل و وجدان توضیح داده شود.
در منطق، اصطلاحی هست و آن اینکه میگویند یکی از براهینی که علم یقینی می‌آورد قضایای فطری است و آنها قضایائی است که دلیل آنها احتیاج بفکر ندارد زیرا همواره در ذهن آماده است. مثل اینکه عقل میگوید دو یک پنجم ده است این حکم هرچند بدیهی است اما با همه این احتیاج بحد وسط دارد زیرا ده تقسیم شده به پنج و دو و هر عددی که قابل تقسیم به او چهار عدد نظیر آن باشد آن عدد یک پنجم آن عدد است پس نتیجه می‌گیریم که 2 یک پنجم ده

[ صفحه 227]

است. این فطرت عقل است و در قضایای استدلالی بکار میرود.
فطرت دل یعنی انسان برحسب غریزه و خلقت خود خداجو آفریده شده خداجوئی مانند سایر غرائز در باطن آدمی نهاده شده همچون غریزه میل بمادر در کودک. این غریزه به آگاهی نفس است و بصورت غیرشعوری در بشر وجود دارد بدون اینکه در سطح شعور ظاهری انعکاسی ازاین میل باشد.

همچو میل کودکان با مادران
بهر میل خود نداند در لبان [200] .

جزء عقل این از آن عقل کل است
جنبش این سایه زآن شاخ گل است

غریزه خدا خواهی نوعی جاذبه‌ی معنوی است میان کانون دل و احساسات انسان از یک طرف و کانون هستی و مبدء اعلی از طرف دیگر.

در انسان دو من هست!

روان شناسان اسلامی بنور اسلام باین حقیقت پی برده‌اند که غیر از (من) ظاهری در وجودش (من) دیگر مستتر است و او را خواست و نوائی دیگر و متصل بآنسو میباشد.

دو دهان داریم گویا همچونی
یک دهان پنهانست در لبهای وی

یک دهان نالان شده سوی شما
های و هوئی درفکنده درسما

و به تعبیر دیگر:

تو یکی تو نیستی ای خوش رفیق
بلکه گردونی و دریائی عمیق

چنانکه روان کاوان قرن اخیر پی برده‌اند که در پس این پرده من

[ صفحه 228]

ظاهر من باطن وجود دارد. اما اختلاف دارند که آیا من باطن اصالت دارد و یا همین من ظاهری است که به باطن گریخته و من باطن را تشکیل داده. و برخی باصالت شعور باطن ایمان و اعتراف دارند و شعور مذهبی را اصیل و مستقل در سرشت انسان میدانند و این درک سرشتی در انسان موجود است نهایت اینکه تقلید از جامعه و محیط پرده روی این فطرت اصیل میکشد چنانکه در اثر سانحه‌ای آن پرده از سیمای فطرت برطرف میشود و آینه صاف فطرت نمودار میگردد. قرآن کریم باین فطرت ناخودآگاه تذکر میدهد: «قل أرأیتکم إن أتاکم عذاب‌الله أو أتتکم الساعة، أغیر الله تدعون إن کنتم صادقین بل إیاه تدعون فیکشف ما تدعون إلیه إن شاء و تنسون ماتشرکون» [201] بگو ای پیغمبر مرا آگاه کنید اگر عذاب خدائی یا روز رستاخیز در رسد آیا غیر از او را می‌خوانید اگر از روی صدق و راستی توجه کنید!؟ (ارجاع بفطرت) و یا فقط او را میخوانید و آنچه شریک قرار داده بودید آنها را فراموش می‌کنید! و چنانچه مشیت خدا تعلق گرفت، گرفتاری را برطرف میسازد.
در روایتی که از طریق فریقین نقل شده در تفسیر فخر رازی از امام صادق (ع) نقل می‌فرماید: روی أن بعض الزندقة أنکرالصانع عند جعفر الصادق (ع) فقال جعفر (ع) هل رکبت البحر؟ قال نعم. قال هل رایت أهواله (جمع هول) قال بلی هاجت یوما ریاح هائله، فکسرت السفن و غرفت الملاحین. فتعلقت أنا ببعض ألواحها ثم ذهب عنی ذلک اللوح فإذا أنا مدفوع فی تلاطم الأمواج حتی دفعت إلی الساحل فقال جعفر (ع) قد کان اعتمادک من قبل علی السفینة والملاح ثم علی اللوح حتی تنجیک فلما ذهبت هذه الاشیأء عنک هل أسلمت للهلأک أم کنت ترجو السلامة بعد؟ قال بل رجوت السلامة، قال ممن

[ صفحه 229]

کنت ترجوها؟ فسکت الرجل! فقال جعفر (ع) إن الصانع: هو الدی کنت ترجو و فی ذلک الوقت هوالدی أنجاک من الغرق. فأسلم الرجل بیده [202] .
افردی از بی دینان در نزد امام صادق (ع) وجود پروردگار را انکار نمود. حضرت صادق (ع) سئوال فرمودند: مسافرت دریا کرده‌ای؟ گفت آری. فرمودند: آیا گرفتار امواج دریا شده‌ای؟ گفت بلی. روزی بادهای سخت و وحشتناکی درگرفت و کشتی‌ها و ملاحین غرق شدند و من برای نجات خود را به لوح درهم شکسته‌ی کشتی آویزان نمودم و طوفان و تلاطم مرا باین طرف و آنطرف میراند تا اینکه مرا بساحل پرتاب کرد. حضرت فرمودند: قبل از غرق شدن کشتی و ملاح بر کشتی و ملاح اعتماد داشتی سپس بعد از غرق شدن به لوح که ترا نجات دهد وقتیکه تمام این وسائل از بین رفت آیا مرگ خود را حتمی میدانستی و یا امیدوار بودی که زنده بمانی؟ گفت امیدوار بودم که زنده بمانم. فرمودند از چه کسی امیدواری داشتی!؟ در اینجا مرد ساکت شد. حضرت فرمودند پروردگار همان مبدئی است که توبه او امیدوار بودی و همان ترا از غرق شدن نجات بخشیده. پس از این گفتگو در نزد حضرت مسلمان شد.
این دلیل فطرت واین بسستگی است که بالاتر از نیروی تعقل، شخص را بسوی خدا جذب میکند و عبادتها در شرع برای تقویت این غریزه و محکم کردن این، پیوند فطری است.

[
صفحه 230]

نظم در موجودات جهان

اشاره

وأنار فی التفکر معقولها. و تعقل این کلمه (توحید) در فکر روشنی پدید می‌آورد.
در جمله‌ی سابق با جمله‌ی کوتاه اشاره کرد که قلب‌ها از سرشت بخدا بسته هستند و در فطرت آنها آمیخته میباشد. و در این جمله می‌فرماید تعقل و(پی بردن بوجود خدا) در عقلها روشن است. و مرجع بحث میان توحید و مادیگری بعد از اعتراف و اقرار هردو دسته باینکه موجودات جهان کنونی خود بخود بوجود نیامده‌اند باین نکته است که آیا پیدایش آنها از مبدئی که دارای علم و اراده است سرچشمه گرفته یا از طبیعت فاقد شعور بر حسب تصادف بوجود آمده؟ دراین زمینه بهترین راه حل و صراط مستقیم خداشناسی همان است که در دفتر وجود و کتاب هستی مطالعه‌ی دقیق بنمائیم و از نظم و هدف و حکمت که نمایانگر مبدء تواناست می‌بینیم و به آفریدگار عالم هستی ایمان می‌آوریم. روی همین انگیزه است که قرآن کریم با تأکیدات بسیار بشر را بمطالعه در خلقت و ساختمان موجودات برای شناسائی خداوند سوق میدهد و در نهج‌البلاغه و روایات وارده از ائمه معصومین (ع) مانند (توحید مفضل) تأکیدات بسیاری شده که جامعه‌ی بشری در آیات بسیار و نشانه‌های علم و حکمت و اراده‌ی پروردگار متعال در جهان آفرینش دقت نموده جان خود را روشنی بخشند.
اینک روش استدلال را بیان مینمائیم: فطرت بشری وقتی که در کاوشهای علمی برای بدست آوردن آثار تمدن باستانی که دست بکاوشهائی میزنند چه بسا در طبقات زمین تخته سنگهائی را بریده

[ صفحه 231]

و تراشیده پیدا می‌کنند که شباهت کامل به ابزار و آلات آهنی دارد که فعلا نیز مورد استفاده است مانند داس واره و چاقو و پیکان. کاوشگران پس از دستیابی بآن ابزار و آلات به چند موضوع یقین پیدا میکنند: 1- اینها ساخته دست بشر و همه برای مقصدی درست شده‌اند مثلا داس بآن هیئت مخصوص برای درو کردن درست شده چاقو برای بریدن آنچه احتیاج به بریدن دارد. 2- آنها از شعور و فکری برای مقصد مخصوصی صادر شده. 3- سازنده‌ی آنها اراده و اختیار داشته. 4- بهراندازه و شکل و هیئت خاصی که ساخته شده با غرض خاصی که منظور بوده تطبیق می‌نماید و بهمان درجه نمایانگر دانش و حکمت سازنده‌ی آنست. مثلا اگر ساعتی دارید که دارای صفحه زیبا و دارای سه عقربه‌ی بزرگ و کوچک در روی آن صفحه به ترتیب خاص و فاصله حساب شده از شماره یک شروع شده و در شماره دوازده ختم میشود و فاصله، نشان دهنده‌ی شماره ساعت‌هاست و میان هر یک دو ساعت پنج خط و علامت‌های کوچک برای دقیقه‌ها وآنگاه در مرکز دو عقربه نصب شده برای تشخیص وقت از جهت ساعت و دیگری از جهت دقیقه و بفاصله معین عقربک دیگر برای تشخیص ثانیه‌ها قرار داده شد نخستین چیزیکه فهمیده میشود همانا نظم و ترتیب است که خواسته وقت مشخص شده واینکه کارهای آدمی منظم گردد و بهمه‌ی جهات برسد و از اوقات خود روی نظم و ترتیب حداکثر استفاده را بنماید در وقت خود بخوابد و باندازه کار کند و در نتیجه هیج یک از کارهایش فوت نشود بدیهی است برای نیل باین مقصد قوه فکر بفعالیت می‌افتد و در نتیجه چنین وسیله‌ای برای هدف منظور درست میشود. حال باین آیه شریفه دقت فرمائید: «وجعلنا اللیل والنهار آیتین فمحونا أیة اللیل و جعلنا آیة النهار مبصرة لتبتغوا فضلا من ربکم ولتعلموا عدد

[ صفحه 232]

السنین والحساب و کل شی‌ء فصلناه تفصیلا» [203] ما روز و شب را دو نشانه قرار دادیم بدین ترتیب که نشانه‌ی شب را محو نموده و نشانه‌ی روز را آشکار ساختیم تا اینکه به تکاپو پرداخته و از فضل الهی برخوردار شوید و نیز شماره‌ی سالها و حساب برای شما روشن شود. و ماهر چیزی را از همدیگر جدا و روشن ساختیم.
پس بدین ترتیب این قاعده‌ی کلی و عقلی است که: از همه کارها و پدیده‌ها حتی در سخن یک سخنور راهی برای یقین نمودن و بدست آوردن اینکه آن کار و یا پدیده از روی اراده و شعور و حکمت ساخته شده است. و این جز از خصوصیات هیئت و شکل و ساختمان آن پدیده که برای غرض و هدف خاصی ساخته شده از راه دیگری کشف نمی‌شود که سازنده‌ی آن دانا و حکیم است.
زیرا برفرض اگر خود سازنده در آن نقطه ظاهر میشد میگفت همه اینها را من درست کرده و ساخته من است باز برای پی بردن باینکه این گوینده شعور دارد و میخواهد سخنی را بفهماند و هذیان نمی‌گوید و مرض روانی ندارد لازم است که از نظام سخن و تطبیق آن با غرضش پی بشعور و علم و حکمت آن ببریم این قاعده در خلقت هم هست اگر برفرض محال صدای خدا را می‌شنیدیم که میفرمود خالق این موجودات من هستم باز جز راهی که گفته شد نیست زیرا از راه اینکه این صدا را صاحبی است و از نظم کلمات و تطابق با غرض کشف می‌کنیم که این همه عجایب آیات در آسمان و زمین و هستی خود انسان با بهترین نظام که مایه‌ی تحیر هربیننده آگاه دل میشود بهترین دلیل است که درپشت پرده‌ی این محسوسات صانع مرید و حکیم

[ صفحه 233]

و دارای اختیار هست. و واقعا پس از این همه مقدمات یقین‌آور شک کردن در مبدء متعال جای توبیخ و انکار هست همانطور که در قرآن می‌فرماید: «أفی االله شک فاطر السموات والأرض» [204] آیا چگونه در آفریدگار شک پیدا میشود!؟ خدائی که سازنده‌ی آسمانها و زمین است.
خلاصه اینکه عجائب نظم و همبستگی در آفرینش قابل شمارش نیست. هر گوشه را که می‌نگریم جز نظم و انطباق با مقصد خاص وهم‌آهنگی و جز آثار قصد و اراده در مخلوقات دیده نمی‌شود (و دراین باره در بخش هماهنگی نعمتها به تفصیل سخن رفت) و نیز در آیه دیگر در توضیح هماهنگی میفرماید: «وإذا قیل لهم اسجدوا للرحمن قالوا وما الرحمن!؟ أنسجد لما تامرنا و زادهم نفورأ تبارک الدی جعل فی السماء بروجا و جعل فیها سراجا و قمرا منیرا، و هو الدی جعل اللیل خلفة لمن أراد أن یتذکر أو أراد شکورا» [205] (هنگامیکه بآنها گفته شود که بخدای رحمن سجده کنید میگویند رحمن چیست!؟ آیا ما بچیزیکه تو امر میکنی سجده کنیم و این دعوت بسجده نفرت آنها را فزونی میدهد. (در جواب بگو) بزرگ است خدائی که در آسمانها برجها و در آنها چراغ و ماه فروزنده قرار داد و اوست خدائی که شب و روز را پشت یکدیگر قرار داد برای کسی که بخواهد متذکر شود و شکرگذاری نماید.
مولای متقیان بعد از توبیخ بعدم دقت در عجائب خلقت می‌فرماید: «ولو فکروا فی عظیم القدرة؟ وجسیم النعمة لرجعوا إلق الطریق و خافوا عذاب الحریق ولکن القلوب علیلة والبصائر مدخولة ألاینظرون إلی صغیر ما خلق

[ صفحه 234]

کیف أحکم خلقه واتقن ترکیبة، وفلق له السمع والبصر وسوی له العظم والبشر، انظروا إلی النملة فی صغر جثتها ولطافة هیئتها لاتکاد تنال بلحظ البصر ولا بمستدرک الفکر کیف دبت علی ارضها وصبت علی رزقها تنقل الحبة الی جحرها و تعدها فی مستقرها تجمع فی حرها لبردها و فی وردها لصدرها مکفول برزقها مزروقة بوفقها لا یغفلها المنان ولا یحرمها الدیان ولو فی الصفاء الیابس والحجر الجامس ولو فکرت فی مجاری اکلها فی علوها و سفلها و ما فی الجوف من شراسیف بطنها و ما فی الراس من عینها و اذنها لقضیت من خلقها عجبا و لقیت من وصفها تعبا! فتعالی الدی اقامها علی قوائمها و بناها علی دعائمها لم یشرکه فی فطرتها فاطر ولم یعنه علی خلقها قادر. ولو ضربت فی مذاهب فکرک لتبلغ غایاته ما دلتک الدلاله الا علی ان فاطر النمله هو فاطر النخله لدقیق تفضیل کل شی‌ء، و غامض اختلاف کل حی و ما الجلیل واللطیف والثقیل والخفیف والقوی والضعیف فی خلقه الاسواء» [206] .
اگر مردم در عظمت و توانائی و قدرت و بزرگی بخشش متعال فکر و اندیشه کنند براه راست باز می‌گردند و از مشقت و سختی آتش سوزان قیامت میترسند، ولکن دلها بیمار و بینائیها معیوب است! آیا نگاه نمی‌کنند حیوان کوچکی را که آفریده چگونه آفرینش آن را استوار و بهم پیوند کردنش را محکم گردانیده و با همه کوچکی برای آن گوش و چشم پدید آورده و استخوان و پوست به تناسب آراسته.
نگاه کنید به مورچه با کوچکی جثه و نازکی اندامش که به نگاه با گوشه‌ی چشم دیده نمی‌شود و باندیشه درک نمیگردد، چگونه مسیر خود را می‌پیماید و برای بدست آوردن روزیش می‌شتابد دانه را به لانه‌اش انتقال میدهد و آنرا در انبارش برای روز سختی آماده می‌کند

[ صفحه 235]

در تابستان برای زمستان و هنگام آمدن روزهای گرم برای وقت بازگشتن روزهای سرد دانه‌ها را گرد میآورد خداوند ضامن روزیش بوده مناسب حال راه روزیش را گشاده، پروردگار بسیار نعمت و بخشش دهنده از آن غافل نیست، و خداوند جزاء دهنده آنرا محروم و بی‌بهره نمی‌گرداند اگرچه در سنگ خشک و سنگ سخت باشد.
و اگر در مواضع خوردن و در بالا و پائین و آنچه در درون مورچه است از اطراف اضلاع شکمش و آنچه در سر آنست از چشم و گوش اندیشه کنی از آفرینش آن بشگفت آمده از وصف آن برنج درآئی، پس بلندتر از آنست که به اندیشه درآید، خدائیکه مورچه را بروی دست و پایش برقرار داشت و آنرا بر روی ستونها و اعضائش بنا کرد در حالیکه در آفرینش آن آفریننده‌ای شرکت نداشته و توانائی او را یاری نکرده است، و اگر راههای اندیشه خود را به پیمائی تا بانتهای آن برسی راهی نخواهی یافت باینکه آفریننده‌ی مورچه همان آفریننده‌ی خرما است بجهت دقتی که برای امتیاز هرچیز بکار برده، و اهمیت گوناگون بودن هر جانداری، بزرگ و خرد و سنگین و سبک و توانا و ناتوان در مخلوقاتش نیست مگر آنکه نسبت بقدرت خدای متعال یکسان است».
کوتاه سخن اینکه نظام دهشت‌انگیز خلقت و اتقان طبیعت، بهترین راه خداشناسی است و دلالت کافی دارد که مدبر و حکیم در نهایت علم و اراده پدید آورده چنانکه در آیه‌ی شریفه اشاره شد: أفی الله شک... شک در محسوسات است و روی سخن با کسی است که مرض روانی نداشته باشد و از فطرت و ناموس عقلی منسلخ نشده باشد. چنانکه در دعای بعد از زیارت جامعه ائمه المؤمنین (ع) می‌فرماید: «اللهم یاذا القدرة التی صدر عنها العالم مکونا مبروا علیها مفطورا تحت ظل

[ صفحه 236]

العظمة فنطقت شواهد صنعک فیه بانک انت الله لا اله الا انت مکونه و بارئه و مفطره ابتدعته لا من شی و لا علی شی و لا فی شی‌ء، ولا لوحشه دخلت علیک اذ لاغیرک ولا حاجه بدت لک فی تکوینه ولا لاستعانه منک علی الخلق بعده، بل انشاته لیکون دلیلا علیک بانک باین من الصنع فلایطیق المنصف لعقله انکارک، والموسوم بصحه المعروفه جحودک» [207] .
بارالها! ای دارنده‌ی قدرتی که جهان در سایه‌ی آن قدرت از نیستی بهستی درآمده و خلق شده به عظمت تو تمام هستی گواهی میدهد باینکه جز تو خدائی نیست که این جهان را نه از چیزی و نه بر چیزی و نه در چیزی آفریدی، این پدید آوری نه از راه وحشت است که بر تو چیره شده چه اینکه جز تو کسی نیست تا از او وحشت ایجاد شود!! و نه از راه نیازمندی در ایجاد این عالم و نه اینکه خلق را پس از آفرینش باستعانت بجوئی، بلکه غرض در ایجاد آن بود که همه دلیل و گواه باشند که تو مدبر و خالق این مصنوعات هستی و تو را کسی نیافریده پس کسی که در عقل خود انصاف را مراعات مینماید نمی‌تواند ترا انکار نماید و هم نیز کسی که شناختش مریض و علیل نیست ترا انکار نمی‌نماید.
پس بدینسان معلوم میشود که انکار چیزیکه دلیل وجود و قدرتش بیش از حد شمارش است، جز از کسی که قوه‌ی شناخت و تشخیص او مریض و علیل شده محملی ندارد.

[
صفحه 237
**پله=3
**عنوان=پایان گفتار در ذات
**متن=
معرفت و شناسائی ذات اقدس احدیت دارای مراتب و درجات است بائین‌ترین درجه آنست که از ادله و آثار صنعت بصانع پی ببرند و یقین کنند که پدید آورنده‌ی متعالی وجود دارد. این نحوه استدلال را که از اثر پی بموثر ببرند دلیل )إنی( میگویند.
عالی‌ترین و آخرین مرتبه‌ی شناخت عبارت از مشاهده‌ی عقلی و قلبی است. چنانکه در کافی از حضرت صادق )ع( روایت کرده که یکی از دانشمندان یهود از مولای متقیان )ع( پرسید یا امیرالمؤمنین هرگز خدای خودت را که پرستش میکنی دیده‌ای!؟ فرمود چگونه خدائی را که نه بینم عبادت خواهم کرد!؟ پرسید چگونه و بچه وسیله دیده‌ای؟ فرمود: لاتدرکه العیون بمشاهدة الأبصار من راته القلوب بحقائق الإیمان **زیرنویس=نهج‌البلاغه.]
-
دید او بوسیله‌ی این چشمها نیست بلکه قلبها او را با حقایق ایمان می‌بینند.
دریغ است سخنان سرور شهیدان را ختام مسک قرار ندهیم إلهی ترددی فی الآثار یوجب بعد المزار فاجمعنی علیک بخدمه توصلنی الیک کیف یستدل علیک بما هو فی وجوده مفتقر الیک ایکون لغیرک من الظهور ما لیس لک حتی یکون هو المظهر لک متی غبت حتی تحتاج الی دلیل یدل علیک و متی بعدت حتی تکون الآثار هی التی توصل الیک عمیت عین لا تراک علیها رقیبا و خسرت صفقه عبد لم تجعل له من حبک نصیبا منک اطلب الوصول الیک. [208] .

[
صفحه 238]

خدای من تماشا وتردد من در نمودهای جهان هستی، مقصدم را که زیارت بارگاه تست دور میسازد، توفیقت را شامل حالم فرما تا بانجام وظیفه بسوی تو رهسپار شوم. چگونه با این موجودات که در وجود خود نیازمند تو میباشند راهیابی بسوی تو داشته باشیم. آیا حقیقتی غیر از تو آن روشنائی را دارد که بتواند ترا بر من آشکار بسازد؟ آیا تو پنهان بوده‌ای تا بدلیلی که بسوی تو رهنمونم بسازد احتیاج داشته باشم؟ کی از من دور بوده‌ای تا نمودهای جهان مرا بتو برساند؟ کور است آن چشم که نظارت ترا بر خود درک نمیکند. کالای آن بنده خسارت برده است اگر از محبت خود چیزی نصیبش نفرموده‌ای، از تو مدد می‌جوئیم تا بمعرفت تو نائل شویم.

سخن غزالی در راز نارسائی شناخت انسان بخدا

غزالی را در احیاء العلوم بحثی است که شاید بهترین تفسیر در بعضی از جملات این دعا باشد. بویژه باین قطعه از دعا: «أیکون لغیرک من الظهور مالیس لک...» چنین میگوید: بی‌شبهه ظاهرترین و آشکارترین موجودات ذات مقدس احدیت است و لازم این آشکاری آنست که شناسائی او مانند بدیهیات اولیه بوده و احتیاجی بدلیل نباشد در حالیکه درست مخالف آنست. ناچار علتی دارد که چیزی با آن همه آشکاری نهفته بوده و نیازمند دلیل و اثبات باشد. ما قبلا باید این موضوع را که ذات احدیت آشکارترین موجودات است اثبات کنیم: موضوع را با یک مثال روشن میسازیم و آن اینکه اگر دیدیم انسانی خطی می‌نویسد یا لباسی را میدوزد در چنین وضعی آنچه از این شخص از همه چیز آشکارتر است زنده بودن وی و دانستن فن خیاطی

[ صفحه 239]

و خط و توانائیش بر آن است و این دو صفت از همه‌ی صفات باطنی و ظاهری وی آشکارتر است صفات باطنی مانند شهوت و غضب و بیماری باطنی وی میباشد زیرا آنها را در برخورد اول نمی‌فهمیم صفات ظاهری وی مانند اندازه‌ی قد و اندام وی را درنمی‌یابیم ولاأقل شک می‌کنیم. اما در هر دو صفت مرددیم و شک داریم ولی در اینکه زنده و توانا و دانا بفن خط و یا خیاطی میباشد تردیدی نداریم با اینکه قدرت و دانش او را باین دو فن مزبور با یکی از حواس پنج گانه احساس نکردیم بلکه فقط با یک حرکت دست بطرز مخصوص در روی کاغذ و یا پارچه فهمیدیم که توانا و داناست. سایر موجودات جهان را بدین منوال با یک دلیل و نه بیشتر صفات آنرا بدست می‌آوریم و با همان یگانه دلیل صفاتش آشکار میگردد. اما هستی ذات احدیت و توانائی و عالم و دیگر صفات کمالی او را بهر آنچه در آفرینش از سنگ و کلوخ و گیاه و حیوانات و درختان و آسمان و زمین و ستارگان و خشکیها و دریاها و باد و آتش و آب و هوا، و جوهر و عرض همه و همه دلیل برهستی و کمال او جل شأنه میباشد، بلکه گراهی از همه نزدیکتر بر وجود خود ما و دستخوش بودن پیکر و روح ما بانواع دگرگونی‌ها و تغییرات است. و روشن‌ترین اشیاء در علم ما وجود خود ما و سپس آنچه را که با حواس ظاهری پنجگانه احساس میکنیم و هم آنچه را که با عقل درمی‌یابیم و اغلب آنچه را که با عقل یا احساس درمی‌یابیم فقط یک دلیل دارد، مثلا برای دیدنیها دلیل چشم، و بر شنیدنیها دلیل قوه‌ی شنوای است و بدین ترتیب آنچه که با عقل درک میشود با یک دلیل روشن میگردد.
و آنچه در جهان آفرینش است، شواهد گویا و دلیلهای آشکاری است که مبدئی مدبر و تغییر دهنده و مدبر و آگاه محرک آنها میباشد،
[ صفحه 240]

 
       
سه شنبه 15 تیر 1395  7:45 PM
تشکرات از این پست
mehdi0014 nazaninfatemeh borkhar omiddeymi1368 fsmuosavi mmpbabalhavaej shirdel2 aliada rozgol SABOORI galaxy_gerash
ravabet_rasekhoon
ravabet_rasekhoon
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : دی 1392 
تعداد پست ها : 8847
محل سکونت : اصفهان

پاسخ به: شرح خطبه حضرت زهرا (سلام الله علیها )(منبع سوال5)

و نیز علاوه بر آن دلیل بر علم و قدرت و لطف و حکمت ذات الهی میباشد. و موجودات قابل درک، حد و حصری ندارد. حال چگونه آفریدگاری که هیچ موجودی نیست در دررن نفس و بیرون از آن مگر اینکه گواه بر هستی و عظمت و جلالش میباشد آشکار نباشد!؟ زیرا هر ذره با زبان حال میگوید که وجود و هستی وی و حرکتش از پیش خود نیست و نیاز به پدید آورنده و محرک دارد زیرا ترکیب اعضاء و استخوان بندی و گوشت و پوست و روئیدن موی بدن و شکل اعضاء و دیگر اعضاء ظاهری و باطنی شهادت و گواهی میدهد که هستی آنها از خودشان نیست زیرا مایقین داریم که آنها بخودی خود ترکیب نیافته‌اند همانطوریکه در نویسنده‌ای یقین داریم که دست نویسنده خود بخود حرکتی ندارد.
اما چون همه‌ی آنچه در جهان آفرینش از پدیدهاست از محسوس و معقول و حاضر و غائب شاهد و دلیل و برهان وجود او میباشد، در شدت ظهور و تجلی باندازه‌ایست که عقلها از ادراکش بیک نوع قصوری دچار شده است و بطور خلاصه دو عامل موجب قصور فهم از درک چیزی میگردد.
1-
در حد ذات مخفی و پیچیده و مشکل باشد. 2- بسیار واضح باشد فی‌المثل خفاش هنگام شب میتواند به بیند اما در روز عاجز از دید و رؤیت است نه از آن جهت که روز روشن نیست بلکه از جهت زیادتی ظهور و شدت نور و چون چشم خفاش (شب پره) ناتوان است ناچار تابش و درخشش زیاد نور آفتاب او را مانع میشود و شدت افزونی روشنی با ناتوانی چشم آن حیوان مانع دید است و در این شرائط نمی‌تواند به بیند مگر اینکه از شدت ظهورش کاسته شود و کمی از تاریکی و ظلمت با نور مخلوط گردد و ظهورش کاستی گیرد. و همچنان

[ صفحه 241]

درک عقلی ما نیز ناتوانست و رخسار جمال حضرت ربوبی در نهایت اشراق و روشنگری است و بغایت شامل و همه جا را فرا گرفته است تا جائی که ذره‌ای از ملکوت آسمانها و زمین از ظهور جمال او بدور نیست، و همان شدت ظهور موجب خفاء گردیده است که (الشی‌ء اذا جاوز حده انعکس ضده- هر چیزیکه ازحد خود تجاوز کرد به ضد خود تبدیل میشود) آنگاه میفرماید: «فسبحان من احتجب باشراق نوره، واختفی عن البصائر والأبصار بظهوره» پس پاک و منزه است خدائی که اشراق نورش پرده‌ی جمالش شده و از دیده‌ها و عقلها بشدت ظهورش نهفته گردید- (یا من اختفی. لفرط نوره- ای خدائی که نهانی تو از پیدائی توست).
و هرگز در شگفت نشوید که چگونه شدت ظهور سبب نهانی میگردد؟! زیرا چیزها با ضدش هویدا میشود چیزی که هستی آن همه جا را فرا گرفته تا آنجا که ضدی را مجال ظهور نیست فهم و دریافت آن مشکل خواهد بود و اگر اشیاء در دلالت مختلف بودند، بعضی از پدیده‌های وجود دلالت داشت و بعضی دیگر نداشت، در این وقت اختلاف معلوم میشد، اما چون همه‌ی اینها بیک نسق بر پدید آورنده‌ی خود دلالت دارد؟ کار را مشکل ساخته، مثلا نور خورشید که بزمین می‌تابد ما میدانیم که آن نور پدیده‌ایست که در زمین پیدا شده و بهنگام غروب آفتاب ناپدید است؟ اگر فرضا نور آفتاب دائمی بود و هرگز غروبی نداشت ما از اشیاء فقط رنگ مخصوص آنها را می‌یافتیم یعنی فقط تنها سفیدی نمک و سیاهی ذغال و رنگهای دیگر را می‌یافتیم و هرگز متوجه نمی‌شدیم چیز دیگری بنام شعاع خورشید است. اما چون خورشید غروب میکند و تاریکی همه جا را فرا میگیرد درمی‌یابیم که غیر از رنگها روشنی دیگری بوده و در نتیجه دو حال است یکی روشنی و دیگری تاریکی یکی و آنگاه می‌فهمیم که اجسام را

[ صفحه 242]

چیز دیگری روشن میکند و صفت دیگری دارد که در وقت غروب از آنها جدا میشود.
پس هستی نور را، بانیستی آن درک می‌کنیم، اگر خورشید هرگز دور نمیشد و غروب نمی‌کرد ما را یارای درک شعاع نور آن نبود مگر بسختی. زیرا همه اجسام را بیک منوال از روشنی میدیدیم و در تاریکی و روشنی اختلافی را درک نمی‌کردیم برای اینکه روشن‌ترین پدیده نور و شعاع آفتاب است.
حال ببین: آنچه در نهادت روشن و روشنگری پدیده‌ها با آنست چگونه از آشکاری پنهانی یافت!؟ رب متعال نیز روشن‌تر از هر روشن است و با او همه هستی آشکار شده و اگر او را نیستی و غیبتی و یا تغیّری بود آسمانها و زمین ویران میشد و ملک و ملکوت باطل میگردید و آنگاه تفرقه و درک در بین بود خدا و نبود خدا محسوس میگردید؟ اما چون همه‌ی موجودات بیک نسق بر او دلالت دارند و در همه‌ی احوال هستی او پایدار است و نبود او محال است بناچار شدت ظهور و شکاری او سبب پنهانی شده و این است سبب پنهانی او.
اما آنکه عقلش کامل و ناتوان نیست در جهان آفرینش جز از رب متعال نمی‌بیند و کلمات هستی و کارهای او را که اثر قدرت و توانائی او است آنرا به تبع ذات متعال دیده و می‌فهمد در حقیقت آنرا وجودی نیست و هستی از آن حق یگانه‌ایست که همه افعال و کارها بدست مشیت اوست و چنین دل آگاهی، پدیده و فعلی را نمی‌بیند مگر اینکه فاعل و از دید مستقل «فعل» غافل است. و بعبارت دیگر او آسمان و زمین را جدا و مستقل نمیبیند بلکه از آن جهت که صنع پروردگار است مشاهده میکند و دید او منحصر در ذات حق است مانند کسی که شعر یا خط یا تألیف کسی را از نظر میگذراند و در آن دید،

[ صفحه 243]

شاعر و خطاط و مصنف کتاب را می‌بیند، و نظر به مرکب و سیاهی بر کاغذ را ندارد و در این دید است که جز مصنف کتاب را ندیده است.
جهان آفرینش همگی کتاب حق تعالی است اگر کسی جهانرا از آن جهت دید که فعل خداوند متعال است و بآن محبت ورزید چنین فردی ناظر فی الله و عارف بالله و محب لله است. و در حقیقت موحد حقیقی اوست زیرا جز خدا نمی‌بیند و بلکه او نگاهی بخود نمی‌اندازد که استقلالی داشته باشد بلکه خود را بنده‌ی خدا می‌بیند، این دید است که از آن تعبیر بفناء در توحید میکنند. اینها در نزد صاحبان بصیرت روشن است اما در نزد کوتاه بینان مشکل شده است، چه اینکه دانشمندان در روشن کردن این سخنان ناتوان و با تعبیرات و مثالها نتوانستند آنرا روشن کنند و یا چون آنها سخت بخود مشغول هستند و دیگر اینکه اینگونه سخنان درخور فهم عامه نیست. این است که نارسائی فهم‌ها از شناسائی ذات احدیت بوجود آمده است. و علت دیگر آنکه در کودکی پدیده‌ها درک می‌شود و همه دلیل بر هستی و گواه وجود او هستند، در کودکی بهنگام نداشتن عقل در حالی که همه فکرش سرگرم شهوات و خواسته‌های خود و مأنوس بمدرکات و محسوسات میباشد و کم‌کم عقلش رشد نموده و اهمیت پدیده‌های هستی از نظرش کاسته میشود و روی همین جهت وقتی که مثلا حیوان عجیب الخلقه را اگر دفعة به بیند و یا اموری را باراده‌ی پروردگار بر خلاف عادت مشاهده کند، میگوید: سبحان الله! ولی با پدیده‌ها و حیواتانی که همواره با آنها مأنوس است و گویاترین دلیل بر ذات اقدس الهی است چون بطور تداوم با آنها مؤآنست دارد حس نمیکند. و اگر کور مادرزادی را فرض کنیم که بسن رشد یک دفعه چشمش روشنائی یافت و نظر بآسمان و زمین و درختان و گیاهان

[ صفحه 244]

انداخت بیم آن میرود در اثر دهشتی که در مقابل آنهمه عظمت واقع میشود عقل خود را از دست بدهد که چگونه این موجودات گواهی بآفریدگار خود میدهد، اینگونه عوامل و فرورفتگی در شهوتها مانع میشود که معرفت الهی بر آنان روشن شود و در دریای معرفت بیکرانش شناگر شوند. پس مردم همچون مدهوشی را میماند که بر مرکب خود سوار شده و در طلب مرکب خویش میگردد. و این از مهمترین عوامل نرسیدن بمعرفة الله است. عطارنیشابوری گوید:

نه بینم در جهان مقدار موئی
که او را نیست با روی تو روئی

جهان از تو پر و تو در جهان نه
همه در تو گم و تو در میان نه

ترا تا ذره ذره راه بینم
دو عالم ثم وجه الله بینم

و این است آنچه غزالی در کتاب محبت احیاء العلوم در بیان علت عدم توانائی مردم از شناسائی خداوند گفته است. و شاید فقرات اول دعای شریف کمیل بهمین موضوع دلالت دارد: «وأسئلک بنور وجهک الذی‌اضاء له کل شی‌ء، وأسئلک بأسمائک التی ملأت أرکان کل شی‌ء- پروردگارا از نور وجه تو که تمام پدیده‌ها در پرتو آن روشن است مسئلت مینمایم، و بنام‌های تو که تمام ارکان هستی آکنده از آن است مسئلت دارم».

بخش صفات مثبت و منفی

اشاره

مقدمه: 1- در روایت از مولای ما ثامن الائمه (ع) آمده: قد علم أولو فی‌الألباب أن ما هنالک لایعلم إلا بما ههنا- دانشمندان میدانند که هرچه در آنجاست (عالم ربوبی) معلوم نمیشود مگر بآنچه در اینجا میباشد (جهان محسوس). این قاعده را باید در فن خداشناسی مراعات

[ صفحه 245]

نمائیم بنابراین برای بدست آوردن صفات الهی باید بفردی از افراد انسانی مثلا بنگاریم و او را مورد مطالعه قرار بدهیم. صفاتی که در فرد انسانی مورد مطالعه واقع شده چهارگونه است: 1- صفات سلبی (منفی) مانند اینکه انسان سنگ نیست و درخت نیست. 2- صفات ثبوتی (مثبت) حقیقی و محض، مانند زنده بودن، و سفید پوست بودن و سخن گفتن. 3- صفات ثبوتی (مثبت) دارای نسبت و اضافه، مانند دانائی بهندسه و داشتن قدرت، معنای اینکه گفته شد ثبوت اضافی و دارای نسبت یعنی دانستن و توانستن باید بیک چیز متعلق شود و در دانستن باید معلومی باشد تا علم جلوه کند و همچنین در توانائی چیزی میخواهد که متعلق قدرت انسان باشد بر خلاف صفت زنده بودن. 4- اضافی و نسبی محض، مانند برادری انسانی با انسانی دیگر و یا پدر بودن و مانند آن. پس در صورتیکه این چهارگونه صفت در انسانی که در این عالم است معلوم شد آنرا در عالم فوق محسوس یعنی مبدء آن پیاده می‌کنیم. 1- صفات سلبی در ذات احدیت که با فراگیری از قرآن کریم است آن را صفات جلال مینامیم (زیرا صفات سلبی صفت‌هائی هستند که ذات احدیت متعالی و بزرگتر از متصف بودن بآنهاست). 2- صفات ثبوتی و حقیقی محض مانند حیوة در ذات احدیت زیرا حیات دارای مفهوم استقلالی و اضافه شدن بغیر در معنای آن مانند علم و قدرت نیست و نیز صفت علم ذات احدیت بذات خود از صفات ثبوتی محض است. 3- صفات ثبوتی دارای اضافه و نسبت مانند علم خدا بسائر موجودات و اراده و قدرت. 4- صفات اضافی محض مانند رزاقیت- مبدئیت - منعم و مفضل بودن اینها صفات اعتباری هستند که ذهن و عقل آنها را از دو طرف انعام کننده‌و انعام شده، روزی دهنده و روزی گیرنده و مبدء بودن مخلوق اعتبار

[ صفحه 246]

و انتزاع مینماید.
2- صفات سلبی ممکن است با حرف سلب گفته شود چنانچه ممکن است به لفظ مثبت و بسیط تعبیر گردد مثلا به شخص جاهل و بی‌سواد می‌توان گفت: امی است. و نادان و بیسواد است. فرق در تعبیر است و گرنه برگشت هر دو به نفی است لذا می‌توانیم از صفات سلبی بقدوس و سبوح تعبیر نمائیم چنانکه در ادعیه وارد شده و برگشت همه صفات سلبی بسلب امکان است. مثلا میگوئیم خدای متعال مرکب نیست و جسم نیست مرئی نیست محلی ندارد همه برگشت به منزه بودن از آلایش نقصان و محدودیت است و ذات احدیت محدود بحدی نمی‌باشد و جز هستی محض نیست.
3- برگشت صفات سلبی به نفی نفی است. توضیح آنکه وقتی میگوئیم ذات احدیت مثلا جوهر نیست در تحلیل عقلی برای جوهر جهت کمالی و جهت نقصی است: جهت کمالی داشتن وجود و استقلالی بودن آن و بودن وجود در خود و جهت نقصی مانند اینکه جوهر را ماهیتی است که در وجودش احتیاج بموضوع ندارد و هم وجودش محدود است و هر دو جهت ماهیت و دارا بودن حد جهت نقص و عدمی است. و آنچه که با حرف نفی (لیس) از ذات احدیت نفی میکنیم و مثلا میگوئیم ذات احدیت جوهر نیست همان جهت سلبی جوهر که عبارت از داشتن حد و ماهیت است، پس معنای نفی جوهر مساوی با نفی جهت منفی جوهر و آنهم مساوی با نفی اندرنفی است. و چنانچه جهت وجودی و کمالی جوهر از ذات احدیت سلب شود ترکیب در ذات احدیت لازم می‌آید زیرا ذات مرکب از کمال خود ذات اقدس باضافه نبود کمال جوهری که در جوهر است و این ترکیب

[ صفحه 247]

عین دارا بودن حداست و آنرا در اصطلاح فلاسفه «شر الترأکیب» مینامند تعالی الله عن ذلک علوا کبیرا. پس برگشت صفات سلبی بسلب سلب یا بنفی نفی است.
4- همه‌ی صفات سلبی برگشت بیک سلب میکند و آن سلب احتیاج است. زیرا مثلا میگوئیم خدای متعال مرکب نیست چون هر مرکب احتیاج باجزاء خود دارد باضافه اینکه هر جزء خواه عقلی باشد یا خارجی، کمالی جزء دیگر را ندارد و در ذاتش احتیاج است و بهمین قسم نداشتن محل همینطور است.
5- آنچه که از صفات سلبی معروف شده و بشعر گفته‌اند:

نه مرکب بود و جسم و نه مرئی نه محل
بی شریک است و معانی تو غنی دان خالق

و یا از صفات ثبوتی معروف شده:

عالم و قادر وحی است و مرید و مدرک
هم قدیم و ابدی دان متکلم صادق

مطلب شبیه هذیان است زیرا قرآن کریم وادعیه وارده از ائمه معصومین صلوات الله علیهم مملو از اسماء حسنی و صفات و أمثال علیا میباشد. و بهمان قسم صفات سلبی از قبیل: وما الله بغافل عما تعملون و یا نظیر اینها میباشد- و این دو شعر باید از متکلمین غافل از آیات و ادعیه باشد.
6- صفاتی که جز نسبت و اضافه مفهومی ندارد مانند عالمیت و قادریت و رازقیت زائد بر ذات است و کسی را از حکما و متکلمین را در آن خلافی نیست زیرا اگر آنها زائد بر ذات نباشد لازم می‌آید ذات نسبت اعتباری باشد زیرا صفت قادریت با مبدئیت عین نسبت بین قادر و مقدور و یا مبدء و مخلوق است و اگر این بمعنای اضافی عین ذات

[ صفحه 248]

باشد محذور اعتباری و اضافی بودن ذات لازم می‌آید و بطلان لازم واضح است، زیرا ذات اقدس متن حقیقت و عین ثبوت است. اما مبادی اینها رزق، انعام، فضل، خلق، همه برگشت بقیومیت میکند، چنانچه شیخ اشراق گفته: انه لایجوز أن یلحق الواجب اضافات مختلفة توجب اختلافات حیثیات فیه بل له- تعالی- اضافة واحدة هی القیومیة یصحح جمیع الاضافات کالرازقیة والمصوریة- مسلما جایز نیست واجب تعالی را اضافه و اعتبارات گوناگون لاحق شود که سبب اختلاف حیثیات ذات گردد بلکه او را فقط یک اضافه قیومی است که مصحح جمیع اضافات است مانند رازقیت و مصوریت و نظیر اینها. صدر المتألهین در أسفار گفته: وجمیع الاضافات ترجع الی اضافة واحدة- هی اضافة القیومیة هکذا حقق المقام و الا فیؤدی الی انثلام الوحدة وتطرق الکثرة الی ذاته الأحدیة تعالی عن ذلک علوا کبیرا. همه صفات اضافی بیک اضافه برمیگردد و آن اضافه قیومی است، این چنین باید تحقیق مطلب شود و گرنه وحدت صرفه ذات بهم خورده و کثرت راه می‌یابد تعالی الله عن ذلک.
مراد از قیومیت هم مفهوم عقلی که عبارت از مبالغه در قیام بذات باشد نیست بلکه نسبت حقیقی اشراق حق و مرتبه‌ی ظهور و مقومیت وجود عینی خارجی است و این اضافه با اینکه اساس هر ظهور و نور است چرا اضافه اشراقی نامیده شده چون واسطه و برزخ بین خفاء مطلق که از آن تعبیر بکنز خفی و میان وجودات مقیده از مادیات و مجردات است میباشد و بآن جهت وساطت اشراقی نامیده شد و مثل اینکه وجود حقیقی بر همه‌ی آنها منبسط شده مانند اضافه میان دوشی‌ء.
7- هرچند صفات باری متعال چه در ثبوتی و سلبی بمفاهیم

[ صفحه 249]

متعدّده تعبیر میشود یعنی میگوئیم حی، دائم، باقی، سبوح، قدوس، رزاق، منعم، مفضل... اما در مرحله‌ی وجود هیچگونه تعدد و اختلافی نیست بلکه خود ذات مقدس احدیت بذاته مصداق برای همه صفات است و فقط ذات احدیت که جز صرف الوجود و بسیط محض چیز دیگری نیست و ذات الهی بدون هیچ حیثیتی خواه حیثیت تقییدی یا تعلیلی مصداق برای این صفات میباشد.
توضیح این مطلب نیاز به بیان مقدمه‌ای در شرح اصطلاح دارد و آن این است که حیثیت برسه قسم است: حیثیت اطلاقی، حیثیت تقییدی، حیثیت تعلیلی.
1- حیثیت اطلاقی: آن حیثیتی است که چیزی بموضوع اضافه نمی‌کند و بلکه کار تأکید را انجام میدهد مثلا میگوئیم: الانسان- من حیث هو انسان- حیوان ناطق یا الشجر من حیث هو شجر- نام، در این دو مثال می‌بینیم که دو قید من حیث هو انسان، یا قید من حیث هو شجر فقط برای تاکید و اینکه خود موضوع بدون قیدی موضوع است، فائده دیگری ندارد و چون این حیث اثری ندارد این قید و حیث را اطلاقی مینامند.
2- حیثیت تقییدی: آن حیثیتی است که قیدی بموضوع اضافه میکند و موضوع را در جهت موضوع بودن مضیق و مقید مینماید، مثلا میگوئیم کاغذ از حیث سفید بودن یا زرد یا آبی رنگ بودن، مرئی (قابل رؤیت) است در اینجا حیثیت می‌فهماند که کاغذ از جهت جسم بودن مرئی نیست زیرا مرئی بالذات رنگ جسم است و جسم رنگین برنگ خاص بالعرض مرئی اسعت بنابراین موضوع برای مرئی بودن فقط خود جسم کاغذ به تنهائی نیست بلکه با قید رنگین بودن قابل رؤیت است و- جسم و کاغذ- هر دو دیده میشوند ولی رنگ مرئی

[ صفحه 250]

بالذات و جسم کاغذ مرئی بالعرض میباشد.
3- حیثیت تعلیلی: و آن حیثیتی است که علت برای عروض محمول به موضوع است؟ بدون اینکه در ذات موضوع دخالتی داشته و آنرا، همچون حیثیت دوم مضیّق و محدود نماید مانند اینکه میگوئیم: الانسان (من حیث هو متعجب) ضاحک در این قسم موضوع برای ضاحک خود انسان است و در ذات موضوع تقییدی أخذ نشده و موضوع عبارت از انسان و تعجب نیست چنانکه در قسم دوم این چنین است یعنی مرئی در مثال گذشته. جسم کاغذ و رنگ بود منتهی با تفاوت اؤلا بالذات و ثانیا بالعرض میباشد اما چیزی که در قسم سوم هست آنست که واسطه برای ثبوت محمول به موضوع لازم میباشد که از آن تعبیر به علت عروض ضحک به بذات انسان مینمائیم بنابراین در مثال الانسان المتعجب ضاحک تعجب در این مورد قیدی بموضوع نزده و ضاحک و موضوع ضاحک همان انسان است ولی چون تعجب علت برای عروض ضحک بانسان اسحت بعنوان قید آورده میشود نه اینکه خود تعجب خود موضوع از برای ضاحک باشد. و این بر خلاف آنچه در قسم دوم گفتیم کاغذ رنگین، مرئی میباشد. زیرا در آنجا موضوع همان رنگ است و چون رنگ متحد با جسم شده کاغذ نیز دیده میشود و در حقیقت کاغذ مرئی نیست مگر به نحو «ثانیا و بالعرض» و اسناد مرئی بودن بآن مجازی است و مثل جری المیزاب میباشد که در حقیقت جری الماء است و بمناسبت جریان آب باران از میزاب (ناودان) جریان به میزاب نسبت داده شده است واینکه میگوئیم کاغذ از جهت رنگ قابل رؤیت است یعنی در مقام اسناد و حمل همان رنگ است و در مرتبه‌ی موضوع چیز دیگری اصلا ملاحظه نشده حتی خود کاغذ و در حقیقت

[ صفحه 251]

معنای: کاغذ رنگین مرئی است، این است که رنگ مرئی است و این معنای حیثیت تقییدی است. اما در قسم سوم الانسان من حیث هو متعجب ضاحک خود انسان حقیقه ضاحک است و هیچگونه مجازی در اسناد نیست و واقعا ضحک بانسان حمل و عارض شده و فقط در این حمل احتیاج بواسطه دارد. پس بنابراین فرق میان دو قسم کاملا روشن شد چه اینکه در قسم دوم مرئی بودن به سفیدی یا سیاهی رنگ کاغذ عارض میشود نه خود کاغذ و در قسم سوم ضحک بخود انسان حمل میگردد نه تعجب. پس بطور خلاصه، حیثیت سفیدی یا سیاهی یا هر رنگ دیگر در کاغذ سفید یا سیاه یا زرد مثلا حیثیت تقییدی است و همان واسطه در عروض است و رنگ اولا و بالذات و جسم کاغذ ثانیا و بالعرض رؤیت میشود. حیثیت تعجب در الانسان من حیث هو متعجب ضاحک حیثیت تعلیلی و آن واسطه در ثبوت است پس چنین نتیجه گرفته میشود هرحیث تقییدی در حقیقت واسطه در عروض و هر حیثیت تعلیلی واسطه در ثبوت است.
حال که این مقدمه روشن شد گفته میشود: اگر در مثال، الانسان موجود یا الشجر موجود یا الحجر موجود، عروض موجودیت و حمل آن بماهیت حیثیت تقییدی است و وجود واسطه در عروض موجودیت به انسان یا شجر و یا حجر است زیرا پر واضح است اگر بماهیت انسان یا حجر یا شجر چیز دیگری ضمیمه نشود و جهت دیگری غیر از ذات خود ماهیت انسانی یا حجری یا شجری ملاحظه شود مسلما حمل موجود بر آن صحیح نیست زیرا چنانکه گفته شده: «الماهیة من حیث هی لیست الا هی»- یا حیثیت اطلاقی ماهیت نه موجود است و نه لاموجود و نه معدوم است و نه لامعدوم پس در حمل موجود ناچار غیر از حیثیت اطلاقی باید آنرا با وجود ملاحظه نمود و مقید با آن نمود تا آنگاه صحیح

[ صفحه 252]

باشد حمل موجود بر ماهیت. پس بشرحی که در حیثیت تقییدی گذشت وجود در ماهیت موجود است و برگشت باین میکند که وجود الماهیة موجود، یعنی در حال عروض وجود بماهیت بازماهیت موجود نیست بلکه خود وجود موجود است. نتیجه آنکه اگر بحق متعال میگوئیم موجود است ذات او بذاته بدون حیثیت تقییدی موجود است پس در حقیقت ذات الهی موجود است و برای موجودیت او واسطه در عروض و واسطه در ثبوت نمی‌باشد. پس معنای عبارت معروف: لذاته، بذاته- لذاته چنین خواهد بود. ذاتی که بذاته یعنی بدون حیثیت تقییدی و بدون واسطه در عروض لذاته: یعنی بدون حیثیت تعلیلی و واسطه در ثبوت مستحق حمل موجود باشد و آن ذات احدیت است.
همانطوریکه ذات مقدس الهی بدون حیثیت تقییدی و حیثیت تعلیلی مستحق حمل موجود میباشد صفات الهی نیز بدون هر دو حیثیت حمل بر ذات میشود مثلا اگر بگوئیم الله له حی، یا الله قادر یعنی خود ذات او موضوع برای حمل حی است.
و برهان بر این مدعی چنین است: اگر مرتبه ذات خالی از این کمالات باشد لازم میآید که از مقابل این صفات نیز خالی باشد و خلاء مساوی با امکان است و فرض آنست که ذات الهی واجب‌الوجود است.
توضیح: آنکه اگر مرتبه ذات خالی از کمال علم و قدرت و حیاة باشد مسلما از جهل و عجز ثبوت نیز باید خالی باشد زیرا اگر خالی نباشد عین جهل و عجز و مرگ میشود. تعالی الله عن ذلک علوا کبیرا.
پس وقتی که از صفات کمالی و مقابل آن خالی شد، هرخلوی در مرتبه ذات امکان میشود و موضوع امکان هم دو قسم است یک قسم

[ صفحه 253]

موضوع آن ماهیت تعملی است که عبارت از امکان ذاتی است و یک قسم دیگر موضوعش ماده است که عبارت از امکان استعدادی است. در قسم اول لازم میآید ذات واجب ماهیتی غیر از وجود داشته باشد در حالیکه ذات واجب غیر از وجود صرف که حاق واقع و متن اعیان است چیز دیگری نمی‌تواند باشد. و در قسم دوم لازم میآید ماده باشد و هر ماده ناچار صورتی میخواهد و هر مرکب از ماده و صورت جسم میشود. تعالی الله عن ذلک علوا کبیرا.
پس ذات مقدس الهی، حی بذاته لذاته، عالم بذاته لذاته، قادر بذاته لذاته، سمیع و بصیر... ونه اینکه عالم یا حی و یا قادر باشد بعلم و حیاة و قدرت زائد بر ذات [209] .
سیدنا الاستاد الحکیم: میفرماید: «ان ما انتزع عنه وجوبه هو بعینه ما انتزع وجوده و لازمه ان کل صفة من صفاته (وهی جمیعا واجبة) عین الصفة الأخری و هی جمیعا عین الذات المتعالیة» [210] .
یعنی وجوب باعتبار عنوان، وبما انه تعین فی الوجود البحت، صفت میباشد که بدون هیج حیثیت از ذات انتزاع میشود، باین معنی که از وجود شدید و غیرمتناهی. پس وجوب عنوانی یعنی تأکد وجود که از ذات لایتناهی و بسیط انتزاع میگردد و هر صفتی که ثابت شود عین صفت دیگر میشود زیرا آن صفت از نفس وجود لایتناهی بدون حد انتزاع و حمل میگردد پس بنابراین همه صفات عین ذات میشود و در محل خود ثابت شده که دو چیز یا بیشتر- مساوی باشی‌ء ثالث- خود مساوی میشوند. و از این بیان معنای روایت شریفه معلوم میشود:

[ صفحه 254]

 
       
سه شنبه 15 تیر 1395  7:48 PM
تشکرات از این پست
mehdi0014 nazaninfatemeh omiddeymi1368 mmpbabalhavaej
ravabet_rasekhoon
ravabet_rasekhoon
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : دی 1392 
تعداد پست ها : 8847
محل سکونت : اصفهان

پاسخ به: شرح خطبه حضرت زهرا (سلام الله علیها )(منبع سوال5)

بستگی فکر بذات ربوبی

تا اینجا معلوم شد که ارزش عمل انسان از راه کمیت و حجم عمل نیست بلکه با اندیشه و تعقل امتیاز یافته و بستگی کامل بهدف و نیت او دارد تا عمل به کجا بستگی داشته باشد.

[
صفحه 178]

پس باید هدف اندیشه مشخص گردد و چون پایه و اساس عمل بر روی نیت و فکر استوار است، کتاب آسمانی اسلام قرآن عظیم سعی دارد که بستگی آدمی را بهدف اعلی و مقصد عالی یعنی ذات ربوبی قرار دهد زیرا بالاصاله قرآن بجز از ذات مقدس ربوبی بحقیقتی دیگر اعتراف ندارد.
«
ذلک بأن الله هوالحق» [142] و فقط اوست که جاودانه و بالاصاله پایدار است. و کمالی جز او که مجمع و مظهر همه خوبیها و صفات است نیست، هرچه از خوبیها و نیکیها و زیبائی و شکوه و بزرگی و دانائی و قدرت... و نظم و ترتیب همه و همه بالاخره از اوست و اگر در غیر او هم پیدا شود رشحه‌ای از کمال لایتناهی اوست و جز از صفات و اسماء کمال او ولله الأسماء الحسنی چیز دیگری نیست. قرآن کریم همه‌ی جهات را باو و صفات و اسماء حسنی او برمیگرداند. و در حقیقت در منطق قرآن اصول و مبنای دین یکی است و آن توحید و شناسائی خدا است.
و برگشت اصول پنجگانه اعتقادی هم نیز بیکی است چه اینکه توحید و یگانکی خدا (همانطوریکه خواهد آمد) چون قهار است هرحد از هستی باشد نمی‌تواند او را محدود کند و گرنه لازم می‌آید که مقهور شود پس هر اکمل و بهتر در اوست. و عدل هم مرادف با یگانگی و توحید است زیرا قائم بالقسط است «شهدالله أنه لا إله الا هو والملائکة وأولو العلم قائما بالقسط» [143] .
خدا و فرشتگان و صاحبان علم گواهی میدهند که جز او خدائی که

[ صفحه 179]

بر قسط و عدالت پایدار بدوست وجود ندارد.- زیرا ظلم و بیدادگری از جهل و ضعف و خلاء سرچشمه میگیرد. خدای واحد قهار خلائی ندارد که ظلم کند. و جز ناتوان و زبون ظلم نمی‌کند. و نبوت و مسئله‌ی فرستادن پیامبر آنست که چون حکیم است و بفرمایش امام صادق علیه‌السلام: إنا لما اثبتنا أن لنا خالقا صانعا متعالیا عنا و عن جمیع ما خلق و کان ذلک الصانع حکیما متعالیا. تا آنجا که فرمود: ثبت أن له سفراء فی خلقه- یعنی بعد از اثبات خدا و اینکه ما را خدائی خالق و بالاتر از ما و از همه‌ی مخلوقات است و هم او صانع و حکیم متعال است نقصی در حکمتش نیست ثابت میشود که ناچار باید نمایندگانی بفرستد. اشاره بآیه شریفه است «وما قدروا الله حق قدره إذ قالوا ما أنزل الله علی بشر من شی‌ء [144] » خدا را آنطوریکه شایسته‌ی ذات اوست تقدیر نکردند چه اینکه گفتند: خدا هرگز برای بشر کتابی نفرستاده است.
اعتقاد بمبدء و روز واپسین هم از آن جهت است که خدای متعال منزه و سبحان است و هرگز کار بیهوده نمی‌کند. «ما خلقت هذا باطلا سبحانک فقنا عذاب النار» [145] قرآن از قول اندیشمندان نقل می‌کند که آنان

[ صفحه 180]

بدستگاه با عظمت آفرینش نگاه میکنند میگویند اگر خلقت باین عظمت را فقط برای این چند روزه‌ی محدود زندگی آفریده عبث و خلاف حکمت خواهد بود. بارالها! منزهی از بیهوده عمل کردن پس حتما روز واپسین که گرفتاریهای هولناک دارد در پیش است ما را از عذاب آتش خودت نگه دار، پس برگشت همه اعتقادات بخدا و اسماء و صفات کمالی او می‌شود. و بهمین قیاس همه‌ی جهات فرمانروائی و قوانین، معلول یکی از اسماء و صفات کمالی اوست و هرچه از کمال و سعادت دنیا و آخرت میباشد فقط در شناسائی او و تسلیم شدن در برابر او و فرمانبرداری از او و دوری از هرچه راجع بغیر اوست. «و ان ما یدعون من الباطل» [146] در واقع هر چه غیر از او خوانده شود باطل و بیهوده است- پس سعادت آدمی بستگی کامل دارد که بمبدء متعال ایمان آورد و فقط او را صاحب اختیار و مالک خود قرار

[ صفحه 181]

بدهد و اندیشه‌ی خود را باو بستگی دهد. «إن صلوتی وتسکی و محیای و مماتی لله رب العالمین» [147] همانا نماز و عبادت و زندگی و مردن من همه در دست توانای خدای پرورش دهنده‌ی عالمها است [148] .
کوتاه سخن: اسلام هرگز چشم بسته دستوراتی نداده بلکه قبلا میخواهد بشر با تأمل و دقت در شگفتی‌ها کشف کند که بی‌شبهه جهانرا آفریدگاری است و پس از آنکه مطابق قضاوت عقل صحیح از همه نشانیها پی بوجود صانع برد چون او سرچشمه همه‌ی کمال و سعادت است فقط در برابر او تسلیم میگردد چنانکه مولای متقیان (ع) میفرماید: الاسلام هوالتسلیم اسلام یعنی تسلیم در برابر ذات احدیت است. و یقین ساده و بی‌اثر ثمربخش نیست زیرا یقین بوجودش را هر صاحب شعوردار است نهایت اینکه بنا بمصالح روز بمرحله انکار می‌آید: «وجحدوا بها واستیقنتها أنفسهم ظلما وعلوا» [149] آیات الهی را انکار نمودند در حالی که در باطن یقین داشتند- و نیز قرآن از قول موسی بن عمران (ع) نقل میکند: «لقد علمت ما انزل هؤلاء إلا رب السموات والارض بصائر» [150] خود بهتر از همه میدانی که این معجزه‌های نه گانه را جز پروردگار آسمانها و زمین بخاطر روشن ساختن مردم نفرستاده!؟
پس قرآن همه چیز را برگشت بخدا و سعادت را در گرو بستگی باو می‌داند و در باطن اساس دین همان توحید و خداشناسی است. در اصلاح عمل هم چون او احاطه‌ی کامل بهمه مخلوقات دارد و از رمز

[ صفحه 182]

و سر طبیعت و سرشتها چه فردی و چه اجتماعی آگاهی کامل دارد پس باید حد و مرز کارها و بعبارت دیگر دستورالعمل و قانون بشر را بیان نماید. و باین نکته اشاره میفرماید: «کتب علیکم القتال، و هو کره لکم وعسی أن تکرهوا شیئا وهو خیر لکم وعسی أن تحبوا شیئا وهو شر لکم إن الله یعلم وأنتم لأتعلمون» [151] بر شما مؤمنان جنگ و کارزار حتمی شد، چه بسا این جنگ مطابق میل شما نباشد اما صلاح شما در آنست زیرا چه بسا چیزی را دشوار میدارید ولی در واقع به خیر و صلاح شما است و چه بسا چیزی را دوست میدارید ولی در واقع به ضرر شماست. چه اینکه خداوند متعال میداند و شما نمی‌دانید- و نیز در آیه‌ی دیگر است «الا یعلم من خلق و هو اللطیف الخبیر» [152] آیا خدائی که خلق فرموده نمیداند!؟ در حالی که او لطیف و آگاه است. و خلق کردن مستلزم احاطه‌ی کامل بمصنوع خود میباشد و هیچ پرده‌ای مانع از احاطه‌ی او نیست بنابراین باید فقط قانون از ناحیه‌ی او باشد ألا له الحکم. و چون ذات متعال حق است و حقیقت کمال و سعادت از او سرچشمه میگیرد پس آنچه که باو بستگی نداشته باشد باطل محض است زیرا بعد از حق دیگر واسطه‌ای میان حق و باطل نیست یا حق است و یا گمراهی «فماذا بعد الحق إلا الضلال بعد از حق جز ضلالت و گمراهی نیست.
از اینجاست که بخوبی روشن می‌شود چرا اسلام اساس سعادت را در استوار کردن عقیده به مبدء متعال و ایمان و تسلیم در برابر او قرار داده است که انسان در باطن و نیت هدفی و مقصدی در کارها بجز

[ صفحه 183]

بستگی باو نداشته و همه کارهایش مطابق برنامه‌ای است که او بوسیله‌ی سفیران خود فرستاده.

عقیده در اسلام سازنده است

اسلام از معرفت و شناخت آنرا می‌ستاید که آمیخته با احساس باشد چون تنها معرفت و ادراک در ما احساسی نمی‌آورد. فی‌المثل کسی در خانه منتظر آمدن کسی است و اطمینان دارد که برحسب وعده خواهد آمد. دراین علم و اطمینان سه گونه ادراک ممکن است باشد: 1- ادراک خالی و مجرد و آن وقتی است که شخص وارد فقط یک آشنائی است برحسب معمول ضوابط اجتماعی باید از آن وارد پذیرائی کرد اما این پذیرائی از راه علاقه نیست. 2- ادراک اینکه این شخص وارد مورد علاقه طبیعی و یا عقلی وی میباشد مثلا دوستی است که کاملا رفاقت و صمیمیت دارد و یا مرد وارسته و بزرگواری است. در اینجا ادراک احساس آفرین و مقرون به احساس لذت و سرور دیگر است. 3- ادراک دارد اما شخص وارد مورد علاقه‌اش نیست بلکه نفرت هم دارد اما چاره جز از ملاقات نیست.
چنانکه شاعر باین ضرورت اجتماعی اشاره می‌کند:

و رب ید قبلتها لضرورة
و کان منای قطعها لو أمکن

چه بسا دستی را روی ضرورت بوسیدم
که همیشه آرزو داشتم که ایکاش آن دست را میبریدم.
در اینجا ادراک با احساس است ولی احساس منفی.

[
صفحه 184]

پس شناخت تنها بی‌نتیجه است و سازنده نیست اما شناخت توأم با احساس نقش آفرین و صورتگر است. لذا شناخت تنها و اینکه خدائی هست و یا جهان دیگری هست و با حکومت ویژه. این بیشتر به تئوری میماند و مانند تصویری است که افلاطون از مدینه‌ی فاضله نموده و هرگز شناختی که مورد نظر اسلام است این نیست و باید عقیده‌ی انسان در همه‌ی جهات تصرف نماید و بلکه اسلام اهمیتی را که به جنبه‌ی فعالیّت و بازده عقاید داده بخود دلیل، آن اهمیت را نداده است زیرا برای کسی که انصاف داشته باشد کتاب هستی با این همه خطوط و نعمتهای عجیب برای عقیده داشتن کافی است. در این آیه تأمل کنیم بداود علیه‌السلام خطاب است: «یا داود إنا جعلناک خلیفة فی الأرض فاحکم بین الناس بالحق و لاتتبع الهوی فیضلک عن سبیل الله [153] » ای داود ما ترا در روی زمین جانشین قرار دادیم پس باحق در روی زمین فرمانروائی کن و از پیروی هوی و هوسهای خود دست بردار زیرا پیروی از هوس عین گمراهی است، و آنانی که گمراه شدند از راه خدا برآنهاست شکنجه‌ی دردناک. چون روز جزا و رسیدگی به حسابها را فراموش نمودند-آیا مراد از فراموشی که در این آیه‌ی شریفه می‌فرماید چیست؟ یعنی اگر بپرسند روز حساب چیست در پاسخ بآن عاجزند. حتما چنین نیست بلکه تذکر و عقیده بروز حساب است که در نفس و جان آدمی فعالیت داشته و جلوگیری از هوسهای باطل می‌نماید. پس تبعیت از هوی سبب گمراهی و سبب فراموشی روز حساب و تذکر که ضد فراموشی است انگیزه‌ی جلوگیری از عمل و بازدارنده از هوسهای باطل میباشد.

[
صفحه 185]

 
       
سه شنبه 15 تیر 1395  8:17 PM
تشکرات از این پست
mehdi0014 nazaninfatemeh omiddeymi1368 mmpbabalhavaej
ravabet_rasekhoon
ravabet_rasekhoon
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : دی 1392 
تعداد پست ها : 8847
محل سکونت : اصفهان

پاسخ به: شرح خطبه حضرت زهرا (سلام الله علیها )(منبع سوال5)

اسلام چند بعدی است

اسلام و کتاب آسمانی در شناخت و معرفت همه نیروهای ظاهری و باطنی آدمی را برای سازندگی انسان که دارای چند بعد جدا نشدنی از هم است بسیج نموده است. یعنی هرگز بآن قناعت ننموده که مثلا فکری- هرچند عالی باشد- در گوشه‌ی تاریک نفس آدمی ساکت و بی‌فعالیت بماند بلکه وقتی از تفکر و تأمل تقدیر مینماید در صورتی است که توأم با اثرهای فردی و سرانجام با فعالیت‌های اجتماعی و همه جانبه باشد. بلکه فکر در عین نهانی بودن خویش بشگفتیها و زیبائی‌هائی از جهان آفرینش دست مییابد و هم باید نیروهای دیگر را هم بفعالیت وادار نماید که همه‌ی آن نیروها باطنی و فعالیت‌های ظاهری در خدمت سازندگی خود آدمی و جامعه بشریت بکار بیفتد وگرنه اصلا برای آن فکر و نیروی یک بعدی اگرچه بسطح یک معرفت عالی پرواز نماید، ارزشی قائل نیست. حال بیک اندیشه‌ی عملی از نقطه نظر فیلسوف و هم از زاویه دید یک شاعر نگاه میکنیم تا دیدگاه قرآن کاملا روشن شود.
یکی از افکار بسیار عالی و ارزشمند آنست که اصلا حرکت عبث و گزاف و بیهوده در آفرینش نیست، و همه برای هدفی است. حکیم سبزواری در منظومه خود می‌فرماید:

وکل شی‌ء غایة مستتبع
حتی فواعل هی الطبائع

والقسر لایکون دائما کسماء
لم یک بالاکثر فلینحسما

إذ مقتضی الحکمة والعنایة
ایصال کل ممکن لغایة


[ صفحه 186]

هرچیزی در حرکت خود هدفی دارد، حتی حرکت‌های طبیعی که شعوری ندارد مانند حرکت گیاهان و نباتات که برای میوه است. و هرگز جبر و فشار و برگرداندن از هدف معین نیست و هم بمدت طولانی برقرار نیست و بالاخره هر حرکت بهدف کمالی خود خواهد رسید. زیرا عنایت و حکمت ربانی آنست هر ممکن را بغایت وجودی خود برساند.
این فکر از نقطه نظر فلسفی بسیار عالی و با ارزش است. ولی با همه ارزشی که دارد بیش از یک فکر تنها نیست و یکی از چندین بعد از ابعاد آدمی است، و میدانیم انسان چند بعد دارد، بعد شخصی، بعد اجتماعی، و بالاخره بعد جهانی و بعد آبادی روی زمین، بعد سازندگی، ولی در این فکر فیلسوفانه‌ی عالی خبری از أبعاد دیگر نیست.
و همین فکر از دیدگاه شاعر:

خرامیدن لاجوردی سپهر
همی گرد برگشتن ماه و مهر

مپندار کز بهر بازیگری است
سراپرده‌ی این چنین سرسریست

در این رشته یک ذره بیکار نیست
سر رشته بر ما پدیدار نیست

نه زین رشته سر میتوان تافتن
نه سررشته را میتوان یافتن

در این دیدگاه حرکت خورشید و ستارگان و فلک لاجوردی (بفکر آن روزها) برای هدفی بزرگ مشخص شده و آنرا بالاتر از سرسری و گزاف بودن معرفی مینماید و بلکه هر ذره برای هدفی در حرکت است.
اما نتیجه‌ای که از این فکر گرفته آنست که نه می‌توان رشته آفرینش را رها نمود و نه میتوان سر رشته را پیدا نمود، و خلاصه سر درگمی است و برای تهیج افکار و سر تکان دادن پای منقل افیون!

[
صفحه 187]

بدرد میخورد. و نتیجه‌ی مثبت از این فکر با این زاویه دید معرفی نشده است. اینک باین آیات دقت کنیم: «إن فی خلق السموات والأرض واختلاف اللیل والنهار لآیات لاولی الألباب الدین یذکرون الله قیاما و قعودا و علی جنوبهم و یتفکرون فی خلق السموات والأرض، ربنا ما خلقت هذا باطلا سبحانک وقنا عذا النار ربنا إنک من تدخل النار فقد أخزیته وما للظالمین من أنصار ربنا إننا سمعنا منادیا ینادی للإیمان أن آمنوا بربکم فامنا ربنا فاغفر لنا ذنوبنا و کفر عنا سیئاتنا و توفنا مع الأبرار ربنا وآتنا ما وعدتنا علی رسلک ولا تخزنا یوم القیامة إنک لا تخلف المیعاد، فاستجاب لهم ربهم أنی لا أضیع عمل عامل منکم من ذکر و أنثی بعضکم من بعض فالذین هاجروا و أخرجوا من دیارهم وأوذوا فی سبیلی و قاتلوا لاکفرن عنهم سیئاتهم ولادخلنهم جناب تجری من تحتها الأنهار ثوابا من عند الله والله عنده حسن الثواب». [154] .
یکی از ابعاد در اسلام تفکر است که میفرماید: «در خلقت آسمانها و زمین و جریان شبانه روز با نظم و ترتیب دقیق و دهشت‌انگیز نشانه‌های بزرگی از قدرت و عظمت برای اندیشمندان و خردمندان است. آن خردمندانیکه همواره در همه حال به یاد خدا هستند».
علاوه بر ذکر و یاد خدا، خدای متعال را در همه احوال در نشست و برخاست و آرمیدن فراموش نمی‌کنند و پیوسته بیاد الله هستند چه اینکه برای انسان دارای شعور، فقط با زبان یاد کردنی که همراه با اندیشه و تفکر نباشد ارزشی ندارد لذا به بعد ذکر فکر و اندیشه را اضافه نموده است.
«
پروردگارا! این دستگاه را بیهوده نیافریدی، و از کار عبث منزهی (و اگر هدف خلقت همین زندگی چند روزه‌ی مشقت بار باشد

[ صفحه 188]

در کار تو عبث لازم میآید ولکن از عبث منزهی پس روز قیامتی هست) ما را از عذاب دوزخ بازدار. پروردگارا! آنکس را که بدوزخ بردی رسوایش ساختی! و بر ستمکاران (در روز جزا) یاوری نیست. پروردگارا! ما به منادیکه دعوت به ایمان میکرد گوش فرادادیم که به پروردگار ایمان آورید و ایمان آوردیم پروردگارا! از گناهان ما در گذر و زشتیهای ما را بپوشان و ما را با نیکان (پیامبران و امامان) یار و قرین فرما. پروردگارا! آنچه را که بزبان پیامبرانت وعده کردی مرحمت فرما و ما را در روز قیامت رسوا مساز زیرا تو هرگز پیمان‌شکن نیستی».
نخست بعد فکری و سپس بعد ذکری سپس نیایش و خواستاری پاداش را معرفی فرمود. اما هنوز باید بعدهای دیگر هم به فعالیت بپردازند تا شایسته‌ی پاداش الهی باشند و آنرا مستقلا بیان میفرماید: «فاستجاب لهم... بی‌شبهه نیایش و درخواست آنها اجابت شد که حق متعال! عمل هر فردی از مرد و زن را تباه نخواهد ساخت» یعنی این درخواست از افرادی مورد پذیرش است که فقط بفکر و ذکر اکتفاء ننمایند و خیال نکنند بگوشه‌ای خزیدن و بعنوان ذکر گوشه‌گیری را بهانه ساختن و از زیربار وظیفه در رفتن کار تمام میشود. نه هرگز اینرا قرآن عظیم قبول ندارد باید این فکرها را با بسیج عمومی گسترش جهانی داد شبها در فکر و ذکر و روزها در فعالیت و جنب جوش بود.
آن افرادی که دعوت آنان مورد پذیرش واقع شده برای گسترش تعلیمات «مهاجرت نمودند و در فعالیت اجتماعی گرفتار غربت و دوری از وطن شدند زیرا آنها را از کاشانه‌ی خود بیرون راندند، و در راه خدا رنجها دیدند و جنگ کردند و کشته شدند! (این چنین افرادی شایسته‌ی اجابت هستند و ما هم اجابت کردیم) و زشتیهای آنان رامیپوشانیم و به وعده بهشت وفا نموده به بهشتهائی که در کنار

[ صفحه 189]

درختانش جویبارها جاری است خواهیم برد، و این همان پاداش الهی است، چه اینکه خداوند سبحان بهترین پاداش دهنده‌است!» [155] .
در این قطعه از قرآن می‌بینیم که ذکر و فکر و خودسازی با مددجوئی از قادر بی‌همتا یک بعد معرفی میشود. و نیز بعد اصلاح اجتماعی و گسترش جهانی این افکار با پی‌گیری بی‌امان اضافه شده و با گوشه‌گیری نمی‌توان در انتظار وعده الهی بود!
افرادی که پس از خودسازی جامعه‌ساز باشند و برای بیاده کردن این افکار سازنده فداکاری نمایند و برای تحقق بخشیدن آنها با اختیار خود 1- مهاجرت نمایند. 2- در جامعه منشأ اثرباشند و در اثر تصادم افکار از اقلیت خود نهراسند، اگرچه آنها را از خانه و وطن تبعید نمایند. 3- در راه خدا (فی سبیلی) رنج و اذیت‌ها بکشند. 4- جنگ و پیکار نموده و کشته شوند.
و بطور خلاصه، تنها بیک فکر و ذکر و کنار کشیدن پذیرفته نیست و موجب آمرزش و رسیدن بوعده‌ها نمی‌باشد. امیرالمؤمنین از تربیت شدگان مکتب قرآن یاد میفرماید: «أین القوم الدین دعوا إلی الاسلام فقبلوه؟ وقرأوا القرآن فاحکموه وهیجوا إلی الجهاد فالهوا وله اللقاح إلی أولادها وسلبوا السیوف أغمادها وأخذوا بأطراف الأرض زخفا زحفا وصفا صفا بعض هلک و بعض نجا لأیبشرون بالاحیأء ولا یعزون عن الموتی» [156] کجا هستند آن دسته‌ایکه باسلام خوانده شدند و آنرا پذیرفتند!؟ و قرآن را خواندند و با عمل خود آنرا محکم نمودند! و آنان وقتیکه به جنگ با دشمن فرا خوانده

[ صفحه 190]

میشدند بسان ماده شتری که از بچه‌اش دور مانده با شوق به پیکار می‌آمدند! شمشیر از نیام کشیده در مرزهای اسلامی گروه گروه و با صفوفی متشکل در پیکار بودند، بعضی کشته میشدند و بعضی دیگر نجات مییافتند. اما چون مرگ در راه خدا بهتر از زندگی بود هرگز از نجات یافتن خوشحال! و از شهادت رفقایشان غمگین نبودند!.
جامعه‌ی اسلام با فاصله گرفتن از قرآن کریم و آثار صحیح اهل‌بیت علیهم‌السلام گرفتار همان وضعی شدند که قرآن کریم یاد کرده: «إن الذین فرقوا دینهم وکانوا شیعا لست منهم فی شی‌ء إنما أمرهم إلی الله ثم ینبئهم بما کانوا یفعلون» [157] آنانکه دین (همه جانبه) را پراکنده ساختند (یکی فقط با فکر خالی بدون توجه باوضاع جامعه‌ی خویش و دیگری بگوشه گیری و زهد دور از اجتماع، دیگری برای حفظ احکام بدون توجه بقوه مجریه! وو... پرداخته‌اند) شما ای پیامبر از گروه آنان نیستی و برگشت آنان بسوی خدا است تا آنانرا به خطای آنچه عمل میکردند آگاه سازد. آری همین جدا کردنها! روزگار مسلمانها را باین تیره روزی کشاند.

شهادت بوحدانیت خدا

اشاره

متن: «أشهد ان لا إله إلا الله وحده لا شریک له»
شرح: هرچند عقیده به صانع جهان و اینکه او یکتا آفریدگار است از قدیمی‌ترین مسائلی است که فکر بشر را بخود معطوف ساخته چه اینکه هم آهنگ فطرت اصلی بوده است تا آنجا که اگر در بت‌پرستی که

[ صفحه 191]

براساس شرک بنا شده ژرف‌نگری کنیم خواهیم دید که همان نیز مبنای توحید دارد و از مسیر اصلی خود منحرف شده زیرا همان خدایانی که بعدا بشر به آنها اصالت و استقلال داده قبلا بعنوان شفاعت کننده بوده است. چنانکه از آیه‌ی شریفه: «مانعبدهم إلا لیقربونأ إلی الله زلفی» [158] فطرت اصلی اگرچه شهادت به یگانگی خدای که در عظمت و کبریائی ذاتی و صفتی نامحدود و غیرمتناهی است میدهد، اما انس و خوگیری آدمی بوحدت عددی و گرفتاری صاحبان دیانت با بت پرستان و مشرکان منشأ عقیده بوحدت عددی در ذات احدیت گردیده و حکم فطرت اصلی متروک و مهجور مانده است. تا جائی که در آثار فلاسفه‌ی باستان از مصر و یونان و اسکندریه جز وحدت عددی مشهود نیست و مانند شیخ الرئیس ابوعلی ابن سینا نیز در کتاب «شفا» هم وحدت عددی را گفته و این عقیده تا جائی که سراغ داریم تا حدود سال هزار هجری در میان فیلسوفان و متکلمین اسلام شایع بوده و با اینکه استدلالهای فلاسفه و بالأخص متکلمین از قرآن گرفته شده، با همه این جز وحدت عددی دیده نمی‌شود.
قرآن کریم اولین کتاب آسمانی است که بحقیقت توحید (وحدت حقه) تصریح نموده و بشهادت کتابهای بی‌شمار تفسیر و جوامع حدیث که از عهد صحابه و تابعین و قرنهای بعدی در دست است کسی از صحابه و تابعان باین راز بزرگ قرآنی پی نبرده و هرگز آنرا در قالب استدلال و برهان بیان ننموده مگر در خطبه‌هائی که از مولای متقیان علیه‌السلام در نهج‌البلاغه و أوصیای طاهرینش در جوامع احادیث امامیه در دست است آنها با روشن‌ترین بیان این حقیقت

[ صفحه 192]

قرآنی را بیان فرموده و با تعبیرات مختلف آنرا توضیح داده‌اند که در ذیل بحث نمونه‌ای از آنرا نقل خواهیم کرد.

وحدت عددی

اساس و پایه‌ی وحدت عددی برآنست که یک واحد بمقتضای محدودیت وجود که آنرا واجد است (برحسب و اندازه‌ی تقدیری که دارد) از واحد دیگر جدا و ممتاز باشد.
فی المثل اگر آب حوضی را بچندین ظرف تقسیم نمائیم هریک از آن ظرفها جدا از دیگری و ممتاز از آنست و هریک از آنها یک واحد از آب را تشکیل میدهد و هم هریک از آنها با محتوای خاص خود از آب، از دیگری جدا و ممتاز است.
چرا چنین وحدتی پیدا شد؟ چون هریک از آنها محدود گردید و هم هریک از آنها فاقد کمالی است که در واحد دیگر از آب است وحد هریک از آبهای موجود در ظرفهای متعدد مانع است که کمال آن دیگر را حائز باشد.
پس منشأ پیدایش چنین وحدت (وحدت عددی) نقص و فقدان کمال دیگری است چنانکه اگر کمال وجودی هریک را دیگری داشت و از او جدا نمیشد این وحدت حاصل نبود. بنابراین دارا بودن حدواینکه کمال دیگر ندارد تشکیل دهنده‌ی وحدت عددی است ناچار باید ذات احدیت که همه کمال است از این وحدت منزه باشد.
و بعبارت دیگر، اگر درست فکر کنیم کاملا بدست خواهیم آورد که هرچه عدد و کثرتی در معنائی پیدا شده از این جهت است، مثلا وقتی میگوئیم یک انسان و انسان دیگر و یک انسان سومی چون

[ صفحه 193]

هریک از آنها فاقد کمال دیگری است و چنانکه یکی از آن افراد جامع کمال وجودی افراد دیگر بود تقسیمی که نمیشد انفکاک پذیرد هرگز سه گانگی آنها متصور نبود، پس معیار وحدت عددی حد وجودی است که غالب بر آنست تعالی الله عن ذلک علوا کبیرا.
از طرفی ذات متعال احدیت قاهر علی الاطلاق است که هرگز مقهور نگردد و غالب است و مغلوبیت را بر او راهی نیست. بنابراین وحدت عددی که از محدودیت و مقهوریت بحد خاص پیدا شده و تشکیل دهنده‌ی کثرت عددی است بر خداوند متعال راهی نخواهد داشت. اینک در این آیات تعمق نمائیم:
1- «
هوالواحد القهار». [159] 2- أأرباب متفرقون خیر أم الله الواحد القهار ما تعبدون من دونه الا اسماء سمیتوها انتم و آباؤکم. [160] 3- ومامن إله إلا الله الواحد القهار. [161] 4- لو اراد الله ان یتخذ ولدا لاصطفی مما یخلق مایشاء سبحانه هو الواحد القهار. [162] .
1-
اوست خدای یکتای بسیار چیره. 2- آیا خداهای متفرقه بهتر است و یا خدای یکتای قهار؟ و آنچه که شما می‌پرستیدید جز نامهائی که شما و پدران شما بعنوان خدائی معرفی کرده‌اند نیست. 3- جز خدای یکتای قهار نیست. 4- اگر حق متعال میخواست برای خود فرزندی بگیرد از آنچه خلق کرده انتخاب میکرد ولی خدای واحد قهار از این امر منزه است.
در آیات فوق هرگونه وحدت که در برابر کثرت خاصی باشد نفی

[ صفحه 194]

شده زیرا واحد را با قهاریت علی الاطلاق توصیف کرده، خواه وحدت در فرد یا نوع یا جنس باشد. وحدت عددی را که توضیح دادیم مانند وحدت یک کاسه از آب در مقابل چند فرد و یک نفر انسان در برابر چند نفر واحد نوعی میگوئیم، انسان یک نوع از حیوان است، چنانکه حیوان بمعنای جنسی یک واحد جنسی است. در همه‌ی این مذکورات پیدایش وحدت و کثرت فردی در افراد انسان از آن جهت است که فرد مقهور حد وجودی است وحد خاص بر آن چیره است و یا انسان بمعنی نوع و یا حیوان جنسی مقهور حد خود و بهمین جهت فاقد کمالات انواع عالی و یا اجناس عالی میباشد و برهر تقدیر مقهوریت در حد موجب وحدت شده است.
اما خدای قاهر متعال را هیچ مافوق قاهری در هیچ محدودیتی چه در ذات و چه در صفات و چه در فعل نمی‌تواند مقهور نماید. وگرنه غالبیت و قاهریت علی الاطلاق حق متعال از بین میرود و این هم بر خلاف فرض است. بس بنابراین خدای متعال وجودی است سبحان و منزه از خلط هرگونه حد و عدم، و حقی است که هرگز بطلان عارضش نمی‌گردد. و زنده و جاویدانی است که منزه از آفت هرگونه مرگ و نیستی است. و علیمی متعالی و منزه از جهل است. و قادری است که عجز بر او غلبه ندارد. و مالکی است که نمی‌توان بساحت بیکران ملکش رسید. عزیزی است که ذلت را بر او راهی نیست. خلاصه ذات احدیت را صرف هر کمال و خالص هرجمال ثابت است وگرنه مقهوریت و محدودیت دریک جهت لازم می‌آید. و این همانطوریکه گفته شد برخلاف فرض قاهریت علی الاطلاق است.
حال میگوئیم مفروض مادر واجب الوجود وجودی است که صرف الوجود است و آنچه که کمال وجودی است بمقتضای عدم

[ صفحه 195]

محدودیت دارا بوده و ناچار غیرمتناهی خواهد بود. پس هر محدودی از وجود فرض شود این وجود لایتناهی قاهر وغالب است براو و همانرا بنحو اعلی و ابسط بدون شائبه حدی بلکه بنحو بساطت دارا خواهد بود. و این است معنای وحدت حقه در ذات. بنابراین هرچه از وجود فرض کردیم خودش خواهد بود نه دیگری و گرنه خلف لازم میآید یعنی آنچه که صرف فرض شده صرف نخواهد بود. و بهمین معنا شیخ اشراق در تلویحات بنابه نقل صدرالمتالهین در اسفار [163] اشاره کرده است و کلام پرحقیقت و بزرگی است!!
«
صرف الوجود الذی لا أتم منه کلما فرضته ثانیا فاذا نظرت فهو هو اذ لامیز فی صرف شی‌ء» یعنی اگر صرف وجود که تمامتر و کاملتر از او نیست هرگاه برای او ثانی فرض کردی اگر نیک بنگری خواهی دید خودش بوده نه دیگری زیرا امتیازی در صرف شی‌ء ممکن نیست. با این بیان معلوم شد فرض اثنینیت و دوئی محال است.
توضیح: فرق میان فرض محال (با اضافه فرض بمحال) و فرض محال (صفت بودن محال برای فرض) آنست که وقتی شی‌ء را بقسمی تصور میکنیم که نقیض و منافی آن را قبول حمل نمی‌کند در این صورت خود فرض محال است. و در این قسم از تصور باید آنچه که واجب است اثبات و آنچه منافی است نفی شود. موضوع بحث، وحدت حقه، آن چنان است. خود فرض دو بودن محال است چنانکه از کلام شیخ سهروردی استفاده شد.
و بهمین قسم، احاطه در صفات کمالی را نیز از این آیات که در ذیل ذکر میشود استفاده مینمائیم. زیرا در این آیات همه‌ی صفات

[ صفحه 196]

کمالی را در ذات او منحصر مینماید مانند:
«
االله لأ إلا إلا هوله الأسماء الحسنی،» [164] الهی جز او نیست و فقط اسماء حسنی (صفات کمالی) بر او ثابت است. ظرف (له) خبر مقدم است و تقدیم آنچه حقش تأخیر است افاده‌ی انحصار را مینماید. 2- «ویعلمون أن االله هوالحق المبین» [165] بطور تحقیق میدانید که فقط خدا حق آشکار است. 3- «هو الحی، لأ إله إلا هو» [166] ، 4- «وهو العلیم القدیر» [167] ، 5- «إن القوة لله جمیعا» [168] 6- «له الملک وله الحمد» [169] ، 7- «إن العزة لله جمیعا» [170] ، 8- «الحق من ربک» [171] 9- «أنتم الفقراء إلی الله والله هوالغنی». [172] .
در این آیات بروشنی تصریح شده که هرگونه صفت کمال بالاصالة از آن خدا است و خدای متعال است که بغیر، کمال می‌بخشد. اما نه بگونه‌ای که از کمال ربوبی خودش کاسته شود و از آنچه بخشیده دور و منعزل گردد چنانکه در بخشش‌های ما چنان است.
بنابراین هر کمالی را که در جائی و یا در چیزی سراغ کردیم که در ظاهر در برابر خدا تصور شود همان کمال بمناسبت احاطه‌ی کمالی او جل شأنه به کمال محدود از آن او میباشد، و همین کمال

[ صفحه 197]

محدود از آن خداست و آنچه را که محدود از کمال داراست برای ذات احدیت ثابت است. «ذلک بأن الله هوالحق وإن مایدعون من دونه الباطل» [173] زیرا او حق است و جز او باطل است که از خود هیچ ندارد و چیزی را مالک نیست. آری: «لا یملکون لأنفسهم ضرأ ولانفعا ولا یملکون موتا ولا حیوة ولا نشورا» [174] آنان توانائی ندارند که از جانهای خود ضرری را دفع و سودی را بخود جلب کنند و نه مرگ را از خود رانده و نه خود را زنده نگه دارند.
و همین لایتناهی و غالب و قاهر بودن در همه‌ی شئون ذات و صفات است که موجب نفی وحدت عددی است زیرا اگر او واحد عددی میبود یعنی موجود محدودی بود که بدیگر موجودات ماسوی محیط نبود صحیح بود که عقل مانندی که دومی باشد بر آن ذات فرض نماید تا مثل و همتائی برای او باشد چه در خارج وقوع آن شی‌ء ممکن باشد یا محال.

 
       
سه شنبه 15 تیر 1395  8:19 PM
تشکرات از این پست
mehdi0014 nazaninfatemeh omiddeymi1368 mmpbabalhavaej
ravabet_rasekhoon
ravabet_rasekhoon
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : دی 1392 
تعداد پست ها : 8847
محل سکونت : اصفهان

پاسخ به: شرح خطبه حضرت زهرا (سلام الله علیها )(منبع سوال5)

روی الصدوق باسناده الصحیح عن هشام بن سالم قال دخلت علی أبی عبدالله صلوات الله علیه فقال لی: أتنعت ألله؟
قلت: نعم
قال: هات
فقلت هوالسمیع البصیر
قال: هذه صفة یشترک فیها المخلوقون.
قلت: فکیف تنعته؟
فقال: هو نور بلاظلمة، و حیوة لاموت فیه وعلم لاجهل فیه، وحق لاباطل فیه.
فخرجت وأنا أعلم الناس بالتوحید.» [211] .
در این روایت شریفه امام از هشام بن سالم توصیف سمیع و بصیر را نپذیرفته و آنرا نعت الهی به حساب نیاورده چون هشام ظاهر چنین تلقی کرده که صفات محدود باشد و سمیع و بصیر غیر یک دیگر و هردو ماوراء ذات احدیتش باشد، باین جهت توصیف وی را صحیح نشمرده بلکه همه اوصاف را باحذف حد ماهوی و محدودیت مفهومی آنها، و صرف الوجود را حقیقت توحید دانسته زیرا مرجع همه کمالات بهستی صرف و بسیط و مطلق بودن آنها من جمیع الجهات است. در لسان نبوت و ولایت از فوق محدودیت، بنور بلاظلمت، نوری که ظلمتی بر آن راه ندارد، و زندگی که مرگی ندارد تعبیر شده، خلاصه خدای متعال صرف هستی است. و اگر آن ذات متعال نسبت به کمالی خلاء داشته باشد آنچه صرف و بسیط فرض شده مرکب میشود و مرکب عین حد داشتن و خلاف صرف هستی است.
باز از باقر العلوم علیه‌السلام روایت شده:

[
صفحه 255]

«
انه قال: سمیع بصیر یسمع بما یبصر! و یبصربما یسمع و قال انه واحدی، احدی المعنی لیس بمعان کثیرة». [212] .
فرمود خدا سمیع و بصیر است می‌شنود با آنچه می‌بیند! و می‌بیند با آنچه می‌شنود. و فرمود خدای متعال یگانه، و دارای معنای یکتائی است که در او معانی زیاد نیست.
صفات اضافیه خداوند متعال مانند خالق و رازق و معطی و جواد و شافی، غفور و رحیم برگشت همه اینها بقیومیت است، این صفات از جهت مفهوم نسبی و اضافی خود در تحقق محتاج به تحقق غیر میباشد و چون آن غیر هم نیز معلول ذات اقدس الهی است در رتبه متأخر خواهد بود، پس اینگونه صفات را زائد بر ذات نامیده که از مقام فعل احدیت انتزاع میشود. مثلا موجود امکانی وجودی دارد أمانه بنفسه بلکه وجود متکی بغیر، اگر خود آن وجود را با قطع نظر از علت بنگریم وجود خواهد بود و با عطف نظر به پدید آورنده آن همان وجود، ایجاد خواهد بود و همین وجود را باعتبارات مختلفه: ابداع، خلق، صنع، نعمت، رحمت و بالنسبة به پدید آورنده مبدع و خالق، صاخ، منعم، رحیم میگویند.
و هر موجود زمانی و مکانی برای ادامه‌ی حیاتش ناچار بوسائلی نیازمند است که بتواند بوسیله‌ی آن به حیات خود ادامه دهد، همان وسیله را اگر مافی حد نفسه بنگریم که عبارت از مثلا هوا و آب و گندم که ممد حیات است باسم رزق نامیده میشود، و اگر از نظر علت فیاضه‌اش بنگریم آن علت رازق گفته میشود. و نیز بهمان رزق باعتباری عطیه، نعمت، موهبت جود و کرم و به رازق معطی و وهاب

[ صفحه 256]

و جواد و کریم گفته میشود.
و این میزانی است برای تشخیص صفات فعلی و متکثر با تکثر کمالی در وجود، و صدق این صفات نسبت به ذات احدیت صدق حقیقی است نهایت اینکه این صفات دو جنبه دارند:
1-
جهت حدوث و تأخر آنها از ذات الهی.
2-
جهت اینکه اصلی از ذات اقدس احدیت را دارا میباشند که همان ذات اعلی منبع هر خیر و کمالی است که بسبب آن ذات هر کمال در موطن خاص خود قرار میگیرد.
حال صدق این صفات اضافی را از جنبه‌ی اول نمی‌توان دانست، زیرا در آن صورت تغیّر و ترکب ذات الهی از حیثیات متغایره لازم میاید، پس مصحح صدق همه صفات فعلی بذات احدیت همان حیث و جنبه دومی است که جامع همه آنها قیوم است. [213] .

شرح الممتنع عن الأبصار.. الألسن صفته

متن: «الممتنع عن الأبصار رؤیته، وعن الأوهام کیفیته وعن الألسن صفته».
شرح: سه صفت از جمله صفات سلبی را بیان فرمود: 1- لیس بمرئی بالأبصار. 2- لیس بمکیف بالوهم. 3- ولیس موصوف بالوهم.
اما صفت اولی که با چشم دیده نمی‌شود مطابق صریح آیه شریفه است «لأ تدرکه الأبصار و هو یدرک الأبصار و هو اللطیف الخبیر» [214] .
خدا را چشمها نتواند درک بکند اوست که بهمه چشمها بینائی دارد و او لطیف و آگاه است. در کافی از صفوان روایت کرده که ابوقره محدث از من درخواست نمود که او را بمحضر ابوالحسن الرضا (ع) ببرم

[ صفحه 257]

ابوقره گفت روایت از شما رسیده که خداوند متعال دیدار و کلام را میان دو نفر از انبیاء تقسیم نموده سخن را نصیب موسی بن عمران و دیدار را نصیب محمد(ص) فرمود. حضرت رضا(ع) فرمودند اگر سخن چنین است پس آن کیست که از طرف خدا به جن و انس ابلاغ نمود:
«
لأتدرکه الأبصار... ولأیحیطون به علما و لیس کمثله شی‌ء»،
(توضیح هر کدام از این سه آیه بخوبی دلالمت دارد که دیدار ممکن نیست آیه اولی که- معلوم شد اما آیه دومی چون برای دیدن چیزی لازم است که صورتی داشته باشد چون دیدار احاطه علمی است و اما آیه سومی اگر دیدار ممکن باشد لابد با سایر دیدنیها در مکان و جهت و کیفیت شبیه خواهد شد. خدا بزرگتر از آن است که نظیر و مثل داشته باشد).
آیا خود محمد (ص) نبود که گفت بلی، فرمود: چگونه ممکن است روایتی به شخصی مانند رسول اکرم (ص) نسبت داده شود که بهمه خلق بفرماید من از طرف خدا فرستاده هستم و بامر خدا بسوی خدا دعوت میکنم آنگاه بگوید خدا فرموده: «لاتدرکه الأبصار... ولا یحیطون به علما... ولیس کمثله شی‌ء... و سپس خودش مدعی باشد که من خدا را با چشم! دیده‌ام و باو احاطه علمی پیدا کرده‌ام و او بصورت انسانی است!؟ و آنچه را که خود از طرف خدا آورده باطل سازد؟ آیا شرم و حیا نمی‌کنید. زندیقیان روا نداشتند که چنین تهمتی را به رسول خدا (ص) وارد سازند که آن بزرگوار از طرف خدا پیامی آورد سپس خود آنرا نقض کرد.
ابوقرة گفت خدا فرموده «ولقد راه نزلة اخری» [215] او را در موقع فرود آمدن

[ صفحه 258]

بی‌شبهه دید. امام (ع) فرمایشی فرمود که خلاصه‌اش این است: این سه آیه مرتبط بهم و ضمیر: رآه در دو آیه پس از این آیه آمده است. آیه دیگر این است «ما کذب الفواد ما رای...» قلب پیغمبر آنچه را با چشم دید تکذیب نکرد سپس آنچه را که دیده بود بروشنی خبر داد زیرا فرمود: «لقد رای من آیات ربه الکبری» بی‌شبهه از نشانه‌های بزرگ پروردگارش را دید. پس مورد رؤیت در آیه شریفه «لقد راه...» آیات الهی است نه خود ذات اقدس او. در حالی که خدا فرمود (ولا یحیطون به علما...) باو احاطه علمی نمی‌توانند داشته باشند. ابوقره گفت بنابراین روایات را تکذیب میکنی؟ (فضول و سفیه جانب ادب را مراعات نکرده) امام فرمود البته چنانچه روایات مخالف قرآن باشد تکذیب خواهم نمود.
از گفتار امام بطور کلی این معنا استفاده میشود که آیات دیگر نیز مانند «وجوه یومئذ ناضره الی ربها ناظره» [216] مراد از صورتها در روز (قیامت) که در شادمانی و مسرّت هستند و نگاه کننده به پروردگار در آیه‌ی شریفه باید حمل به معنای دیگر شود که عبارت از نشاه و علامتهای پروردگار است.
اما صفت دومی که درک او با هم و فکر و وصف او با زبان محال است زیرا هر چه بفکر بیاید محدود است و همه ساخته و مصنوع فکر است و خداوند بالاتر از هر حد و کیف است. و چه نیکو فرموده باقر علوم النبیین (ع): «هل سمی عالما و قادرا الا انه وهب العلم للعلماء والقدره للقادرین و کل ما میزتموه باوهامکم فی ادق معانیه فهو مخلوق مصنوع مثلکم مردود الیکم والباری تعالی واهب الحیوه و مقدر الموت، لعل النمل الصغار تتوهم ان لله

[ صفحه 259]

زبانیتین فانهما کمالها و یتصوران عدمهما نقصان لمن لا یکونان له هکذا حال العقلاء فما یصفون الله تعالی به و الی الله المفزع» [217] یعنی راهی برای درک نحوه‌ی قدرت خدا نیست چه اینکه خدای متعال به اندیشمندان علم و به نیرومندان قدرت داد و هرآنچه در افکارتان راجع به ذات ربوبی از معانی بسیار باریک و دقیق از هم تجزیه و تحلیل میکنید همان مخلوق و ساخته‌ی فکر شما است و به خودتان برمیگردد. آفریدگار بزرگ بخشنده‌ی زندگی و تقدیرکننده‌ی مرگ است و اندیشه‌ها در مقابل عظمت خلقت و پروردگار مانند مورچه‌ی بسیار کوچکی است که بفکرش می‌آید که خدا را دو شاخک است زیرا کمال در نزد آن حشره داشتن دو شاخک است، بخیالش نداشتن آن دو شاخک نقصان و عیب است برای کسی که آن دو شاخک را ندارد و حال دانشمندان هم نیز آنچه در عظمت خدا توصیف میکنند مانند پندار همان مورچه است و باید بخدا پناه برد. از رسول اکرم (ص) روایت شده: «ان الله لایشبه شیئا و لا یشبهه شی‌ء و کل ما وقع فی الوهم فهو بخلافه»- آفریدگار متعال شبیه چیزی نیست و هیچ چیز باو شبیه نیست و هر آنچه که در فکر آید ذات احدیت بالاتر از آنست.
اما صفت سومی: عن الألسن صفته، پرواضح است توصیف و شرح نتیجه‌ی فکر است. زبان آلتی برای بیان افکار است وقتی فکرها کوتاه شد و آنچنان حقیر گردید که افکار نوابغ بشر مانند فکر مورچه گردید چگونه زبانرا یارای تصویف خواهد بود؟ و کدام زبانی با معرفتی بیشتر و فصاحتی بلندتر از معرفت و فصاحت رسول اکرم (ص) خواهد بود که فرموده: «لا احصی ثناء علیک انت کما اثنیت

[ صفحه 260]

علی نفسک» بارالها! هرگز از عهده ثنا و حمد و وصف تو همچون ثنائی که خود را ثنا فرموده‌ای برنمی‌آیم.
برگشت این صفات سلبی چنانکه گذشت به سلب حد و ماهیت که وجوب وجود خواهد بود میشود.
ممکن است اشکال شود این همه اسماء حسنی و توصیفات در قرآن و روایات و دعا و خطبه‌ها وارد شده پس اگر وصف به زبان محال است پس اینهمه توصیفات چگونه وارد شده، و باید تعطیل صفات لازم آید؟
جواب این اشکال آنطوریکه از روایت حضرت باقر (ع) و حضرت امام علی بن محمد الهادی (امام دهم «ع») استفاده میشود این است که از وجود کمال در ممکن پی می‌بریم که چنین کمالی در خدا هم هست اما نه از جهت نقصانی و محدودیتش بلکه از جهت وجودی و کمالش، حاصل مذهب و عقیده‌ی معتدل آنست که نباید آنقدر در مرتبه ذات کبریائی افراط نمود که تعطیل و بطلان لازم آید و تفریط که تشبیه مخلوق است پیش آید و باید بدستور امام جعفر بن محمد الصادق (ع) رفتار نمود که فرمود: «فاعلم رحمک الله ان المذهب الصحیح فی التوحید مانزل به القرآن من صفات الله تعالی، فانف عن الله تعالی البطلان والتشبیه فلا نفی ولا تشبیه» [218] - پس بدان- خدا ترا رحمت کند مذهب صحیح و مستقیم در توحید همان است که در قرآن از صفات الهی نازل شده، از خدا دو طرف بطلان و تعطیل و تشبیه بمخلوقات را ترک کن، و بگونه نه نفی و نه تشبیه.

شرح ابتدع الاشیاء.. امثله امتثلها

متن: «ابتدع الاشیاء لامن شی‌ء کان قبلها و انشاءها بلا احتذاء امثله امتثلها»

[
صفحه 261]

شرح: خدا موجودات را نه از چیزی که قبل از آفرینش آنها بوده، ایجاد کرد اما نه از صورت و مثال و نقشه قبلی.
در بیان فاعلیت حق متعال و اینکه آن تمام وفوق التمام است و اینکه در ماده و صورت بمثال و نقشه قبلی احتیاج ندارد. نظیر این عبارت را در نهج‌البلاغه هم می‌بینیم: «ابتدع ما خلق بلامثال سبق ولا تعب ولا نصب و کل صانع شی‌ء فمن شی‌ء صنع. والله لا من شی‌ء صنع»- آفریده آنچه را که آفرید نه از راه نقشه قبلی و نه زحمت و رنج، هر سازنده‌ای غیر از خدا از ماده‌ی قبلی میسازد اما الله! از چیزی نمیسازد.
در اثبات این مسئله برهانی بنظر این ضعیف آمده و آن این است که اگر در فاعلیت فرض ماده قبلی و صورتی بشود برگشت این فرض باین است که آن کمال در مرحله‌ی ذات نباشد و در نتیجه ذات کمال وجودی را فاقد و تام الفاعلیه نخواهد بود و لازم میآید ذات متعال محدود باشد در حالیکه مفروض آنست که خدا آن کمال را بنحو اتم و اعلی دارد پس کمالی در خارج از ذات باسم ماده و یا صورت قبلی ممکن نیست تا خلق موجودات با آنها تحقق یابد، و ذات باری تام و بلکه فوق التمام است و متصور نیست که کمالی در عرض و ماورای ذات باشد و چنین صلاحیتی داشته باشد، پس انشاء و ایجاد در مبدا آفرینش احتیاج به صورت و مثال قبلی ندارد.

اشاره به دو صفت ثبوتی

اشاره

متن: «کونها بقدرته و ذرءها بمشیته من غیر حاجه منه الی تکوینها ولا فائده له فی تصویرها الا تثبیتا لحمکته و تنبیها علی طاعته و اظهارا لقدرته و تعبدا لبریته

[ صفحه 262]

و اعزازا لدعوته.
همه چیز را بقدرت خویش ایجاد نمود،
کون و تکوین: از نیستی بهستی درآوردن،
ذرأ: خلق اختراعی و زیاد منتشر ساختن چنانکه از تامل در این آیات استفاده میشود: «و هو الذی ذراکم فی الارض و الیه تحشرون» (79: مومنون) و اوست خدائی که شما را در زمین خلق نمود و پراکنده ساخت و بسوی او حشر خواهید شد.
همه پدیده‌ها را بقدرت خویش بوجود آورد و با خواست خویش خلق کرد و در روی زمین پراکنده نمود بی‌هیچ نیازی در پدید آوردن آنها و بی‌منظوری فائده‌ای از شکل دادن آنها مگر اثبات و تحقق دادن بحکمت خویش و آگاهی دادن به طاعت خود و آشکار ساختن نیرو و قدرت خود و به پرستش و کوچکی خواندن خلق و عزیز و ارجمند ساختن مردمان.
در این فراز یادگار نبوت (ع) بعد از بیان و اشاره ببدو صفت ثبوتی بیان غرض ذات احدیت را در ایجاد جهان آفرینش و آفریدن پدیده‌های گوناگون بیان فرمود باین ترتیب:
1 -
تحقق حکمت خود در آفرینش. 2- آشکار ساختن طاعت خود. 3- اظهار توانائی و وادار ساختن بشر به تسلیم و کوچکی و ارجمند ساختن دعوت در مقدمه‌ی بحث باید دانست هر فاعلی غیر از ذات واجب عملی را بمنظور نظر و غایتی انجام میدهد ناچار حصول آن از عدم حصولش بهتر و بمنظور منفعتی است که در آن منظور شده ولی در ذات احدیت نمی‌توان چنین فرضی کرد زیرا او از هر جهت غنی بالذات است هیچ فائده و حکمتی را نسبت بآن ذات نتوان فرض نمود مگر اینکه باید برای غنی بالذات موجود باشد و گرنه نقص

[ صفحه 263]

و کاستی بذاتش راه می‌یابد تعالی الله عن ذلک پس در افعال او تعالی شأنه غرض و علتی غیر از ذات خود نمی‌توان تصور نمود و در افعال خود غرضی غیر از ذات خود نیست چنانکه در آیه شریفه است «لایسال عما یفعل و هم یسالون!» خدای متعال از آنچه که میکند سوال نمی‌شود (زیرا خود ذات جواب سئوال است) ولی بندگان از آنچه عمل میکند سوال میشوند.
و به برهان دیگر اگر فعل ذات ربوبی را غرضی جز از ذات بود ناچار آن غایت و غرض فاعلیت حق را تمام میکرد زیرا فعلیت و محقق بودن فاعلیت غایتی لازم دارد. بنابراین لازم می‌آید که از حیث فاعلیت در مرتبه‌ی ذات ناقص باشد و با آن غایت کمال حاصل نماید در حالی که «و ربک الغنی ذو الرحمة- پروردگار توست بی نیاز و دارای رحمت و لطف» بلکه او- تعالی و تقدس- بالذات از هر جهت تمام است و کثرت و فقدانی بر او راه ندارد پس ذات احدیت از جهت وفور فعلیت و وحدت هم بذاته فاعل و هم غایة الغایات است، مرحوم محقق اصفهانی در تحقه الحکیم میفرماید:

و غایه الکل الذی سواها
ان الی ربک منتهاها

و او غایت و آخر همه جز از خودش می‌باشد
چه اینکه بی‌شبهه انتها و آخر همه موجودات به پروردگار است
چیزی که هست تمام کمال و جمال و عین ابتهاج ذبذات اقدس خود میباشد و معلوم است: «فمن احب شیئا احب اثاره»- هر کس چیزی را دوست دارد به آثار آن نیز علاقمند است. در حدیث قدسی معروف است: «کنت کنزا خفیا فاحببت ان اعرف فخلقت الخلق لکی اعرف»- من گنجینه‌ی پنهانی بودم خواستم که شناخته شوم خلق را آفریدم تا شناخته شوم.

[
صفحه 264]

غرض ذات احدیت آنست که بآثار خود که نسخه‌ی نظام ربانی است معروف باشد. و مخفی نماند که ظهور ذاتی و صفتی و ایجاد و خلق منافاتی باغنای ذاتی ندارد زیرا فعل او هر چند بنظری غیر از ذاتش میباشد الا اینکه بافاضه حق متعال بی‌نیاز و واجب بالغیر و از جهت استنادش باو فرض عدم ممکن نیست اگر چه از نقطه نظر بخود لاشی‌ء محض است. و جز اضافه اشراقی حق چیزی نیست و در حقیقت ظهور افعالی جز بروز صفات وجوبی نیست. پس به دلیل و برهان روشن شد که جز از دات اقدس غرضی نمیتواند باشد اما این جهت مانع نیست که اغراضی بالتبع و مقاصدی بالعرض باشد بنابراین اغراض و حکمت‌هائی که در این فراز فرموده بالتبع است نه بالذات اینک اغراض بالتبع:
1-
دو صفت از صفات ثوبت یکی از صفات ذات (قدرت) و دیگری از صفات فعل (مشیت- و اراده) قابل توجه و دقت آنست که نسخه معارف ربانی برای توضیح بیشتر و معرفی نحوه‌ی صفات با این دو جمله (من غیر حاجة ولا فائدة...) بیک حقیقت از حقایق فن ربوبیات اشاره فرمود. و آن عبارت از این است که پدیده‌های جهان آفرینش را بقدرت خویش ایجاد نمود و آنرا بمشیت خود خلق و پراکنده ساخت. در این مورد سئوالی متوجه میگردد که هر فعل از حکیم روی جهت و غرضی است و گرنه لغو و گزاف خواهد بود و اگر غرض نهائی از آن رفع نیاز و یا سود بردن باشد با غنی بالذات بودن منافات دارد لذا مثال فصاحت و حکمت استدراک فرمود که هیچ گونه نیاز و سودی در کار نبوده، و این اشاره بقاعده‌ای است که حکماء اسلامی گفته‌اند: که باید صفات الهی را آن چنان فهمید که با کمال ذات مناسب بوده و در آن شائبه بالقوه و دارا بودن استعداد و امکان نباشد و نیز

[ صفحه 265]

بقسمی نباشد که کثرت و ترکیب و احتیاج در ذات لازم آید.
و هم اکنون وارد مفهوم قدرت میشویم. گفته‌اند که قدرت خدا آنست که ذات احدیت نه از علت خارجی بلکه به سبب خود یعنی ذاته بذاته آن چنان باشد که موجودات از او صادر شود بجهت احاطه او بنظام خیر که عین ذاتش باشد صادر میشود و در معنا و مفهوم قدرت معتبر نیست فعل در خارج موجود نباشد بعد قدرت باو تعلق بگیرد و موجود شود خواه مشیت جایز التغییر باشد یا نه، بنابراین مفهوم قادر عبارت از: «ان شاء فعل و ان لم یشا لم یفعل»- اگر خواست انجام میدهد و اگر نخواست انجام نمیدهد میباشد خواه فعل دائما مورد مشیت باشد و یا نه و آنرا دائما نخواسته و تحقق نگیرد زیرا در منطق ثابت شده در قضیه شرطیه لازم نیست که طرفین قضیه هر دو صادق باشد بلکه غرض از قضایای شرطی بیان لزوم دو شرطیه است بنابراین مفهوم قضیه ظریفه با کذب هر دو قضیه یا کذب یکی از آن سازگار است، و بعبارت دیگر لازم نیست در صدق قدرت که فعل از فاعل در وقتی جدا باشد و یک وقت بفعل تعلق گیرد و وقت دیگر به ترک آن، و حاصل گفتار آنکه اگر فاعلی که انسان باشد بخواهد فعلی را انجام بدهد باید علم و اراده بآن فعل ضمیمه گردد، تا آن فعل در خارج وجود بگیرد و چنانچه علم و اراده ضمیمه گردید وقوع در خارج ضروری و حتمی است و ترکش باراده فعل محال میباشد، اگرچه با ملاحظه ذات خود فعل با قطع نظر از ضمیمه شدن اراده ممکن بامکان ذاتی است.
حال در ذات احدیت که علم و اراده‌اش عین ذاتش میباشد با ملاحظه‌ی علم و اراده که عین ذات است وقوع فعل واجب و ترکش ممتنع است. و تذکر یک نکته لازم است که این وجوب صدور

[ صفحه 266]

و ضروره وقوع را ایجاب نمی‌کند که- العیاذ بالله- خدای متعال فاعل بالایجاب باشد زیرا فاعل بالایجاب آنرا میگویند که علم و اراده ضمیمه‌ی فعل نباشد و مفروض در ذات احدیت آنست که فعل مقرون بعلم و مشیت است و در این صورت فاعل بالایجاب نخواهد بود، خواه علم و اراده عین ذات باشد یا خارج از ذات و بنابراین تعریف حکماء که گفته‌اند: «لقدره کون الفاعل فی ذاته ان شاء فعل و ان لم یشاء لم یفعل» خواه مشیت زائد بر ذات باشد مانند ممکن یا عین ذات باشد مانند واجب تعالی خواه خواست و فعل او بر سبیل دوام یا ابد باشد یا در وقتی بخواهد و در وقت دیگر نخواهد، خلاصه آنکه در نزد حکماد در قدرت شرط نیست:
1-
تفکیک فعل از فاعل. 2- شرط نیست بفعل و ترک در دو وقت تعلق گیرد. 3- دوام فعل و دوام ترک معتبر نیست بلکه معیار قدرت مقرون بودن فعل به علم و اراده‌ی می‌باشد در مقابل فاعل بالایجاب که علم و اراده صورت میگیرد و این معنای قدرت در نزد حکماء است که مناسب ذات احدیث میباشد چنانکه در این أبیات اشاره شده:

قدرته بحیث ان شاء فعل
و هی له ثابته من الأزل

اذ لیس قوه ولا امکان
فی ذاته فانه نقصان

بل النعوت کلها فعلیه
للذات بالضروره الذاتیه

ولیس فی الوجوب من ایجاب
لبعده جدا عن الصواب

بل هو فی قبال الاختیار
لاوصف الامکان علی المختار

والاختیاریه بالکلیه
بالعلم والقدره والمشیه

لا دخل للوجوب والامکان
فی الاختیاریه بالبرهان


[ صفحه 267]


فهو بنفس ذاته قدیر
من نور ذاته یفیض النور

والاختیاریه فی الافاضه
کالعلم عین ذاته الفیاضه [219] .

قدرت خدای متعال آنست که اگر خواست بکند، و این قدرت بذات احدیت از ازل ثابت است و دلیل بر ثبوت قدرت بمعنای- ان شاء فعل- آنست که ذات اقدس متعالی از قوه و استعداد و امکان (ماهوی یا استعدای است) زیرا داشتن امکان ذاتی با استعداد و بالقوه بودن ذات و دارا بودن وصف امکان موجب نقصان ذات است و ذات باری متعال عین الکمال و مفیض آنست پس لازم آید که بضرورت ازلیه قدرت، فعل مقرون بمشیت و علم از ازل و ضرورت ازلیه و قدرت ازلی باشد و گرنه لازم میآید ذات واجب نباشد (و این خلف) است، بلکه این ضرورت ازلی که از قضایای وجود حق تعالی مجده و صفاتش تشکیل می‌یابد مثلا میگوئیم الله تعالی موجود، بالضروره الأزلیه، والله حی قادر بالضروره الأزلیه، بالاتر از ضرورت ذاتی است.
در این جا توهم ایرادی است و آن عبارت از این است که داشتن ضرورت قدرت و نفی امکان و ضرورت فعل لازم می‌آید که جبر و اضطرار باشد و اختیاری در فعل الهی- والعیاذ بالله- نباشد.
در جواب اشاره فرمود باین که فاعل بالایجاب آنست که از طبع بدون شعور و اراده صادر گردد و مناط اختیاری بودن صدور فعل با علم و اراده است در مقابلش صدور فعل بدون علم و اراده که ایجاب خواهد بود. و همین مناط اختیاری بودن فعل خواه فاعل مختار واجب یا ممکن باشد و وجوب و امکان را دخالتی در اختیار بودن فعل نمی‌باشد و چون بضرورت ذاتی قدرت بمعنای ان شاء فعل... را دارد از نور

[ صفحه 268]

ذات افاضه نور میشود و چون علم و مشیت عین ذات فیاض میباشد اختیاریست نیز این چنین عین ذات میباشد و از خارج نیست. پس معنای این جمله چنین است: کونها بقدرته... ذات احدیت همه پدیده‌ها را با قدرت ذاتی خود ایجاد کرد. ممکن است باز اشکال شود که شاید ظاهر این جمله کونها بقدرته... آن باشد که در مقدار زمانی همه اشیاء و پدیده‌ها باید در کتم عدم باشد آنگاه آنها را خداوند متعال از نیستی بهستی درآورد این معنا با شرحی که در معنای قدرت داده شد منافات دارد زیرا گفته شد که احدیت مانند ذاتش واجب و در آن مرحله امکان و استعدادی نیست مشیت و فعلی حالت انتظاری ندارد بلکه حاصل و محقق است بضروره ازلیة پس چگونه حادث خواهد بود.
جواب از این اشکال محتاج بشرح عمیقی است که شاید برای فهم‌های متعارف سنگینی نماید: نسبت ذات احدیت بهمه ماسوای از مخلوقات از مکان و زمان به ازل و ابد نسبت علی السویة و نسبت قیومیه است که بالاتر از زمان و تجدد و تغیر است و همه موجودات در زمان و مکان نسبت بذات خود میباشد اما در نسبت ذات احدیت بماسوای جز فعلیت و وجوب چیزی نیست و مکان‌ها و آنچه در آنهاست نسبت بذات احدیت و محاط بودنش مانند یک نقطه است چنانکه باین معنا در آیه اشاره شده: «والسموات مطویات بیمینه» [220] همه آسمانها!! بدست او تعالی شانه در هم پیچیده شده- کنایه‌ی لطیف و عجیب از شدت احاطه است.

[
صفحه 269]

و نیز زمان و آنچه در آنست از ازلها و ابدها نسبت بذات او مانند یک آن است که در روایت است: «جف القلم بما هو کاین» قلم خلقت را دیگر حرکتی برای نوشتن نیست مگر این که موجود شده خلاصه همه موجودات خواه آنچه که در عالم غیب یا در عامل حاضر و شهادت هستند در پدید آمدن از ذات مقدس احدیت مانند یک موجود است.
در آیه شریفه می‌خوانیم: «ما خلقکم ولا بعثکم الا کنفس واحده» [221] خلق و بعث شما مانند یک نفس است. ما آنچه را که از تغیرات مانند تقدم و تأخّر از بین رفتن و پدیدار شدن و حاضر بودن و غایب شدن می‌بینیم همه اینها در نسبت موجودات بهمدیگر است یعنی نسبت عالم آخرت بدنیا آنست که دنیا حاضر و آخرت غائب است چنانکه نسبت آخرت باهل دنیا غیب است و نسبت آدم (ع) که در زمان و مکان مخصوص بوده بما نسبت علیت است اما نسبت بذات احدیت همه بالفعل حاضر و غیبی نیست و این درک و فهم محدود ما و بستگی آن بحد زمان و مکان است که چنین می‌فهمیم که همه چیز باید در وقتی بکلی نیست باشد و بعد در زمان موجود گردد و میتوان این معنی را با مثالی روشن ساخت مثلا مورچه یا حشره کوچک دیگری را فرض کنیم که در روی یک ریسمان یا تخته چوب که با چندین رنگ رنگ‌آمیزی شده در حرکت باشد. حال نسبت این تخته یا چوب که بانسانی که ریسمان یا چوب را در دست دارد غیر از نسبت آنست بآن حشره زیرا حشره چون چشم ریز و کوچکی دارد و بعد وجودیش بسیار بسیار محدود است همه این رنگها که بالفعل موجود است بنظر او تدریجی و زمانی می‌آید که پشت سر هم ظاهر شده و غایب میشود،

[ صفحه 270]

اما کسی که ریسمان و چوب در دست اوست بالفعل بهمه رنگها احاطه دارد و محیط بهمه رنگها است و چیزی از او غایب و دور نیست و پیدایش زمان برای او معنی ندارد. و این بیان را از روایتی که عیاشی از امام صادق (ع) نقل کرده می‌توان تا حدی بدست آورد عیاشی در تفسیر آیه: «ولما یعلم الله الذین جاهدوا منکم ویعلم الصابرین» [222] از امام (ع) نقل کرده- ان الله هو أعلم بما هو مکونه قبل ان یکونه وهم ذر و علم من یجاهد ومن لا یجاهد کما أنه یمیت خلقه قبل أن یمیتهم ولم یرهم موتهم وهم أحیاء»- آیا گمان کردید به بهشت داخل خواهید شد و هنوز خدا معلوم نکرده آنانی را که مجاهد و شکیبا هستند. امام فرمود بی‌شبهه خدا داناتر است به آنچه که آنرا ایجاد میکند قبل از آنکه آنرا ایجاد نماید اما قبل از ایجاد آنها مانند مورچگان کوچک هستند و آنانرا که مجاهد هستند از افرادی که مجاهده نمی‌کنند میداند چنانکه قبل از میراندن مردم آنها را میمیراند، چیزیکه هست در حال زندگی بآنها مرگشان را نشان نداد.
حال میگوئیم چون فهم‌ها تنگ و قاصر است خیال میشود میان خداوند متعال و زمان ظرفی باسم ازل موجود و مقدم بر زمان است و خدا قبل از زمان در آن ازل است و ازل ظرف است برای خدای متعال آنگاه بتدریج موجودات را در ظرف زمان خلق فرمود: بنیاد این سخن سخت سست است زیرا خدای متعال بالاتر از مکان و زمان و بهمه آنها محیط است و هرگز چیزی ظرف بآن ذات متعال نمی‌شود. و کوتاه سخن اینکه، همه‌ی موجودات را دو ظهور و دو پیدایش است یکی وجود جمعی وحدانی بالاتر از تغیر که برای ذات احدیت است

[ صفحه 271]

و دیگری وجود متعلق بخود و منتسب بهمدیگر.
موجودات بوجود جمعی همگی در محل و موطن خود بوجود جمعی بخدا ثابت است و این تغیرات و تجددات نسبت بهمدیگر است بنابراین ازل چیزی است قدیم و حوادث را و همه‌ی زمانها را و آنچه که خارج از آنست فراگرفته و مانند زمان نیست که محصور و در تنگنائی باشد و جزئی از آن مقدم و جزئی دیگر مؤخر باشد، چنانکه صور ذهنی انسان اگرچه در آینده دور باشد فعلا موجود است و زمان و مکان را در نور دیده و در آن حد نمی‌توان گفت در چه زمان و در چه مکان فعلا آن موجود است. وقتی که در خارج موجود گردید موجود خارجی میشود و چون قید خارج برداشته شد وجود همان موجود بوجود شامخ است.
هم چنین ازل عبارت است از آنچه بر زمان سبقت دارد اما نه با زمان و میان خدای متعال و عالم بعد و فاصله معینی نیست زیرا اگر آن بعد موجود است میان خدا و عالم نمی‌شود بلکه از عالم است و جهان را به خدا با زمان نمی‌توان نسبت داد زیرا چه زمان قبل و چه زمان حال در حق متعال منتفی است. بنابراین سئوال اینکه عالم در چه زمانی هست و خلق شده درست نیست زیرا مثل این است که بپرسیم خدا در چه زمانی و کی پدید آمده؟ چه اینکه این سئوال از زمان است و قبل از عالم زمانی نیست.
بنابراین بقول بعضی از محققین حکماء: «فلیس الا وجود بحت خالص لیس من العدم و هو وجود الحق، و وجود من العدم و هو وجود العلم فالعالم حادث فی غیر زمان» پس بنابراین جز وجود خالص نیست نه اینکه از نیست پدید آمده باشد و آن وجود حق است و وجودی داریم که از نیستی پدید آمده و آن وجود عالم و جهان خلقت است، پس بنابراین

[ صفحه 272]

عالم و جهان حادث و پدیده است در غیر ظرف زمان.
و ذرءها بمشیته- همه موجودات را در محل و زمان مخصوص خود بنحو اختراع با اراده‌ی خویش خلق و پراکنده ساخت. مشیت و اراده در ذات احدیت را حکماء متعرض شده و برای بدست آوردن معنای اراده و مشیت در چند مقام باید بحث نمود: 1- مفهوم اراده. 2- اراده در واجب و ممکن برحسب اشتراک لفظی است یا معنوی. 3- مصداق اراده در واجب و ممکن.
1-
اگر اقتضاء برای بدست آوردن چیزی (مراد) تمام و فعلیت تامه داشته باشد آنرا اراده میگویند زیرا دقت در ریشه‌ی لغت اراده و مشتقات آن این معنا را میدهد زیرا اراده‌ی مشتق از (رود) است که بمعنی سعی و کوشش در طلب چیزی است مثلا میگویند رائد یعنی کسی که در جستجوی مرغزار است که عده‌ای آنجا اطراق نمایند. و نیز «الرائد لایکذب أهله» کسی که در جستجوی آب و خوراک برای خانواده خود است بآنها دروغ نمی‌گوید. یا در حدیث است: «الحمی رائد الموت»- تب قاصد و پیام‌آور مرگ است. و باز در حدیث است: «من فقه الرجل أن یرتأد لمرضع بوله»- از دانائی مرد آنست که برای پیشاب خویش سعی کند، و جای مناسبی را بیابد. چنانکه می‌بینیم فعلیت اقتضاء در مشتقات این ماده است پس مفهوم اراده، فعلیت اقتضاء و تمام بودن تأثیر در چیزی برای دستیابی بچیزی دیگر است خواه آنچه که فعلیت اقتضاء دارد دارای شعور باشد یا نه، راغب در مفردات گوید: «الارادة قد تکون بحسب القوة التسخیریة والطبیعیة کما قد تکون بحسب القوة الاختیاریة ولذلک تستعمل فی الجماد والحیوان نحو قوله تعالی:

[
صفحه 273]

«
جدارا یرید أن ینقض فاقامه [223] اوفرس یربدالتبن»- یعنی اراده زمانی بر حسب طبیعی و تسخیری است و زمانی دیگر بر حسب قوه‌ی اختیار. لذا در آیه‌ی شریفه فرمود بطوریکه دیوار قصد خراب شدن را داشت، و یا اسب قصد خوردن کاه را داشت و چیزی که در او فعلیت اقتضاء وجود دارد آنرا مرید و چیزی را که غرض دستیابی بآنست مراد میگویند.
2-
مفهوم اراده بهمان معنی که گفته شد در ذات واجب جلت عظمته و در ممکن یکی است و نه که در ذات واجب جل شأنه بمفهومی باشد و در ممکن بمفهومی دیگر، چه بگوئیم (الله مرید) یا (زید مرید) البته تفاوت مصداقی موجود است اراده که در ذات باری است غیر از اراده ممکن است چنانکه صفات دیگر مانند علم و قدرت و حیات هم باین ترتیب وحدت مفهوم و اختلاف مصداق دارد، بنابراین برگرداندن اراده ذات احدیت را بعلم چنانکه حکماء گفته‌اند و از آنجا به بزرگان فن اصول فقه [224] سرایت نموده وجهی ندارد، زیرا اگر وحدت مصداقی باشد در اینصورت منحصر باراده نیست و همه صفات ثبوتی برگشتش بصفات ثبوتی دیگر است زیرا با ذات یکی است و لذا مصداق این مفاهیم صفات یکی میباشد و ظاهرا مراد این نیست که برگشت اراده بعلم از جهت مصداقش باشد.
و اگر مراد آن باشد که مفهوم اراده با علم باریتعالی یکی است این نیز درست نیست زیرا مفاهیم صفات ثبوتی مانند علم و حیاة و قدرت و اراده از هم متباین هستند و بنابراین وجهی ندارد که مفهوم اراده بسایر مفاهیم برگردانیم زیرا ما بالوجدان درمی‌یابیم که این دو قضیه ازهم جدا است: 1- الله عالم. 2- الله مرید که دو قضیه

[ صفحه 274]

با دو معنی است و اگر یکی بود لازم می‌آمد که در قضیه دومی الله عالم را بفهمیم در حالی که ابدا چنین نیست زیرا دراین صورت اعتقاد به: الله عالم مانند اعتقاد بالله مرید، و برهان در اثبات علم برای خداوند متعال برهان برای اثبات اراده میشد ولی چنین نیست و این نشانه‌ی آنست که مفهوم اراده غیر از مفهوم عالم است.
3-
تعیین مصداق اراده در ممکن و در خداوند متعال، اما وجود اراده‌ی ممکن بدین ترتیب است: 1-تصور شی‌ء. 2-تصدیق بفائده آن. 3- شوق تمام (در صورتیکه ملایم باطبع باشد) در بدست آوردن آن. 4- تصمیم نفس بانجام و ایجاد آن و ترجیح جانب وجود بر عدمش. 5- حرکت عضلات. و این عوامل پشت سرهم هستند تصور موجب تصدیق بفائده سپس حصول شوق سپس تصمیم و آنگاه حرکت عضلات و تا این چهار مقدمه نباشد عمل در خارج صورت نمیگیرد و همه‌ی اینها در ممکن زائد بر ذات و عارض بر آن هستند و همه بعد از نبود و نیستی صورت تحقق می‌پذیرد، و بعد از اجتماع همه‌ی آنها فعل در خارج وجود پیدا میکند. اکنون باید دید از این مقدمات کدام مصداق مفهوم اراده است؟ یعنی مصداق (فعلیت اقتضاء و تمام بودن تأثیر). اما تصور و علم و ادراک و ملایمت با طبع مسلما اقتضاء تام نیست زیرا چه بسیار که ملایمت چیزی با طبع ادراک شده اما تصمیم گرفته نشده چون شوقی نبوده بجهت تعدد و تزاحم مقتضیات با موانع موجب گردید که شوق متعلق نباشد. واما شوق موّکد یعنی خواستاری نفس و تحریک نفسانی بشی‌ء را می‌توان فردی از مفهوم اراده قرار داد زیرا اقتضاء و تأثیر تام نسبت بوجود شی‌ء حاصل است و اول چیزیکه برای فرد بودن مفهوم اراده (اقتضاء و تأثیر تمام) از افق نفس پیدا میشود همانا حالت و شدت خواستاری است سپس تصیم به عمل که مترتب

[ صفحه 275]

بر شوق مؤکد و بعد حرکت عضلات همه، فرد اقتضاء تام بشی‌ء میباشد باین ترتیب هریک از شوق مؤکد، تصمیم، و تحرک مصداق اراده در ممکن است فرقی که هست شوق مؤکد و تصمیم، صفات نفسانی و حرکت صفت عضلات است. و این بیان شرح اراده در ممکن است.
اما در واجب جل وعلا حرکت عضلات نیست زیرا فاعل لا بمعنی الحرکات والآلة [225] فاعلیت حق بمعنای حرکت و کار کردن با آلات و ابزار نیست بلکه فعل او ابداع است و نیز تصمیم. زیرا تصمیم بعد از تحیر و تردد است و معلوم است که این دو را بر ذات حق راهی نیست و نیز شوق مؤکد که مستلزم حدوث و أفعال است. پس اراده بمعنای شوق مؤکد و تصمیم و حرکت عضلات از پروردگار منتفی است. اما تصور که در اراده ممکن ناگزیر از آن میباشیم در حق متعال بطوریکه گفته شد بصورت علم حضوری فعل و درک ملایمت آن موجود است ولی باید در نظر داشت که علمش زائد بر ذاتش نیست بلکه عین ذاتش میباشد پس بنابراین از مقدمات اراده، دو مقدمه بخداوند متعال ثابت شد، اولی علم حضوری بچیزی که عین ذاتش میباشد، دومی فعل نه بمعنی حرکت عضلات بلکه ابداع.

آیا اراده از صفات ذاتی یا فعلی است

گرچه این بحث در خور رساله مستقلی است [226] ولی بطور اجمال در پیرامون این مسئله به بحث می‌پردازیم. معروف میان

[ صفحه 276]

 
       
سه شنبه 15 تیر 1395  8:20 PM
تشکرات از این پست
mehdi0014 nazaninfatemeh omiddeymi1368 mmpbabalhavaej
ravabet_rasekhoon
ravabet_rasekhoon
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : دی 1392 
تعداد پست ها : 8847
محل سکونت : اصفهان

پاسخ به: شرح خطبه حضرت زهرا (سلام الله علیها )(منبع سوال5)

اسلام چند بعدی است

اسلام و کتاب آسمانی در شناخت و معرفت همه نیروهای ظاهری و باطنی آدمی را برای سازندگی انسان که دارای چند بعد جدا نشدنی از هم است بسیج نموده است. یعنی هرگز بآن قناعت ننموده که مثلا فکری- هرچند عالی باشد- در گوشه‌ی تاریک نفس آدمی ساکت و بی‌فعالیت بماند بلکه وقتی از تفکر و تأمل تقدیر مینماید در صورتی است که توأم با اثرهای فردی و سرانجام با فعالیت‌های اجتماعی و همه جانبه باشد. بلکه فکر در عین نهانی بودن خویش بشگفتیها و زیبائی‌هائی از جهان آفرینش دست مییابد و هم باید نیروهای دیگر را هم بفعالیت وادار نماید که همه‌ی آن نیروها باطنی و فعالیت‌های ظاهری در خدمت سازندگی خود آدمی و جامعه بشریت بکار بیفتد وگرنه اصلا برای آن فکر و نیروی یک بعدی اگرچه بسطح یک معرفت عالی پرواز نماید، ارزشی قائل نیست. حال بیک اندیشه‌ی عملی از نقطه نظر فیلسوف و هم از زاویه دید یک شاعر نگاه میکنیم تا دیدگاه قرآن کاملا روشن شود.
یکی از افکار بسیار عالی و ارزشمند آنست که اصلا حرکت عبث و گزاف و بیهوده در آفرینش نیست، و همه برای هدفی است. حکیم سبزواری در منظومه خود می‌فرماید:

وکل شی‌ء غایة مستتبع
حتی فواعل هی الطبائع

والقسر لایکون دائما کسماء
لم یک بالاکثر فلینحسما

إذ مقتضی الحکمة والعنایة
ایصال کل ممکن لغایة


[ صفحه 186]

هرچیزی در حرکت خود هدفی دارد، حتی حرکت‌های طبیعی که شعوری ندارد مانند حرکت گیاهان و نباتات که برای میوه است. و هرگز جبر و فشار و برگرداندن از هدف معین نیست و هم بمدت طولانی برقرار نیست و بالاخره هر حرکت بهدف کمالی خود خواهد رسید. زیرا عنایت و حکمت ربانی آنست هر ممکن را بغایت وجودی خود برساند.
این فکر از نقطه نظر فلسفی بسیار عالی و با ارزش است. ولی با همه ارزشی که دارد بیش از یک فکر تنها نیست و یکی از چندین بعد از ابعاد آدمی است، و میدانیم انسان چند بعد دارد، بعد شخصی، بعد اجتماعی، و بالاخره بعد جهانی و بعد آبادی روی زمین، بعد سازندگی، ولی در این فکر فیلسوفانه‌ی عالی خبری از أبعاد دیگر نیست.
و همین فکر از دیدگاه شاعر:

خرامیدن لاجوردی سپهر
همی گرد برگشتن ماه و مهر

مپندار کز بهر بازیگری است
سراپرده‌ی این چنین سرسریست

در این رشته یک ذره بیکار نیست
سر رشته بر ما پدیدار نیست

نه زین رشته سر میتوان تافتن
نه سررشته را میتوان یافتن

در این دیدگاه حرکت خورشید و ستارگان و فلک لاجوردی (بفکر آن روزها) برای هدفی بزرگ مشخص شده و آنرا بالاتر از سرسری و گزاف بودن معرفی مینماید و بلکه هر ذره برای هدفی در حرکت است.
اما نتیجه‌ای که از این فکر گرفته آنست که نه می‌توان رشته آفرینش را رها نمود و نه میتوان سر رشته را پیدا نمود، و خلاصه سر درگمی است و برای تهیج افکار و سر تکان دادن پای منقل افیون!

[
صفحه 187]

بدرد میخورد. و نتیجه‌ی مثبت از این فکر با این زاویه دید معرفی نشده است. اینک باین آیات دقت کنیم: «إن فی خلق السموات والأرض واختلاف اللیل والنهار لآیات لاولی الألباب الدین یذکرون الله قیاما و قعودا و علی جنوبهم و یتفکرون فی خلق السموات والأرض، ربنا ما خلقت هذا باطلا سبحانک وقنا عذا النار ربنا إنک من تدخل النار فقد أخزیته وما للظالمین من أنصار ربنا إننا سمعنا منادیا ینادی للإیمان أن آمنوا بربکم فامنا ربنا فاغفر لنا ذنوبنا و کفر عنا سیئاتنا و توفنا مع الأبرار ربنا وآتنا ما وعدتنا علی رسلک ولا تخزنا یوم القیامة إنک لا تخلف المیعاد، فاستجاب لهم ربهم أنی لا أضیع عمل عامل منکم من ذکر و أنثی بعضکم من بعض فالذین هاجروا و أخرجوا من دیارهم وأوذوا فی سبیلی و قاتلوا لاکفرن عنهم سیئاتهم ولادخلنهم جناب تجری من تحتها الأنهار ثوابا من عند الله والله عنده حسن الثواب». [154] .
یکی از ابعاد در اسلام تفکر است که میفرماید: «در خلقت آسمانها و زمین و جریان شبانه روز با نظم و ترتیب دقیق و دهشت‌انگیز نشانه‌های بزرگی از قدرت و عظمت برای اندیشمندان و خردمندان است. آن خردمندانیکه همواره در همه حال به یاد خدا هستند».
علاوه بر ذکر و یاد خدا، خدای متعال را در همه احوال در نشست و برخاست و آرمیدن فراموش نمی‌کنند و پیوسته بیاد الله هستند چه اینکه برای انسان دارای شعور، فقط با زبان یاد کردنی که همراه با اندیشه و تفکر نباشد ارزشی ندارد لذا به بعد ذکر فکر و اندیشه را اضافه نموده است.
«
پروردگارا! این دستگاه را بیهوده نیافریدی، و از کار عبث منزهی (و اگر هدف خلقت همین زندگی چند روزه‌ی مشقت بار باشد

[ صفحه 188]

در کار تو عبث لازم میآید ولکن از عبث منزهی پس روز قیامتی هست) ما را از عذاب دوزخ بازدار. پروردگارا! آنکس را که بدوزخ بردی رسوایش ساختی! و بر ستمکاران (در روز جزا) یاوری نیست. پروردگارا! ما به منادیکه دعوت به ایمان میکرد گوش فرادادیم که به پروردگار ایمان آورید و ایمان آوردیم پروردگارا! از گناهان ما در گذر و زشتیهای ما را بپوشان و ما را با نیکان (پیامبران و امامان) یار و قرین فرما. پروردگارا! آنچه را که بزبان پیامبرانت وعده کردی مرحمت فرما و ما را در روز قیامت رسوا مساز زیرا تو هرگز پیمان‌شکن نیستی».
نخست بعد فکری و سپس بعد ذکری سپس نیایش و خواستاری پاداش را معرفی فرمود. اما هنوز باید بعدهای دیگر هم به فعالیت بپردازند تا شایسته‌ی پاداش الهی باشند و آنرا مستقلا بیان میفرماید: «فاستجاب لهم... بی‌شبهه نیایش و درخواست آنها اجابت شد که حق متعال! عمل هر فردی از مرد و زن را تباه نخواهد ساخت» یعنی این درخواست از افرادی مورد پذیرش است که فقط بفکر و ذکر اکتفاء ننمایند و خیال نکنند بگوشه‌ای خزیدن و بعنوان ذکر گوشه‌گیری را بهانه ساختن و از زیربار وظیفه در رفتن کار تمام میشود. نه هرگز اینرا قرآن عظیم قبول ندارد باید این فکرها را با بسیج عمومی گسترش جهانی داد شبها در فکر و ذکر و روزها در فعالیت و جنب جوش بود.
آن افرادی که دعوت آنان مورد پذیرش واقع شده برای گسترش تعلیمات «مهاجرت نمودند و در فعالیت اجتماعی گرفتار غربت و دوری از وطن شدند زیرا آنها را از کاشانه‌ی خود بیرون راندند، و در راه خدا رنجها دیدند و جنگ کردند و کشته شدند! (این چنین افرادی شایسته‌ی اجابت هستند و ما هم اجابت کردیم) و زشتیهای آنان رامیپوشانیم و به وعده بهشت وفا نموده به بهشتهائی که در کنار

[ صفحه 189]

درختانش جویبارها جاری است خواهیم برد، و این همان پاداش الهی است، چه اینکه خداوند سبحان بهترین پاداش دهنده‌است!» [155] .
در این قطعه از قرآن می‌بینیم که ذکر و فکر و خودسازی با مددجوئی از قادر بی‌همتا یک بعد معرفی میشود. و نیز بعد اصلاح اجتماعی و گسترش جهانی این افکار با پی‌گیری بی‌امان اضافه شده و با گوشه‌گیری نمی‌توان در انتظار وعده الهی بود!
افرادی که پس از خودسازی جامعه‌ساز باشند و برای بیاده کردن این افکار سازنده فداکاری نمایند و برای تحقق بخشیدن آنها با اختیار خود 1- مهاجرت نمایند. 2- در جامعه منشأ اثرباشند و در اثر تصادم افکار از اقلیت خود نهراسند، اگرچه آنها را از خانه و وطن تبعید نمایند. 3- در راه خدا (فی سبیلی) رنج و اذیت‌ها بکشند. 4- جنگ و پیکار نموده و کشته شوند.
و بطور خلاصه، تنها بیک فکر و ذکر و کنار کشیدن پذیرفته نیست و موجب آمرزش و رسیدن بوعده‌ها نمی‌باشد. امیرالمؤمنین از تربیت شدگان مکتب قرآن یاد میفرماید: «أین القوم الدین دعوا إلی الاسلام فقبلوه؟ وقرأوا القرآن فاحکموه وهیجوا إلی الجهاد فالهوا وله اللقاح إلی أولادها وسلبوا السیوف أغمادها وأخذوا بأطراف الأرض زخفا زحفا وصفا صفا بعض هلک و بعض نجا لأیبشرون بالاحیأء ولا یعزون عن الموتی» [156] کجا هستند آن دسته‌ایکه باسلام خوانده شدند و آنرا پذیرفتند!؟ و قرآن را خواندند و با عمل خود آنرا محکم نمودند! و آنان وقتیکه به جنگ با دشمن فرا خوانده

[ صفحه 190]

میشدند بسان ماده شتری که از بچه‌اش دور مانده با شوق به پیکار می‌آمدند! شمشیر از نیام کشیده در مرزهای اسلامی گروه گروه و با صفوفی متشکل در پیکار بودند، بعضی کشته میشدند و بعضی دیگر نجات مییافتند. اما چون مرگ در راه خدا بهتر از زندگی بود هرگز از نجات یافتن خوشحال! و از شهادت رفقایشان غمگین نبودند!.
جامعه‌ی اسلام با فاصله گرفتن از قرآن کریم و آثار صحیح اهل‌بیت علیهم‌السلام گرفتار همان وضعی شدند که قرآن کریم یاد کرده: «إن الذین فرقوا دینهم وکانوا شیعا لست منهم فی شی‌ء إنما أمرهم إلی الله ثم ینبئهم بما کانوا یفعلون» [157] آنانکه دین (همه جانبه) را پراکنده ساختند (یکی فقط با فکر خالی بدون توجه باوضاع جامعه‌ی خویش و دیگری بگوشه گیری و زهد دور از اجتماع، دیگری برای حفظ احکام بدون توجه بقوه مجریه! وو... پرداخته‌اند) شما ای پیامبر از گروه آنان نیستی و برگشت آنان بسوی خدا است تا آنانرا به خطای آنچه عمل میکردند آگاه سازد. آری همین جدا کردنها! روزگار مسلمانها را باین تیره روزی کشاند.

شهادت بوحدانیت خدا

اشاره

متن: «أشهد ان لا إله إلا الله وحده لا شریک له»
شرح: هرچند عقیده به صانع جهان و اینکه او یکتا آفریدگار است از قدیمی‌ترین مسائلی است که فکر بشر را بخود معطوف ساخته چه اینکه هم آهنگ فطرت اصلی بوده است تا آنجا که اگر در بت‌پرستی که

[ صفحه 191]

براساس شرک بنا شده ژرف‌نگری کنیم خواهیم دید که همان نیز مبنای توحید دارد و از مسیر اصلی خود منحرف شده زیرا همان خدایانی که بعدا بشر به آنها اصالت و استقلال داده قبلا بعنوان شفاعت کننده بوده است. چنانکه از آیه‌ی شریفه: «مانعبدهم إلا لیقربونأ إلی الله زلفی» [158] فطرت اصلی اگرچه شهادت به یگانگی خدای که در عظمت و کبریائی ذاتی و صفتی نامحدود و غیرمتناهی است میدهد، اما انس و خوگیری آدمی بوحدت عددی و گرفتاری صاحبان دیانت با بت پرستان و مشرکان منشأ عقیده بوحدت عددی در ذات احدیت گردیده و حکم فطرت اصلی متروک و مهجور مانده است. تا جائی که در آثار فلاسفه‌ی باستان از مصر و یونان و اسکندریه جز وحدت عددی مشهود نیست و مانند شیخ الرئیس ابوعلی ابن سینا نیز در کتاب «شفا» هم وحدت عددی را گفته و این عقیده تا جائی که سراغ داریم تا حدود سال هزار هجری در میان فیلسوفان و متکلمین اسلام شایع بوده و با اینکه استدلالهای فلاسفه و بالأخص متکلمین از قرآن گرفته شده، با همه این جز وحدت عددی دیده نمی‌شود.
قرآن کریم اولین کتاب آسمانی است که بحقیقت توحید (وحدت حقه) تصریح نموده و بشهادت کتابهای بی‌شمار تفسیر و جوامع حدیث که از عهد صحابه و تابعین و قرنهای بعدی در دست است کسی از صحابه و تابعان باین راز بزرگ قرآنی پی نبرده و هرگز آنرا در قالب استدلال و برهان بیان ننموده مگر در خطبه‌هائی که از مولای متقیان علیه‌السلام در نهج‌البلاغه و أوصیای طاهرینش در جوامع احادیث امامیه در دست است آنها با روشن‌ترین بیان این حقیقت

[ صفحه 192]

قرآنی را بیان فرموده و با تعبیرات مختلف آنرا توضیح داده‌اند که در ذیل بحث نمونه‌ای از آنرا نقل خواهیم کرد.

وحدت عددی

اساس و پایه‌ی وحدت عددی برآنست که یک واحد بمقتضای محدودیت وجود که آنرا واجد است (برحسب و اندازه‌ی تقدیری که دارد) از واحد دیگر جدا و ممتاز باشد.
فی المثل اگر آب حوضی را بچندین ظرف تقسیم نمائیم هریک از آن ظرفها جدا از دیگری و ممتاز از آنست و هریک از آنها یک واحد از آب را تشکیل میدهد و هم هریک از آنها با محتوای خاص خود از آب، از دیگری جدا و ممتاز است.
چرا چنین وحدتی پیدا شد؟ چون هریک از آنها محدود گردید و هم هریک از آنها فاقد کمالی است که در واحد دیگر از آب است وحد هریک از آبهای موجود در ظرفهای متعدد مانع است که کمال آن دیگر را حائز باشد.
پس منشأ پیدایش چنین وحدت (وحدت عددی) نقص و فقدان کمال دیگری است چنانکه اگر کمال وجودی هریک را دیگری داشت و از او جدا نمیشد این وحدت حاصل نبود. بنابراین دارا بودن حدواینکه کمال دیگر ندارد تشکیل دهنده‌ی وحدت عددی است ناچار باید ذات احدیت که همه کمال است از این وحدت منزه باشد.
و بعبارت دیگر، اگر درست فکر کنیم کاملا بدست خواهیم آورد که هرچه عدد و کثرتی در معنائی پیدا شده از این جهت است، مثلا وقتی میگوئیم یک انسان و انسان دیگر و یک انسان سومی چون

[ صفحه 193]

هریک از آنها فاقد کمال دیگری است و چنانکه یکی از آن افراد جامع کمال وجودی افراد دیگر بود تقسیمی که نمیشد انفکاک پذیرد هرگز سه گانگی آنها متصور نبود، پس معیار وحدت عددی حد وجودی است که غالب بر آنست تعالی الله عن ذلک علوا کبیرا.
از طرفی ذات متعال احدیت قاهر علی الاطلاق است که هرگز مقهور نگردد و غالب است و مغلوبیت را بر او راهی نیست. بنابراین وحدت عددی که از محدودیت و مقهوریت بحد خاص پیدا شده و تشکیل دهنده‌ی کثرت عددی است بر خداوند متعال راهی نخواهد داشت. اینک در این آیات تعمق نمائیم:
1- «
هوالواحد القهار». [159] 2- أأرباب متفرقون خیر أم الله الواحد القهار ما تعبدون من دونه الا اسماء سمیتوها انتم و آباؤکم. [160] 3- ومامن إله إلا الله الواحد القهار. [161] 4- لو اراد الله ان یتخذ ولدا لاصطفی مما یخلق مایشاء سبحانه هو الواحد القهار. [162] .
1-
اوست خدای یکتای بسیار چیره. 2- آیا خداهای متفرقه بهتر است و یا خدای یکتای قهار؟ و آنچه که شما می‌پرستیدید جز نامهائی که شما و پدران شما بعنوان خدائی معرفی کرده‌اند نیست. 3- جز خدای یکتای قهار نیست. 4- اگر حق متعال میخواست برای خود فرزندی بگیرد از آنچه خلق کرده انتخاب میکرد ولی خدای واحد قهار از این امر منزه است.
در آیات فوق هرگونه وحدت که در برابر کثرت خاصی باشد نفی

[ صفحه 194]

شده زیرا واحد را با قهاریت علی الاطلاق توصیف کرده، خواه وحدت در فرد یا نوع یا جنس باشد. وحدت عددی را که توضیح دادیم مانند وحدت یک کاسه از آب در مقابل چند فرد و یک نفر انسان در برابر چند نفر واحد نوعی میگوئیم، انسان یک نوع از حیوان است، چنانکه حیوان بمعنای جنسی یک واحد جنسی است. در همه‌ی این مذکورات پیدایش وحدت و کثرت فردی در افراد انسان از آن جهت است که فرد مقهور حد وجودی است وحد خاص بر آن چیره است و یا انسان بمعنی نوع و یا حیوان جنسی مقهور حد خود و بهمین جهت فاقد کمالات انواع عالی و یا اجناس عالی میباشد و برهر تقدیر مقهوریت در حد موجب وحدت شده است.
اما خدای قاهر متعال را هیچ مافوق قاهری در هیچ محدودیتی چه در ذات و چه در صفات و چه در فعل نمی‌تواند مقهور نماید. وگرنه غالبیت و قاهریت علی الاطلاق حق متعال از بین میرود و این هم بر خلاف فرض است. بس بنابراین خدای متعال وجودی است سبحان و منزه از خلط هرگونه حد و عدم، و حقی است که هرگز بطلان عارضش نمی‌گردد. و زنده و جاویدانی است که منزه از آفت هرگونه مرگ و نیستی است. و علیمی متعالی و منزه از جهل است. و قادری است که عجز بر او غلبه ندارد. و مالکی است که نمی‌توان بساحت بیکران ملکش رسید. عزیزی است که ذلت را بر او راهی نیست. خلاصه ذات احدیت را صرف هر کمال و خالص هرجمال ثابت است وگرنه مقهوریت و محدودیت دریک جهت لازم می‌آید. و این همانطوریکه گفته شد برخلاف فرض قاهریت علی الاطلاق است.
حال میگوئیم مفروض مادر واجب الوجود وجودی است که صرف الوجود است و آنچه که کمال وجودی است بمقتضای عدم

[ صفحه 195]

محدودیت دارا بوده و ناچار غیرمتناهی خواهد بود. پس هر محدودی از وجود فرض شود این وجود لایتناهی قاهر وغالب است براو و همانرا بنحو اعلی و ابسط بدون شائبه حدی بلکه بنحو بساطت دارا خواهد بود. و این است معنای وحدت حقه در ذات. بنابراین هرچه از وجود فرض کردیم خودش خواهد بود نه دیگری و گرنه خلف لازم میآید یعنی آنچه که صرف فرض شده صرف نخواهد بود. و بهمین معنا شیخ اشراق در تلویحات بنابه نقل صدرالمتالهین در اسفار [163] اشاره کرده است و کلام پرحقیقت و بزرگی است!!
«
صرف الوجود الذی لا أتم منه کلما فرضته ثانیا فاذا نظرت فهو هو اذ لامیز فی صرف شی‌ء» یعنی اگر صرف وجود که تمامتر و کاملتر از او نیست هرگاه برای او ثانی فرض کردی اگر نیک بنگری خواهی دید خودش بوده نه دیگری زیرا امتیازی در صرف شی‌ء ممکن نیست. با این بیان معلوم شد فرض اثنینیت و دوئی محال است.
توضیح: فرق میان فرض محال (با اضافه فرض بمحال) و فرض محال (صفت بودن محال برای فرض) آنست که وقتی شی‌ء را بقسمی تصور میکنیم که نقیض و منافی آن را قبول حمل نمی‌کند در این صورت خود فرض محال است. و در این قسم از تصور باید آنچه که واجب است اثبات و آنچه منافی است نفی شود. موضوع بحث، وحدت حقه، آن چنان است. خود فرض دو بودن محال است چنانکه از کلام شیخ سهروردی استفاده شد.
و بهمین قسم، احاطه در صفات کمالی را نیز از این آیات که در ذیل ذکر میشود استفاده مینمائیم. زیرا در این آیات همه‌ی صفات

[ صفحه 196]

کمالی را در ذات او منحصر مینماید مانند:
«
االله لأ إلا إلا هوله الأسماء الحسنی،» [164] الهی جز او نیست و فقط اسماء حسنی (صفات کمالی) بر او ثابت است. ظرف (له) خبر مقدم است و تقدیم آنچه حقش تأخیر است افاده‌ی انحصار را مینماید. 2- «ویعلمون أن االله هوالحق المبین» [165] بطور تحقیق میدانید که فقط خدا حق آشکار است. 3- «هو الحی، لأ إله إلا هو» [166] ، 4- «وهو العلیم القدیر» [167] ، 5- «إن القوة لله جمیعا» [168] 6- «له الملک وله الحمد» [169] ، 7- «إن العزة لله جمیعا» [170] ، 8- «الحق من ربک» [171] 9- «أنتم الفقراء إلی الله والله هوالغنی». [172] .
در این آیات بروشنی تصریح شده که هرگونه صفت کمال بالاصالة از آن خدا است و خدای متعال است که بغیر، کمال می‌بخشد. اما نه بگونه‌ای که از کمال ربوبی خودش کاسته شود و از آنچه بخشیده دور و منعزل گردد چنانکه در بخشش‌های ما چنان است.
بنابراین هر کمالی را که در جائی و یا در چیزی سراغ کردیم که در ظاهر در برابر خدا تصور شود همان کمال بمناسبت احاطه‌ی کمالی او جل شأنه به کمال محدود از آن او میباشد، و همین کمال

[ صفحه 197]

محدود از آن خداست و آنچه را که محدود از کمال داراست برای ذات احدیت ثابت است. «ذلک بأن الله هوالحق وإن مایدعون من دونه الباطل» [173] زیرا او حق است و جز او باطل است که از خود هیچ ندارد و چیزی را مالک نیست. آری: «لا یملکون لأنفسهم ضرأ ولانفعا ولا یملکون موتا ولا حیوة ولا نشورا» [174] آنان توانائی ندارند که از جانهای خود ضرری را دفع و سودی را بخود جلب کنند و نه مرگ را از خود رانده و نه خود را زنده نگه دارند.
و همین لایتناهی و غالب و قاهر بودن در همه‌ی شئون ذات و صفات است که موجب نفی وحدت عددی است زیرا اگر او واحد عددی میبود یعنی موجود محدودی بود که بدیگر موجودات ماسوی محیط نبود صحیح بود که عقل مانندی که دومی باشد بر آن ذات فرض نماید تا مثل و همتائی برای او باشد چه در خارج وقوع آن شی‌ء ممکن باشد یا محال.

 
       
سه شنبه 15 تیر 1395  8:21 PM
تشکرات از این پست
mehdi0014 nazaninfatemeh omiddeymi1368
ravabet_rasekhoon
ravabet_rasekhoon
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : دی 1392 
تعداد پست ها : 8847
محل سکونت : اصفهان

پاسخ به: شرح خطبه حضرت زهرا (سلام الله علیها )(منبع سوال5 , 6 ,7)

فلاسفه آنست که اراده ذات احدیت مانند علم و قدرت و حیات از صفات ذاتی است. و بعضی از اعلام مجتهدین مانند محقق صاحب کفایه و محقق بزرگوار حاج شیخ محمد حسین غروی اصفهانی در حاشیه کفایه اراده را از صفات ذاتی دانسته‌اند. در کفایه چنین فرموده:
«
ان ارادته التکوینیة هوالعلم بالنظام الکامل التام».
محقق اصفهانی در «نهایة الدرایة» باین سخن ایراد نموده که خلاصه آن چنین است:
1-
برگرداندن مفهوم اراده بمفهوم علم به نظام اتم صحیح نیست زیرا مفهوم اراده غیر از مفهوم علم است اراده عبارت از ابتهاج و رضا است، و مفهوم علم هم عبارت از انکشاف است، پس تفسیر اراده به علم صحیح نیست هرچند مصداق و مطابق یکی باشد که عبارت از ذات احدیت باشد.
2-
ارادة الله، از صفات ذات مانند علم و قدرت میباشد و از صفات فعلی نیست.
3-
اراده در انسان عبارت است از شوق مؤکد که محرک عضلات بطرف مراد است و وجود این کیفیت در نفس نیاز بمقدماتی چند دارد: تصور، تصدیق بفائده و نظیر این دو، و چنین اراده در ذات احدیت تصور ندارد زیرا فاعلیت خدا تام و ابدا نقصانی در آن نیست و بهیچ وجه نیازی بمقدمه‌ای خارج از ذات خود ندارد.
4-
ابتهاج در مرحله فعل همان اراده فعلیه است که منبعث از ابتهاج ذاتی است که همان اراده ذاتیه است. روایاتی که دلالت بر حدوث اراده دارد همان اراده فعلیه است که اثر اراده ذاتی است. «من أحب شیئا أحب آثاره» این بود خلاصه آنچه در نهایة فرموده.

[
صفحه 277]

ولی آنچه به نظر میرسد اینست که فرمایش این محقق بزرگوار وقتی تمام است که مفهوم اراده همان ابتهاج و رضا بذات باشد. ولی وقتی ما بمفهوم اراده در لغت و عرف مینگریم می‌بینیم اراده بمعنای ابتهاج و رضا نیست. و این تفسیر از فلاسفه است و ممکن است به جهات ذیل اراده را به ابتهاج تفسیر نموده‌اند:
1-
اراده خدا عین ذاتش در خارج میباشد. 2- اراده نمی‌شود بمعنای شوق أکید باشد. 3- اراده بحسب مفهوم مغایر مفهوم علم و قدرت و حیات است. پس بنابراین معنای مناسبی باراده جز همان ابتهاج و رضا ذات بذات نیست.
ولی سئوالی که اینجا یپش میآید اینست که مفهوم اراده یا بمعنای اعمال قدرت است، و یا بمعنای شوق أکید است و دیگر مفهوم سومی ندارد. و چون معنای دوم درباره ذات الهی متصور نیست ناچار معنای اولی متعین خواهد بود، علاوه براین ایراد مهمی که بر فلاسفه وارد است آنست که رضا و سخط هردو از صفات فعلی پروردگار است بدلیل صحت سلب آن از پروردگار متعال و اگر از صفات ذات مانند علم و قدرت می‌بود صحت سلب وجود نمی‌داشت. و اگر بر فرض قبول کردیم که رضا از صفات ذاتی باشد بچه دلیل اراده نیز از صفات ذاتی است؟ زیرا همانطوریکه گفتیم نه در لغت و نه در عرف اراده بمعنای ابتهاج و رضا نیست.
و این معنا کاملا از این آیه شریفه استفاده میشود:
«
إنما قولنا لشی‌ء إذا أردناه ان نقول له کن فیکون» [227] .
یعنی فاعلیت و سلطنت خداوند متعال از جمیع جهات تام است

[ صفحه 278]

و نقصی در او نیست به مجرد اعمال قدرت و سلطنت بدون مقدمه خارجی فعل در خارج محقق خواهد شد.
و حتی در روایات صحیحه نفی اراده ذاتیه شده مانند:
1-
صحیحه عاصم بن حمید از امام صادق علیه‌السلام، قال قلت لم یزل الله مریدأ؟
قال ان المرید لایکون إلا المراد معه، لم یزل الله عالما قادرأ ثم اراد.
حمید عاصم میگوید باو (امام علیه‌السلام) گفتم دائما خدا اراده دارد؟
گفت: مراد با اراده کننده همیشه مقرون همدیگر است، خداوند متعال پیوسته عالم و قادر بوده و سپس اراده فرمود.
روایت جعفری از مولای ما ثامن الحجج صلوات الله له علیهم:
المشیة من صفات الأفعال فمن زعم ان الله لم یزل مریدا شائیا فلیس بموحد!
مشیت از صفات افعال است پس هرکس گمان کند که خدا پیوسته مرید و مشیت داشته موحد نیست!
این دو روایت خصوصا دومی تقریبا نص در نفی اراده ذاتی است.
و از این اعمال سلطنت و قدرت در روایات بدو نحو تعبیر شده: 1- مشیت. 2- احداث و فعل، شاهد بر تعبیر أول دو روایت است.
1-
صحیحة محمد بن مسلم عن أبی عبدالله علیه‌السلام. قال: المشیة محدثه. 2- صحیحة عمربن أذینه، عن ابی عبدالله علیه‌السلام قال: خلق الله المشیتة بنفسها ثم خلق الأشیاء بالمشیة.
مراد از مشیت اعمال قدرت است و آن مخلوق بنفسه میباشد و نیازی به اعمال قدرت دیگر ندارد و گرنه تسلسل لازم میآید.
و شاهد بر تعبیر دوم، صحیحه صفوان بن یحیی، قال علیه‌السلام:

[
صفحه 279]

«
ألارادة من الخلق الضمیر وما یبدوا لهم بعد ذلک من الفعل. وأما من الله تعالی فإرادته احداثه لا غیر ذلک لأنه لأیروی ولایهم ولایتفکر و هذه الصفات منفیه عنه و هی صفات الخلق فإرادة الله الفعل لا غیر ذلک یقول له کن فیکون بلا لفظ «ولا نطق بلسان و لاهمة ولا تفکر ولا کیف کما انه لا کیف له».
اراده از مردم ضمیر و باطن آنهاست و آنچه که بعد از آن عمل در خارج آشکار میگردد و اما از خدای متعال اراده همان احداث و ایجاد است و چیز دیگری نیست، زیرا خداوند متعال نه کاری را در باطن اینطرف و آنطرف میکند (مانند بشر که برای بدست آوردن مصلحت ارزیابی میکند) و خدای متعال قصد و اندیشه نمی‌کند و این صفات از ساحت قدس او نفی میشود زیرا اینها صفات مخلوق است. پس بدینسان اراده خدا جز فعل او چیز دیگری نیست بهر چیزی بگوید پدید شو بدون لفظ و نطق زبانی و تفکر وجود خواهد یافت.
واین صحیحه نص است که اراده خدای متعال امر تکوینی اوست.
اراده در انسان همانطوریکه محقق بزرگوار در نهایه فرموده‌اند همان شوق مؤکد است که سبب اعمال قدرت و سلطنت بمراد میگردد، و معیار اختیاری بودن فعلی آنست که با قدرت و مشیت انجام پذیرد و معیارش آن نیست که مسبوق باراده باشد زیرا همه مقدمات اراده غیراختیاری است پس چگونه مقدمات غیراختیاری علت فعل اختیاری میگردد؟
ولی توجیه و تقسیم محقق بزرگوار اراده الهی را به ذاتی و فعلی باین بیان که ابتهاج در مرحله فعل همان اراده فعلیه است که منبعث از ابتهاج ذاتی است هیچ اشاره‌ای در روایات بآن نشده و بلکه برخلاف آن تصریح شده که اراده خدا مانند علم و قدرتش نیست.

[
صفحه 280]

در روایت صحیحه عاصم امام میفرماید: ان المرید لایکون الا المراد معه اشاره است باینکه اگر اراده ذاتی بود لازم میآید که عالم قدیم شود و یا در روایت جعفری از ثامن الأئمه علیه‌السلام که فرمود: «هرکسی گمان کند که خدا همیشه اراده داشته موحد نیست» در این روایت تصریح شده که اراده عین ذاتش نیست. بطور خلاصه اینکه دلیلی نداریم اراده از صفات ذاتی باشد، و نیز حمل اراده در روایات باراده فعلی و ذاتی دور از صواب است زیرا روایات در مقام بیان انحصار اراده است.

شرح من غیر حاجة منه.. فی تصویرها

اشاره

متن «من غیر حاجة منه إلی تکوینها ولا فایدة فی تصویرها».
شرح: شریکة القرآن در این جملات بی‌نیازی مطلق ذات ربوبی را بیان میفرماید و در قرآن کریم هم آیات متعددی وارد شده مانند آیه «إن االله لغنی عن العالمین» [228] ، و آیه شریفه «وربک الغنی ذو الرحمة» [229] .
برای اینکه این فراز بطور کامل روشن شود ناگزیر باید مقدمه‌ای را در انگیزه تأکید صدیقه طاهره (ع) و قرآن کریم بر اسماء حسنی و صفات کمال الهی توضیح داد.
در فطرت بشر بستگی و علاقه فراوانی به کمال و دستیابی به آن وجود دارد و از خلاء و نقص ذات خویش همواره رنج میکشد و سعی میکند بهر وسیله خود را از آن خلاء رهائی بخشد. روی همین احساس است که انسان در مقابل هر کمال خاضع میشود چه آن کمال علم و دانش باشد و یا قدرت بدنی و یا جهات دیگر، کمال جذبه‌ای دارد که انسان به آن علاقه نشان داده و عشق میورزد اگرچه آن کمال

[ صفحه 281]

در سطح محدود باشد.

هر کسی پیش کلوخی سینه چاک
کاین کلوخ از حسن باشد آب‌ناک

انبیاء (ع) به مدد و تعلیم حق متعال از این غریزه‌ی خدادادی بشر در تربیت جامعه بشری و رساندن به کمال خود استفاده نموده و همسان با جذبه‌ی فطری بشر، آنان را به طرف کمال مطلق که ذات ربوبی است فراخوانده‌اند. لذا وقتی انسان به کمالی پی برد و مظاهر آن را مشاهده نمود بالطبع به کشش فطری بسوی آن کمال جذب خواهد شد و چون بشر توان آنرا دارد که با حفظ بعد «حما مسنون- و بعد نفخت فیه من روحی- در او (انسان) از روح خود دمیدم» به ترقیات شگرف نائل آید و خداگونه شود وجود این دو بعد متضاد در کانون وجود انسان به او این ویژگی را بخشیده که به این ترقیات نائل شود.
البته دعوت انبیاء از ویژگی خاصی برخوردار است چنانکه در مباحث گذشته گفته شد در معرفی خدای متعال بصرف بیان مفاهیم عقلی اکتفاء نمی‌نمایند بلکه دست بشر را صمیمانه گرفته و او را وارد نمایشگاه عظیم خلقت می‌کنند و یکایک مظاهر قدرت و حکمت و در عین حال رحمت را به او نشان می‌دهند.
قرآن کریم از آغاز تا پایان همه سازندگی و پایندگی خود را برمحور شناسانیدن خدا و اسماء و صفات ذات مقدس او قرار داده و چنانکه در بحث‌های قبلی گفته شد اگر کسی با دقت تتبعی در آیات این کتاب الهی بنماید خلاصه اصول و فروع دین را بر محور معرفی خدا و اسماء و صفاتش خواهد یافت و میتوان گفت که در حقیقت قرآن اصول دین را منحصر بیک اصل مینماید و آن شناسائی خدا و برگشت همه اعتقادات به لوازم آن اسماء و صفات ربوبی است. و هدف از این ترتیب دست کم دو چیز را اثبات می‌کند:

[
صفحه 282]

1-
شناساندن بالاترین کمال که ذات باریتعالی است.
2-
محور قرار دادن آن ذات برای اعتقادات و احکام و فروع دینی.
فی المثل عدل و قیام بقسط یکی از صفات و اسماء حسنی ذات احدیت است. «شهد الله أنه لا إله إلا هو والملائکة وأولوا العلم قائما بالقسط لا إله إلا هو العزیزالحکیم» [230] .- خدا گواهی میدهد به اینکه خدائی جز او نیست و فرشتگان و صاحبان دانش گواهی میدهند که او بعدل و قسط قیام دارد... در این آیه قرآن خدا را بوحدت و عدل معرفی مینماید و از قول أنبیاء (ع) در سوره‌ی هود میفرماید: «إن ربی علی صراط مستقیم» مسلما پروردگار من بر صراط مستقیم است... و یا در آیه‌ی دیگر فرموده: «و وضع المیزان» به آنکه قسط و عدل را در سراسر جهان بنا نهاد... وآنگاه با استفاده از لازمه این اسم ما را بفطرت خود ارجاع میدهد. «أم یجعل الذین آمنوا و عملوا الصالحات کالمفسدین فی الأرض أم نجعل المتقین کالفجار» [231] آیا صحیح است که ما افرادی را که ایمان آورده و اعمال شایسته و نیکو انجام میدهند مانند مفسدان در روی زمین قرار دهیم؟ و یا صحیح است که پرهیزگاران را مانند فاجران بحساب آوریم؟... مسلما جوابش، منفی است زیرا برخلاف قیام بقسط و عدل است.
و از طرف دیگر هم چون در این دار فناء مفسدان غلبه دارند و نوعا [232] مؤمنان محروم و مغلوب هستند عدل الهی اقتضاء میکند که از جهات دیگر باید جبران شود و قسط پروردگار متجلی شود از اینرو میفرماید:

[
صفحه 283]

«
وتضع الموازین القسط لیوم القیامه» [233] - ما در روز رستاخیز ترازوهای عدل و داد بر می‌نهیم... و در دعا نیز وارد شده «یا من فی القیامة عدله» ای خدائی که دادگری او در قیامت است.
خلاصه: قرآن همه‌ی اعمال و اعتقادات و حتی احکام را بر محور استوار خداشناسی و اسماء و صفات ذات مقدس او قرار داده و خدا گونه شدن انسان پس از این شناخت و جذب آنست.
مثلا میفرماید: «لا یحب الله الجهر بالسوء من القول إلأ من ظلم و کان الله سمیعا بصیرا إن تبدوا خیرا أو تخفوه أو تعفوا عن سوء فإن الله کان عفوا قدیرا» [234] .
خدا آشکارا بد گفتن را دوست نمیدارد مگر از کسی که در حق وی ستمی رفته باشد و خدا شنوا و بینا است اگر نیکی را آشکار یا نهان کنید و یا بدی را که در حق شما شده گذشت کنید خدا بخشنده و توانا است... یعنی هرگاه در مقام بدگوئی از ستم ظالمان باشید گناهی نیست اما لایق مقام انسانیت شما آنست که خدا گونه باشید و عفورا پیشه کنید.
رفتار امام صادق (ع)
یکی از یاران امام (ع) شبی دید که بعضی از پسرعموهای حضرت نسبت به امام (ع) بدگوئی میکنند هرچند که شب بود ولی طاقت نیاورد به محضر امام (ع) رسید حضرت به رخت خواب رفته بود این یار بی‌تاب و پرشتاب آنچه را که شنیده بود بازگو نمود امام (ع) پس از شنیدن سخنان پسر عموی خودش از نو وضو ساخت رو بدرگاه

[ صفحه 284]

پروردگار عرض کرد: بارالها! آنچه ناپسند تواز کردار ما میباشد بکرم خود درگذر و اگر او در این بدگوئی مرتکب گناهی شده من از او درگذشتم تو نیز از او درگذر.
آری این است مظهر رحمت الهی و اوج انسانیت که انبیاء بشر را به آن دعوت میکنند و خود بیش از بیش به آن صفات آراسته بودند صلوات الله علیهم و این همانست که گفته شده: «تخلفوا بأخلاق الله» یعنی باخلاق و صفات خداوندی خود را متخلق کنید.
کجروی از این خط:
اگر آدمی از خط کمال مخصوص خود منحرف نشود و در تعقیب آن خط استقامت ورزد علاوه بر نیل به کمال خاص خویش هدفهای جنبی و فرعی زندگی او نیز تأمین خواهد شد. قرآن کریم تصریح میفرماید: «لو أن أهل القری آمنوا واتقوا لفتحنا علیهم برکات من السماء والأرض» [235] - اگر شهرنشینان و روستاها ایمان آورده و تقوی داشته باشند بطور مسلم از برکات آسمان و زمین بهره‌مند خواهند شد... ولی اگر از این خط که انبیاء (ع) ترسیم کننده آن هستند انحراف حاصل شود و انسان از مسیر کمال خود خارج شود، فساد و تباهی در همه شئون زندگی او رخنه خواهد کرد هرچند در علوم مادی هم به ترقیات چشم‌گیری نائل آید. «ضرب الله مثلا قریة کانت آمنة مطمئنة یاتیها رزقها رغدا من کل مکان فکفرت بأنعم الله فاذاقها الله لباس الجوع والخوف بما کانوا یصنعون» خدا شهری را بعنوان نمونه مثال میآورد که مردم آن در کمال آرامش و امنیت زندگی میکردند، باینسان که هر روز روزیشان بافراخی فراهم میشد، اما در مقابل این نعمتها ناسپاسی کردند

[ صفحه 285]

و در نتیجه‌ی عمل خویش خدا لباس گرسنگی و وحشت را بر آنها پوشانید...

معرفی یکی از اسماء حسنی

اشاره

شریکة القرآن (ع) در این جمله: «من غیر حاجة إلی تکوینها...» بی‌نیازی ذات مقدس احدیت را چه از اصل خلقت جهان و چه از خصوصیت یکایک آنان بیان میفرماید و این مطابق قرآن کریم است که گفته شد. دارا بودن چنین صفتی برای ذات مقدس احدیت مطابق حکم عقل است [236] و مفهوم بی‌نیاز بودن باری متعال آنست که هیچ کاری از او بمنظور فائده بردن از آن و یا نیاز داشتن به آن صورت نمیگیرد و از طرفی هم همه‌ی موجودات فعل خدا است و چون حکیم است پس با در نظر داشتن اصل بی‌نیازی ذات مقدسش منظور از خلقت موجودات که فعلش می‌باشد چیست؟ ذات بی‌همتای الهی برتر از آنست که کار بیهوده از او سر بزند. پس چه حکمتی در آفرینش هست!؟ حتما حکمتی هست حال به بینیم عقیده‌ی دانشمندان امامیه چیست؟.

عقیده‌ی دانشمندان امامیه

متکلم و فقیه بزرگوار زین‌الدین عاملی در کتاب ارزشمند «الصراط

[ صفحه 286]

المستقیم- ج 1/ 22» میفرماید: خدای متعال فعلش بر اساس غرض و مصلحتی است که آن دو برگشت به خلق دارد و نه به ذات احدیت خود، زیرا نیاز در ذات محال است و اگر خلق و فعل خداوند متعال بدون غرض و مصلحت به بندگانش صورت گیرد، فعل و خلقت عبث و بیهوده خواهد بود و کار عبث و بی‌حکمت در نزد عقل قبیح است و چنانکه گذشت (در تألیف خودش) فعل قبیح هرگز از او سرنمی‌زند.
اما اشاعره هرگونه غرض و مصلحت را از فعل خدا نفی کرده و در این عقیده از صراط مستقیم بسیار دور افتاده‌اند. زیرا از فرموده‌ی خداوند متعال منحرف شده‌اند که میفرماید: «أفحسبتم...» یعنی آیا گمان میکنید ما شما را بیهوده آفریده‌ایم و شما بسوی ما برگشت نخواهید کرد؟ در حالی که خدای متعال حکمت و غرض از بعثت پیامبران را بیان فرموده: «تا مردم را حجتی بر خدا نماند» [237] و چنانچه بیکی از اشعریان گفته شود که تو فلان کار را بیهوده و عبث انجام دادی، از انجام آن کار بیهوده تبری جسته و سعی میکند چنین نسبتی به او داده نشود، انگیزه‌ی چنین سعی از آن جهت است که عقلش قبح کار بیهوده را در میابد حال چه شده که کورکورانه چنین نسبت قبیحی را به پروردگار خویش میدهد!؟ [238] .

[
صفحه 287]

خلاصه اینکه در فعل پروردگار جهان بیشتر از سه احتمال نیست:
1-
اصلا بدون غرض و مصلحت باشد.
2-
غرض و فائده دارد و برگشت به ذات احدیت مینماید.
3-
غرض و مصلحت بخاطر انسانهاست.
در احتمال اول عبث لازم میآید و کار عبث ذاتا قبیح است و قبح بحکم ضرورت عقل از ذات احدیت سرنمی‌زند.
احتمال دوم نیز منتفی است زیرا لازم میآید که به ذات احدیت نیاز راه یابد و نیاز در ذاتی که دارای کمال لایتناهی است محال است و با آن منافات دارد.
و چون هر دو احتمال از بین رفت احتمال سوم باقی میماند و آن متعین است که غرض و مصلحتی در کار است و هدف، رساندن فائده به خلق و سوق دادن آنان بطرف تکامل میباشد.

مطابقت با قرآن کریم

اشاره

قرآن کریم در آیات فراوانی با اصرار تمام میخواهد بفهماند که احکام و دستورات شرعی و نیز خلقت همه‌ی موجودات عالم در برگیرنده‌ی دو هدف میباشد.
1-
در خلقت همه پدیده‌ها هدف و منظوری بکار رفته که در نهایت همه آنها مقصود ذات مقدس احدیت میباشد.
2-
هدف کلی از خلقت موجودات رأفت و مهربانی به نوع انسانها است چنانکه میبینیم موجودات و مخلوقات گوناگونی تأمین

[ صفحه 288]

کننده‌ی نیاز بشریت میباشد که خود این، یکی از مظاهر رأفت و بهجت الهی است. برای توضیح بیشتر در مورد تغییر قبله‌ی مسلمانها مثالی میآوریم.

مظهر رأفت در انجام وظائف

انسانی که دلش آکنده از ایمان بخدا و پیامبر اکرم (ص) میباشد وظایف شرعی را که در اوقات عذر نمیتواند بطور کامل انجام دهد همواره در نگرانی است مثلا نماز با وضو و غسل کاملتر از نماز با تیمم است چه بسا انسانی که در اثر استعمال آب به بدنش ضرر میرسد مجبور باشد که نماز را با تیمم بجا آورد و از این کار در ناراحتی بسر برد که نتوانسته وظیفه‌ی خود را مانند شخص سالم انجام دهد و نوعی محرومیت در خود احساس نماید و نیز بر اساس همین واقعیت مسلمانان صدر اول اسلام وقتی که مأمور شدند بسمت کعبه نماز بگزارند چنین احساسی به آنان دست داد که نمازهائی را که به طرف بیت المقدس خوانده‌اند همه تباه و ضایع شده. خداوند مهربان مثل آنکه دست نوازش بسر و روی مسلمانان کشیده میفرماید: «ما کان الله لیضیع إیمانکم إن الله بالناس لرؤف رحیم» [239] - سزاوار رأفت خدای مهربان نیست که ایمان شما را (در مظهر نمازگزاری) تباه گرداند و آنرا بحساب نیاورد همانا خدا بمردم رؤف و مهربان است...
پس بدینسان می‌بینیم در احکام الهی هم رأفت الهی این چنین بیان شده است.
اما غرض و مقصود داشتن در خلقت در قرآن کریم آیات بسیاری

[ صفحه 289]

است که در آنها از طرفی متذکر خلقت عجیب مخلوقات شده و از طرف دیگر صلاحیت آن مخلوقات را در برطرف ساختن نیازها بیان داشته و بطورکلی غرض از خلقت آسمان و زمین و دریاها و نهرهاو چهار پایان و حتی غارها و کوهها و آنچه در دل آنهاست همه و همه را برای مصالح و منافع بشریت بیان میدارد، و با این بیان میخواهد مردم را برأفت خود دلگرم نماید. این حقیقت روشن را هرکس اندکی با تأمل در آیات قرآن کریم درمی‌یابد. اینک از باب نمونه دو آیه از کتاب کریم را متذکر میشویم.
1- «
الله الذی خلق السموات و الأرض وانزل من السماء ماء فاخرج به من الثمرات رزقا لکم و سخر لکم الفلک لتجری فی البحر بامر و سخرلکم الأنهار وسخر لکم الشمس والقمر دائبین و سخرلکم اللیل والنهار» [240] خداوند آن آفریدگاری است که آسمانها و زمین را آفرید و از آسمان آب فرو فرستاد و در نتیجه از میوه‌ها برای شما روزی ساخت و به خاطر مصلحت شما کشتی را در فرمان شما قرار داد تا بامر پروردگار در دریا حرکت کنید و نهرها و آفتاب و ماه را مسخر کرد تا پیوسته برای حفظ مصالح شما در حرکت باشند و روز و شب را برای شما مسخرساخت... همانطوریکه ملاحظه میکنید بقول سعدی همه از بهر تو سرگشته و فرمان بردار هستند.
2- «
والأنعام خلقها لکم فیها دف و منافع و منها یاکلون ولکم فیها جمال حین تریحون و حین تسرحون و تحمل اثقاکم الی بلد لم تکونوا بالغیه الا بشق الأنفس ان

[ صفحه 290]

ربکم لرؤف رحیم» [241] چهار پایان را به خاطر شما آفرید و پشم آنان را برای محافظت از سرما و منافع بسیار دیگری را هم قرار داد بدینسان که از گوشت آنها استفاده نموده و از زیبائی آنها هنگامیکه آنها را به استراحتگاهشان و یا به چراگاهشان رها میسازید لذت میبرید و آنها بار سنگین شما را حمل نموده و بشهرهای دور میرسانند که شما طاقت رسیدن به آنها را ندارید مگر با مشقت و رنج فراوان آری پروردگار شما مهربان و بخشنده است...» در این آیات هدف از خلقت مشخص شده و این پرده یکی از مظاهر اسماء حسنی الهی یعنی «رحیم و رؤف» میباشد.

شرح إلا تثبیتا.. و إعزازا لدعوته

اشاره

متن: «إلا تثبیتا (تبینا- ن خ) لحکمته وتنبیها علی طاعته وتعبدا لبریته و إعزازا لدعوته...»
شرح: یادگار نبوت (ع) در این فرازها مشخص مینماید که غرضی از آفرینش جهان نیست مگر بیان اثبات حکمت خدا و اظهار قدرت خدا و بعبارت دیگر خلقت موجودات برای بیان حکمت و اظهار قدرت میباشد، آیا غرض کلی فقط در محور این دو دور می‌زند؟ بازجای سئوال باقی است که بیان حکمت و اظهار قدرت به چه غرض و برای چیست و بهرکیست؟
پاسخ به این سئوال را جملات فوق به ترتیب میدهد:
1-
برای آگاهی دادن بطاعت و فرمانبرداری از خود.
2-
تعبد جامه بشریت.
3-
ارجمند داشتن دعوت خویش.
حال باید بدست آورد چه ارتباطی میان حکمت و اظهار قدرت

[ صفحه 291]

و میان خلقت موجودات و اطاعت و فرمانبرداری و دو غرض دیگر است؟
قبلا باید روشن نمود که نام بردن از حکمت و قدرت بعنوان نمونه و مثال است نه آنکه غرض از آفرینش موجودات فقط اظهار حکمت و قدرت است زیرا ذات الهی عین تمام کمالات و جهان هستی سرتاسر نمایشگر تمام کمالات اوست و انحصار به یک یا دو کمال ندارد. تمام آفرینش جلوه‌گاه اوست [242] مولوی می‌گوید:

خاک امین هرچه دروی کاشتی
بی‌خیانت جنس از او برداشتی

این امانت زان عنایت یافته است
کافتاب عدل بروی تافته است

پس اگر از حکمت و قدرت نام برده شده مانند آنست که بقیه صفات را نیز فرموده در جملات فوق به ترتیب غرض به دو قسم تقسیم شده تقسیم اول غرض ابتدائی از خلقت جهان که نمایاندن مظاهر حکمت و قدرت و سائر صفات کمالی و به تعبیر قرآن اسماء حسنی است. تقسیم دوم غرض نهائی و آن حصول آگاهی برطاعت و تعبد جامعه‌ی بشریت و ارجمند داشتن دعوت است.
چگونه مطالعه‌ی هستی وادار به اطاعت میکند؟
«تنبیها علی طاعته» معنای فرمانبرداری است یکی از امتیازات دین اسلام و بلکه ادیان آسمانی قبل از تحریف این است که در تمام شئون [243] .

[
صفحه 292]

زندگی انسان از ابتدائی‌ترین [244] حالات انسان گرفته تا پیچیده‌ترین [245] موضوعات، برنامه‌ی دقیق و وسیعی دارد. پیاده کردن آن برنامه در تمام شئون زندگی اطاعت است ولی تعبد نیست. توضیح آنکه فردی که از آگاهی دل برخوردار است نشانه‌های حکمت و قدرت عظیم را در سرتاسر آفرینش بچشم دل مطالعه میکند و به این حقیقت پی می‌برد که هر اثری برهستی نیروی مؤثر، دلالت میکند و صفات و ویژگی اثر نیز نشان دهنده صفات کمالی مؤثرش میباشد.
علی (ع) میفرماید: «ما الجلیل واللطیف والثقیل والخفیف والقوی الضیعف فی خلقه الا سواء» درشت و لطیف و سبک و نیرومند و ضعیف همه و همه در نشان دادن آثار کمالی ذات علی السویه است... و بعبارت دیگر آنچه در یک بررسی کوتاه بدست میاید این است که اگر از هر موجودی آنچه را که خارج از ذات خویش گرفته باز پس گرفته باز پس بگیریم دیگر از خود هیچ ندارد که با آن بتواند به هستی خویش ادامه بدهد و آنچه از او میماند همچون حلقوم تهی که منتظر مدد است و بس. آری هر موجود ظرفی است برای دریافت ضرورت‌ها [246] و وجودها که اگر لحظه‌ای این بهره‌ها و توانها به او نرسد دیگر توان ادامه‌ی ذات خود را ندارد. با توجه به چنین مجموعه‌ای نیازها و میان تهی بودن‌ها ضرورت رسیدن نقطه‌ی جوشش‌ها و توانها بیک ذات لایتغیر و بی‌نیاز روشن است که «إن إلی ربک المنتهی» [247] بتحقیق آخرین نقطه‌ی نهایت، پروردگار تواست...

[
صفحه 293]

اوست منبع هر حکمت و اصل هر توان و قدرت و رحمت و بالاخره منبع جوشان هر کمال چه حکمت و چه قدرت و چه صفات کمال دیگر مانند علم میباشد.
با در نظر گرفتن این مقدمه کاملا بوضوح اثبات میشود که منبع این همه علم و قدرت و حکمت چگونه میشود برنامه‌ای برای بشر نداشته باشد؟ و اوست که بمقتضای علم و حکمت و در عین حال با رأفت و رحمت می‌تواند برنامه‌ای را پی‌ریزی کند که ضامن سعادت و خوشبختی دو جهان در تمام ابعاد باشد «ألا یعلم من خلق وهو اللطیف الخبیر» [248] آیا کسی که خود آفریده نمی‌داند!؟ و اوست که بدقایق حالاتشان آگاه و آشناست... برنامه‌ای که بر این اساس محکم و استوار ترسیم شده که حاوی اصلاح دنیا و عقبی است دیگر هر برنامه دیگری در قبال آن ناقص و یک بعدی است و دست کم همه‌ی ابعاد وجود انسان را در نظر نگرفته است هر چند طرفداران زیادی هم داشته باشد. مولوی درضمن داستانی تفاوت دید انبیاء را با دیگران بسیار عالی مجسم میکند:

نیست آن ینظر بنورالله گزاف
نور ربانی بود گردون شکاف

نیست اندر چشم تو آن نور رو (برو)
هستی اندر حس حیوانی گرو

تو زضعف چشم بینی پیش پا
تو ضعیف و هم ضعیفت پیشوا [249] .


[
صفحه 294]

انسانی که با دل آگاهی به این حقیقت پی برد بالطبع خواهان برنامه‌ای خواهد بود که بوسیله‌ی انبیاء (ع) از طرف خداوند متعال ارائه شده و آن برنامه را در کارهای شخصی و تربیت اولاد و اصلاح اوضاع اجتماعی و روش همسرداری عملی خواهد شناخت پس بدینسان می‌بینیم فرموده‌ی صدیقه‌ی طاهره (ع) کاملا صحیح است که خداوند متعال موجودات را آفرید برای ارائه و اظهار حکمت و قدرت و سائر صفات کمالی تا جامعه بشریت را به اطاعت از فرمان خود در تمام شئون زندگی آگاه سازد.

 
       
سه شنبه 15 تیر 1395  10:34 PM
تشکرات از این پست
mehdi0014 nazaninfatemeh omiddeymi1368 rozgol
ravabet_rasekhoon
ravabet_rasekhoon
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : دی 1392 
تعداد پست ها : 8847
محل سکونت : اصفهان

پاسخ به: شرح خطبه حضرت زهرا (سلام الله علیها )(منبع سوال5 , 6 ,7)

اشاره به دو صفت ثبوتی

اشاره

متن: «کونها بقدرته و ذرءها بمشیته من غیر حاجه منه الی تکوینها ولا فائده له فی تصویرها الا تثبیتا لحمکته و تنبیها علی طاعته و اظهارا لقدرته و تعبدا لبریته

[ صفحه 262]

و اعزازا لدعوته.
همه چیز را بقدرت خویش ایجاد نمود،
کون و تکوین: از نیستی بهستی درآوردن،
ذرأ: خلق اختراعی و زیاد منتشر ساختن چنانکه از تامل در این آیات استفاده میشود: «و هو الذی ذراکم فی الارض و الیه تحشرون» (79: مومنون) و اوست خدائی که شما را در زمین خلق نمود و پراکنده ساخت و بسوی او حشر خواهید شد.
همه پدیده‌ها را بقدرت خویش بوجود آورد و با خواست خویش خلق کرد و در روی زمین پراکنده نمود بی‌هیچ نیازی در پدید آوردن آنها و بی‌منظوری فائده‌ای از شکل دادن آنها مگر اثبات و تحقق دادن بحکمت خویش و آگاهی دادن به طاعت خود و آشکار ساختن نیرو و قدرت خود و به پرستش و کوچکی خواندن خلق و عزیز و ارجمند ساختن مردمان.
در این فراز یادگار نبوت (ع) بعد از بیان و اشاره ببدو صفت ثبوتی بیان غرض ذات احدیت را در ایجاد جهان آفرینش و آفریدن پدیده‌های گوناگون بیان فرمود باین ترتیب:
1 -
تحقق حکمت خود در آفرینش. 2- آشکار ساختن طاعت خود. 3- اظهار توانائی و وادار ساختن بشر به تسلیم و کوچکی و ارجمند ساختن دعوت در مقدمه‌ی بحث باید دانست هر فاعلی غیر از ذات واجب عملی را بمنظور نظر و غایتی انجام میدهد ناچار حصول آن از عدم حصولش بهتر و بمنظور منفعتی است که در آن منظور شده ولی در ذات احدیت نمی‌توان چنین فرضی کرد زیرا او از هر جهت غنی بالذات است هیچ فائده و حکمتی را نسبت بآن ذات نتوان فرض نمود مگر اینکه باید برای غنی بالذات موجود باشد و گرنه نقص

[ صفحه 263]

و کاستی بذاتش راه می‌یابد تعالی الله عن ذلک پس در افعال او تعالی شأنه غرض و علتی غیر از ذات خود نمی‌توان تصور نمود و در افعال خود غرضی غیر از ذات خود نیست چنانکه در آیه شریفه است «لایسال عما یفعل و هم یسالون!» خدای متعال از آنچه که میکند سوال نمی‌شود (زیرا خود ذات جواب سئوال است) ولی بندگان از آنچه عمل میکند سوال میشوند.
و به برهان دیگر اگر فعل ذات ربوبی را غرضی جز از ذات بود ناچار آن غایت و غرض فاعلیت حق را تمام میکرد زیرا فعلیت و محقق بودن فاعلیت غایتی لازم دارد. بنابراین لازم می‌آید که از حیث فاعلیت در مرتبه‌ی ذات ناقص باشد و با آن غایت کمال حاصل نماید در حالی که «و ربک الغنی ذو الرحمة- پروردگار توست بی نیاز و دارای رحمت و لطف» بلکه او- تعالی و تقدس- بالذات از هر جهت تمام است و کثرت و فقدانی بر او راه ندارد پس ذات احدیت از جهت وفور فعلیت و وحدت هم بذاته فاعل و هم غایة الغایات است، مرحوم محقق اصفهانی در تحقه الحکیم میفرماید:

و غایه الکل الذی سواها
ان الی ربک منتهاها

و او غایت و آخر همه جز از خودش می‌باشد
چه اینکه بی‌شبهه انتها و آخر همه موجودات به پروردگار است
چیزی که هست تمام کمال و جمال و عین ابتهاج ذبذات اقدس خود میباشد و معلوم است: «فمن احب شیئا احب اثاره»- هر کس چیزی را دوست دارد به آثار آن نیز علاقمند است. در حدیث قدسی معروف است: «کنت کنزا خفیا فاحببت ان اعرف فخلقت الخلق لکی اعرف»- من گنجینه‌ی پنهانی بودم خواستم که شناخته شوم خلق را آفریدم تا شناخته شوم.

[
صفحه 264]

غرض ذات احدیت آنست که بآثار خود که نسخه‌ی نظام ربانی است معروف باشد. و مخفی نماند که ظهور ذاتی و صفتی و ایجاد و خلق منافاتی باغنای ذاتی ندارد زیرا فعل او هر چند بنظری غیر از ذاتش میباشد الا اینکه بافاضه حق متعال بی‌نیاز و واجب بالغیر و از جهت استنادش باو فرض عدم ممکن نیست اگر چه از نقطه نظر بخود لاشی‌ء محض است. و جز اضافه اشراقی حق چیزی نیست و در حقیقت ظهور افعالی جز بروز صفات وجوبی نیست. پس به دلیل و برهان روشن شد که جز از دات اقدس غرضی نمیتواند باشد اما این جهت مانع نیست که اغراضی بالتبع و مقاصدی بالعرض باشد بنابراین اغراض و حکمت‌هائی که در این فراز فرموده بالتبع است نه بالذات اینک اغراض بالتبع:
1-
دو صفت از صفات ثوبت یکی از صفات ذات (قدرت) و دیگری از صفات فعل (مشیت- و اراده) قابل توجه و دقت آنست که نسخه معارف ربانی برای توضیح بیشتر و معرفی نحوه‌ی صفات با این دو جمله (من غیر حاجة ولا فائدة...) بیک حقیقت از حقایق فن ربوبیات اشاره فرمود. و آن عبارت از این است که پدیده‌های جهان آفرینش را بقدرت خویش ایجاد نمود و آنرا بمشیت خود خلق و پراکنده ساخت. در این مورد سئوالی متوجه میگردد که هر فعل از حکیم روی جهت و غرضی است و گرنه لغو و گزاف خواهد بود و اگر غرض نهائی از آن رفع نیاز و یا سود بردن باشد با غنی بالذات بودن منافات دارد لذا مثال فصاحت و حکمت استدراک فرمود که هیچ گونه نیاز و سودی در کار نبوده، و این اشاره بقاعده‌ای است که حکماء اسلامی گفته‌اند: که باید صفات الهی را آن چنان فهمید که با کمال ذات مناسب بوده و در آن شائبه بالقوه و دارا بودن استعداد و امکان نباشد و نیز

[ صفحه 265]

بقسمی نباشد که کثرت و ترکیب و احتیاج در ذات لازم آید.
و هم اکنون وارد مفهوم قدرت میشویم. گفته‌اند که قدرت خدا آنست که ذات احدیت نه از علت خارجی بلکه به سبب خود یعنی ذاته بذاته آن چنان باشد که موجودات از او صادر شود بجهت احاطه او بنظام خیر که عین ذاتش باشد صادر میشود و در معنا و مفهوم قدرت معتبر نیست فعل در خارج موجود نباشد بعد قدرت باو تعلق بگیرد و موجود شود خواه مشیت جایز التغییر باشد یا نه، بنابراین مفهوم قادر عبارت از: «ان شاء فعل و ان لم یشا لم یفعل»- اگر خواست انجام میدهد و اگر نخواست انجام نمیدهد میباشد خواه فعل دائما مورد مشیت باشد و یا نه و آنرا دائما نخواسته و تحقق نگیرد زیرا در منطق ثابت شده در قضیه شرطیه لازم نیست که طرفین قضیه هر دو صادق باشد بلکه غرض از قضایای شرطی بیان لزوم دو شرطیه است بنابراین مفهوم قضیه ظریفه با کذب هر دو قضیه یا کذب یکی از آن سازگار است، و بعبارت دیگر لازم نیست در صدق قدرت که فعل از فاعل در وقتی جدا باشد و یک وقت بفعل تعلق گیرد و وقت دیگر به ترک آن، و حاصل گفتار آنکه اگر فاعلی که انسان باشد بخواهد فعلی را انجام بدهد باید علم و اراده بآن فعل ضمیمه گردد، تا آن فعل در خارج وجود بگیرد و چنانچه علم و اراده ضمیمه گردید وقوع در خارج ضروری و حتمی است و ترکش باراده فعل محال میباشد، اگرچه با ملاحظه ذات خود فعل با قطع نظر از ضمیمه شدن اراده ممکن بامکان ذاتی است.
حال در ذات احدیت که علم و اراده‌اش عین ذاتش میباشد با ملاحظه‌ی علم و اراده که عین ذات است وقوع فعل واجب و ترکش ممتنع است. و تذکر یک نکته لازم است که این وجوب صدور

[ صفحه 266]

و ضروره وقوع را ایجاب نمی‌کند که- العیاذ بالله- خدای متعال فاعل بالایجاب باشد زیرا فاعل بالایجاب آنرا میگویند که علم و اراده ضمیمه‌ی فعل نباشد و مفروض در ذات احدیت آنست که فعل مقرون بعلم و مشیت است و در این صورت فاعل بالایجاب نخواهد بود، خواه علم و اراده عین ذات باشد یا خارج از ذات و بنابراین تعریف حکماء که گفته‌اند: «لقدره کون الفاعل فی ذاته ان شاء فعل و ان لم یشاء لم یفعل» خواه مشیت زائد بر ذات باشد مانند ممکن یا عین ذات باشد مانند واجب تعالی خواه خواست و فعل او بر سبیل دوام یا ابد باشد یا در وقتی بخواهد و در وقت دیگر نخواهد، خلاصه آنکه در نزد حکماد در قدرت شرط نیست:
1-
تفکیک فعل از فاعل. 2- شرط نیست بفعل و ترک در دو وقت تعلق گیرد. 3- دوام فعل و دوام ترک معتبر نیست بلکه معیار قدرت مقرون بودن فعل به علم و اراده‌ی می‌باشد در مقابل فاعل بالایجاب که علم و اراده صورت میگیرد و این معنای قدرت در نزد حکماء است که مناسب ذات احدیث میباشد چنانکه در این أبیات اشاره شده:

قدرته بحیث ان شاء فعل
و هی له ثابته من الأزل

اذ لیس قوه ولا امکان
فی ذاته فانه نقصان

بل النعوت کلها فعلیه
للذات بالضروره الذاتیه

ولیس فی الوجوب من ایجاب
لبعده جدا عن الصواب

بل هو فی قبال الاختیار
لاوصف الامکان علی المختار

والاختیاریه بالکلیه
بالعلم والقدره والمشیه

لا دخل للوجوب والامکان
فی الاختیاریه بالبرهان


[ صفحه 267]


فهو بنفس ذاته قدیر
من نور ذاته یفیض النور

والاختیاریه فی الافاضه
کالعلم عین ذاته الفیاضه [219] .

قدرت خدای متعال آنست که اگر خواست بکند، و این قدرت بذات احدیت از ازل ثابت است و دلیل بر ثبوت قدرت بمعنای- ان شاء فعل- آنست که ذات اقدس متعالی از قوه و استعداد و امکان (ماهوی یا استعدای است) زیرا داشتن امکان ذاتی با استعداد و بالقوه بودن ذات و دارا بودن وصف امکان موجب نقصان ذات است و ذات باری متعال عین الکمال و مفیض آنست پس لازم آید که بضرورت ازلیه قدرت، فعل مقرون بمشیت و علم از ازل و ضرورت ازلیه و قدرت ازلی باشد و گرنه لازم میآید ذات واجب نباشد (و این خلف) است، بلکه این ضرورت ازلی که از قضایای وجود حق تعالی مجده و صفاتش تشکیل می‌یابد مثلا میگوئیم الله تعالی موجود، بالضروره الأزلیه، والله حی قادر بالضروره الأزلیه، بالاتر از ضرورت ذاتی است.
در این جا توهم ایرادی است و آن عبارت از این است که داشتن ضرورت قدرت و نفی امکان و ضرورت فعل لازم می‌آید که جبر و اضطرار باشد و اختیاری در فعل الهی- والعیاذ بالله- نباشد.
در جواب اشاره فرمود باین که فاعل بالایجاب آنست که از طبع بدون شعور و اراده صادر گردد و مناط اختیاری بودن صدور فعل با علم و اراده است در مقابلش صدور فعل بدون علم و اراده که ایجاب خواهد بود. و همین مناط اختیاری بودن فعل خواه فاعل مختار واجب یا ممکن باشد و وجوب و امکان را دخالتی در اختیار بودن فعل نمی‌باشد و چون بضرورت ذاتی قدرت بمعنای ان شاء فعل... را دارد از نور

[ صفحه 268]

ذات افاضه نور میشود و چون علم و مشیت عین ذات فیاض میباشد اختیاریست نیز این چنین عین ذات میباشد و از خارج نیست. پس معنای این جمله چنین است: کونها بقدرته... ذات احدیت همه پدیده‌ها را با قدرت ذاتی خود ایجاد کرد. ممکن است باز اشکال شود که شاید ظاهر این جمله کونها بقدرته... آن باشد که در مقدار زمانی همه اشیاء و پدیده‌ها باید در کتم عدم باشد آنگاه آنها را خداوند متعال از نیستی بهستی درآورد این معنا با شرحی که در معنای قدرت داده شد منافات دارد زیرا گفته شد که احدیت مانند ذاتش واجب و در آن مرحله امکان و استعدادی نیست مشیت و فعلی حالت انتظاری ندارد بلکه حاصل و محقق است بضروره ازلیة پس چگونه حادث خواهد بود.
جواب از این اشکال محتاج بشرح عمیقی است که شاید برای فهم‌های متعارف سنگینی نماید: نسبت ذات احدیت بهمه ماسوای از مخلوقات از مکان و زمان به ازل و ابد نسبت علی السویة و نسبت قیومیه است که بالاتر از زمان و تجدد و تغیر است و همه موجودات در زمان و مکان نسبت بذات خود میباشد اما در نسبت ذات احدیت بماسوای جز فعلیت و وجوب چیزی نیست و مکان‌ها و آنچه در آنهاست نسبت بذات احدیت و محاط بودنش مانند یک نقطه است چنانکه باین معنا در آیه اشاره شده: «والسموات مطویات بیمینه» [220] همه آسمانها!! بدست او تعالی شانه در هم پیچیده شده- کنایه‌ی لطیف و عجیب از شدت احاطه است.

[
صفحه 269]

و نیز زمان و آنچه در آنست از ازلها و ابدها نسبت بذات او مانند یک آن است که در روایت است: «جف القلم بما هو کاین» قلم خلقت را دیگر حرکتی برای نوشتن نیست مگر این که موجود شده خلاصه همه موجودات خواه آنچه که در عالم غیب یا در عامل حاضر و شهادت هستند در پدید آمدن از ذات مقدس احدیت مانند یک موجود است.
در آیه شریفه می‌خوانیم: «ما خلقکم ولا بعثکم الا کنفس واحده» [221] خلق و بعث شما مانند یک نفس است. ما آنچه را که از تغیرات مانند تقدم و تأخّر از بین رفتن و پدیدار شدن و حاضر بودن و غایب شدن می‌بینیم همه اینها در نسبت موجودات بهمدیگر است یعنی نسبت عالم آخرت بدنیا آنست که دنیا حاضر و آخرت غائب است چنانکه نسبت آخرت باهل دنیا غیب است و نسبت آدم (ع) که در زمان و مکان مخصوص بوده بما نسبت علیت است اما نسبت بذات احدیت همه بالفعل حاضر و غیبی نیست و این درک و فهم محدود ما و بستگی آن بحد زمان و مکان است که چنین می‌فهمیم که همه چیز باید در وقتی بکلی نیست باشد و بعد در زمان موجود گردد و میتوان این معنی را با مثالی روشن ساخت مثلا مورچه یا حشره کوچک دیگری را فرض کنیم که در روی یک ریسمان یا تخته چوب که با چندین رنگ رنگ‌آمیزی شده در حرکت باشد. حال نسبت این تخته یا چوب که بانسانی که ریسمان یا چوب را در دست دارد غیر از نسبت آنست بآن حشره زیرا حشره چون چشم ریز و کوچکی دارد و بعد وجودیش بسیار بسیار محدود است همه این رنگها که بالفعل موجود است بنظر او تدریجی و زمانی می‌آید که پشت سر هم ظاهر شده و غایب میشود،

[ صفحه 270]

اما کسی که ریسمان و چوب در دست اوست بالفعل بهمه رنگها احاطه دارد و محیط بهمه رنگها است و چیزی از او غایب و دور نیست و پیدایش زمان برای او معنی ندارد. و این بیان را از روایتی که عیاشی از امام صادق (ع) نقل کرده می‌توان تا حدی بدست آورد عیاشی در تفسیر آیه: «ولما یعلم الله الذین جاهدوا منکم ویعلم الصابرین» [222] از امام (ع) نقل کرده- ان الله هو أعلم بما هو مکونه قبل ان یکونه وهم ذر و علم من یجاهد ومن لا یجاهد کما أنه یمیت خلقه قبل أن یمیتهم ولم یرهم موتهم وهم أحیاء»- آیا گمان کردید به بهشت داخل خواهید شد و هنوز خدا معلوم نکرده آنانی را که مجاهد و شکیبا هستند. امام فرمود بی‌شبهه خدا داناتر است به آنچه که آنرا ایجاد میکند قبل از آنکه آنرا ایجاد نماید اما قبل از ایجاد آنها مانند مورچگان کوچک هستند و آنانرا که مجاهد هستند از افرادی که مجاهده نمی‌کنند میداند چنانکه قبل از میراندن مردم آنها را میمیراند، چیزیکه هست در حال زندگی بآنها مرگشان را نشان نداد.
حال میگوئیم چون فهم‌ها تنگ و قاصر است خیال میشود میان خداوند متعال و زمان ظرفی باسم ازل موجود و مقدم بر زمان است و خدا قبل از زمان در آن ازل است و ازل ظرف است برای خدای متعال آنگاه بتدریج موجودات را در ظرف زمان خلق فرمود: بنیاد این سخن سخت سست است زیرا خدای متعال بالاتر از مکان و زمان و بهمه آنها محیط است و هرگز چیزی ظرف بآن ذات متعال نمی‌شود. و کوتاه سخن اینکه، همه‌ی موجودات را دو ظهور و دو پیدایش است یکی وجود جمعی وحدانی بالاتر از تغیر که برای ذات احدیت است

[ صفحه 271]

و دیگری وجود متعلق بخود و منتسب بهمدیگر.
موجودات بوجود جمعی همگی در محل و موطن خود بوجود جمعی بخدا ثابت است و این تغیرات و تجددات نسبت بهمدیگر است بنابراین ازل چیزی است قدیم و حوادث را و همه‌ی زمانها را و آنچه که خارج از آنست فراگرفته و مانند زمان نیست که محصور و در تنگنائی باشد و جزئی از آن مقدم و جزئی دیگر مؤخر باشد، چنانکه صور ذهنی انسان اگرچه در آینده دور باشد فعلا موجود است و زمان و مکان را در نور دیده و در آن حد نمی‌توان گفت در چه زمان و در چه مکان فعلا آن موجود است. وقتی که در خارج موجود گردید موجود خارجی میشود و چون قید خارج برداشته شد وجود همان موجود بوجود شامخ است.
هم چنین ازل عبارت است از آنچه بر زمان سبقت دارد اما نه با زمان و میان خدای متعال و عالم بعد و فاصله معینی نیست زیرا اگر آن بعد موجود است میان خدا و عالم نمی‌شود بلکه از عالم است و جهان را به خدا با زمان نمی‌توان نسبت داد زیرا چه زمان قبل و چه زمان حال در حق متعال منتفی است. بنابراین سئوال اینکه عالم در چه زمانی هست و خلق شده درست نیست زیرا مثل این است که بپرسیم خدا در چه زمانی و کی پدید آمده؟ چه اینکه این سئوال از زمان است و قبل از عالم زمانی نیست.
بنابراین بقول بعضی از محققین حکماء: «فلیس الا وجود بحت خالص لیس من العدم و هو وجود الحق، و وجود من العدم و هو وجود العلم فالعالم حادث فی غیر زمان» پس بنابراین جز وجود خالص نیست نه اینکه از نیست پدید آمده باشد و آن وجود حق است و وجودی داریم که از نیستی پدید آمده و آن وجود عالم و جهان خلقت است، پس بنابراین

[ صفحه 272]

عالم و جهان حادث و پدیده است در غیر ظرف زمان.
و ذرءها بمشیته- همه موجودات را در محل و زمان مخصوص خود بنحو اختراع با اراده‌ی خویش خلق و پراکنده ساخت. مشیت و اراده در ذات احدیت را حکماء متعرض شده و برای بدست آوردن معنای اراده و مشیت در چند مقام باید بحث نمود: 1- مفهوم اراده. 2- اراده در واجب و ممکن برحسب اشتراک لفظی است یا معنوی. 3- مصداق اراده در واجب و ممکن.
1-
اگر اقتضاء برای بدست آوردن چیزی (مراد) تمام و فعلیت تامه داشته باشد آنرا اراده میگویند زیرا دقت در ریشه‌ی لغت اراده و مشتقات آن این معنا را میدهد زیرا اراده‌ی مشتق از (رود) است که بمعنی سعی و کوشش در طلب چیزی است مثلا میگویند رائد یعنی کسی که در جستجوی مرغزار است که عده‌ای آنجا اطراق نمایند. و نیز «الرائد لایکذب أهله» کسی که در جستجوی آب و خوراک برای خانواده خود است بآنها دروغ نمی‌گوید. یا در حدیث است: «الحمی رائد الموت»- تب قاصد و پیام‌آور مرگ است. و باز در حدیث است: «من فقه الرجل أن یرتأد لمرضع بوله»- از دانائی مرد آنست که برای پیشاب خویش سعی کند، و جای مناسبی را بیابد. چنانکه می‌بینیم فعلیت اقتضاء در مشتقات این ماده است پس مفهوم اراده، فعلیت اقتضاء و تمام بودن تأثیر در چیزی برای دستیابی بچیزی دیگر است خواه آنچه که فعلیت اقتضاء دارد دارای شعور باشد یا نه، راغب در مفردات گوید: «الارادة قد تکون بحسب القوة التسخیریة والطبیعیة کما قد تکون بحسب القوة الاختیاریة ولذلک تستعمل فی الجماد والحیوان نحو قوله تعالی:

[
صفحه 273]

«
جدارا یرید أن ینقض فاقامه [223] اوفرس یربدالتبن»- یعنی اراده زمانی بر حسب طبیعی و تسخیری است و زمانی دیگر بر حسب قوه‌ی اختیار. لذا در آیه‌ی شریفه فرمود بطوریکه دیوار قصد خراب شدن را داشت، و یا اسب قصد خوردن کاه را داشت و چیزی که در او فعلیت اقتضاء وجود دارد آنرا مرید و چیزی را که غرض دستیابی بآنست مراد میگویند.
2-
مفهوم اراده بهمان معنی که گفته شد در ذات واجب جلت عظمته و در ممکن یکی است و نه که در ذات واجب جل شأنه بمفهومی باشد و در ممکن بمفهومی دیگر، چه بگوئیم (الله مرید) یا (زید مرید) البته تفاوت مصداقی موجود است اراده که در ذات باری است غیر از اراده ممکن است چنانکه صفات دیگر مانند علم و قدرت و حیات هم باین ترتیب وحدت مفهوم و اختلاف مصداق دارد، بنابراین برگرداندن اراده ذات احدیت را بعلم چنانکه حکماء گفته‌اند و از آنجا به بزرگان فن اصول فقه [224] سرایت نموده وجهی ندارد، زیرا اگر وحدت مصداقی باشد در اینصورت منحصر باراده نیست و همه صفات ثبوتی برگشتش بصفات ثبوتی دیگر است زیرا با ذات یکی است و لذا مصداق این مفاهیم صفات یکی میباشد و ظاهرا مراد این نیست که برگشت اراده بعلم از جهت مصداقش باشد.
و اگر مراد آن باشد که مفهوم اراده با علم باریتعالی یکی است این نیز درست نیست زیرا مفاهیم صفات ثبوتی مانند علم و حیاة و قدرت و اراده از هم متباین هستند و بنابراین وجهی ندارد که مفهوم اراده بسایر مفاهیم برگردانیم زیرا ما بالوجدان درمی‌یابیم که این دو قضیه ازهم جدا است: 1- الله عالم. 2- الله مرید که دو قضیه

[ صفحه 274]

با دو معنی است و اگر یکی بود لازم می‌آمد که در قضیه دومی الله عالم را بفهمیم در حالی که ابدا چنین نیست زیرا دراین صورت اعتقاد به: الله عالم مانند اعتقاد بالله مرید، و برهان در اثبات علم برای خداوند متعال برهان برای اثبات اراده میشد ولی چنین نیست و این نشانه‌ی آنست که مفهوم اراده غیر از مفهوم عالم است.
3-
تعیین مصداق اراده در ممکن و در خداوند متعال، اما وجود اراده‌ی ممکن بدین ترتیب است: 1-تصور شی‌ء. 2-تصدیق بفائده آن. 3- شوق تمام (در صورتیکه ملایم باطبع باشد) در بدست آوردن آن. 4- تصمیم نفس بانجام و ایجاد آن و ترجیح جانب وجود بر عدمش. 5- حرکت عضلات. و این عوامل پشت سرهم هستند تصور موجب تصدیق بفائده سپس حصول شوق سپس تصمیم و آنگاه حرکت عضلات و تا این چهار مقدمه نباشد عمل در خارج صورت نمیگیرد و همه‌ی اینها در ممکن زائد بر ذات و عارض بر آن هستند و همه بعد از نبود و نیستی صورت تحقق می‌پذیرد، و بعد از اجتماع همه‌ی آنها فعل در خارج وجود پیدا میکند. اکنون باید دید از این مقدمات کدام مصداق مفهوم اراده است؟ یعنی مصداق (فعلیت اقتضاء و تمام بودن تأثیر). اما تصور و علم و ادراک و ملایمت با طبع مسلما اقتضاء تام نیست زیرا چه بسیار که ملایمت چیزی با طبع ادراک شده اما تصمیم گرفته نشده چون شوقی نبوده بجهت تعدد و تزاحم مقتضیات با موانع موجب گردید که شوق متعلق نباشد. واما شوق موّکد یعنی خواستاری نفس و تحریک نفسانی بشی‌ء را می‌توان فردی از مفهوم اراده قرار داد زیرا اقتضاء و تأثیر تام نسبت بوجود شی‌ء حاصل است و اول چیزیکه برای فرد بودن مفهوم اراده (اقتضاء و تأثیر تمام) از افق نفس پیدا میشود همانا حالت و شدت خواستاری است سپس تصیم به عمل که مترتب

[ صفحه 275]

بر شوق مؤکد و بعد حرکت عضلات همه، فرد اقتضاء تام بشی‌ء میباشد باین ترتیب هریک از شوق مؤکد، تصمیم، و تحرک مصداق اراده در ممکن است فرقی که هست شوق مؤکد و تصمیم، صفات نفسانی و حرکت صفت عضلات است. و این بیان شرح اراده در ممکن است.
اما در واجب جل وعلا حرکت عضلات نیست زیرا فاعل لا بمعنی الحرکات والآلة [225] فاعلیت حق بمعنای حرکت و کار کردن با آلات و ابزار نیست بلکه فعل او ابداع است و نیز تصمیم. زیرا تصمیم بعد از تحیر و تردد است و معلوم است که این دو را بر ذات حق راهی نیست و نیز شوق مؤکد که مستلزم حدوث و أفعال است. پس اراده بمعنای شوق مؤکد و تصمیم و حرکت عضلات از پروردگار منتفی است. اما تصور که در اراده ممکن ناگزیر از آن میباشیم در حق متعال بطوریکه گفته شد بصورت علم حضوری فعل و درک ملایمت آن موجود است ولی باید در نظر داشت که علمش زائد بر ذاتش نیست بلکه عین ذاتش میباشد پس بنابراین از مقدمات اراده، دو مقدمه بخداوند متعال ثابت شد، اولی علم حضوری بچیزی که عین ذاتش میباشد، دومی فعل نه بمعنی حرکت عضلات بلکه ابداع.

آیا اراده از صفات ذاتی یا فعلی است

گرچه این بحث در خور رساله مستقلی است [226] ولی بطور اجمال در پیرامون این مسئله به بحث می‌پردازیم. معروف میان

[ صفحه 276]

فلاسفه آنست که اراده ذات احدیت مانند علم و قدرت و حیات از صفات ذاتی است. و بعضی از اعلام مجتهدین مانند محقق صاحب کفایه و محقق بزرگوار حاج شیخ محمد حسین غروی اصفهانی در حاشیه کفایه اراده را از صفات ذاتی دانسته‌اند. در کفایه چنین فرموده:
«
ان ارادته التکوینیة هوالعلم بالنظام الکامل التام».
محقق اصفهانی در «نهایة الدرایة» باین سخن ایراد نموده که خلاصه آن چنین است:
1-
برگرداندن مفهوم اراده بمفهوم علم به نظام اتم صحیح نیست زیرا مفهوم اراده غیر از مفهوم علم است اراده عبارت از ابتهاج و رضا است، و مفهوم علم هم عبارت از انکشاف است، پس تفسیر اراده به علم صحیح نیست هرچند مصداق و مطابق یکی باشد که عبارت از ذات احدیت باشد.
2-
ارادة الله، از صفات ذات مانند علم و قدرت میباشد و از صفات فعلی نیست.
3-
اراده در انسان عبارت است از شوق مؤکد که محرک عضلات بطرف مراد است و وجود این کیفیت در نفس نیاز بمقدماتی چند دارد: تصور، تصدیق بفائده و نظیر این دو، و چنین اراده در ذات احدیت تصور ندارد زیرا فاعلیت خدا تام و ابدا نقصانی در آن نیست و بهیچ وجه نیازی بمقدمه‌ای خارج از ذات خود ندارد.
4-
ابتهاج در مرحله فعل همان اراده فعلیه است که منبعث از ابتهاج ذاتی است که همان اراده ذاتیه است. روایاتی که دلالت بر حدوث اراده دارد همان اراده فعلیه است که اثر اراده ذاتی است. «من أحب شیئا أحب آثاره» این بود خلاصه آنچه در نهایة فرموده.

[
صفحه 277]

ولی آنچه به نظر میرسد اینست که فرمایش این محقق بزرگوار وقتی تمام است که مفهوم اراده همان ابتهاج و رضا بذات باشد. ولی وقتی ما بمفهوم اراده در لغت و عرف مینگریم می‌بینیم اراده بمعنای ابتهاج و رضا نیست. و این تفسیر از فلاسفه است و ممکن است به جهات ذیل اراده را به ابتهاج تفسیر نموده‌اند:
1-
اراده خدا عین ذاتش در خارج میباشد. 2- اراده نمی‌شود بمعنای شوق أکید باشد. 3- اراده بحسب مفهوم مغایر مفهوم علم و قدرت و حیات است. پس بنابراین معنای مناسبی باراده جز همان ابتهاج و رضا ذات بذات نیست.
ولی سئوالی که اینجا یپش میآید اینست که مفهوم اراده یا بمعنای اعمال قدرت است، و یا بمعنای شوق أکید است و دیگر مفهوم سومی ندارد. و چون معنای دوم درباره ذات الهی متصور نیست ناچار معنای اولی متعین خواهد بود، علاوه براین ایراد مهمی که بر فلاسفه وارد است آنست که رضا و سخط هردو از صفات فعلی پروردگار است بدلیل صحت سلب آن از پروردگار متعال و اگر از صفات ذات مانند علم و قدرت می‌بود صحت سلب وجود نمی‌داشت. و اگر بر فرض قبول کردیم که رضا از صفات ذاتی باشد بچه دلیل اراده نیز از صفات ذاتی است؟ زیرا همانطوریکه گفتیم نه در لغت و نه در عرف اراده بمعنای ابتهاج و رضا نیست.
و این معنا کاملا از این آیه شریفه استفاده میشود:
«
إنما قولنا لشی‌ء إذا أردناه ان نقول له کن فیکون» [227] .
یعنی فاعلیت و سلطنت خداوند متعال از جمیع جهات تام است

[ صفحه 278]

و نقصی در او نیست به مجرد اعمال قدرت و سلطنت بدون مقدمه خارجی فعل در خارج محقق خواهد شد.
و حتی در روایات صحیحه نفی اراده ذاتیه شده مانند:
1-
صحیحه عاصم بن حمید از امام صادق علیه‌السلام، قال قلت لم یزل الله مریدأ؟
قال ان المرید لایکون إلا المراد معه، لم یزل الله عالما قادرأ ثم اراد.
حمید عاصم میگوید باو (امام علیه‌السلام) گفتم دائما خدا اراده دارد؟
گفت: مراد با اراده کننده همیشه مقرون همدیگر است، خداوند متعال پیوسته عالم و قادر بوده و سپس اراده فرمود.
روایت جعفری از مولای ما ثامن الحجج صلوات الله له علیهم:
المشیة من صفات الأفعال فمن زعم ان الله لم یزل مریدا شائیا فلیس بموحد!
مشیت از صفات افعال است پس هرکس گمان کند که خدا پیوسته مرید و مشیت داشته موحد نیست!
این دو روایت خصوصا دومی تقریبا نص در نفی اراده ذاتی است.
و از این اعمال سلطنت و قدرت در روایات بدو نحو تعبیر شده: 1- مشیت. 2- احداث و فعل، شاهد بر تعبیر أول دو روایت است.
1-
صحیحة محمد بن مسلم عن أبی عبدالله علیه‌السلام. قال: المشیة محدثه. 2- صحیحة عمربن أذینه، عن ابی عبدالله علیه‌السلام قال: خلق الله المشیتة بنفسها ثم خلق الأشیاء بالمشیة.
مراد از مشیت اعمال قدرت است و آن مخلوق بنفسه میباشد و نیازی به اعمال قدرت دیگر ندارد و گرنه تسلسل لازم میآید.
و شاهد بر تعبیر دوم، صحیحه صفوان بن یحیی، قال علیه‌السلام:

[
صفحه 279]

«
ألارادة من الخلق الضمیر وما یبدوا لهم بعد ذلک من الفعل. وأما من الله تعالی فإرادته احداثه لا غیر ذلک لأنه لأیروی ولایهم ولایتفکر و هذه الصفات منفیه عنه و هی صفات الخلق فإرادة الله الفعل لا غیر ذلک یقول له کن فیکون بلا لفظ «ولا نطق بلسان و لاهمة ولا تفکر ولا کیف کما انه لا کیف له».
اراده از مردم ضمیر و باطن آنهاست و آنچه که بعد از آن عمل در خارج آشکار میگردد و اما از خدای متعال اراده همان احداث و ایجاد است و چیز دیگری نیست، زیرا خداوند متعال نه کاری را در باطن اینطرف و آنطرف میکند (مانند بشر که برای بدست آوردن مصلحت ارزیابی میکند) و خدای متعال قصد و اندیشه نمی‌کند و این صفات از ساحت قدس او نفی میشود زیرا اینها صفات مخلوق است. پس بدینسان اراده خدا جز فعل او چیز دیگری نیست بهر چیزی بگوید پدید شو بدون لفظ و نطق زبانی و تفکر وجود خواهد یافت.
واین صحیحه نص است که اراده خدای متعال امر تکوینی اوست.
اراده در انسان همانطوریکه محقق بزرگوار در نهایه فرموده‌اند همان شوق مؤکد است که سبب اعمال قدرت و سلطنت بمراد میگردد، و معیار اختیاری بودن فعلی آنست که با قدرت و مشیت انجام پذیرد و معیارش آن نیست که مسبوق باراده باشد زیرا همه مقدمات اراده غیراختیاری است پس چگونه مقدمات غیراختیاری علت فعل اختیاری میگردد؟
ولی توجیه و تقسیم محقق بزرگوار اراده الهی را به ذاتی و فعلی باین بیان که ابتهاج در مرحله فعل همان اراده فعلیه است که منبعث از ابتهاج ذاتی است هیچ اشاره‌ای در روایات بآن نشده و بلکه برخلاف آن تصریح شده که اراده خدا مانند علم و قدرتش نیست.

[
صفحه 280]

در روایت صحیحه عاصم امام میفرماید: ان المرید لایکون الا المراد معه اشاره است باینکه اگر اراده ذاتی بود لازم میآید که عالم قدیم شود و یا در روایت جعفری از ثامن الأئمه علیه‌السلام که فرمود: «هرکسی گمان کند که خدا همیشه اراده داشته موحد نیست» در این روایت تصریح شده که اراده عین ذاتش نیست. بطور خلاصه اینکه دلیلی نداریم اراده از صفات ذاتی باشد، و نیز حمل اراده در روایات باراده فعلی و ذاتی دور از صواب است زیرا روایات در مقام بیان انحصار اراده است.

شرح من غیر حاجة منه.. فی تصویرها

اشاره

متن «من غیر حاجة منه إلی تکوینها ولا فایدة فی تصویرها».
شرح: شریکة القرآن در این جملات بی‌نیازی مطلق ذات ربوبی را بیان میفرماید و در قرآن کریم هم آیات متعددی وارد شده مانند آیه «إن االله لغنی عن العالمین» [228] ، و آیه شریفه «وربک الغنی ذو الرحمة» [229] .
برای اینکه این فراز بطور کامل روشن شود ناگزیر باید مقدمه‌ای را در انگیزه تأکید صدیقه طاهره (ع) و قرآن کریم بر اسماء حسنی و صفات کمال الهی توضیح داد.
در فطرت بشر بستگی و علاقه فراوانی به کمال و دستیابی به آن وجود دارد و از خلاء و نقص ذات خویش همواره رنج میکشد و سعی میکند بهر وسیله خود را از آن خلاء رهائی بخشد. روی همین احساس است که انسان در مقابل هر کمال خاضع میشود چه آن کمال علم و دانش باشد و یا قدرت بدنی و یا جهات دیگر، کمال جذبه‌ای دارد که انسان به آن علاقه نشان داده و عشق میورزد اگرچه آن کمال

[ صفحه 281]

در سطح محدود باشد.

هر کسی پیش کلوخی سینه چاک
کاین کلوخ از حسن باشد آب‌ناک

انبیاء (ع) به مدد و تعلیم حق متعال از این غریزه‌ی خدادادی بشر در تربیت جامعه بشری و رساندن به کمال خود استفاده نموده و همسان با جذبه‌ی فطری بشر، آنان را به طرف کمال مطلق که ذات ربوبی است فراخوانده‌اند. لذا وقتی انسان به کمالی پی برد و مظاهر آن را مشاهده نمود بالطبع به کشش فطری بسوی آن کمال جذب خواهد شد و چون بشر توان آنرا دارد که با حفظ بعد «حما مسنون- و بعد نفخت فیه من روحی- در او (انسان) از روح خود دمیدم» به ترقیات شگرف نائل آید و خداگونه شود وجود این دو بعد متضاد در کانون وجود انسان به او این ویژگی را بخشیده که به این ترقیات نائل شود.
البته دعوت انبیاء از ویژگی خاصی برخوردار است چنانکه در مباحث گذشته گفته شد در معرفی خدای متعال بصرف بیان مفاهیم عقلی اکتفاء نمی‌نمایند بلکه دست بشر را صمیمانه گرفته و او را وارد نمایشگاه عظیم خلقت می‌کنند و یکایک مظاهر قدرت و حکمت و در عین حال رحمت را به او نشان می‌دهند.
قرآن کریم از آغاز تا پایان همه سازندگی و پایندگی خود را برمحور شناسانیدن خدا و اسماء و صفات ذات مقدس او قرار داده و چنانکه در بحث‌های قبلی گفته شد اگر کسی با دقت تتبعی در آیات این کتاب الهی بنماید خلاصه اصول و فروع دین را بر محور معرفی خدا و اسماء و صفاتش خواهد یافت و میتوان گفت که در حقیقت قرآن اصول دین را منحصر بیک اصل مینماید و آن شناسائی خدا و برگشت همه اعتقادات به لوازم آن اسماء و صفات ربوبی است. و هدف از این ترتیب دست کم دو چیز را اثبات می‌کند:

[
صفحه 282]

1-
شناساندن بالاترین کمال که ذات باریتعالی است.
2-
محور قرار دادن آن ذات برای اعتقادات و احکام و فروع دینی.
فی المثل عدل و قیام بقسط یکی از صفات و اسماء حسنی ذات احدیت است. «شهد الله أنه لا إله إلا هو والملائکة وأولوا العلم قائما بالقسط لا إله إلا هو العزیزالحکیم» [230] .- خدا گواهی میدهد به اینکه خدائی جز او نیست و فرشتگان و صاحبان دانش گواهی میدهند که او بعدل و قسط قیام دارد... در این آیه قرآن خدا را بوحدت و عدل معرفی مینماید و از قول أنبیاء (ع) در سوره‌ی هود میفرماید: «إن ربی علی صراط مستقیم» مسلما پروردگار من بر صراط مستقیم است... و یا در آیه‌ی دیگر فرموده: «و وضع المیزان» به آنکه قسط و عدل را در سراسر جهان بنا نهاد... وآنگاه با استفاده از لازمه این اسم ما را بفطرت خود ارجاع میدهد. «أم یجعل الذین آمنوا و عملوا الصالحات کالمفسدین فی الأرض أم نجعل المتقین کالفجار» [231] آیا صحیح است که ما افرادی را که ایمان آورده و اعمال شایسته و نیکو انجام میدهند مانند مفسدان در روی زمین قرار دهیم؟ و یا صحیح است که پرهیزگاران را مانند فاجران بحساب آوریم؟... مسلما جوابش، منفی است زیرا برخلاف قیام بقسط و عدل است.
و از طرف دیگر هم چون در این دار فناء مفسدان غلبه دارند و نوعا [232] مؤمنان محروم و مغلوب هستند عدل الهی اقتضاء میکند که از جهات دیگر باید جبران شود و قسط پروردگار متجلی شود از اینرو میفرماید:

[
صفحه 283]

«
وتضع الموازین القسط لیوم القیامه» [233] - ما در روز رستاخیز ترازوهای عدل و داد بر می‌نهیم... و در دعا نیز وارد شده «یا من فی القیامة عدله» ای خدائی که دادگری او در قیامت است.
خلاصه: قرآن همه‌ی اعمال و اعتقادات و حتی احکام را بر محور استوار خداشناسی و اسماء و صفات ذات مقدس او قرار داده و خدا گونه شدن انسان پس از این شناخت و جذب آنست.
مثلا میفرماید: «لا یحب الله الجهر بالسوء من القول إلأ من ظلم و کان الله سمیعا بصیرا إن تبدوا خیرا أو تخفوه أو تعفوا عن سوء فإن الله کان عفوا قدیرا» [234] .
خدا آشکارا بد گفتن را دوست نمیدارد مگر از کسی که در حق وی ستمی رفته باشد و خدا شنوا و بینا است اگر نیکی را آشکار یا نهان کنید و یا بدی را که در حق شما شده گذشت کنید خدا بخشنده و توانا است... یعنی هرگاه در مقام بدگوئی از ستم ظالمان باشید گناهی نیست اما لایق مقام انسانیت شما آنست که خدا گونه باشید و عفورا پیشه کنید.
رفتار امام صادق (ع)
یکی از یاران امام (ع) شبی دید که بعضی از پسرعموهای حضرت نسبت به امام (ع) بدگوئی میکنند هرچند که شب بود ولی طاقت نیاورد به محضر امام (ع) رسید حضرت به رخت خواب رفته بود این یار بی‌تاب و پرشتاب آنچه را که شنیده بود بازگو نمود امام (ع) پس از شنیدن سخنان پسر عموی خودش از نو وضو ساخت رو بدرگاه

[ صفحه 284]

پروردگار عرض کرد: بارالها! آنچه ناپسند تواز کردار ما میباشد بکرم خود درگذر و اگر او در این بدگوئی مرتکب گناهی شده من از او درگذشتم تو نیز از او درگذر.
آری این است مظهر رحمت الهی و اوج انسانیت که انبیاء بشر را به آن دعوت میکنند و خود بیش از بیش به آن صفات آراسته بودند صلوات الله علیهم و این همانست که گفته شده: «تخلفوا بأخلاق الله» یعنی باخلاق و صفات خداوندی خود را متخلق کنید.
کجروی از این خط:
اگر آدمی از خط کمال مخصوص خود منحرف نشود و در تعقیب آن خط استقامت ورزد علاوه بر نیل به کمال خاص خویش هدفهای جنبی و فرعی زندگی او نیز تأمین خواهد شد. قرآن کریم تصریح میفرماید: «لو أن أهل القری آمنوا واتقوا لفتحنا علیهم برکات من السماء والأرض» [235] - اگر شهرنشینان و روستاها ایمان آورده و تقوی داشته باشند بطور مسلم از برکات آسمان و زمین بهره‌مند خواهند شد... ولی اگر از این خط که انبیاء (ع) ترسیم کننده آن هستند انحراف حاصل شود و انسان از مسیر کمال خود خارج شود، فساد و تباهی در همه شئون زندگی او رخنه خواهد کرد هرچند در علوم مادی هم به ترقیات چشم‌گیری نائل آید. «ضرب الله مثلا قریة کانت آمنة مطمئنة یاتیها رزقها رغدا من کل مکان فکفرت بأنعم الله فاذاقها الله لباس الجوع والخوف بما کانوا یصنعون» خدا شهری را بعنوان نمونه مثال میآورد که مردم آن در کمال آرامش و امنیت زندگی میکردند، باینسان که هر روز روزیشان بافراخی فراهم میشد، اما در مقابل این نعمتها ناسپاسی کردند

[ صفحه 285]

و در نتیجه‌ی عمل خویش خدا لباس گرسنگی و وحشت را بر آنها پوشانید...

معرفی یکی از اسماء حسنی

اشاره

شریکة القرآن (ع) در این جمله: «من غیر حاجة إلی تکوینها...» بی‌نیازی ذات مقدس احدیت را چه از اصل خلقت جهان و چه از خصوصیت یکایک آنان بیان میفرماید و این مطابق قرآن کریم است که گفته شد. دارا بودن چنین صفتی برای ذات مقدس احدیت مطابق حکم عقل است [236] و مفهوم بی‌نیاز بودن باری متعال آنست که هیچ کاری از او بمنظور فائده بردن از آن و یا نیاز داشتن به آن صورت نمیگیرد و از طرفی هم همه‌ی موجودات فعل خدا است و چون حکیم است پس با در نظر داشتن اصل بی‌نیازی ذات مقدسش منظور از خلقت موجودات که فعلش می‌باشد چیست؟ ذات بی‌همتای الهی برتر از آنست که کار بیهوده از او سر بزند. پس چه حکمتی در آفرینش هست!؟ حتما حکمتی هست حال به بینیم عقیده‌ی دانشمندان امامیه چیست؟.

عقیده‌ی دانشمندان امامیه

متکلم و فقیه بزرگوار زین‌الدین عاملی در کتاب ارزشمند «الصراط

[ صفحه 286]

المستقیم- ج 1/ 22» میفرماید: خدای متعال فعلش بر اساس غرض و مصلحتی است که آن دو برگشت به خلق دارد و نه به ذات احدیت خود، زیرا نیاز در ذات محال است و اگر خلق و فعل خداوند متعال بدون غرض و مصلحت به بندگانش صورت گیرد، فعل و خلقت عبث و بیهوده خواهد بود و کار عبث و بی‌حکمت در نزد عقل قبیح است و چنانکه گذشت (در تألیف خودش) فعل قبیح هرگز از او سرنمی‌زند.
اما اشاعره هرگونه غرض و مصلحت را از فعل خدا نفی کرده و در این عقیده از صراط مستقیم بسیار دور افتاده‌اند. زیرا از فرموده‌ی خداوند متعال منحرف شده‌اند که میفرماید: «أفحسبتم...» یعنی آیا گمان میکنید ما شما را بیهوده آفریده‌ایم و شما بسوی ما برگشت نخواهید کرد؟ در حالی که خدای متعال حکمت و غرض از بعثت پیامبران را بیان فرموده: «تا مردم را حجتی بر خدا نماند» [237] و چنانچه بیکی از اشعریان گفته شود که تو فلان کار را بیهوده و عبث انجام دادی، از انجام آن کار بیهوده تبری جسته و سعی میکند چنین نسبتی به او داده نشود، انگیزه‌ی چنین سعی از آن جهت است که عقلش قبح کار بیهوده را در میابد حال چه شده که کورکورانه چنین نسبت قبیحی را به پروردگار خویش میدهد!؟ [238] .

[
صفحه 287]

خلاصه اینکه در فعل پروردگار جهان بیشتر از سه احتمال نیست:
1-
اصلا بدون غرض و مصلحت باشد.
2-
غرض و فائده دارد و برگشت به ذات احدیت مینماید.
3-
غرض و مصلحت بخاطر انسانهاست.
در احتمال اول عبث لازم میآید و کار عبث ذاتا قبیح است و قبح بحکم ضرورت عقل از ذات احدیت سرنمی‌زند.
احتمال دوم نیز منتفی است زیرا لازم میآید که به ذات احدیت نیاز راه یابد و نیاز در ذاتی که دارای کمال لایتناهی است محال است و با آن منافات دارد.
و چون هر دو احتمال از بین رفت احتمال سوم باقی میماند و آن متعین است که غرض و مصلحتی در کار است و هدف، رساندن فائده به خلق و سوق دادن آنان بطرف تکامل میباشد.

مطابقت با قرآن کریم

اشاره

قرآن کریم در آیات فراوانی با اصرار تمام میخواهد بفهماند که احکام و دستورات شرعی و نیز خلقت همه‌ی موجودات عالم در برگیرنده‌ی دو هدف میباشد.
1-
در خلقت همه پدیده‌ها هدف و منظوری بکار رفته که در نهایت همه آنها مقصود ذات مقدس احدیت میباشد.
2-
هدف کلی از خلقت موجودات رأفت و مهربانی به نوع انسانها است چنانکه میبینیم موجودات و مخلوقات گوناگونی تأمین

[ صفحه 288]

کننده‌ی نیاز بشریت میباشد که خود این، یکی از مظاهر رأفت و بهجت الهی است. برای توضیح بیشتر در مورد تغییر قبله‌ی مسلمانها مثالی میآوریم.

مظهر رأفت در انجام وظائف

انسانی که دلش آکنده از ایمان بخدا و پیامبر اکرم (ص) میباشد وظایف شرعی را که در اوقات عذر نمیتواند بطور کامل انجام دهد همواره در نگرانی است مثلا نماز با وضو و غسل کاملتر از نماز با تیمم است چه بسا انسانی که در اثر استعمال آب به بدنش ضرر میرسد مجبور باشد که نماز را با تیمم بجا آورد و از این کار در ناراحتی بسر برد که نتوانسته وظیفه‌ی خود را مانند شخص سالم انجام دهد و نوعی محرومیت در خود احساس نماید و نیز بر اساس همین واقعیت مسلمانان صدر اول اسلام وقتی که مأمور شدند بسمت کعبه نماز بگزارند چنین احساسی به آنان دست داد که نمازهائی را که به طرف بیت المقدس خوانده‌اند همه تباه و ضایع شده. خداوند مهربان مثل آنکه دست نوازش بسر و روی مسلمانان کشیده میفرماید: «ما کان الله لیضیع إیمانکم إن الله بالناس لرؤف رحیم» [239] - سزاوار رأفت خدای مهربان نیست که ایمان شما را (در مظهر نمازگزاری) تباه گرداند و آنرا بحساب نیاورد همانا خدا بمردم رؤف و مهربان است...
پس بدینسان می‌بینیم در احکام الهی هم رأفت الهی این چنین بیان شده است.
اما غرض و مقصود داشتن در خلقت در قرآن کریم آیات بسیاری

[ صفحه 289]

است که در آنها از طرفی متذکر خلقت عجیب مخلوقات شده و از طرف دیگر صلاحیت آن مخلوقات را در برطرف ساختن نیازها بیان داشته و بطورکلی غرض از خلقت آسمان و زمین و دریاها و نهرهاو چهار پایان و حتی غارها و کوهها و آنچه در دل آنهاست همه و همه را برای مصالح و منافع بشریت بیان میدارد، و با این بیان میخواهد مردم را برأفت خود دلگرم نماید. این حقیقت روشن را هرکس اندکی با تأمل در آیات قرآن کریم درمی‌یابد. اینک از باب نمونه دو آیه از کتاب کریم را متذکر میشویم.
1- «
الله الذی خلق السموات و الأرض وانزل من السماء ماء فاخرج به من الثمرات رزقا لکم و سخر لکم الفلک لتجری فی البحر بامر و سخرلکم الأنهار وسخر لکم الشمس والقمر دائبین و سخرلکم اللیل والنهار» [240] خداوند آن آفریدگاری است که آسمانها و زمین را آفرید و از آسمان آب فرو فرستاد و در نتیجه از میوه‌ها برای شما روزی ساخت و به خاطر مصلحت شما کشتی را در فرمان شما قرار داد تا بامر پروردگار در دریا حرکت کنید و نهرها و آفتاب و ماه را مسخر کرد تا پیوسته برای حفظ مصالح شما در حرکت باشند و روز و شب را برای شما مسخرساخت... همانطوریکه ملاحظه میکنید بقول سعدی همه از بهر تو سرگشته و فرمان بردار هستند.
2- «
والأنعام خلقها لکم فیها دف و منافع و منها یاکلون ولکم فیها جمال حین تریحون و حین تسرحون و تحمل اثقاکم الی بلد لم تکونوا بالغیه الا بشق الأنفس ان

[ صفحه 290]

ربکم لرؤف رحیم» [241] چهار پایان را به خاطر شما آفرید و پشم آنان را برای محافظت از سرما و منافع بسیار دیگری را هم قرار داد بدینسان که از گوشت آنها استفاده نموده و از زیبائی آنها هنگامیکه آنها را به استراحتگاهشان و یا به چراگاهشان رها میسازید لذت میبرید و آنها بار سنگین شما را حمل نموده و بشهرهای دور میرسانند که شما طاقت رسیدن به آنها را ندارید مگر با مشقت و رنج فراوان آری پروردگار شما مهربان و بخشنده است...» در این آیات هدف از خلقت مشخص شده و این پرده یکی از مظاهر اسماء حسنی الهی یعنی «رحیم و رؤف» میباشد.

شرح إلا تثبیتا.. و إعزازا لدعوته

اشاره

متن: «إلا تثبیتا (تبینا- ن خ) لحکمته وتنبیها علی طاعته وتعبدا لبریته و إعزازا لدعوته...»
شرح: یادگار نبوت (ع) در این فرازها مشخص مینماید که غرضی از آفرینش جهان نیست مگر بیان اثبات حکمت خدا و اظهار قدرت خدا و بعبارت دیگر خلقت موجودات برای بیان حکمت و اظهار قدرت میباشد، آیا غرض کلی فقط در محور این دو دور می‌زند؟ بازجای سئوال باقی است که بیان حکمت و اظهار قدرت به چه غرض و برای چیست و بهرکیست؟
پاسخ به این سئوال را جملات فوق به ترتیب میدهد:
1-
برای آگاهی دادن بطاعت و فرمانبرداری از خود.
2-
تعبد جامه بشریت.
3-
ارجمند داشتن دعوت خویش.
حال باید بدست آورد چه ارتباطی میان حکمت و اظهار قدرت

[ صفحه 291]

و میان خلقت موجودات و اطاعت و فرمانبرداری و دو غرض دیگر است؟
قبلا باید روشن نمود که نام بردن از حکمت و قدرت بعنوان نمونه و مثال است نه آنکه غرض از آفرینش موجودات فقط اظهار حکمت و قدرت است زیرا ذات الهی عین تمام کمالات و جهان هستی سرتاسر نمایشگر تمام کمالات اوست و انحصار به یک یا دو کمال ندارد. تمام آفرینش جلوه‌گاه اوست [242] مولوی می‌گوید:

خاک امین هرچه دروی کاشتی
بی‌خیانت جنس از او برداشتی

این امانت زان عنایت یافته است
کافتاب عدل بروی تافته است

پس اگر از حکمت و قدرت نام برده شده مانند آنست که بقیه صفات را نیز فرموده در جملات فوق به ترتیب غرض به دو قسم تقسیم شده تقسیم اول غرض ابتدائی از خلقت جهان که نمایاندن مظاهر حکمت و قدرت و سائر صفات کمالی و به تعبیر قرآن اسماء حسنی است. تقسیم دوم غرض نهائی و آن حصول آگاهی برطاعت و تعبد جامعه‌ی بشریت و ارجمند داشتن دعوت است.
چگونه مطالعه‌ی هستی وادار به اطاعت میکند؟
«تنبیها علی طاعته» معنای فرمانبرداری است یکی از امتیازات دین اسلام و بلکه ادیان آسمانی قبل از تحریف این است که در تمام شئون [243] .

[
صفحه 292]

زندگی انسان از ابتدائی‌ترین [244] حالات انسان گرفته تا پیچیده‌ترین [245] موضوعات، برنامه‌ی دقیق و وسیعی دارد. پیاده کردن آن برنامه در تمام شئون زندگی اطاعت است ولی تعبد نیست. توضیح آنکه فردی که از آگاهی دل برخوردار است نشانه‌های حکمت و قدرت عظیم را در سرتاسر آفرینش بچشم دل مطالعه میکند و به این حقیقت پی می‌برد که هر اثری برهستی نیروی مؤثر، دلالت میکند و صفات و ویژگی اثر نیز نشان دهنده صفات کمالی مؤثرش میباشد.
علی (ع) میفرماید: «ما الجلیل واللطیف والثقیل والخفیف والقوی الضیعف فی خلقه الا سواء» درشت و لطیف و سبک و نیرومند و ضعیف همه و همه در نشان دادن آثار کمالی ذات علی السویه است... و بعبارت دیگر آنچه در یک بررسی کوتاه بدست میاید این است که اگر از هر موجودی آنچه را که خارج از ذات خویش گرفته باز پس گرفته باز پس بگیریم دیگر از خود هیچ ندارد که با آن بتواند به هستی خویش ادامه بدهد و آنچه از او میماند همچون حلقوم تهی که منتظر مدد است و بس. آری هر موجود ظرفی است برای دریافت ضرورت‌ها [246] و وجودها که اگر لحظه‌ای این بهره‌ها و توانها به او نرسد دیگر توان ادامه‌ی ذات خود را ندارد. با توجه به چنین مجموعه‌ای نیازها و میان تهی بودن‌ها ضرورت رسیدن نقطه‌ی جوشش‌ها و توانها بیک ذات لایتغیر و بی‌نیاز روشن است که «إن إلی ربک المنتهی» [247] بتحقیق آخرین نقطه‌ی نهایت، پروردگار تواست...

[
صفحه 293]

اوست منبع هر حکمت و اصل هر توان و قدرت و رحمت و بالاخره منبع جوشان هر کمال چه حکمت و چه قدرت و چه صفات کمال دیگر مانند علم میباشد.
با در نظر گرفتن این مقدمه کاملا بوضوح اثبات میشود که منبع این همه علم و قدرت و حکمت چگونه میشود برنامه‌ای برای بشر نداشته باشد؟ و اوست که بمقتضای علم و حکمت و در عین حال با رأفت و رحمت می‌تواند برنامه‌ای را پی‌ریزی کند که ضامن سعادت و خوشبختی دو جهان در تمام ابعاد باشد «ألا یعلم من خلق وهو اللطیف الخبیر» [248] آیا کسی که خود آفریده نمی‌داند!؟ و اوست که بدقایق حالاتشان آگاه و آشناست... برنامه‌ای که بر این اساس محکم و استوار ترسیم شده که حاوی اصلاح دنیا و عقبی است دیگر هر برنامه دیگری در قبال آن ناقص و یک بعدی است و دست کم همه‌ی ابعاد وجود انسان را در نظر نگرفته است هر چند طرفداران زیادی هم داشته باشد. مولوی درضمن داستانی تفاوت دید انبیاء را با دیگران بسیار عالی مجسم میکند:

نیست آن ینظر بنورالله گزاف
نور ربانی بود گردون شکاف

نیست اندر چشم تو آن نور رو (برو)
هستی اندر حس حیوانی گرو

تو زضعف چشم بینی پیش پا
تو ضعیف و هم ضعیفت پیشوا [249] .


[
صفحه 294]

انسانی که با دل آگاهی به این حقیقت پی برد بالطبع خواهان برنامه‌ای خواهد بود که بوسیله‌ی انبیاء (ع) از طرف خداوند متعال ارائه شده و آن برنامه را در کارهای شخصی و تربیت اولاد و اصلاح اوضاع اجتماعی و روش همسرداری عملی خواهد شناخت پس بدینسان می‌بینیم فرموده‌ی صدیقه‌ی طاهره (ع) کاملا صحیح است که خداوند متعال موجودات را آفرید برای ارائه و اظهار حکمت و قدرت و سائر صفات کمالی تا جامعه بشریت را به اطاعت از فرمان خود در تمام شئون زندگی آگاه سازد.

شرح تعبدا لبریته

اشاره

«تعبدا لبریته».
همانطوریکه گفتیم تعبد بمعنای نهایت خضوع است در زبان فارسی معادل آن پرستش است. لازم به توضیح است که خضوع و کوچکی در برابر افراد نسبت به عظمت آنان فرق میکند. بنابراین نهایت خضوع که درحد پرستش باشد باید فقط در برابر ذات الهی که جامع همه‌ی کمالات است انجام گیرد زیرا آن ذات مقدس همتائی ندارد ناگزیر پرستشی که شایسته‌ی مقام الهی است در برابر هیچ فردی سزاوار نیست و از این معنی به خضوع که همراه بانهایت تسلیم است تعبیر میشود.
این معنی غیر از اطاعت است زیرا اطاعت بمعنی فرمانبرداری است اما تعبد نهایت خضوعی است که در قالب اعمالی مانند نمازهای پنجگانه و روزه و حج و امور مستحبی شکل میگیرد.
در شرح این جمله باید از سر تعبد در اسلام بحث نمود.

[
صفحه 295]

سر تعبد در اسلام

چه بسا بنظر سطحی، منطقی نباشد درجائی که تعبد است دیگر در آن عقل و منطق بکار نمیرود پس چگونه غرض از خلقت و ارائه‌ی قدرت و حکمت بدست آمدن تعبد و حالت خضوع و انقیاد می‌تواند باشد.
باید دانست که مراد از تعبد و تسلیم در برابر حق متعال و سفیرانی که بر حق از طرف او برای اصلاح احوال جامعه بشریت مبعوث شده‌اند، میباشد و این عین منطق است زیرا برگشت این تسلیم و تعبد تسلیم در برابر کمال مطلق و در برابر مصلحت می‌باشد و اگر درست تأمل شود چاره‌ای جز این تسلیم و تعبد نیست، زیرا بشری که گرفتار امواج غرائز و شهوات و عواطف گوناگون و بویژه دشمنی سرسخت مانند شیطان در سر راهش میباشد، آیا جز اینکه به درگاه حق پناهنده شود و در برابر او تسلیم گردد چاره‌ی دیگری دارد؟
قرآن کریم از شیطان نقل میکند: «ثم لاتینهم من بین أیدیهم و من خلفهم و عن أیمانهم و عن شمائلهم» [250] البته از روبرو و پشت و از طرف راست و طرف چب بر آنان فرو می‌آیم. کاملا از آیه‌ی شریفه پیداست که شیطان بشر را در محاصره‌ی خود خواهد آورد و نیز در آیه دیگر میفرماید: «لأقعدن لهم صراطک المستقیم» [251] البته در سر راه مستقیم آنها بکمین نشسته‌ام... امام سجاد (ع) در صحیفه‌ی مبارکه در دعای بیست و پنجم تسلط شیطان را چنین تجسم می‌کند: «اللهم إنک خلقتنا و أمرتنا و تهیتنا

[ صفحه 296]

ورعبتنا فی ثواب ما امرتنا و رهبتنا عقابه و جعلت لنا عدوا یکیدنا سلطته منا علی ما لم تسلطنا علیه منه اسکنت صدورنا و اجریته مجیری دمائنا لایغفل ان غفلنا و لا ینسی ان نسینا یومنا عقابک و یخوفنا بغیرک ان هممنا بفاحشه شجعنا علیها و ان هممنا بعمل صالح ثبطنا عنه یتعرض لنا بالشهوات و ینصب لنا بالشبهات» بارالها! تو ما را آفریدی و فرمان دادی و از کارهای زشت ما را بازداشتی و ما را بأجر و ثواب که در فرمانبرداری تو هست ترغیب و تشویق نمودی و ما را دشمنی قرار دادی که پیوسته در فریب دادن ما است و او را بر ما مسلط کردی بنحوی که ما را بر او سلطه‌ای نیست و در دلهای ما او را جایش دادی و مانند خون در رگهای ما جریان دارد و بدینسان که در غفلت ما غفلت نمی‌کند و در فراموشی ما فراموش نمی‌کند و ما را از عقاب تو ایمن میسازد و از غیر تو میترساند. اگر به گناهی بزرگ قصد کنیم جرأت میدهد و اگر بعملی همت نهیم بشدت ما را باز میدارد و شهوتها را بما جلوه میدهد و شک و شبهه را همچون دام در راه اجرای حق در مقابل ما مینهد... آری بشر در چنین شرایطی زندگی میکند که هرلحظه در خطر هلاکت بسر میبرد. واقعا چاره چیست؟ آیا جز اینستکه بدرگاه حق در همه احوال پناهنده شود و او را در سرنوشت خود حاکم و غالب نماید چاره دیگری دارد؟ و اگر بغیر این راه رود بی‌شبهه به انواع هلاکت و بیچارگی دچار خواهد شد.
هراجتماع یا فردی بخواهد دچار سرگشتگی و بیچارگی نشود و سعادت خود را بازیابد باید ناگزیر خدا را بر اجتماع و یا وجود خود حاکم بگرداند هر چند آن فرد یا اجتماع از علوم دینی تا چه رسد بعلوم مادی برخوردار باشد و گرنه در گرداب بدبختی‌ها و شقاوتها دچار میشود و امیال و هوی‌های کور آنان را بورطه‌ی هلاکت میکشد.
این جاست که اسلام فقط راه رهائی را تسلیم و تعبد میداند و مراد

[ صفحه 297]

از تسلیم و تعبد یعنی انسانی که در میان موجودات دیگر از عقل و شعور اختیار برخوردار است در برابر دستورات آسمانی که بوسیله‌ی انبیاء علیهم‌السلام بدون واسطه و یا باواسطه جانشینان بر حق ابلاغ میشود تسلیم شده و با تعبد حالت تسلیم خود را نگهداری نماید و با جان و دل قانون انبیاء را در همه شئون زندگی خود پذیرا باشد و بداند که برنامه‌ی انبیاء برنامه‌ایست که از ناحیه‌ی پروردگار متعال بوسیله‌ی وحی به انبیاء رسیده و آنان نیز بدون اندک دخل و تصرفی در اختیار جامعه‌ی بشریت قرار داده‌اند.
علی (ع) میفرماید: «لأنسبن الاسلام نسبة لاینسبها أحد قبلی، الاسلام هو التسلیم» اسلام را آنچنان تعریف کنم که فردی قبل از من آنرا تعریف نکرده باشد اسلام یعنی تسلیم...

شرح اعزازا لدعوته

متن: «اعزازا لدعوته».
شرح: غرض نهائی سوم، ارجمند ساختن دعوتی است که بوسیله انبیاء علیهم‌السلام انجام گرفته است.
وجه ارتباط اظهار قدرت و بیان و یا اثبات حکمت در خلقمت جهان آفرینش با گرامی داشتن دعوت انبیاء آنست که پشت دار و پشتوانه آنها با همه بی یار و یاوری در ابتداء بعثت و دعوت مردم و قیام قشرهای توانمند و به تعبیر قرآن «ملأ» برعلیه انبیاء همانا دلالت معجزاتی است که ثابت میکند انبیاء از طرف پروردگار جهانیان مبعوث شده‌اند. باداشتن چنین پشتوانه قوی، مسلم است سرانجام هرگونه مبارزه‌ای علیه آنان جز بدبختی خودشان و عظمت آنان نخواهد بود.
مطالعه‌ی آیات الهی در آفاق و انفس و بیاد آوردن عظمت چنین قدرت مافوق وصف، موجب میشود که انسان دریابد ادیان الهی و از جمله اسلام همه بدستور پروردگار و بمنظور تکامل و سعادت بشر میباشد،

[ صفحه 298]

و انبیاء فرستاده‌ی رب العالمین دارای مقامی بس عزیز و ارجمند هستند. صدیقه طاهره صلوات الله علیها نظر بآنچه که در سوره‌ی ابراهیم آمده، دارند، خداوند متعال مکالمه و مجادله‌ی و سرسختی مستکبران را در برابر دعوت انبیاء و اعزاز و ارجمند داشتن دعوت را مجسم فرموده است:
«
قال الذین کفروا لرسلهم لیخرجنکم من أرضنا أو لتعودن فی ملتنا فأوحی إلیهم ربهم لنهلکن الظالمین ولنسکننکم الأرض من بعدهم» [252] .
کافران به پیامبرانشان گفتند: ما شما را حتما از سرزمین خودمان بیرون میرانیم مگر اینکه دست از دعوت خود برداشته و بدین ما برگردید، آنگاه در برابر تهدید کفار پروردگار به انبیاء وحی کرد (شما اعتنائی باین تهدیدها ننمائید) و ما بدون تردید ستمکاران را پس از فرصتی که داده‌ایم هلاک خواهیم نمود، و پس از آنان شما را در سرزمین آنان اسکان خواهیم داد...
آری اکثریت انبیاء (ع) اگرچه بظاهر از جلال وپیرایش ظاهری بی‌بهره بوده‌اند اما خدای متعال آن چنان شخصیتی بآنان عطا فرمرده بود که هر بیننده‌ی غیر معاند را تحت تأثیر قرار داده و همه‌ی تشکیلات ظاهری را با عظمت روحی خود تحت الشعاع قرار میدادند.
مولای متقیان (ع) در خطبه‌ی قاصعه از عظمت روحی انبیاء چنین یاد میکند:
«
ولکن الله سبحانه جعل رسله اولی قوة فی عزائمهم و ضعفة فیما تری الأعین من حالاتهم مع قناعة تملأ القلوب والعیون غنی و خصاصة تملأ الأبصار والأسماع أذئ».
اما خداوند پاک پیامبرانش را صاحبان عزم و اراده‌ی نیرومند قرار داد.

[
صفحه 299]

با ضعغی که در ظاهر آنها بچشم میخورد ولی همراه باقناعتی است که قلبها و چشمهای آنان را آکنده از بی‌نیازی بزر و زیور و جاه و جلال نموده، و در عین حال با بی‌نیازی ظاهری موجب ناراحتی گوش و چشم بینندگان می‌گشت. مولوی گوید:

گفت اطفال منند این اولیاء
در غریبی، خرد از کار وکیا

از برای امتحان خوار و یتیم
لیک اندر سرمنم یار و ندیم

پشت دار جمله عصمت‌های من
گوئیا هستند خود اجزای من

هان وهان این دلق پوشان منند
صد هزار و اندر هزار و یک تنند

ورنه کی کردی بیک چوبی هنر
موسی فرعون را زیر و زبر

بعد مولوی مقابله با دعوت انبیاء را چنین تجسم میکند:

همچو شه نادان و غافل بدوزیر
پنچه میزد با قدیم ناگزیر

ناگزیر جمله گان حی و قدیر
لایزال ولم یزل خود بصیر

صد هزاران نیزه فرعون را
ورشکست از موسی با یک عصا

صد هزاران طب جالینوس بود
پیش عیسی و دمش افسوس بود

صد هزاران دفتر اشعار بود
پیش حرف امی اش عار بود

با چنان غالب خداوندی کسی
چون نمیرد گر نباشد او خسی

شرح ثم جعل الثواب علی طاعته

اشاره

متن: «ثم جعل الثواب علی طاعته، و وضع العقاب علی معصیته ذیادة لعباده عن نقمته، و حیاشة لهم الی جنته».
شرح: سپس ثواب را بر طاعت و عقاب را بر معصیت خویش قرار داد تا اینکه بندگان خود را از غضب و خشم خود باز دارد و به وعده‌ی بهشت نزدیک گرداند.
البته مراد از قرار دادن ثواب بر طاعت و عقاب را بر معصیت در صورت اطلاع دادن به جامعه انسانی است بنحوی که راه عذری براحدی نباشد و به تعبیر قرآن: «بلاغ مبین»، رساندن آشکار و بی‌ابهام،

[ صفحه 300]

باشد. زیرا در این صورت بلاغ و رساندن است که شخص عاقل کاملا خود را گوش بفرمان الهی میسازد و از آنچه نهی فرموده باز میدارد تا بدینسان از عذاب و شکنجه رهائی یافته و به ثواب دائمی نائل آید.
برای نمونه، دو آیه را در نمایاندن ثواب و شکنجه و عذاب بیان میداریم که یادگار نبوت اشاره بآنها میفرماید:
«
فلا تعلم نفس ما اخفی لهم من قرة أعین جزاء بما کانوا یعملون» [253] .
هرنفسی هرقدر با علم و معرفت و کمال باشد نمیداند چه چیزی برای آنان از روشنی چشم و مسرت آماده شده تا پاداش عمل آنان باشد.
در مورد شکنجه و عذاب میفرماید:
«
کلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودا غیرها لتذوقوا العذاب» [254] .
هروقتی پوستهای- گناهکاران و سرکشان- از احساس عذاب افتاد ما آنها را از نو پوست دیگری جای گزین میکنیم تا عذاب را بچشند.

بحث فلسفی

دانشمندان اسلامی را در پاداش و کیفر اعمال عقائد گوناگونی هست. مناسب است در این مقام بنحو اختصار بحث کنیم.
گروهی معتقد هستند که میان عمل و پاداش ارتباط واقعی و تکوینی نیست و بلکه مانند پاداشها و کیفرهای دنیا تابع مقررات و از سنخ آنها میباشد یعنی چنانچه در این جهان اختیاردار کار در برابر عمل نیکی جائزه قرار میدهد و در برابر اعمال خلاف قانون توبیخ و شکنجه قرار میدهد و میان آنها ارتباط واقعی نبوده و بلکه ارتباط

[ صفحه 301]

جعلی و قراردادی است در ثواب و عقاب الهی نیز بدین منوال است.
گروهی دیگر از جمله ملاصدرا و شاگردانش معتقد هستند تمام کیفرها و پاداشها مخلوق نفس آدمی است یعنی روح آدمی آنها را در نشاءة آخرت خود باذن الله خلق میکند.
توضیح: هرعملی که از انسان سر می‌زند صورتی در نفمس آدمی ایجاد می‌کند و این صورت بتدریج ملکه نفس شده و جنبه خلاقیت پیدا میکند بنحویکه خود بدون رویه خلاق صورتها میشود و صدها نمونه از آن در این جهان مشهود است. مثلا در کار و هنر در آغاز با هزار ترس و لرز انجام می‌گیرد و پس از تکرار ملکه شده و نفس مالک وخلاق صورتهای عمل میگردد، و در آخرت نیز کارهای نیکی که انسان انجام داده ملکه نفس شده و با آن خو گرفته صورتی مناسب خویش از نعمت و عذاب ایجاد می‌کند، مردمان نیکو و صالح در این جهان با یک سلسله افکار و تصورات نیکو سر و کار دارند و افراد ناپاک غرق در افکار پلید و تصورات نابجای خود میباشند این ملکات در برزخ و روز رستاخیز نعمت‌ها و شکنجه‌ها را می‌آفرینند و به عبارت دیگر آنچه درباره‌ی بهشت و شکنجه‌های دوزخ میخوانیم ماورای مخلوقات صفات و ملکات بد و خوب انسان چیز دیگری نیست.
تحقیق آنست که بیان دوم با عقیده‌ی قطعی که بهشت و دوزخ هر دو آفریده شده و در آنها انواع نعمت‌ها و شکنجه‌ها است مخالف است و در روایات و ادعیه معتبره مانند صحیفه‌ی مبارکه‌ی سجادیه خارج از حد حصر است که هر متتبعی بآسانی بآن دست می‌یابد و تأویل همه‌ی آنها مسلما خلاف ظواهر و بلکه صریح آنها میباشد و بقول علامه مجلسی رضوان‌الله‌تعالی علیه وحشرنا معه در رد سنخ این تأویلات فرموده: جرأة علی الله سبحانه، جسارت بساحت قدس ربوبی است. و بلکه

[ صفحه 302]

آنچه از جمیع میان آیات و روایات بنظر میآید مراد از یافتن عمل همان است که در اصطلاح معمولی است هرکس عمل خود را خواهد دید یعنی بازده و نتیجه عمل خود را، پس بنابراین چنین نتیجه می‌گیریم که نعمتها و شکنجه‌های اخروی آماده است نه اینکه نفس آنها را میآفریند.
البته ربط دقیقی میان اعمال و کیفیات نفس و حالات اخروی هست. امام سجاد علیه‌السلام میفرماید:
«
حمدا ایضی‌ء لنا به ظلمات البرزخ».
آنچنان ستایشی که بوسیله آن تاریکهای برزخ روشن گردد.
پس اعمال ما صورتی در ظاهر دارد و یک پیوند با صورت دیگر در آخرت دارد مانند حصول نور برای مؤمنان در آخرت که صورت اخروی عمل است، و در برزخ و روز رستاخیز عمل ما پس از دگرگونیها در شکل اخروی جلوه میکند و موجب آرامش و راحتی عامل و یا آزار وی میگردد. و تمام اعمال انسان بصورت منشوری ارائه شده و به اعمال خود واقف میشود.
در دعای موسوم به حزین در تعقیبات بعد از نماز شب چنین آمده:
«
ارحمنی یوم آتیک فردا شاخصا إلیک بصری مقلدا عملی».
بارالها! رحم کن در روزیکه تک و تنها بسوی تو میآیم، چشم دوخته بسوی تو، عمل من آویزه‌ی گردنم میباشد.
اللهم ارحمنا بجاه محمد و آله الطاهرین.

[
صفحه 305]

 
       
سه شنبه 15 تیر 1395  10:59 PM
تشکرات از این پست
mehdi0014 nazaninfatemeh omiddeymi1368
دسترسی سریع به انجمن ها