اشاره به دو صفت ثبوتی
اشاره
متن: «کونها بقدرته و ذرءها بمشیته من غیر حاجه منه الی تکوینها ولا فائده له فی تصویرها الا تثبیتا لحمکته و تنبیها علی طاعته و اظهارا لقدرته و تعبدا لبریته
[ صفحه 262]
و اعزازا لدعوته.
همه چیز را بقدرت خویش ایجاد نمود،
کون و تکوین: از نیستی بهستی درآوردن،
ذرأ: خلق اختراعی و زیاد منتشر ساختن چنانکه از تامل در این آیات استفاده میشود: «و هو الذی ذراکم فی الارض و الیه تحشرون» (79: مومنون) و اوست خدائی که شما را در زمین خلق نمود و پراکنده ساخت و بسوی او حشر خواهید شد.
همه پدیدهها را بقدرت خویش بوجود آورد و با خواست خویش خلق کرد و در روی زمین پراکنده نمود بیهیچ نیازی در پدید آوردن آنها و بیمنظوری فائدهای از شکل دادن آنها مگر اثبات و تحقق دادن بحکمت خویش و آگاهی دادن به طاعت خود و آشکار ساختن نیرو و قدرت خود و به پرستش و کوچکی خواندن خلق و عزیز و ارجمند ساختن مردمان.
در این فراز یادگار نبوت (ع) بعد از بیان و اشاره ببدو صفت ثبوتی بیان غرض ذات احدیت را در ایجاد جهان آفرینش و آفریدن پدیدههای گوناگون بیان فرمود باین ترتیب:
1 - تحقق حکمت خود در آفرینش. 2- آشکار ساختن طاعت خود. 3- اظهار توانائی و وادار ساختن بشر به تسلیم و کوچکی و ارجمند ساختن دعوت در مقدمهی بحث باید دانست هر فاعلی غیر از ذات واجب عملی را بمنظور نظر و غایتی انجام میدهد ناچار حصول آن از عدم حصولش بهتر و بمنظور منفعتی است که در آن منظور شده ولی در ذات احدیت نمیتوان چنین فرضی کرد زیرا او از هر جهت غنی بالذات است هیچ فائده و حکمتی را نسبت بآن ذات نتوان فرض نمود مگر اینکه باید برای غنی بالذات موجود باشد و گرنه نقص
[ صفحه 263]
و کاستی بذاتش راه مییابد تعالی الله عن ذلک پس در افعال او تعالی شأنه غرض و علتی غیر از ذات خود نمیتوان تصور نمود و در افعال خود غرضی غیر از ذات خود نیست چنانکه در آیه شریفه است «لایسال عما یفعل و هم یسالون!» خدای متعال از آنچه که میکند سوال نمیشود (زیرا خود ذات جواب سئوال است) ولی بندگان از آنچه عمل میکند سوال میشوند.
و به برهان دیگر اگر فعل ذات ربوبی را غرضی جز از ذات بود ناچار آن غایت و غرض فاعلیت حق را تمام میکرد زیرا فعلیت و محقق بودن فاعلیت غایتی لازم دارد. بنابراین لازم میآید که از حیث فاعلیت در مرتبهی ذات ناقص باشد و با آن غایت کمال حاصل نماید در حالی که «و ربک الغنی ذو الرحمة- پروردگار توست بی نیاز و دارای رحمت و لطف» بلکه او- تعالی و تقدس- بالذات از هر جهت تمام است و کثرت و فقدانی بر او راه ندارد پس ذات احدیت از جهت وفور فعلیت و وحدت هم بذاته فاعل و هم غایة الغایات است، مرحوم محقق اصفهانی در تحقه الحکیم میفرماید:
و غایه الکل الذی سواها
ان الی ربک منتهاها
و او غایت و آخر همه جز از خودش میباشد
چه اینکه بیشبهه انتها و آخر همه موجودات به پروردگار است
چیزی که هست تمام کمال و جمال و عین ابتهاج ذبذات اقدس خود میباشد و معلوم است: «فمن احب شیئا احب اثاره»- هر کس چیزی را دوست دارد به آثار آن نیز علاقمند است. در حدیث قدسی معروف است: «کنت کنزا خفیا فاحببت ان اعرف فخلقت الخلق لکی اعرف»- من گنجینهی پنهانی بودم خواستم که شناخته شوم خلق را آفریدم تا شناخته شوم.
[ صفحه 264]
غرض ذات احدیت آنست که بآثار خود که نسخهی نظام ربانی است معروف باشد. و مخفی نماند که ظهور ذاتی و صفتی و ایجاد و خلق منافاتی باغنای ذاتی ندارد زیرا فعل او هر چند بنظری غیر از ذاتش میباشد الا اینکه بافاضه حق متعال بینیاز و واجب بالغیر و از جهت استنادش باو فرض عدم ممکن نیست اگر چه از نقطه نظر بخود لاشیء محض است. و جز اضافه اشراقی حق چیزی نیست و در حقیقت ظهور افعالی جز بروز صفات وجوبی نیست. پس به دلیل و برهان روشن شد که جز از دات اقدس غرضی نمیتواند باشد اما این جهت مانع نیست که اغراضی بالتبع و مقاصدی بالعرض باشد بنابراین اغراض و حکمتهائی که در این فراز فرموده بالتبع است نه بالذات اینک اغراض بالتبع:
1- دو صفت از صفات ثوبت یکی از صفات ذات (قدرت) و دیگری از صفات فعل (مشیت- و اراده) قابل توجه و دقت آنست که نسخه معارف ربانی برای توضیح بیشتر و معرفی نحوهی صفات با این دو جمله (من غیر حاجة ولا فائدة...) بیک حقیقت از حقایق فن ربوبیات اشاره فرمود. و آن عبارت از این است که پدیدههای جهان آفرینش را بقدرت خویش ایجاد نمود و آنرا بمشیت خود خلق و پراکنده ساخت. در این مورد سئوالی متوجه میگردد که هر فعل از حکیم روی جهت و غرضی است و گرنه لغو و گزاف خواهد بود و اگر غرض نهائی از آن رفع نیاز و یا سود بردن باشد با غنی بالذات بودن منافات دارد لذا مثال فصاحت و حکمت استدراک فرمود که هیچ گونه نیاز و سودی در کار نبوده، و این اشاره بقاعدهای است که حکماء اسلامی گفتهاند: که باید صفات الهی را آن چنان فهمید که با کمال ذات مناسب بوده و در آن شائبه بالقوه و دارا بودن استعداد و امکان نباشد و نیز
[ صفحه 265]
بقسمی نباشد که کثرت و ترکیب و احتیاج در ذات لازم آید.
و هم اکنون وارد مفهوم قدرت میشویم. گفتهاند که قدرت خدا آنست که ذات احدیت نه از علت خارجی بلکه به سبب خود یعنی ذاته بذاته آن چنان باشد که موجودات از او صادر شود بجهت احاطه او بنظام خیر که عین ذاتش باشد صادر میشود و در معنا و مفهوم قدرت معتبر نیست فعل در خارج موجود نباشد بعد قدرت باو تعلق بگیرد و موجود شود خواه مشیت جایز التغییر باشد یا نه، بنابراین مفهوم قادر عبارت از: «ان شاء فعل و ان لم یشا لم یفعل»- اگر خواست انجام میدهد و اگر نخواست انجام نمیدهد میباشد خواه فعل دائما مورد مشیت باشد و یا نه و آنرا دائما نخواسته و تحقق نگیرد زیرا در منطق ثابت شده در قضیه شرطیه لازم نیست که طرفین قضیه هر دو صادق باشد بلکه غرض از قضایای شرطی بیان لزوم دو شرطیه است بنابراین مفهوم قضیه ظریفه با کذب هر دو قضیه یا کذب یکی از آن سازگار است، و بعبارت دیگر لازم نیست در صدق قدرت که فعل از فاعل در وقتی جدا باشد و یک وقت بفعل تعلق گیرد و وقت دیگر به ترک آن، و حاصل گفتار آنکه اگر فاعلی که انسان باشد بخواهد فعلی را انجام بدهد باید علم و اراده بآن فعل ضمیمه گردد، تا آن فعل در خارج وجود بگیرد و چنانچه علم و اراده ضمیمه گردید وقوع در خارج ضروری و حتمی است و ترکش باراده فعل محال میباشد، اگرچه با ملاحظه ذات خود فعل با قطع نظر از ضمیمه شدن اراده ممکن بامکان ذاتی است.
حال در ذات احدیت که علم و ارادهاش عین ذاتش میباشد با ملاحظهی علم و اراده که عین ذات است وقوع فعل واجب و ترکش ممتنع است. و تذکر یک نکته لازم است که این وجوب صدور
[ صفحه 266]
و ضروره وقوع را ایجاب نمیکند که- العیاذ بالله- خدای متعال فاعل بالایجاب باشد زیرا فاعل بالایجاب آنرا میگویند که علم و اراده ضمیمهی فعل نباشد و مفروض در ذات احدیت آنست که فعل مقرون بعلم و مشیت است و در این صورت فاعل بالایجاب نخواهد بود، خواه علم و اراده عین ذات باشد یا خارج از ذات و بنابراین تعریف حکماء که گفتهاند: «لقدره کون الفاعل فی ذاته ان شاء فعل و ان لم یشاء لم یفعل» خواه مشیت زائد بر ذات باشد مانند ممکن یا عین ذات باشد مانند واجب تعالی خواه خواست و فعل او بر سبیل دوام یا ابد باشد یا در وقتی بخواهد و در وقت دیگر نخواهد، خلاصه آنکه در نزد حکماد در قدرت شرط نیست:
1- تفکیک فعل از فاعل. 2- شرط نیست بفعل و ترک در دو وقت تعلق گیرد. 3- دوام فعل و دوام ترک معتبر نیست بلکه معیار قدرت مقرون بودن فعل به علم و ارادهی میباشد در مقابل فاعل بالایجاب که علم و اراده صورت میگیرد و این معنای قدرت در نزد حکماء است که مناسب ذات احدیث میباشد چنانکه در این أبیات اشاره شده:
قدرته بحیث ان شاء فعل
و هی له ثابته من الأزل
اذ لیس قوه ولا امکان
فی ذاته فانه نقصان
بل النعوت کلها فعلیه
للذات بالضروره الذاتیه
ولیس فی الوجوب من ایجاب
لبعده جدا عن الصواب
بل هو فی قبال الاختیار
لاوصف الامکان علی المختار
والاختیاریه بالکلیه
بالعلم والقدره والمشیه
لا دخل للوجوب والامکان
فی الاختیاریه بالبرهان
[ صفحه 267]
فهو بنفس ذاته قدیر
من نور ذاته یفیض النور
والاختیاریه فی الافاضه
کالعلم عین ذاته الفیاضه [219] .
قدرت خدای متعال آنست که اگر خواست بکند، و این قدرت بذات احدیت از ازل ثابت است و دلیل بر ثبوت قدرت بمعنای- ان شاء فعل- آنست که ذات اقدس متعالی از قوه و استعداد و امکان (ماهوی یا استعدای است) زیرا داشتن امکان ذاتی با استعداد و بالقوه بودن ذات و دارا بودن وصف امکان موجب نقصان ذات است و ذات باری متعال عین الکمال و مفیض آنست پس لازم آید که بضرورت ازلیه قدرت، فعل مقرون بمشیت و علم از ازل و ضرورت ازلیه و قدرت ازلی باشد و گرنه لازم میآید ذات واجب نباشد (و این خلف) است، بلکه این ضرورت ازلی که از قضایای وجود حق تعالی مجده و صفاتش تشکیل مییابد مثلا میگوئیم الله تعالی موجود، بالضروره الأزلیه، والله حی قادر بالضروره الأزلیه، بالاتر از ضرورت ذاتی است.
در این جا توهم ایرادی است و آن عبارت از این است که داشتن ضرورت قدرت و نفی امکان و ضرورت فعل لازم میآید که جبر و اضطرار باشد و اختیاری در فعل الهی- والعیاذ بالله- نباشد.
در جواب اشاره فرمود باین که فاعل بالایجاب آنست که از طبع بدون شعور و اراده صادر گردد و مناط اختیاری بودن صدور فعل با علم و اراده است در مقابلش صدور فعل بدون علم و اراده که ایجاب خواهد بود. و همین مناط اختیاری بودن فعل خواه فاعل مختار واجب یا ممکن باشد و وجوب و امکان را دخالتی در اختیار بودن فعل نمیباشد و چون بضرورت ذاتی قدرت بمعنای ان شاء فعل... را دارد از نور
[ صفحه 268]
ذات افاضه نور میشود و چون علم و مشیت عین ذات فیاض میباشد اختیاریست نیز این چنین عین ذات میباشد و از خارج نیست. پس معنای این جمله چنین است: کونها بقدرته... ذات احدیت همه پدیدهها را با قدرت ذاتی خود ایجاد کرد. ممکن است باز اشکال شود که شاید ظاهر این جمله کونها بقدرته... آن باشد که در مقدار زمانی همه اشیاء و پدیدهها باید در کتم عدم باشد آنگاه آنها را خداوند متعال از نیستی بهستی درآورد این معنا با شرحی که در معنای قدرت داده شد منافات دارد زیرا گفته شد که احدیت مانند ذاتش واجب و در آن مرحله امکان و استعدادی نیست مشیت و فعلی حالت انتظاری ندارد بلکه حاصل و محقق است بضروره ازلیة پس چگونه حادث خواهد بود.
جواب از این اشکال محتاج بشرح عمیقی است که شاید برای فهمهای متعارف سنگینی نماید: نسبت ذات احدیت بهمه ماسوای از مخلوقات از مکان و زمان به ازل و ابد نسبت علی السویة و نسبت قیومیه است که بالاتر از زمان و تجدد و تغیر است و همه موجودات در زمان و مکان نسبت بذات خود میباشد اما در نسبت ذات احدیت بماسوای جز فعلیت و وجوب چیزی نیست و مکانها و آنچه در آنهاست نسبت بذات احدیت و محاط بودنش مانند یک نقطه است چنانکه باین معنا در آیه اشاره شده: «والسموات مطویات بیمینه» [220] همه آسمانها!! بدست او تعالی شانه در هم پیچیده شده- کنایهی لطیف و عجیب از شدت احاطه است.
[ صفحه 269]
و نیز زمان و آنچه در آنست از ازلها و ابدها نسبت بذات او مانند یک آن است که در روایت است: «جف القلم بما هو کاین» قلم خلقت را دیگر حرکتی برای نوشتن نیست مگر این که موجود شده خلاصه همه موجودات خواه آنچه که در عالم غیب یا در عامل حاضر و شهادت هستند در پدید آمدن از ذات مقدس احدیت مانند یک موجود است.
در آیه شریفه میخوانیم: «ما خلقکم ولا بعثکم الا کنفس واحده» [221] خلق و بعث شما مانند یک نفس است. ما آنچه را که از تغیرات مانند تقدم و تأخّر از بین رفتن و پدیدار شدن و حاضر بودن و غایب شدن میبینیم همه اینها در نسبت موجودات بهمدیگر است یعنی نسبت عالم آخرت بدنیا آنست که دنیا حاضر و آخرت غائب است چنانکه نسبت آخرت باهل دنیا غیب است و نسبت آدم (ع) که در زمان و مکان مخصوص بوده بما نسبت علیت است اما نسبت بذات احدیت همه بالفعل حاضر و غیبی نیست و این درک و فهم محدود ما و بستگی آن بحد زمان و مکان است که چنین میفهمیم که همه چیز باید در وقتی بکلی نیست باشد و بعد در زمان موجود گردد و میتوان این معنی را با مثالی روشن ساخت مثلا مورچه یا حشره کوچک دیگری را فرض کنیم که در روی یک ریسمان یا تخته چوب که با چندین رنگ رنگآمیزی شده در حرکت باشد. حال نسبت این تخته یا چوب که بانسانی که ریسمان یا چوب را در دست دارد غیر از نسبت آنست بآن حشره زیرا حشره چون چشم ریز و کوچکی دارد و بعد وجودیش بسیار بسیار محدود است همه این رنگها که بالفعل موجود است بنظر او تدریجی و زمانی میآید که پشت سر هم ظاهر شده و غایب میشود،
[ صفحه 270]
اما کسی که ریسمان و چوب در دست اوست بالفعل بهمه رنگها احاطه دارد و محیط بهمه رنگها است و چیزی از او غایب و دور نیست و پیدایش زمان برای او معنی ندارد. و این بیان را از روایتی که عیاشی از امام صادق (ع) نقل کرده میتوان تا حدی بدست آورد عیاشی در تفسیر آیه: «ولما یعلم الله الذین جاهدوا منکم ویعلم الصابرین» [222] از امام (ع) نقل کرده- ان الله هو أعلم بما هو مکونه قبل ان یکونه وهم ذر و علم من یجاهد ومن لا یجاهد کما أنه یمیت خلقه قبل أن یمیتهم ولم یرهم موتهم وهم أحیاء»- آیا گمان کردید به بهشت داخل خواهید شد و هنوز خدا معلوم نکرده آنانی را که مجاهد و شکیبا هستند. امام فرمود بیشبهه خدا داناتر است به آنچه که آنرا ایجاد میکند قبل از آنکه آنرا ایجاد نماید اما قبل از ایجاد آنها مانند مورچگان کوچک هستند و آنانرا که مجاهد هستند از افرادی که مجاهده نمیکنند میداند چنانکه قبل از میراندن مردم آنها را میمیراند، چیزیکه هست در حال زندگی بآنها مرگشان را نشان نداد.
حال میگوئیم چون فهمها تنگ و قاصر است خیال میشود میان خداوند متعال و زمان ظرفی باسم ازل موجود و مقدم بر زمان است و خدا قبل از زمان در آن ازل است و ازل ظرف است برای خدای متعال آنگاه بتدریج موجودات را در ظرف زمان خلق فرمود: بنیاد این سخن سخت سست است زیرا خدای متعال بالاتر از مکان و زمان و بهمه آنها محیط است و هرگز چیزی ظرف بآن ذات متعال نمیشود. و کوتاه سخن اینکه، همهی موجودات را دو ظهور و دو پیدایش است یکی وجود جمعی وحدانی بالاتر از تغیر که برای ذات احدیت است
[ صفحه 271]
و دیگری وجود متعلق بخود و منتسب بهمدیگر.
موجودات بوجود جمعی همگی در محل و موطن خود بوجود جمعی بخدا ثابت است و این تغیرات و تجددات نسبت بهمدیگر است بنابراین ازل چیزی است قدیم و حوادث را و همهی زمانها را و آنچه که خارج از آنست فراگرفته و مانند زمان نیست که محصور و در تنگنائی باشد و جزئی از آن مقدم و جزئی دیگر مؤخر باشد، چنانکه صور ذهنی انسان اگرچه در آینده دور باشد فعلا موجود است و زمان و مکان را در نور دیده و در آن حد نمیتوان گفت در چه زمان و در چه مکان فعلا آن موجود است. وقتی که در خارج موجود گردید موجود خارجی میشود و چون قید خارج برداشته شد وجود همان موجود بوجود شامخ است.
هم چنین ازل عبارت است از آنچه بر زمان سبقت دارد اما نه با زمان و میان خدای متعال و عالم بعد و فاصله معینی نیست زیرا اگر آن بعد موجود است میان خدا و عالم نمیشود بلکه از عالم است و جهان را به خدا با زمان نمیتوان نسبت داد زیرا چه زمان قبل و چه زمان حال در حق متعال منتفی است. بنابراین سئوال اینکه عالم در چه زمانی هست و خلق شده درست نیست زیرا مثل این است که بپرسیم خدا در چه زمانی و کی پدید آمده؟ چه اینکه این سئوال از زمان است و قبل از عالم زمانی نیست.
بنابراین بقول بعضی از محققین حکماء: «فلیس الا وجود بحت خالص لیس من العدم و هو وجود الحق، و وجود من العدم و هو وجود العلم فالعالم حادث فی غیر زمان» پس بنابراین جز وجود خالص نیست نه اینکه از نیست پدید آمده باشد و آن وجود حق است و وجودی داریم که از نیستی پدید آمده و آن وجود عالم و جهان خلقت است، پس بنابراین
[ صفحه 272]
عالم و جهان حادث و پدیده است در غیر ظرف زمان.
و ذرءها بمشیته- همه موجودات را در محل و زمان مخصوص خود بنحو اختراع با ارادهی خویش خلق و پراکنده ساخت. مشیت و اراده در ذات احدیت را حکماء متعرض شده و برای بدست آوردن معنای اراده و مشیت در چند مقام باید بحث نمود: 1- مفهوم اراده. 2- اراده در واجب و ممکن برحسب اشتراک لفظی است یا معنوی. 3- مصداق اراده در واجب و ممکن.
1- اگر اقتضاء برای بدست آوردن چیزی (مراد) تمام و فعلیت تامه داشته باشد آنرا اراده میگویند زیرا دقت در ریشهی لغت اراده و مشتقات آن این معنا را میدهد زیرا ارادهی مشتق از (رود) است که بمعنی سعی و کوشش در طلب چیزی است مثلا میگویند رائد یعنی کسی که در جستجوی مرغزار است که عدهای آنجا اطراق نمایند. و نیز «الرائد لایکذب أهله» کسی که در جستجوی آب و خوراک برای خانواده خود است بآنها دروغ نمیگوید. یا در حدیث است: «الحمی رائد الموت»- تب قاصد و پیامآور مرگ است. و باز در حدیث است: «من فقه الرجل أن یرتأد لمرضع بوله»- از دانائی مرد آنست که برای پیشاب خویش سعی کند، و جای مناسبی را بیابد. چنانکه میبینیم فعلیت اقتضاء در مشتقات این ماده است پس مفهوم اراده، فعلیت اقتضاء و تمام بودن تأثیر در چیزی برای دستیابی بچیزی دیگر است خواه آنچه که فعلیت اقتضاء دارد دارای شعور باشد یا نه، راغب در مفردات گوید: «الارادة قد تکون بحسب القوة التسخیریة والطبیعیة کما قد تکون بحسب القوة الاختیاریة ولذلک تستعمل فی الجماد والحیوان نحو قوله تعالی:
[ صفحه 273]
«جدارا یرید أن ینقض فاقامه [223] اوفرس یربدالتبن»- یعنی اراده زمانی بر حسب طبیعی و تسخیری است و زمانی دیگر بر حسب قوهی اختیار. لذا در آیهی شریفه فرمود بطوریکه دیوار قصد خراب شدن را داشت، و یا اسب قصد خوردن کاه را داشت و چیزی که در او فعلیت اقتضاء وجود دارد آنرا مرید و چیزی را که غرض دستیابی بآنست مراد میگویند.
2- مفهوم اراده بهمان معنی که گفته شد در ذات واجب جلت عظمته و در ممکن یکی است و نه که در ذات واجب جل شأنه بمفهومی باشد و در ممکن بمفهومی دیگر، چه بگوئیم (الله مرید) یا (زید مرید) البته تفاوت مصداقی موجود است اراده که در ذات باری است غیر از اراده ممکن است چنانکه صفات دیگر مانند علم و قدرت و حیات هم باین ترتیب وحدت مفهوم و اختلاف مصداق دارد، بنابراین برگرداندن اراده ذات احدیت را بعلم چنانکه حکماء گفتهاند و از آنجا به بزرگان فن اصول فقه [224] سرایت نموده وجهی ندارد، زیرا اگر وحدت مصداقی باشد در اینصورت منحصر باراده نیست و همه صفات ثبوتی برگشتش بصفات ثبوتی دیگر است زیرا با ذات یکی است و لذا مصداق این مفاهیم صفات یکی میباشد و ظاهرا مراد این نیست که برگشت اراده بعلم از جهت مصداقش باشد.
و اگر مراد آن باشد که مفهوم اراده با علم باریتعالی یکی است این نیز درست نیست زیرا مفاهیم صفات ثبوتی مانند علم و حیاة و قدرت و اراده از هم متباین هستند و بنابراین وجهی ندارد که مفهوم اراده بسایر مفاهیم برگردانیم زیرا ما بالوجدان درمییابیم که این دو قضیه ازهم جدا است: 1- الله عالم. 2- الله مرید که دو قضیه
[ صفحه 274]
با دو معنی است و اگر یکی بود لازم میآمد که در قضیه دومی الله عالم را بفهمیم در حالی که ابدا چنین نیست زیرا دراین صورت اعتقاد به: الله عالم مانند اعتقاد بالله مرید، و برهان در اثبات علم برای خداوند متعال برهان برای اثبات اراده میشد ولی چنین نیست و این نشانهی آنست که مفهوم اراده غیر از مفهوم عالم است.
3- تعیین مصداق اراده در ممکن و در خداوند متعال، اما وجود ارادهی ممکن بدین ترتیب است: 1-تصور شیء. 2-تصدیق بفائده آن. 3- شوق تمام (در صورتیکه ملایم باطبع باشد) در بدست آوردن آن. 4- تصمیم نفس بانجام و ایجاد آن و ترجیح جانب وجود بر عدمش. 5- حرکت عضلات. و این عوامل پشت سرهم هستند تصور موجب تصدیق بفائده سپس حصول شوق سپس تصمیم و آنگاه حرکت عضلات و تا این چهار مقدمه نباشد عمل در خارج صورت نمیگیرد و همهی اینها در ممکن زائد بر ذات و عارض بر آن هستند و همه بعد از نبود و نیستی صورت تحقق میپذیرد، و بعد از اجتماع همهی آنها فعل در خارج وجود پیدا میکند. اکنون باید دید از این مقدمات کدام مصداق مفهوم اراده است؟ یعنی مصداق (فعلیت اقتضاء و تمام بودن تأثیر). اما تصور و علم و ادراک و ملایمت با طبع مسلما اقتضاء تام نیست زیرا چه بسیار که ملایمت چیزی با طبع ادراک شده اما تصمیم گرفته نشده چون شوقی نبوده بجهت تعدد و تزاحم مقتضیات با موانع موجب گردید که شوق متعلق نباشد. واما شوق موّکد یعنی خواستاری نفس و تحریک نفسانی بشیء را میتوان فردی از مفهوم اراده قرار داد زیرا اقتضاء و تأثیر تام نسبت بوجود شیء حاصل است و اول چیزیکه برای فرد بودن مفهوم اراده (اقتضاء و تأثیر تمام) از افق نفس پیدا میشود همانا حالت و شدت خواستاری است سپس تصیم به عمل که مترتب
[ صفحه 275]
بر شوق مؤکد و بعد حرکت عضلات همه، فرد اقتضاء تام بشیء میباشد باین ترتیب هریک از شوق مؤکد، تصمیم، و تحرک مصداق اراده در ممکن است فرقی که هست شوق مؤکد و تصمیم، صفات نفسانی و حرکت صفت عضلات است. و این بیان شرح اراده در ممکن است.
اما در واجب جل وعلا حرکت عضلات نیست زیرا فاعل لا بمعنی الحرکات والآلة [225] فاعلیت حق بمعنای حرکت و کار کردن با آلات و ابزار نیست بلکه فعل او ابداع است و نیز تصمیم. زیرا تصمیم بعد از تحیر و تردد است و معلوم است که این دو را بر ذات حق راهی نیست و نیز شوق مؤکد که مستلزم حدوث و أفعال است. پس اراده بمعنای شوق مؤکد و تصمیم و حرکت عضلات از پروردگار منتفی است. اما تصور که در اراده ممکن ناگزیر از آن میباشیم در حق متعال بطوریکه گفته شد بصورت علم حضوری فعل و درک ملایمت آن موجود است ولی باید در نظر داشت که علمش زائد بر ذاتش نیست بلکه عین ذاتش میباشد پس بنابراین از مقدمات اراده، دو مقدمه بخداوند متعال ثابت شد، اولی علم حضوری بچیزی که عین ذاتش میباشد، دومی فعل نه بمعنی حرکت عضلات بلکه ابداع.
آیا اراده از صفات ذاتی یا فعلی است
گرچه این بحث در خور رساله مستقلی است [226] ولی بطور اجمال در پیرامون این مسئله به بحث میپردازیم. معروف میان
[ صفحه 276]
فلاسفه آنست که اراده ذات احدیت مانند علم و قدرت و حیات از صفات ذاتی است. و بعضی از اعلام مجتهدین مانند محقق صاحب کفایه و محقق بزرگوار حاج شیخ محمد حسین غروی اصفهانی در حاشیه کفایه اراده را از صفات ذاتی دانستهاند. در کفایه چنین فرموده:
«ان ارادته التکوینیة هوالعلم بالنظام الکامل التام».
محقق اصفهانی در «نهایة الدرایة» باین سخن ایراد نموده که خلاصه آن چنین است:
1- برگرداندن مفهوم اراده بمفهوم علم به نظام اتم صحیح نیست زیرا مفهوم اراده غیر از مفهوم علم است اراده عبارت از ابتهاج و رضا است، و مفهوم علم هم عبارت از انکشاف است، پس تفسیر اراده به علم صحیح نیست هرچند مصداق و مطابق یکی باشد که عبارت از ذات احدیت باشد.
2- ارادة الله، از صفات ذات مانند علم و قدرت میباشد و از صفات فعلی نیست.
3- اراده در انسان عبارت است از شوق مؤکد که محرک عضلات بطرف مراد است و وجود این کیفیت در نفس نیاز بمقدماتی چند دارد: تصور، تصدیق بفائده و نظیر این دو، و چنین اراده در ذات احدیت تصور ندارد زیرا فاعلیت خدا تام و ابدا نقصانی در آن نیست و بهیچ وجه نیازی بمقدمهای خارج از ذات خود ندارد.
4- ابتهاج در مرحله فعل همان اراده فعلیه است که منبعث از ابتهاج ذاتی است که همان اراده ذاتیه است. روایاتی که دلالت بر حدوث اراده دارد همان اراده فعلیه است که اثر اراده ذاتی است. «من أحب شیئا أحب آثاره» این بود خلاصه آنچه در نهایة فرموده.
[ صفحه 277]
ولی آنچه به نظر میرسد اینست که فرمایش این محقق بزرگوار وقتی تمام است که مفهوم اراده همان ابتهاج و رضا بذات باشد. ولی وقتی ما بمفهوم اراده در لغت و عرف مینگریم میبینیم اراده بمعنای ابتهاج و رضا نیست. و این تفسیر از فلاسفه است و ممکن است به جهات ذیل اراده را به ابتهاج تفسیر نمودهاند:
1- اراده خدا عین ذاتش در خارج میباشد. 2- اراده نمیشود بمعنای شوق أکید باشد. 3- اراده بحسب مفهوم مغایر مفهوم علم و قدرت و حیات است. پس بنابراین معنای مناسبی باراده جز همان ابتهاج و رضا ذات بذات نیست.
ولی سئوالی که اینجا یپش میآید اینست که مفهوم اراده یا بمعنای اعمال قدرت است، و یا بمعنای شوق أکید است و دیگر مفهوم سومی ندارد. و چون معنای دوم درباره ذات الهی متصور نیست ناچار معنای اولی متعین خواهد بود، علاوه براین ایراد مهمی که بر فلاسفه وارد است آنست که رضا و سخط هردو از صفات فعلی پروردگار است بدلیل صحت سلب آن از پروردگار متعال و اگر از صفات ذات مانند علم و قدرت میبود صحت سلب وجود نمیداشت. و اگر بر فرض قبول کردیم که رضا از صفات ذاتی باشد بچه دلیل اراده نیز از صفات ذاتی است؟ زیرا همانطوریکه گفتیم نه در لغت و نه در عرف اراده بمعنای ابتهاج و رضا نیست.
و این معنا کاملا از این آیه شریفه استفاده میشود:
«إنما قولنا لشیء إذا أردناه ان نقول له کن فیکون» [227] .
یعنی فاعلیت و سلطنت خداوند متعال از جمیع جهات تام است
[ صفحه 278]
و نقصی در او نیست به مجرد اعمال قدرت و سلطنت بدون مقدمه خارجی فعل در خارج محقق خواهد شد.
و حتی در روایات صحیحه نفی اراده ذاتیه شده مانند:
1- صحیحه عاصم بن حمید از امام صادق علیهالسلام، قال قلت لم یزل الله مریدأ؟
قال ان المرید لایکون إلا المراد معه، لم یزل الله عالما قادرأ ثم اراد.
حمید عاصم میگوید باو (امام علیهالسلام) گفتم دائما خدا اراده دارد؟
گفت: مراد با اراده کننده همیشه مقرون همدیگر است، خداوند متعال پیوسته عالم و قادر بوده و سپس اراده فرمود.
روایت جعفری از مولای ما ثامن الحجج صلوات الله له علیهم:
المشیة من صفات الأفعال فمن زعم ان الله لم یزل مریدا شائیا فلیس بموحد!
مشیت از صفات افعال است پس هرکس گمان کند که خدا پیوسته مرید و مشیت داشته موحد نیست!
این دو روایت خصوصا دومی تقریبا نص در نفی اراده ذاتی است.
و از این اعمال سلطنت و قدرت در روایات بدو نحو تعبیر شده: 1- مشیت. 2- احداث و فعل، شاهد بر تعبیر أول دو روایت است.
1- صحیحة محمد بن مسلم عن أبی عبدالله علیهالسلام. قال: المشیة محدثه. 2- صحیحة عمربن أذینه، عن ابی عبدالله علیهالسلام قال: خلق الله المشیتة بنفسها ثم خلق الأشیاء بالمشیة.
مراد از مشیت اعمال قدرت است و آن مخلوق بنفسه میباشد و نیازی به اعمال قدرت دیگر ندارد و گرنه تسلسل لازم میآید.
و شاهد بر تعبیر دوم، صحیحه صفوان بن یحیی، قال علیهالسلام:
[ صفحه 279]
«ألارادة من الخلق الضمیر وما یبدوا لهم بعد ذلک من الفعل. وأما من الله تعالی فإرادته احداثه لا غیر ذلک لأنه لأیروی ولایهم ولایتفکر و هذه الصفات منفیه عنه و هی صفات الخلق فإرادة الله الفعل لا غیر ذلک یقول له کن فیکون بلا لفظ «ولا نطق بلسان و لاهمة ولا تفکر ولا کیف کما انه لا کیف له».
اراده از مردم ضمیر و باطن آنهاست و آنچه که بعد از آن عمل در خارج آشکار میگردد و اما از خدای متعال اراده همان احداث و ایجاد است و چیز دیگری نیست، زیرا خداوند متعال نه کاری را در باطن اینطرف و آنطرف میکند (مانند بشر که برای بدست آوردن مصلحت ارزیابی میکند) و خدای متعال قصد و اندیشه نمیکند و این صفات از ساحت قدس او نفی میشود زیرا اینها صفات مخلوق است. پس بدینسان اراده خدا جز فعل او چیز دیگری نیست بهر چیزی بگوید پدید شو بدون لفظ و نطق زبانی و تفکر وجود خواهد یافت.
واین صحیحه نص است که اراده خدای متعال امر تکوینی اوست.
اراده در انسان همانطوریکه محقق بزرگوار در نهایه فرمودهاند همان شوق مؤکد است که سبب اعمال قدرت و سلطنت بمراد میگردد، و معیار اختیاری بودن فعلی آنست که با قدرت و مشیت انجام پذیرد و معیارش آن نیست که مسبوق باراده باشد زیرا همه مقدمات اراده غیراختیاری است پس چگونه مقدمات غیراختیاری علت فعل اختیاری میگردد؟
ولی توجیه و تقسیم محقق بزرگوار اراده الهی را به ذاتی و فعلی باین بیان که ابتهاج در مرحله فعل همان اراده فعلیه است که منبعث از ابتهاج ذاتی است هیچ اشارهای در روایات بآن نشده و بلکه برخلاف آن تصریح شده که اراده خدا مانند علم و قدرتش نیست.
[ صفحه 280]
در روایت صحیحه عاصم امام میفرماید: ان المرید لایکون الا المراد معه اشاره است باینکه اگر اراده ذاتی بود لازم میآید که عالم قدیم شود و یا در روایت جعفری از ثامن الأئمه علیهالسلام که فرمود: «هرکسی گمان کند که خدا همیشه اراده داشته موحد نیست» در این روایت تصریح شده که اراده عین ذاتش نیست. بطور خلاصه اینکه دلیلی نداریم اراده از صفات ذاتی باشد، و نیز حمل اراده در روایات باراده فعلی و ذاتی دور از صواب است زیرا روایات در مقام بیان انحصار اراده است.
شرح من غیر حاجة منه.. فی تصویرها
اشاره
متن «من غیر حاجة منه إلی تکوینها ولا فایدة فی تصویرها».
شرح: شریکة القرآن در این جملات بینیازی مطلق ذات ربوبی را بیان میفرماید و در قرآن کریم هم آیات متعددی وارد شده مانند آیه «إن االله لغنی عن العالمین» [228] ، و آیه شریفه «وربک الغنی ذو الرحمة» [229] .
برای اینکه این فراز بطور کامل روشن شود ناگزیر باید مقدمهای را در انگیزه تأکید صدیقه طاهره (ع) و قرآن کریم بر اسماء حسنی و صفات کمال الهی توضیح داد.
در فطرت بشر بستگی و علاقه فراوانی به کمال و دستیابی به آن وجود دارد و از خلاء و نقص ذات خویش همواره رنج میکشد و سعی میکند بهر وسیله خود را از آن خلاء رهائی بخشد. روی همین احساس است که انسان در مقابل هر کمال خاضع میشود چه آن کمال علم و دانش باشد و یا قدرت بدنی و یا جهات دیگر، کمال جذبهای دارد که انسان به آن علاقه نشان داده و عشق میورزد اگرچه آن کمال
[ صفحه 281]
در سطح محدود باشد.
هر کسی پیش کلوخی سینه چاک
کاین کلوخ از حسن باشد آبناک
انبیاء (ع) به مدد و تعلیم حق متعال از این غریزهی خدادادی بشر در تربیت جامعه بشری و رساندن به کمال خود استفاده نموده و همسان با جذبهی فطری بشر، آنان را به طرف کمال مطلق که ذات ربوبی است فراخواندهاند. لذا وقتی انسان به کمالی پی برد و مظاهر آن را مشاهده نمود بالطبع به کشش فطری بسوی آن کمال جذب خواهد شد و چون بشر توان آنرا دارد که با حفظ بعد «حما مسنون- و بعد نفخت فیه من روحی- در او (انسان) از روح خود دمیدم» به ترقیات شگرف نائل آید و خداگونه شود وجود این دو بعد متضاد در کانون وجود انسان به او این ویژگی را بخشیده که به این ترقیات نائل شود.
البته دعوت انبیاء از ویژگی خاصی برخوردار است چنانکه در مباحث گذشته گفته شد در معرفی خدای متعال بصرف بیان مفاهیم عقلی اکتفاء نمینمایند بلکه دست بشر را صمیمانه گرفته و او را وارد نمایشگاه عظیم خلقت میکنند و یکایک مظاهر قدرت و حکمت و در عین حال رحمت را به او نشان میدهند.
قرآن کریم از آغاز تا پایان همه سازندگی و پایندگی خود را برمحور شناسانیدن خدا و اسماء و صفات ذات مقدس او قرار داده و چنانکه در بحثهای قبلی گفته شد اگر کسی با دقت تتبعی در آیات این کتاب الهی بنماید خلاصه اصول و فروع دین را بر محور معرفی خدا و اسماء و صفاتش خواهد یافت و میتوان گفت که در حقیقت قرآن اصول دین را منحصر بیک اصل مینماید و آن شناسائی خدا و برگشت همه اعتقادات به لوازم آن اسماء و صفات ربوبی است. و هدف از این ترتیب دست کم دو چیز را اثبات میکند:
[ صفحه 282]
1- شناساندن بالاترین کمال که ذات باریتعالی است.
2- محور قرار دادن آن ذات برای اعتقادات و احکام و فروع دینی.
فی المثل عدل و قیام بقسط یکی از صفات و اسماء حسنی ذات احدیت است. «شهد الله أنه لا إله إلا هو والملائکة وأولوا العلم قائما بالقسط لا إله إلا هو العزیزالحکیم» [230] .- خدا گواهی میدهد به اینکه خدائی جز او نیست و فرشتگان و صاحبان دانش گواهی میدهند که او بعدل و قسط قیام دارد... در این آیه قرآن خدا را بوحدت و عدل معرفی مینماید و از قول أنبیاء (ع) در سورهی هود میفرماید: «إن ربی علی صراط مستقیم» مسلما پروردگار من بر صراط مستقیم است... و یا در آیهی دیگر فرموده: «و وضع المیزان» به آنکه قسط و عدل را در سراسر جهان بنا نهاد... وآنگاه با استفاده از لازمه این اسم ما را بفطرت خود ارجاع میدهد. «أم یجعل الذین آمنوا و عملوا الصالحات کالمفسدین فی الأرض أم نجعل المتقین کالفجار» [231] آیا صحیح است که ما افرادی را که ایمان آورده و اعمال شایسته و نیکو انجام میدهند مانند مفسدان در روی زمین قرار دهیم؟ و یا صحیح است که پرهیزگاران را مانند فاجران بحساب آوریم؟... مسلما جوابش، منفی است زیرا برخلاف قیام بقسط و عدل است.
و از طرف دیگر هم چون در این دار فناء مفسدان غلبه دارند و نوعا [232] مؤمنان محروم و مغلوب هستند عدل الهی اقتضاء میکند که از جهات دیگر باید جبران شود و قسط پروردگار متجلی شود از اینرو میفرماید:
[ صفحه 283]
«وتضع الموازین القسط لیوم القیامه» [233] - ما در روز رستاخیز ترازوهای عدل و داد بر مینهیم... و در دعا نیز وارد شده «یا من فی القیامة عدله» ای خدائی که دادگری او در قیامت است.
خلاصه: قرآن همهی اعمال و اعتقادات و حتی احکام را بر محور استوار خداشناسی و اسماء و صفات ذات مقدس او قرار داده و خدا گونه شدن انسان پس از این شناخت و جذب آنست.
مثلا میفرماید: «لا یحب الله الجهر بالسوء من القول إلأ من ظلم و کان الله سمیعا بصیرا إن تبدوا خیرا أو تخفوه أو تعفوا عن سوء فإن الله کان عفوا قدیرا» [234] .
خدا آشکارا بد گفتن را دوست نمیدارد مگر از کسی که در حق وی ستمی رفته باشد و خدا شنوا و بینا است اگر نیکی را آشکار یا نهان کنید و یا بدی را که در حق شما شده گذشت کنید خدا بخشنده و توانا است... یعنی هرگاه در مقام بدگوئی از ستم ظالمان باشید گناهی نیست اما لایق مقام انسانیت شما آنست که خدا گونه باشید و عفورا پیشه کنید.
رفتار امام صادق (ع)
یکی از یاران امام (ع) شبی دید که بعضی از پسرعموهای حضرت نسبت به امام (ع) بدگوئی میکنند هرچند که شب بود ولی طاقت نیاورد به محضر امام (ع) رسید حضرت به رخت خواب رفته بود این یار بیتاب و پرشتاب آنچه را که شنیده بود بازگو نمود امام (ع) پس از شنیدن سخنان پسر عموی خودش از نو وضو ساخت رو بدرگاه
[ صفحه 284]
پروردگار عرض کرد: بارالها! آنچه ناپسند تواز کردار ما میباشد بکرم خود درگذر و اگر او در این بدگوئی مرتکب گناهی شده من از او درگذشتم تو نیز از او درگذر.
آری این است مظهر رحمت الهی و اوج انسانیت که انبیاء بشر را به آن دعوت میکنند و خود بیش از بیش به آن صفات آراسته بودند صلوات الله علیهم و این همانست که گفته شده: «تخلفوا بأخلاق الله» یعنی باخلاق و صفات خداوندی خود را متخلق کنید.
کجروی از این خط:
اگر آدمی از خط کمال مخصوص خود منحرف نشود و در تعقیب آن خط استقامت ورزد علاوه بر نیل به کمال خاص خویش هدفهای جنبی و فرعی زندگی او نیز تأمین خواهد شد. قرآن کریم تصریح میفرماید: «لو أن أهل القری آمنوا واتقوا لفتحنا علیهم برکات من السماء والأرض» [235] - اگر شهرنشینان و روستاها ایمان آورده و تقوی داشته باشند بطور مسلم از برکات آسمان و زمین بهرهمند خواهند شد... ولی اگر از این خط که انبیاء (ع) ترسیم کننده آن هستند انحراف حاصل شود و انسان از مسیر کمال خود خارج شود، فساد و تباهی در همه شئون زندگی او رخنه خواهد کرد هرچند در علوم مادی هم به ترقیات چشمگیری نائل آید. «ضرب الله مثلا قریة کانت آمنة مطمئنة یاتیها رزقها رغدا من کل مکان فکفرت بأنعم الله فاذاقها الله لباس الجوع والخوف بما کانوا یصنعون» خدا شهری را بعنوان نمونه مثال میآورد که مردم آن در کمال آرامش و امنیت زندگی میکردند، باینسان که هر روز روزیشان بافراخی فراهم میشد، اما در مقابل این نعمتها ناسپاسی کردند
[ صفحه 285]
و در نتیجهی عمل خویش خدا لباس گرسنگی و وحشت را بر آنها پوشانید...
معرفی یکی از اسماء حسنی
اشاره
شریکة القرآن (ع) در این جمله: «من غیر حاجة إلی تکوینها...» بینیازی ذات مقدس احدیت را چه از اصل خلقت جهان و چه از خصوصیت یکایک آنان بیان میفرماید و این مطابق قرآن کریم است که گفته شد. دارا بودن چنین صفتی برای ذات مقدس احدیت مطابق حکم عقل است [236] و مفهوم بینیاز بودن باری متعال آنست که هیچ کاری از او بمنظور فائده بردن از آن و یا نیاز داشتن به آن صورت نمیگیرد و از طرفی هم همهی موجودات فعل خدا است و چون حکیم است پس با در نظر داشتن اصل بینیازی ذات مقدسش منظور از خلقت موجودات که فعلش میباشد چیست؟ ذات بیهمتای الهی برتر از آنست که کار بیهوده از او سر بزند. پس چه حکمتی در آفرینش هست!؟ حتما حکمتی هست حال به بینیم عقیدهی دانشمندان امامیه چیست؟.
عقیدهی دانشمندان امامیه
متکلم و فقیه بزرگوار زینالدین عاملی در کتاب ارزشمند «الصراط
[ صفحه 286]
المستقیم- ج 1/ 22» میفرماید: خدای متعال فعلش بر اساس غرض و مصلحتی است که آن دو برگشت به خلق دارد و نه به ذات احدیت خود، زیرا نیاز در ذات محال است و اگر خلق و فعل خداوند متعال بدون غرض و مصلحت به بندگانش صورت گیرد، فعل و خلقت عبث و بیهوده خواهد بود و کار عبث و بیحکمت در نزد عقل قبیح است و چنانکه گذشت (در تألیف خودش) فعل قبیح هرگز از او سرنمیزند.
اما اشاعره هرگونه غرض و مصلحت را از فعل خدا نفی کرده و در این عقیده از صراط مستقیم بسیار دور افتادهاند. زیرا از فرمودهی خداوند متعال منحرف شدهاند که میفرماید: «أفحسبتم...» یعنی آیا گمان میکنید ما شما را بیهوده آفریدهایم و شما بسوی ما برگشت نخواهید کرد؟ در حالی که خدای متعال حکمت و غرض از بعثت پیامبران را بیان فرموده: «تا مردم را حجتی بر خدا نماند» [237] و چنانچه بیکی از اشعریان گفته شود که تو فلان کار را بیهوده و عبث انجام دادی، از انجام آن کار بیهوده تبری جسته و سعی میکند چنین نسبتی به او داده نشود، انگیزهی چنین سعی از آن جهت است که عقلش قبح کار بیهوده را در میابد حال چه شده که کورکورانه چنین نسبت قبیحی را به پروردگار خویش میدهد!؟ [238] .
[ صفحه 287]
خلاصه اینکه در فعل پروردگار جهان بیشتر از سه احتمال نیست:
1- اصلا بدون غرض و مصلحت باشد.
2- غرض و فائده دارد و برگشت به ذات احدیت مینماید.
3- غرض و مصلحت بخاطر انسانهاست.
در احتمال اول عبث لازم میآید و کار عبث ذاتا قبیح است و قبح بحکم ضرورت عقل از ذات احدیت سرنمیزند.
احتمال دوم نیز منتفی است زیرا لازم میآید که به ذات احدیت نیاز راه یابد و نیاز در ذاتی که دارای کمال لایتناهی است محال است و با آن منافات دارد.
و چون هر دو احتمال از بین رفت احتمال سوم باقی میماند و آن متعین است که غرض و مصلحتی در کار است و هدف، رساندن فائده به خلق و سوق دادن آنان بطرف تکامل میباشد.
مطابقت با قرآن کریم
اشاره
قرآن کریم در آیات فراوانی با اصرار تمام میخواهد بفهماند که احکام و دستورات شرعی و نیز خلقت همهی موجودات عالم در برگیرندهی دو هدف میباشد.
1- در خلقت همه پدیدهها هدف و منظوری بکار رفته که در نهایت همه آنها مقصود ذات مقدس احدیت میباشد.
2- هدف کلی از خلقت موجودات رأفت و مهربانی به نوع انسانها است چنانکه میبینیم موجودات و مخلوقات گوناگونی تأمین
[ صفحه 288]
کنندهی نیاز بشریت میباشد که خود این، یکی از مظاهر رأفت و بهجت الهی است. برای توضیح بیشتر در مورد تغییر قبلهی مسلمانها مثالی میآوریم.
مظهر رأفت در انجام وظائف
انسانی که دلش آکنده از ایمان بخدا و پیامبر اکرم (ص) میباشد وظایف شرعی را که در اوقات عذر نمیتواند بطور کامل انجام دهد همواره در نگرانی است مثلا نماز با وضو و غسل کاملتر از نماز با تیمم است چه بسا انسانی که در اثر استعمال آب به بدنش ضرر میرسد مجبور باشد که نماز را با تیمم بجا آورد و از این کار در ناراحتی بسر برد که نتوانسته وظیفهی خود را مانند شخص سالم انجام دهد و نوعی محرومیت در خود احساس نماید و نیز بر اساس همین واقعیت مسلمانان صدر اول اسلام وقتی که مأمور شدند بسمت کعبه نماز بگزارند چنین احساسی به آنان دست داد که نمازهائی را که به طرف بیت المقدس خواندهاند همه تباه و ضایع شده. خداوند مهربان مثل آنکه دست نوازش بسر و روی مسلمانان کشیده میفرماید: «ما کان الله لیضیع إیمانکم إن الله بالناس لرؤف رحیم» [239] - سزاوار رأفت خدای مهربان نیست که ایمان شما را (در مظهر نمازگزاری) تباه گرداند و آنرا بحساب نیاورد همانا خدا بمردم رؤف و مهربان است...
پس بدینسان میبینیم در احکام الهی هم رأفت الهی این چنین بیان شده است.
اما غرض و مقصود داشتن در خلقت در قرآن کریم آیات بسیاری
[ صفحه 289]
است که در آنها از طرفی متذکر خلقت عجیب مخلوقات شده و از طرف دیگر صلاحیت آن مخلوقات را در برطرف ساختن نیازها بیان داشته و بطورکلی غرض از خلقت آسمان و زمین و دریاها و نهرهاو چهار پایان و حتی غارها و کوهها و آنچه در دل آنهاست همه و همه را برای مصالح و منافع بشریت بیان میدارد، و با این بیان میخواهد مردم را برأفت خود دلگرم نماید. این حقیقت روشن را هرکس اندکی با تأمل در آیات قرآن کریم درمییابد. اینک از باب نمونه دو آیه از کتاب کریم را متذکر میشویم.
1- «الله الذی خلق السموات و الأرض وانزل من السماء ماء فاخرج به من الثمرات رزقا لکم و سخر لکم الفلک لتجری فی البحر بامر و سخرلکم الأنهار وسخر لکم الشمس والقمر دائبین و سخرلکم اللیل والنهار» [240] خداوند آن آفریدگاری است که آسمانها و زمین را آفرید و از آسمان آب فرو فرستاد و در نتیجه از میوهها برای شما روزی ساخت و به خاطر مصلحت شما کشتی را در فرمان شما قرار داد تا بامر پروردگار در دریا حرکت کنید و نهرها و آفتاب و ماه را مسخر کرد تا پیوسته برای حفظ مصالح شما در حرکت باشند و روز و شب را برای شما مسخرساخت... همانطوریکه ملاحظه میکنید بقول سعدی همه از بهر تو سرگشته و فرمان بردار هستند.
2- «والأنعام خلقها لکم فیها دف و منافع و منها یاکلون ولکم فیها جمال حین تریحون و حین تسرحون و تحمل اثقاکم الی بلد لم تکونوا بالغیه الا بشق الأنفس ان
[ صفحه 290]
ربکم لرؤف رحیم» [241] چهار پایان را به خاطر شما آفرید و پشم آنان را برای محافظت از سرما و منافع بسیار دیگری را هم قرار داد بدینسان که از گوشت آنها استفاده نموده و از زیبائی آنها هنگامیکه آنها را به استراحتگاهشان و یا به چراگاهشان رها میسازید لذت میبرید و آنها بار سنگین شما را حمل نموده و بشهرهای دور میرسانند که شما طاقت رسیدن به آنها را ندارید مگر با مشقت و رنج فراوان آری پروردگار شما مهربان و بخشنده است...» در این آیات هدف از خلقت مشخص شده و این پرده یکی از مظاهر اسماء حسنی الهی یعنی «رحیم و رؤف» میباشد.
شرح إلا تثبیتا.. و إعزازا لدعوته
اشاره
متن: «إلا تثبیتا (تبینا- ن خ) لحکمته وتنبیها علی طاعته وتعبدا لبریته و إعزازا لدعوته...»
شرح: یادگار نبوت (ع) در این فرازها مشخص مینماید که غرضی از آفرینش جهان نیست مگر بیان اثبات حکمت خدا و اظهار قدرت خدا و بعبارت دیگر خلقت موجودات برای بیان حکمت و اظهار قدرت میباشد، آیا غرض کلی فقط در محور این دو دور میزند؟ بازجای سئوال باقی است که بیان حکمت و اظهار قدرت به چه غرض و برای چیست و بهرکیست؟
پاسخ به این سئوال را جملات فوق به ترتیب میدهد:
1- برای آگاهی دادن بطاعت و فرمانبرداری از خود.
2- تعبد جامه بشریت.
3- ارجمند داشتن دعوت خویش.
حال باید بدست آورد چه ارتباطی میان حکمت و اظهار قدرت
[ صفحه 291]
و میان خلقت موجودات و اطاعت و فرمانبرداری و دو غرض دیگر است؟
قبلا باید روشن نمود که نام بردن از حکمت و قدرت بعنوان نمونه و مثال است نه آنکه غرض از آفرینش موجودات فقط اظهار حکمت و قدرت است زیرا ذات الهی عین تمام کمالات و جهان هستی سرتاسر نمایشگر تمام کمالات اوست و انحصار به یک یا دو کمال ندارد. تمام آفرینش جلوهگاه اوست [242] مولوی میگوید:
خاک امین هرچه دروی کاشتی
بیخیانت جنس از او برداشتی
این امانت زان عنایت یافته است
کافتاب عدل بروی تافته است
پس اگر از حکمت و قدرت نام برده شده مانند آنست که بقیه صفات را نیز فرموده در جملات فوق به ترتیب غرض به دو قسم تقسیم شده تقسیم اول غرض ابتدائی از خلقت جهان که نمایاندن مظاهر حکمت و قدرت و سائر صفات کمالی و به تعبیر قرآن اسماء حسنی است. تقسیم دوم غرض نهائی و آن حصول آگاهی برطاعت و تعبد جامعهی بشریت و ارجمند داشتن دعوت است.
چگونه مطالعهی هستی وادار به اطاعت میکند؟
«تنبیها علی طاعته» معنای فرمانبرداری است یکی از امتیازات دین اسلام و بلکه ادیان آسمانی قبل از تحریف این است که در تمام شئون [243] .
[ صفحه 292]
زندگی انسان از ابتدائیترین [244] حالات انسان گرفته تا پیچیدهترین [245] موضوعات، برنامهی دقیق و وسیعی دارد. پیاده کردن آن برنامه در تمام شئون زندگی اطاعت است ولی تعبد نیست. توضیح آنکه فردی که از آگاهی دل برخوردار است نشانههای حکمت و قدرت عظیم را در سرتاسر آفرینش بچشم دل مطالعه میکند و به این حقیقت پی میبرد که هر اثری برهستی نیروی مؤثر، دلالت میکند و صفات و ویژگی اثر نیز نشان دهنده صفات کمالی مؤثرش میباشد.
علی (ع) میفرماید: «ما الجلیل واللطیف والثقیل والخفیف والقوی الضیعف فی خلقه الا سواء» درشت و لطیف و سبک و نیرومند و ضعیف همه و همه در نشان دادن آثار کمالی ذات علی السویه است... و بعبارت دیگر آنچه در یک بررسی کوتاه بدست میاید این است که اگر از هر موجودی آنچه را که خارج از ذات خویش گرفته باز پس گرفته باز پس بگیریم دیگر از خود هیچ ندارد که با آن بتواند به هستی خویش ادامه بدهد و آنچه از او میماند همچون حلقوم تهی که منتظر مدد است و بس. آری هر موجود ظرفی است برای دریافت ضرورتها [246] و وجودها که اگر لحظهای این بهرهها و توانها به او نرسد دیگر توان ادامهی ذات خود را ندارد. با توجه به چنین مجموعهای نیازها و میان تهی بودنها ضرورت رسیدن نقطهی جوششها و توانها بیک ذات لایتغیر و بینیاز روشن است که «إن إلی ربک المنتهی» [247] بتحقیق آخرین نقطهی نهایت، پروردگار تواست...
[ صفحه 293]
اوست منبع هر حکمت و اصل هر توان و قدرت و رحمت و بالاخره منبع جوشان هر کمال چه حکمت و چه قدرت و چه صفات کمال دیگر مانند علم میباشد.
با در نظر گرفتن این مقدمه کاملا بوضوح اثبات میشود که منبع این همه علم و قدرت و حکمت چگونه میشود برنامهای برای بشر نداشته باشد؟ و اوست که بمقتضای علم و حکمت و در عین حال با رأفت و رحمت میتواند برنامهای را پیریزی کند که ضامن سعادت و خوشبختی دو جهان در تمام ابعاد باشد «ألا یعلم من خلق وهو اللطیف الخبیر» [248] آیا کسی که خود آفریده نمیداند!؟ و اوست که بدقایق حالاتشان آگاه و آشناست... برنامهای که بر این اساس محکم و استوار ترسیم شده که حاوی اصلاح دنیا و عقبی است دیگر هر برنامه دیگری در قبال آن ناقص و یک بعدی است و دست کم همهی ابعاد وجود انسان را در نظر نگرفته است هر چند طرفداران زیادی هم داشته باشد. مولوی درضمن داستانی تفاوت دید انبیاء را با دیگران بسیار عالی مجسم میکند:
نیست آن ینظر بنورالله گزاف
نور ربانی بود گردون شکاف
نیست اندر چشم تو آن نور رو (برو)
هستی اندر حس حیوانی گرو
تو زضعف چشم بینی پیش پا
تو ضعیف و هم ضعیفت پیشوا [249] .
[ صفحه 294]
انسانی که با دل آگاهی به این حقیقت پی برد بالطبع خواهان برنامهای خواهد بود که بوسیلهی انبیاء (ع) از طرف خداوند متعال ارائه شده و آن برنامه را در کارهای شخصی و تربیت اولاد و اصلاح اوضاع اجتماعی و روش همسرداری عملی خواهد شناخت پس بدینسان میبینیم فرمودهی صدیقهی طاهره (ع) کاملا صحیح است که خداوند متعال موجودات را آفرید برای ارائه و اظهار حکمت و قدرت و سائر صفات کمالی تا جامعه بشریت را به اطاعت از فرمان خود در تمام شئون زندگی آگاه سازد.
شرح تعبدا لبریته
اشاره
«تعبدا لبریته».
همانطوریکه گفتیم تعبد بمعنای نهایت خضوع است در زبان فارسی معادل آن پرستش است. لازم به توضیح است که خضوع و کوچکی در برابر افراد نسبت به عظمت آنان فرق میکند. بنابراین نهایت خضوع که درحد پرستش باشد باید فقط در برابر ذات الهی که جامع همهی کمالات است انجام گیرد زیرا آن ذات مقدس همتائی ندارد ناگزیر پرستشی که شایستهی مقام الهی است در برابر هیچ فردی سزاوار نیست و از این معنی به خضوع که همراه بانهایت تسلیم است تعبیر میشود.
این معنی غیر از اطاعت است زیرا اطاعت بمعنی فرمانبرداری است اما تعبد نهایت خضوعی است که در قالب اعمالی مانند نمازهای پنجگانه و روزه و حج و امور مستحبی شکل میگیرد.
در شرح این جمله باید از سر تعبد در اسلام بحث نمود.
[ صفحه 295]
سر تعبد در اسلام
چه بسا بنظر سطحی، منطقی نباشد درجائی که تعبد است دیگر در آن عقل و منطق بکار نمیرود پس چگونه غرض از خلقت و ارائهی قدرت و حکمت بدست آمدن تعبد و حالت خضوع و انقیاد میتواند باشد.
باید دانست که مراد از تعبد و تسلیم در برابر حق متعال و سفیرانی که بر حق از طرف او برای اصلاح احوال جامعه بشریت مبعوث شدهاند، میباشد و این عین منطق است زیرا برگشت این تسلیم و تعبد تسلیم در برابر کمال مطلق و در برابر مصلحت میباشد و اگر درست تأمل شود چارهای جز این تسلیم و تعبد نیست، زیرا بشری که گرفتار امواج غرائز و شهوات و عواطف گوناگون و بویژه دشمنی سرسخت مانند شیطان در سر راهش میباشد، آیا جز اینکه به درگاه حق پناهنده شود و در برابر او تسلیم گردد چارهی دیگری دارد؟
قرآن کریم از شیطان نقل میکند: «ثم لاتینهم من بین أیدیهم و من خلفهم و عن أیمانهم و عن شمائلهم» [250] البته از روبرو و پشت و از طرف راست و طرف چب بر آنان فرو میآیم. کاملا از آیهی شریفه پیداست که شیطان بشر را در محاصرهی خود خواهد آورد و نیز در آیه دیگر میفرماید: «لأقعدن لهم صراطک المستقیم» [251] البته در سر راه مستقیم آنها بکمین نشستهام... امام سجاد (ع) در صحیفهی مبارکه در دعای بیست و پنجم تسلط شیطان را چنین تجسم میکند: «اللهم إنک خلقتنا و أمرتنا و تهیتنا
[ صفحه 296]
ورعبتنا فی ثواب ما امرتنا و رهبتنا عقابه و جعلت لنا عدوا یکیدنا سلطته منا علی ما لم تسلطنا علیه منه اسکنت صدورنا و اجریته مجیری دمائنا لایغفل ان غفلنا و لا ینسی ان نسینا یومنا عقابک و یخوفنا بغیرک ان هممنا بفاحشه شجعنا علیها و ان هممنا بعمل صالح ثبطنا عنه یتعرض لنا بالشهوات و ینصب لنا بالشبهات» بارالها! تو ما را آفریدی و فرمان دادی و از کارهای زشت ما را بازداشتی و ما را بأجر و ثواب که در فرمانبرداری تو هست ترغیب و تشویق نمودی و ما را دشمنی قرار دادی که پیوسته در فریب دادن ما است و او را بر ما مسلط کردی بنحوی که ما را بر او سلطهای نیست و در دلهای ما او را جایش دادی و مانند خون در رگهای ما جریان دارد و بدینسان که در غفلت ما غفلت نمیکند و در فراموشی ما فراموش نمیکند و ما را از عقاب تو ایمن میسازد و از غیر تو میترساند. اگر به گناهی بزرگ قصد کنیم جرأت میدهد و اگر بعملی همت نهیم بشدت ما را باز میدارد و شهوتها را بما جلوه میدهد و شک و شبهه را همچون دام در راه اجرای حق در مقابل ما مینهد... آری بشر در چنین شرایطی زندگی میکند که هرلحظه در خطر هلاکت بسر میبرد. واقعا چاره چیست؟ آیا جز اینستکه بدرگاه حق در همه احوال پناهنده شود و او را در سرنوشت خود حاکم و غالب نماید چاره دیگری دارد؟ و اگر بغیر این راه رود بیشبهه به انواع هلاکت و بیچارگی دچار خواهد شد.
هراجتماع یا فردی بخواهد دچار سرگشتگی و بیچارگی نشود و سعادت خود را بازیابد باید ناگزیر خدا را بر اجتماع و یا وجود خود حاکم بگرداند هر چند آن فرد یا اجتماع از علوم دینی تا چه رسد بعلوم مادی برخوردار باشد و گرنه در گرداب بدبختیها و شقاوتها دچار میشود و امیال و هویهای کور آنان را بورطهی هلاکت میکشد.
این جاست که اسلام فقط راه رهائی را تسلیم و تعبد میداند و مراد
[ صفحه 297]
از تسلیم و تعبد یعنی انسانی که در میان موجودات دیگر از عقل و شعور اختیار برخوردار است در برابر دستورات آسمانی که بوسیلهی انبیاء علیهمالسلام بدون واسطه و یا باواسطه جانشینان بر حق ابلاغ میشود تسلیم شده و با تعبد حالت تسلیم خود را نگهداری نماید و با جان و دل قانون انبیاء را در همه شئون زندگی خود پذیرا باشد و بداند که برنامهی انبیاء برنامهایست که از ناحیهی پروردگار متعال بوسیلهی وحی به انبیاء رسیده و آنان نیز بدون اندک دخل و تصرفی در اختیار جامعهی بشریت قرار دادهاند.
علی (ع) میفرماید: «لأنسبن الاسلام نسبة لاینسبها أحد قبلی، الاسلام هو التسلیم» اسلام را آنچنان تعریف کنم که فردی قبل از من آنرا تعریف نکرده باشد اسلام یعنی تسلیم...
شرح اعزازا لدعوته
متن: «اعزازا لدعوته».
شرح: غرض نهائی سوم، ارجمند ساختن دعوتی است که بوسیله انبیاء علیهمالسلام انجام گرفته است.
وجه ارتباط اظهار قدرت و بیان و یا اثبات حکمت در خلقمت جهان آفرینش با گرامی داشتن دعوت انبیاء آنست که پشت دار و پشتوانه آنها با همه بی یار و یاوری در ابتداء بعثت و دعوت مردم و قیام قشرهای توانمند و به تعبیر قرآن «ملأ» برعلیه انبیاء همانا دلالت معجزاتی است که ثابت میکند انبیاء از طرف پروردگار جهانیان مبعوث شدهاند. باداشتن چنین پشتوانه قوی، مسلم است سرانجام هرگونه مبارزهای علیه آنان جز بدبختی خودشان و عظمت آنان نخواهد بود.
مطالعهی آیات الهی در آفاق و انفس و بیاد آوردن عظمت چنین قدرت مافوق وصف، موجب میشود که انسان دریابد ادیان الهی و از جمله اسلام همه بدستور پروردگار و بمنظور تکامل و سعادت بشر میباشد،
[ صفحه 298]
و انبیاء فرستادهی رب العالمین دارای مقامی بس عزیز و ارجمند هستند. صدیقه طاهره صلوات الله علیها نظر بآنچه که در سورهی ابراهیم آمده، دارند، خداوند متعال مکالمه و مجادلهی و سرسختی مستکبران را در برابر دعوت انبیاء و اعزاز و ارجمند داشتن دعوت را مجسم فرموده است:
«قال الذین کفروا لرسلهم لیخرجنکم من أرضنا أو لتعودن فی ملتنا فأوحی إلیهم ربهم لنهلکن الظالمین ولنسکننکم الأرض من بعدهم» [252] .
کافران به پیامبرانشان گفتند: ما شما را حتما از سرزمین خودمان بیرون میرانیم مگر اینکه دست از دعوت خود برداشته و بدین ما برگردید، آنگاه در برابر تهدید کفار پروردگار به انبیاء وحی کرد (شما اعتنائی باین تهدیدها ننمائید) و ما بدون تردید ستمکاران را پس از فرصتی که دادهایم هلاک خواهیم نمود، و پس از آنان شما را در سرزمین آنان اسکان خواهیم داد...
آری اکثریت انبیاء (ع) اگرچه بظاهر از جلال وپیرایش ظاهری بیبهره بودهاند اما خدای متعال آن چنان شخصیتی بآنان عطا فرمرده بود که هر بینندهی غیر معاند را تحت تأثیر قرار داده و همهی تشکیلات ظاهری را با عظمت روحی خود تحت الشعاع قرار میدادند.
مولای متقیان (ع) در خطبهی قاصعه از عظمت روحی انبیاء چنین یاد میکند:
«ولکن الله سبحانه جعل رسله اولی قوة فی عزائمهم و ضعفة فیما تری الأعین من حالاتهم مع قناعة تملأ القلوب والعیون غنی و خصاصة تملأ الأبصار والأسماع أذئ».
اما خداوند پاک پیامبرانش را صاحبان عزم و ارادهی نیرومند قرار داد.
[ صفحه 299]
با ضعغی که در ظاهر آنها بچشم میخورد ولی همراه باقناعتی است که قلبها و چشمهای آنان را آکنده از بینیازی بزر و زیور و جاه و جلال نموده، و در عین حال با بینیازی ظاهری موجب ناراحتی گوش و چشم بینندگان میگشت. مولوی گوید:
گفت اطفال منند این اولیاء
در غریبی، خرد از کار وکیا
از برای امتحان خوار و یتیم
لیک اندر سرمنم یار و ندیم
پشت دار جمله عصمتهای من
گوئیا هستند خود اجزای من
هان وهان این دلق پوشان منند
صد هزار و اندر هزار و یک تنند
ورنه کی کردی بیک چوبی هنر
موسی فرعون را زیر و زبر
بعد مولوی مقابله با دعوت انبیاء را چنین تجسم میکند:
همچو شه نادان و غافل بدوزیر
پنچه میزد با قدیم ناگزیر
ناگزیر جمله گان حی و قدیر
لایزال ولم یزل خود بصیر
صد هزاران نیزه فرعون را
ورشکست از موسی با یک عصا
صد هزاران طب جالینوس بود
پیش عیسی و دمش افسوس بود
صد هزاران دفتر اشعار بود
پیش حرف امی اش عار بود
با چنان غالب خداوندی کسی
چون نمیرد گر نباشد او خسی
شرح ثم جعل الثواب علی طاعته
اشاره
متن: «ثم جعل الثواب علی طاعته، و وضع العقاب علی معصیته ذیادة لعباده عن نقمته، و حیاشة لهم الی جنته».
شرح: سپس ثواب را بر طاعت و عقاب را بر معصیت خویش قرار داد تا اینکه بندگان خود را از غضب و خشم خود باز دارد و به وعدهی بهشت نزدیک گرداند.
البته مراد از قرار دادن ثواب بر طاعت و عقاب را بر معصیت در صورت اطلاع دادن به جامعه انسانی است بنحوی که راه عذری براحدی نباشد و به تعبیر قرآن: «بلاغ مبین»، رساندن آشکار و بیابهام،
[ صفحه 300]
باشد. زیرا در این صورت بلاغ و رساندن است که شخص عاقل کاملا خود را گوش بفرمان الهی میسازد و از آنچه نهی فرموده باز میدارد تا بدینسان از عذاب و شکنجه رهائی یافته و به ثواب دائمی نائل آید.
برای نمونه، دو آیه را در نمایاندن ثواب و شکنجه و عذاب بیان میداریم که یادگار نبوت اشاره بآنها میفرماید:
«فلا تعلم نفس ما اخفی لهم من قرة أعین جزاء بما کانوا یعملون» [253] .
هرنفسی هرقدر با علم و معرفت و کمال باشد نمیداند چه چیزی برای آنان از روشنی چشم و مسرت آماده شده تا پاداش عمل آنان باشد.
در مورد شکنجه و عذاب میفرماید:
«کلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودا غیرها لتذوقوا العذاب» [254] .
هروقتی پوستهای- گناهکاران و سرکشان- از احساس عذاب افتاد ما آنها را از نو پوست دیگری جای گزین میکنیم تا عذاب را بچشند.
بحث فلسفی
دانشمندان اسلامی را در پاداش و کیفر اعمال عقائد گوناگونی هست. مناسب است در این مقام بنحو اختصار بحث کنیم.
گروهی معتقد هستند که میان عمل و پاداش ارتباط واقعی و تکوینی نیست و بلکه مانند پاداشها و کیفرهای دنیا تابع مقررات و از سنخ آنها میباشد یعنی چنانچه در این جهان اختیاردار کار در برابر عمل نیکی جائزه قرار میدهد و در برابر اعمال خلاف قانون توبیخ و شکنجه قرار میدهد و میان آنها ارتباط واقعی نبوده و بلکه ارتباط
[ صفحه 301]
جعلی و قراردادی است در ثواب و عقاب الهی نیز بدین منوال است.
گروهی دیگر از جمله ملاصدرا و شاگردانش معتقد هستند تمام کیفرها و پاداشها مخلوق نفس آدمی است یعنی روح آدمی آنها را در نشاءة آخرت خود باذن الله خلق میکند.
توضیح: هرعملی که از انسان سر میزند صورتی در نفمس آدمی ایجاد میکند و این صورت بتدریج ملکه نفس شده و جنبه خلاقیت پیدا میکند بنحویکه خود بدون رویه خلاق صورتها میشود و صدها نمونه از آن در این جهان مشهود است. مثلا در کار و هنر در آغاز با هزار ترس و لرز انجام میگیرد و پس از تکرار ملکه شده و نفس مالک وخلاق صورتهای عمل میگردد، و در آخرت نیز کارهای نیکی که انسان انجام داده ملکه نفس شده و با آن خو گرفته صورتی مناسب خویش از نعمت و عذاب ایجاد میکند، مردمان نیکو و صالح در این جهان با یک سلسله افکار و تصورات نیکو سر و کار دارند و افراد ناپاک غرق در افکار پلید و تصورات نابجای خود میباشند این ملکات در برزخ و روز رستاخیز نعمتها و شکنجهها را میآفرینند و به عبارت دیگر آنچه دربارهی بهشت و شکنجههای دوزخ میخوانیم ماورای مخلوقات صفات و ملکات بد و خوب انسان چیز دیگری نیست.
تحقیق آنست که بیان دوم با عقیدهی قطعی که بهشت و دوزخ هر دو آفریده شده و در آنها انواع نعمتها و شکنجهها است مخالف است و در روایات و ادعیه معتبره مانند صحیفهی مبارکهی سجادیه خارج از حد حصر است که هر متتبعی بآسانی بآن دست مییابد و تأویل همهی آنها مسلما خلاف ظواهر و بلکه صریح آنها میباشد و بقول علامه مجلسی رضواناللهتعالی علیه وحشرنا معه در رد سنخ این تأویلات فرموده: جرأة علی الله سبحانه، جسارت بساحت قدس ربوبی است. و بلکه
[ صفحه 302]
آنچه از جمیع میان آیات و روایات بنظر میآید مراد از یافتن عمل همان است که در اصطلاح معمولی است هرکس عمل خود را خواهد دید یعنی بازده و نتیجه عمل خود را، پس بنابراین چنین نتیجه میگیریم که نعمتها و شکنجههای اخروی آماده است نه اینکه نفس آنها را میآفریند.
البته ربط دقیقی میان اعمال و کیفیات نفس و حالات اخروی هست. امام سجاد علیهالسلام میفرماید:
«حمدا ایضیء لنا به ظلمات البرزخ».
آنچنان ستایشی که بوسیله آن تاریکهای برزخ روشن گردد.
پس اعمال ما صورتی در ظاهر دارد و یک پیوند با صورت دیگر در آخرت دارد مانند حصول نور برای مؤمنان در آخرت که صورت اخروی عمل است، و در برزخ و روز رستاخیز عمل ما پس از دگرگونیها در شکل اخروی جلوه میکند و موجب آرامش و راحتی عامل و یا آزار وی میگردد. و تمام اعمال انسان بصورت منشوری ارائه شده و به اعمال خود واقف میشود.
در دعای موسوم به حزین در تعقیبات بعد از نماز شب چنین آمده:
«ارحمنی یوم آتیک فردا شاخصا إلیک بصری مقلدا عملی».
بارالها! رحم کن در روزیکه تک و تنها بسوی تو میآیم، چشم دوخته بسوی تو، عمل من آویزهی گردنم میباشد.
اللهم ارحمنا بجاه محمد و آله الطاهرین.
[ صفحه 305]