خلاصه یکی از عادتهای مرسوم و معمول ساختن تمثال بزرگان تاریخ در گذشته بشریت بوده خواه بزرگ دینی باشد یا ملی و یا اجتماعی و یا خانواده و اکنون در بت خانههای موجود زمان ما تمثال بزرگان دینی مانند بودا وعده زیادی از شخصیتهای برهمائی محفوظ و مورد پرستش است. واین عمل آنان دلیل آنست که مرگ
[ صفحه 161]
را نیستی مطلق نمیدانستند و همچنان بزندگی روح آنها معتقد بودند که همان عنایت حال زندگی را داراست و بلکه بعد از برداشته شدن حجاب تن شدت وجودی و قوت اراده پیدا کردهاند قرآن کریم از فرعون زمان موسی علیهالسلام نقل میکند: «وقال الملأمن قوم فرعون اتذر موسی و قومه لیفسدوا فی الأرض و یذرک و آلهتک» [121] اشراف و بزرگان فرعونیان به فرعون گفتند که تو موسی و قومش را همچنان واگذاشتی در روی زمین تباهی نمایند!؟ و از پرستش تو و خدایانی که تو آنها را میپرستی سرباز زنند؟
از این آیه معلوم میشود با اینکه خود فرعون مورد پرستش بوده با همهی این احوال بتهائی را پرستش میکرده است.
رب النوع
با اینکه جامعهی بشریت در ساختن تمثال بزرگان اجتماع خواه بصورت رهبر مادی و یا سیاسی و یا زمامداران دینی جدیت داشت و تا مرحله پرستش آنها رسید، تمثالی از آفریدگار درست نکرد. زیرا اجتماعات بشری به تعلیم انبیاء علیهمالسلام تاحدی بدست آورده بودند که خدای جهان بالاتر از قیاس و گمان است باین جهت ساختن تمثال از ذات احدیت درست نیست و بلکه بت پرستان برای نمودار ساختن آثار تدبیر او که تا حدی میتوان درک کرد به ساختن بت و تمثال اقدام کردند. جمعیتهای بشری که بمناسبت احتیاجات ضروری به نمودار ساختن آن به تدبیر مخصوص دست زدند و خدای
[ صفحه 162]
واحد را با پرستش بت مخصوص که نمودار تدبیر خاصی بود عبادت میکردند. مثلا بشر که برای بزرگان ملی و اجتماعی و دینی خویش مجسمه درست کرده آنها را در طی قرون پرستش نمود دفعة آگاه شد خوب است برای آفریدگار نیز مجسمه ساخته شود اما خدائی که از قیاس و گمان و وهم برتر است چگونه میتوان مجسمه او را درست کرد؟ به ناچار از ساختن مجسمه برای ذات آفریدگار دست برداشته بفکر نمودار ساختن یکی از جهات تدبیر وی افتادند و خدا را بوسیلهی همان چیزیکه با دست خود فراهم کرده بودند و یک قسمت از تدبیرات جهان را باعتقاد باطل بآن واگذاشته بودند پرستیدند مثلا مردم ساحل نشین دریاها را میپرستیدند تا در نتیجه برکات و فائده دریاها بآنها ارزانی شده و از آفات و شرور دریا و طوفان و طغیان در امان باشند.
و یا صحرانشینان، مدبر صحراها و سلحشوران مدبر جنگها را پرستش میکردند باین ترتیب هرکسی و هر جمعی آن مدبر را عبادت میکرد که منافع وی بآن بستگی داشت و بر حسب مرور زمان هر کسی مطابق سلیقه و ذوق خویش صورتی برای خدای انتخابی خود از ماده که در اختیار داشت مانند فلزات یا چوب، خدا درست میکرد و در برابر او قربانی میکرد و بالاخره عدم انضباط در انتخاب خدایان کار را بهرج و مرج رسانید. آنچه که تقریبا مورد اتفاق اکثریت بت پرستان مینماید آنست که این بتها را واسطهها و شفیعان درگاه الهی میدانستند تا بآن وسیله جلب خیر و دفع شر گردد و چه بسا بعضی از نادانها آنچه را که بت درست کرده بودند آنرا مستقلا در برابر خدای متعال، خدا میدانستند و بعضی دیگر با اینکه آنها را واسطه میدانستند آنها را بهتر و کاملتر از خدا فرض میکردند چنانکه
[ صفحه 163]
قرآن نقل میکند: «فما کان لشرکائهم فلا یصل إلی الله وما کان لله فهو یصل إلی شرکائهم» [122] بهرهای را که برای شریکان خدا از قربانی قائل بودند بخدا نمیرسید اما آنچه بهرهی خدا بود شریکان را در آن نصیب بود. بعضی- ملائکه را میپرستیدند و برخی ستارگان ثابت مانند شعری، و عده دیگر ستارهای دیگر را میپرستیدند چیزیکه هست هر یک از این تودهها چیزی را که پرستش میکردند برای آن مثالی درست میکردند و آنرا قبله خود میساختند زیرا پیش خود میگفتند که خدایان مانند ارباب انواع منزه از دارا بودن صورت هستند و تا در جائی ثابت باشند و توجه به آنها مشکل است. بنابراین در پرستش لازم است چیزی را نماینده و صنم او قرار داد.
عرب قبل از اسلام
اکثریت ساکنان جزیرةالعرب قبل از اسلام و در عهد جاهلیت دور از هرگونه تمدن بودند. مولای متقیان علیهالسلام در تشریح اوضاع عرب قبل از طلوع اسلام میفرماید.
«ان الله بعث محمدا صلی الله علیه و آله نذیرا للعالمین وأمینا علی التنزیل وأنتم- معشرالعرب- علی شر دین! وفی شردار منیخون بین حجارة خشن و حیات صم تشربون الکدر و تأکلون الجشب وتسفکون دماءکم وتقطعون أرحامکم الأصنام فیکم منصوبة والآثام بکم معصوبة»
خدای متعال محمد صلی الله علیه و آله را برانگیخت بیم دهندهی جهانیان و امین بر تنزیل خود (قرآن) و شما ملت عرب در بدترین آئین!
[ صفحه 164]
و سرسخت ترین زمین بسر میبردید در میان سنگلاخهای ناهموار و مارهای سمی خطرناک نه از آبهای صاف مینوشیدید و نه از آذوقه متناسب استفاده میکردید شغلی جز خونریزی و گسستن پیوند خویشاوندی نداشتید، بتها در میان شما (قبیلهها) بر پا بود.
بطور خلاصه عرب دور از هرگونه تمدن بود و اگر در گوشهای اثری از تمدن مانند دولت یمن بچشم میخورد آن نیز آمیخته بطبع صحرانشینی و خشونت بود و چنین خوئی هرگز اجازه نمیدهد که تمدن برپا کنند و هرچه داشتند اقتباس از ملل نیرومند دیگر: ایران، روم، مصر، حبشه و هندوستان بود.
نیاکان عرب
در زبان تاریخ نویسان از نیاکان عرب به عرب عاربه، یا عرب بائده (منقرض شده) تعبیر میشود که عاد و ثمود و قوم هود و صالح از آنها بودند عرب باقیه، دو تیره بودند «قحطان»، عربهای ساکن یمن و مجاورانش که نسبت آنها به قحطان میرسید و اسماعیلیه یا عدنان ساکنان سرزمین مجاور ونجد که در مرکز جزیرةالعرب سکنی داشتند و نسبت آنها باسمعیل فرزند ابراهیم علیهالسلام از هاجر میرسد و آنها را مضری ومعدی میگویند.
توضیح آنکه ابراهیم علیهالسلام فرزندش اسماعیل علیهالسلام را در حجاز سکنی داد و آن سرزمین به تعبیر قرآن: «واد غیر ذی زرع» صحرای خشک بیآب و علف بود و قبلا قبیلهای بنام جرهم در آنجا سکونت داشتند هاجر و فرزندش را در آنجا سکنی داد، تا اسماعیل علیهالسلام بسرحد رشد رسید و شهر مکه را بنا نمود بامر پروردگار
[ صفحه 165]
ابراهیم بمساعدت فرزندش کعبه را بنا نهاد و مردم عرب را بتوحید و یکتاپرستی دعوت کرد حجاز و سرزمینهای مجاور دعوت آن حضرت را قبول نمودند. آن حضرت (ع) پایه فریضهی بجا آوردن حج را گذاشت چنانکه در قرآن کریم نقل میکند: «ؤأذن فی الناس بالحج» [123] بجا آوردن فریضه حج را در میان مردم اعلام دار.
روابط جرهم با خاندان اسماعیل بهم خورد و جنگهائی در میان فرزندان اسماعیل (ع) وجرهم درگرفت و پس از زدوخوردها فرزندان اسماعیل پیروز شدند و قبیلهی جرهم را از سرزمین حجاز راندند. و مردی بنام عمرو بن الحی فرمانروای مکه و اطراف گردید. تا او را بیماری درگرفت وی را گفتند در بلقا از سرزمین شام چشمهی آب گرمیاست که شفابخش بیماری است، عمرو بقصد معالجه بسمت شام عزیمت نمود و در اثر آبتنی در آن چشمه بهبودی یافت. دید مردم شام بتها را میپرستند وی که از سرزمین توحید مهاجرت کرده بود پرسید که این چه عملی است؟ گفتند که اینها مجسمه اجرام علوی است که در اوضاع و حوادثی که در روی زمین رخ میدهد موثر هستند و هم پیکرهی مردان عالی قدری هستند که ما از آنها یاری میجوئیم و آنها نیز ما را یاری مینمایند چنانکه وقتی خشکسالی میشود با استمداد از آنها باران فرو میریزد. عمرو بسختی تحت تأثیر قرار گرفت. و یکی از آن پیکرهها را از آنها درخواست نمود تا بهمانگونه خوشبختی که آنان برخوردار هستند برسد. آنان هم هبل واساف و نائله را بوی بخشیدند و عمرو در مراجعت هبل را بر بام کعبه قرار داد.
مردم را به پرستش آنها دعوت کرد و به ترویج بت پرستی همت
[ صفحه 166]
گماشت در اثر نفوذی که در آن سرزمین داشت مردم یکتاپرست حجاز بآئین شرک و بت پرستی گرویدند و چون از خاندان ابراهیم بودند خود را- حنفاء مینامیدند. و پس از این ماجرا توحید و حنفاء اسمی بدون مسمی باقی ماند و شاید روی همین جهت است قرآن کریم با اصرار تمام دین توحید و یگانه پرستی را که مخالف بت پرستی است حنیف و حنفاء مینامد.
جهت گرایش شدید عرب به بت پرستی
آنچه عرب را بشدت به پرستیدن بت نزدیک مینمود آن بود که کعبه مشرفه را محبوبیت و موقعیتی خاص در میان ملل مختلف یهود، نصاری، مجوس، و بت پرستان دیگر بود. مسافری از شهر مکه مراجعت نمینمود مگر اینکه از سنگهای مکه چند قطعه برای تبرک با خود همراه میبرد و همانرا مورد ستایش قرار میداد و برگرد او طواف میکرد و همین کار بتدریج بمرحلهی پرستش میرسید. این جهات سبب شد در ملت عرب جاهلیت قبل از اسلام بت پرستی بصورتهای مختلف شایع گردد. و معدودی از بتها معروفتر از دیگر آنها بود که نام آنها را میآوریم: 1- هبل. 2- اساف. 3- نائله. 4 و 5- لات و عزی. 6- مناة. 7- ودّ. 8. سواع. 9- یغوث. 10- یعوق. 11- نسر که این پنج بت اخیر را قرآن به قوم نوح نسبت میدهد.
در کافی از امام صادق علیهالسلام روایت کرده که فرمودند- محل یغوث در برابر درب کعبه جای داشت یعوق در طرف راست و نسر در سمت چپ.
و در روایت دیگر وارد شده که اساف و نائله در فراز کوه صفا و مروه
[ صفحه 167]
بود. و در تفسیر علی بن ابراهیم قمی وارد شده که: 1-ودّ متعلق به کلب. 2- سواع، بت قبیله هذیل. یغوث مال قبیله مراد. یعوق مال همدان. نسر متعلق به قبیله حصین بود. با همهی این؟ یادگارهائی از سنت ابراهیم علیهالسلام وجود داشت مانند ختنه و زیارت حج، اما آمیخته بر سوم بت پرستی، مانند مالیدن بدن بدور کعبه و طواف عریان و لبیک گفتن تا حدی شبیه دستور اسلام معمول بود. این بود خلامهای از اوضاع جاهلیت