همهی حمد و ستایش مخصوص ذات الهی است
در (فن اصول فقه) ثابت شده است که الف ولام که برجنس و صنف وارد میشود مانند الرجل والماء والانسان برای آنست که خود صنف رجل و یاماء را در تحت لحاظ حرفی قرار میدهد باین معنا که-الف ولام- حرفی است که خود طبیعت را میرساند بدون چیز زائد- حتی بدون جهت شمول و عموم و عهد ذکری- مورد لحاظ حرفی واقع شده است و استغراق افراد و یا عهد ذکری و خارجی همه احتیاج بقرینه دارد زیرا خارج از ملاحظهی خود طبیعت است. بنابراین در این جمله اسمیه الحمد لله- طبیعت حمد و ستایش بدون ملاحظهی چیز دیگر، حتی شمول افراد مورد ملاحظه قرار گرفته و ثابت بذات احدیت- الله- شده است و مثل اینست که بجای الحمد لله گفته شود: (طبیعة الحمد یختص للذات الجامع اله الکمالات) طبیعت حمد مخصوص ذات جامع کمالات است. در حالیکه ستایش برای غیر ذات اقدس الهی فراوان است. پس چگونه میتوان گفت برگشت تمام حمدها به حق متعال است؟ میتوان این موضوع را به چند وجه بیان نمود:
1- کسی که یک چیز خواه، نیکی آن اختیاری باشد و خواه غیر اختیاری باشد، ستایش کند در حقیقت ستایش کمال کرده است. نه ستایشی در مقابل کمال محدود آن چیز بلکه در مقابل خود کمال. زیرا ستایش کمال محدود معنای نقص و سلبی است و قابل ستایش نیست مثلا کمال کل از جهت رنگ آمیزی و عطر دلاویز آن میباشد. اما نه از جهتی که کمال دیگر رنگها و عطرها را فاقد است. لذا اگر در عین اینکه واجد همان کمال رنگی است کمال رنگی، دیگری هم
[ صفحه 47]
میداشت بطور مسلم دائرهی ستایش بیشتر میشد و مثلا در صورت داشتن رنگ و عطر مخصوص در تعریف آن میگفتیم: گل خوبی است. و حال که واجد کمال بیشتری است، میگوئیم گل بسیار خوبی است. پس باطن همهی حمد و ستایشها، حمد و ستایش صرف الکمال (نیکی و زیبائی محض) میباشد. در جای دیگر چنین نوشتهام «ستایشگر بهنگام حمد فقط خود کمال را متذکر است نه کمالی که آمیخته به نقصان است. پس اگر فردی از مشاهدهی زیبائی گل به شگفت آید: اگر بر باغ سرسبز خرمی داخل شود و یا به سرچشمهی کمال اتصال یابد حال او چگونه خواهد بوده!؟ [27]
باده درد آلودمان مجنون کند
صاف اگر باشد ندانم چون کند!؟
ازطلب خویش کس آگاه نیست
ورنه که جویندهی این راه نیست
در طلب هرچه بسر میبری
آن طلب اوست اگر بنگری
2- در کتاب بیان [28] میفرماید: فئ کل یعمل علی شاکلته [29] بگو هرکسی برطبق سرشت و نیت خود عمل را انجام میدهد- به حکم این آیهی شریفه حسن و کمال فعل تابع حسن و کمال فاعل میباشد، هر اندازه فاعل و انگیزه فعل کاملتر باشد بهمان درجه نیکی فعل بیشتر و کمال آن زیادتر است. بعد از این مقدمه میگوئیم که ذات مقدس احدیت منزه از هر نقصان است و مبدء کمال و حسن است و بنابراین لازمهاش آنست که فعلش در اعلی درجهی حسن و کمال باشد، و اما غیر او از ممکنات ذاتا ناقص و محدود و مشوب به نقصان است پس
[ صفحه 48]
فعل او هم بحکم- سنخیت فعل و فاعل- از یک و یا چند نقصان خالی نخواهد بود. بنابراین مستحق حمد و ستایش، خداوند متعال است که جامع کمالات میباشد و ممتنع است که دیگری مستحق حمد گردد، و لذا موضوع استحقاق در کلمهی مبارکهی- الحمد لله- در خود الله قرار داده شده که علم به ذات مقدسش جامع کمالات است تا اشاره بجهت و علت حکم باستحقاق باشد. باین معنا که نفرمود الحمد للکریم و یا الحمد للرحیم که اشاره بیک جهت کمال است. ولی لفظ الله تمام کمالات را در بردارد. و نیز دلیل بر این معنا روایتی است از امام صادق (ع) امام فرمود: استری از پدرم (ع) گم شد. پدرم فرمود اگر این حیوان پیدا شد و خدا آنرا بمن رد فرمود خدا را بستایشهائی یاد خواهم کرد که مورد رضایت الهی واقع شود. کمی نگذشت که استر را بازین و لجام آوردند و سپس پدرم سوار حیوان شد و لباسهای خود را جمع نمود و فرمود: الحمد لله. دیگر چیزی نگفت! بعد فرمود چیزی را (ازستایش) ترک و فرو گذار ننمودم و همهی ستایشها و انواع آنرا مخصوص ذات احدیت قرار دادم و هیچ قسمی از حمد نیست مگر اینکه داخل در این حمد میباشد. و نیز در روایت دیگر وارد شده است: هیچ نعمتی را چه بزرگ و چه کوچک، خداوند به بندهای از بندگانش ارزانی نداشت مگر اینکه او در مقام سپاس گفت: الحمد لله- و حق سپاسگزاری را انجام داد. و از این دو روایت استفاده میشود که حمد مختص ذات احدیت است زیرا در روایت اولی امام(ع) فرمود همهی انواع ستایشها را بخدا نمودم و هیچ حمدی نماند مگر اینکه کلمه الحمد لله آنرا فرا گرفت و در دومی نیز با کلمه الحمد لله حق سپاسگزاری و شکر ادا شده است.
آنچه بنظر میآید این بیان تمام نیست زیرا مدعای ما اینست که
[ صفحه 49]
طبیعت و جنس حمد مخصوص ذات احدیت است باین معنی که هر حمد و ستایشی که از دیگری در مقابل عمل نیکی صادر میشود آنهم مخصوص خدا است. ولی بیان فوق بیشتر از اینکه مرتبهی شامخی از حمد را که ذات اقدس الهی استحقاق دارد محال است دیگری استحقاق داشته باشد نمیرساند و این موضوع مسلم است اما دعوی ما را که هر ستایشی در برابر هر فعل نیک اختیاری مخصوص خدا است اثبات نمیکند. و اما روایت اولی این مقدار را اثبات میکند که با این جمله الحمد لله همهی ستایشها انجام شده است از این جهت که ذات باریتعالی مرتبهای از حمد را مستحق است که ممتنع است دیگران مستحق آن باشند پس حمد در مرتبهی خاصی مخصوص خدا است نه طبیعت حمد. یعنی تمام حمدها در مراتب طولی (حمد در مرتبه خاص و سپس در مرتبه عمومی که به غیر حق تعالی ممتنع نباشد) اختصاص بذات احدیت دارد. و نیز روایت دومی هم ظاهرش عبارت از آنست که با این جمله (الحمد لله) حق شکر ادا شده یعنی طبیعت و جنس حمد مخصوص خدا است و آنهم بجهت شایستگی خدا به مرتبهای از حمد که ممتنع است ممکنات آن شایستگی را داشته باشند و همان ایراد اولی پیش میآید. 3- حکما گفتهاند هر موجودی دو کمال را دارا است. کمال اول و کمال دوم. مراد از کمال اول عبارت است از افاضهی وجود و هستی به تمام موجودات. کمال دوم بعد از وجود و خلقت عبارت است از هدایت خاص و غریزی هر موجودی به کارهائی که در تکمیل خلقت خاص وی لازم است و اگر هدایت غریزی نباشد بکمال خاص خود نرسیده تباه خواهد شد.
[ صفحه 50]
لذا در قرآن کریم فرمود: الذی أعطی کل شیء خلقه ثم هدی [30] پروردگار متعالی که خلقت همه چیز را نیکو کرد و سپس بآنچه لازم دوام و بقاء زندگی اوست هدایت فرمود- مانند هدایت حیوانات و حتی حشرات بآنچه که در زندگی لازم دارند و منافع و ضررهای خود را تشخیص میدهند و بهدایت غریزی آنچه منفعت است بسوی خود جلب و آنچه ضرر است ازخود دور مینمایند. و بدیهی است که همهی اینها از ناحیهی پروردگار متعال است. میماند کارهای نیکی که به طور اختیار از افراد سرمیزند مانند خدمات اجتماعی که همه از آنها بهرهمند میشوند. اگرچه در این مورد صحیح است خود شخص نیکوکار را ستایش نمائیم اما در عین اختیاری بودن عمل منتهی میشود بمسبب الاسباب جلت قدرته. زیرا پر واضح است تا توفیق ربانی و هدایت خاص او یار و مددکار نباشد شخص را آن قدرت نخواهد بود که عمل خیر از او اختیارا صادر گردد. پس اگر این فرد را ستایش کنیم چون سررشته کارها بدست توانای قادر متعالی است که آن شخص را موفق بکار خیر نموده و چنانچه توفیق همراهی نمیکرد محال بود از او چنین کار خیری صادر شود؟ لذا برگشت ستایش هرکسی که خیری را بطور اختیار انجام میدهد بذات کبریائی خواهد بود. پس بدین بیان صحیح است که گفته شود: جنس حمد مخصوص ذات احدیت است.
4- سید استاد حکیم بارع آقای طباطبائی رحمة الله علیه در تفسیر نفیس (المیزان) مینویسند: بعد از اینکه میفرمایند (ال) در الحمدلله جنس و یا استغراق است. خلاصه آن که، همه چیز بدون استثناء
[ صفحه 51]
مخلوق خدا است و چون همهی مخلوقات پدیدهی او است نیکو و حسن است. و از طرفی خلقت هم در کمال اختیار و بدون جبر و قهر میباشد، پس چنین نتیجه میگیریم تمام افعالی که از انسان بطور اختیار واقع میشود همه از ناحیهی حق متعال صادر شده است، چون یکی از مخلوقات خداوند سبحان اینست که انسان عمل نیکو را با اختیار خود انجام میدهد پس برگشت هر ستایشی بخداوند متعال است و هیچ ستایشی صادر نمیشود مگر اینکه در حقیقت از او صادر شده آنگاه سید استاد تمام این مطالب را از آیات استشهاد میفرمایند:
اما اینکه همه چیز مخلوق خدا است در آیهی شریفه میفرماید: ذلکم الله ربکم خالق کل شیء [31] - این خدا پروردگار شما پدید آورنده هر چیز است- واما اینکه همهی مخلوقات نیکو و حسن است، در آیه دیگر میفرماید: الدی أحسن کل شیء خلقه [32] - مفهوم این آیه شریفه اینست که هر چیز از او جل شأنه صادر شده نیکو و زیبا است پس بنابراین نیکوئی و زیبائی دائر مدار خلقت است: مخلوقی نیست مگر اینکه نیکوست، چون احسان اوست و هیچ نیکی و زیبائی نیست مگر اینکه منسوب باو و مخلوق او میباشد. واما اینکه همهی مخلوقات در کمال اختیار از او صادر شده صریح آیه شریفه است: هوالله الواحد القهار عنت له الوجوه للحی القیوم [33] اوست خدای یگانه، کردگار قهار، و همهی صورتها در برابر قدرت حی قیوم او خاضع میباشد. خدای متعال میفرماید: او قهار (بسیار چیرهی) بر همهی قاهران است پس کیست که بتواند او را مقهور و مجبور سازد؟ و خلقت او از راه کمال اختیار است، بنابراین
[ صفحه 52]
هر کار نیک و زیبائی فقط با کمال اختیار و آگاهی از او صادر میگردد و نتیجه عبارت از اینست که ذات متعال فاعل حقیقی هر کار نیکی است که از کسی صادر میگردد پس هیچ ستایشی از کسی برای کار خیر صادر نمیشود مگر اینکه- حقیقت آن- بخدای متعال برمیگردد.
اصلی که استاد فرمودهاند صحیح و متین است اما استشهاد بآیات خالی از نظر نیست زیرا ظاهر از: خالق کل شیء موجوداتی است که بالاستقلال وجود دارند مانند خلقت آسمان و زمین و آنچه که در آنها میباشد و این آیه در مقابل مشرکین است که مخلوقات از قبیل سنگ و چوب را میپرستیدند: «قل أرونی ماذا خلفوا من السماوات والأرض [34] - ای پیامبر بگو (آنچه که شما میپرستید) بمن نشان دهید چه چیزی از آسمان و زمین را آفریدهاند!؟- و نیز آیه (الذی أحسن...) احسان خلق هم از این قرار است.
و مراد از آیه: عنت له الوجوه... خضوع اضطراری در قیامت است که فایدهای بحال خاضع نمیبخشد و لذا در بقیهی آیه فرمود: قد خاب من عمل ظلما- کسی که ظلم میکند حتما ناکام است- و چون در وقتش میبایست خضوع کند و تسلیم نشده است و ستم ورزی کرده اکنون ستمگر است. و باید از آیه ثابت شود که خضوع تکوینی است تا شاهد مقدمات باشد در هر حال اصل موضوع به براهین عقلی ثابت است.
[ صفحه 53]