پس از انقراض بنیامیه دور خلافت به بنیالعباس رسید اولین خلیفه عباسی ابوالعباس سفاح آنرا بعبدالله بن الحسن بن الحسن ابن علی بن ابیطالب (ع) برگرداند. باز منصور دوانیقی آنرا از او پس گرفت. مهدی عباسی آنرا برگرداند موسی بن المهدی دوباره آنرا قبض نمود و در دست خلفای عباسی بود تا در خلافت مأمون مجددا بفاطمیین برگردانده شد. در سال 210 مأمون نامهای بفرماندارش قشم بن جعفر بمدینه نوشت: «امیرالمؤمنین (مأمون) بمنزلت و موقعیتی که در دین خدا دارد و منصب خلافتی که از رسول اکرم (ص) و خویشاوندی که با او دارد سزاوارترین افراد است که سنت او را تعقیب کند، و عطیه و صدقهای که بفردی نموده است بصاحبش برساند. پر واضح است که رسول اکرم (ص) فدک را بفاطمه (ع) بخشیده و هیچ یک از خاندان اهلبیت را در این امر اختلافی نیست، امیرالمؤمنین را تصمیم آن شد که فدک را بورثه فاطمه سلاماللهعلیها رد کند، و در این کار جز تقرب بخداوند متعال و رسول اکرم (ص) و برپا داشتن حق، و عدالت گستری نظری نیست. لذا فرمان داد که فدک رسما ملک ورثه آنحضرت و در دفترهای دیوان رسمی دولتی ثبت شود. چنانکه در موسم حج منادی طبق معمول سنواتی پس از رحلت رسول اکرم (ص) بدادخواهی افرادی که ادعای بخشش و یا وعده اصلاح به آنها داده شده برحسب خواستهی آنها رسیدگی میشود، فاطمه علیهاسلام اولی و احق است که ادعایش مورد تصدیق واقع گردد. امیرالمؤمنین بکاردار خود در مدینه بنام مبارک طبری فرمان داد که فدک را بورثه فاطمه (ع) با تمام حدود و آنچه که در آن سرزمین هست با همهی حقوق و عایدات از غلات و غیره رد نماید و آنرا به محمد بن یحیی الحسین بن زید بن علی بن
[ صفحه 26]
الحسین (ع) و محمد بن عبدالله بن الحسن بن بن علی بن الحسین (ع) که متولی از طرف امیرالمؤمنین هستند تسلیم کند. این تصمیم امیرالمؤمنین را بدان و آنرا بهمهی اطرافیان و خواص اعلام دار، و بهمان روش که با مبارک طبری رفتار میکردی با این دو نفر محمد بن یحیی و محمد بن عبدالله رفتار نما و در تعمیر و آبادانی و زیادتی عوائد فدک آنچه لازمهی مساعدت است نسبت به آنان انجام بده. والسلام».
در زمان متوکل فدک مجددا از دست بنیفاطمه گرفته شد و وی آنرا قطیعه عبدالله بن عمر البازیار کرد. و در فدک یازده اصله درخت خرما بود که رسول اکرم (ص) آنها را با دست مبارک خود کاشته بود. عبدالله بن عمر کسی را بنام بشران بن ابی امیه ثقفی را بمدینه روانه کرد تا آن درختها را قطع کند. او هم مأموریت نحس خود را انجام داد و در مراجعت فلج شد.
از این تاریخ مختصر و با مطالعه در خطبه و مذاکراتی که میان صدیقه طاهره (ع) و خلیفه رد و بدل شده است استفاده میشود که آنچه بعض خیال میکنند که فدک دهکده و یا مزرعهی کوچکی که فقط کفاف مخارج سالانه اهلبیت را میکرده است، نبوده، بلکه یکی از مهمترین مستغلات حاصل خیز بود. زیرا زمینی که حاصل اندک و غیر مهمی داشته باشد چگونه جز اموال عمومی و ثروت ملی اعلام میشود مخصوصا در وقتی که بمناسبت رحلت رسول اکرم (ص) احتمال حملهی دشمنان دین بحوزه اسلام میرفت و میبایست دولت اسلامی سپاه مجهزی داشته باشد. علاوه بر این از جواب خلیفه که گفت: «ان هذا المال لم یکن للنبی صلی الله علیه و آله و سلم وانما کان مالا من اموال المسلمین یحمل النبی به الرجال و ینفقه فی سبیل الله -این مال ملک
[ صفحه 27]
رسول اکرم (ص) نبود بلکه از اموال عمومی مسلمانها است که رسول با آن مخارج عدهای را میداد و در راه خدا انفاق مینمود بخوبی وضع فدک روشن میشود. و باز از هر دو مهمتر تقسیمی است که معاویه میان سه نفر یزید، مروان، عمربن عثمان انجام داد. بدیهی است مزرعهای که با زحمت از آن مخارج یک سالهی خانوادهای تامین شود چگونه قابل بخشش میان سه نفر از شخصیتها که هر یک در زمان خود از ثروتمندان بودند خواهد بود؟!
بنابر این جای هیچگونه استبعاد نیست که آنچه سید بن طاوس رضواناللهعلیه در کتاب نفیس (کشف المحجة لثمرة المهجة) [17] نقل کرده راست باشد: و کان دخلها فی روایة الشیخ عبدالله بن حماد الانصاری اربعة و عشرین الف دینار فی کل سنة- عایدات فدک در هر سال بر حسب نقل شیخ عبدالله حماد انصاری بیست و چهار هزار دینار! بوده است.
هدف از تعقیب فدک
این خطبه را با واقع نگری و مطالعه در روایات دیگر و گوشههای تاریخ باید از حد یک سخنرانی حماسهای و یا اظهار مصیبت و شکایت از اینکه اوضاع عادی که در عصر حیات پیامبر (ص) بوده و از دست رفته است خارج کرد، و حتی نه به عنوان اعتراض بسیاست مالی و اقتصادی دولت انتخابی که بر اساس شوری شکل یافته، و نیز نه بعنوان موضوع شخص، یعنی درخواست مساحتی از زمین که ذخیرهی اقتصادی یک خانواده است و یا نزاع مادی در سرزمین محدود
[ صفحه 28]
باسم فدک و یا دستیابی بسرزمین غله خیز تلقی کرد؟ بلکه فدک، رمز قیام تاریخی است که از حدود حجاز گذشته و پایهریزی حکومت جهانی میباشد. فدک، انقلابی است برای برانداختن اساس حکومت و نهادن سنگ زیربنائی است که تاریخ بعدی را تشکیل خواهد داد. فدک، انقلاب بر علیه سیاست دولت وقت و برای برگرداندن خلافت عظمای الهی و اصلاح ملتی است که با نادیده گرفتن همهی زحمات و خون دلها میخواهد بجاهلیت نخست برگردد. و اگر در طی خطبه صحبتی از مطالبه میراث و یا نحله (پیشکشی) بمیان آمده مربوط به آن مقداری است که مرتبط بزعامت کبری و حکومت جهانی میشود؟ و بعبارت واضحتر صحبت اسلام و کفر، ایمان و نفاق، و مسئلهی نص و شوری است.
برای تصدیق مراتب فوق کافی است که قبل از مطالعهی خطبه و شرح آن، بطور اختصار سیری در مضامین قطعهای از آن بنمائیم تا روشن شود که قسمت عمدهی خطبه معرفی وجود مقدس امیرالمؤمنین (ع) و یادآوری فداکاریها و جان فشانیها و مقاومتهائی است که علی (ع) در ایجاد اسلام و دوران ضعف آن، بعمل آورده، و مشخص نمودن حق مسلم اهلبیت علیهمالسلام واینکه چگونه جاهلیت!! در لباس اسلام برگشت. و چگونه مسلمانان سعادت خود را از دست میدهند و کاری باین عظمت را بدست نااهل میسپارند و فتنه بزرگی که گرفتار آن گشتند بوجود میآورند. در معرفی پسر عم بزرگوارش چنین میفرماید:
«هرگاه آتشی آتشی از جنگ را برمیافروختند خدا آنرا خاموش میساخت، و اگر شیطان صفتها شاخی بلند میکردند یا از ناحیهی مشرکان دهانی باز میشد برادرش را در پیش رو میانداخت و وی
[ صفحه 29]
هم تا گوش دشمن را نمیمالید و شعلهی آتش را با شمشیر آبدارش خاموش نمیکرد برنمیگشت. در برادری با رسول اکرم (ص) رنج پذیر، در امر خدا کوشا، نزدیک به رسولالله، سروری از اولیای خدا، آماده برای دفاع خالص بود، واما شما در فراخنای زندگی در کمال آرامش دنبال خوش گذرانی بودید، و در انتظار شکست ما جویای اخبار بودید و از جنگ عقبنشینی میکردید».
و نیز این موضوع بسیار روشن از مذاکراتی که با زنهای مهاجر و انصار که بعیادتش آمده بودند انجام داده پیدا است که انشاءالله در جای خود به تفصیل بیان خواهد شد.
[ صفحه 33]
حمد و ثنای الهی
اشاره
فقالت- (علیها سلام):
الحمد لله علی ما انعم
وله الشکر علی ماالهم
والثناء بما قدم
من عموم نعم ابتداها
و سبوغ آلاء اسداها
وتمام منن والاها
جم عن ألاحضاء عددها
ونای عن الجزاء أمدها
و تفاوت عن الادراک أبدها
وندبهم لاستزادتها بالشکر لاتصالها
واستحمد الی الخلائق بإجزالها
وثنی بالندب إلی أمثالها.
[ صفحه 34]
ستایش مخصوص ذات جامع کمالات الهی است بر نعمتهائی که ارزانی داشته و سپاس فراوان بر آنچه الهام فرموده
و درود فراوان بر آنچه که مرحمت فرموده
از آغاز نعمتهای عمومی
و رسا و فراخ بودن نعمتها
وتمام و پشت سرهم بودن عطایای گرانبها
که عدد آنها بقدری زیاد است که قابل شمارش نیست
و دامنه نعمت بقدری بیپایان است که نمیتوان در مقام پاداش برخاست.
ابدیت این نعمتها بقدری متعالی است که قابل درک نیست
برای فزونی نعمتها دعوت بشکر نمود
و با فرو فرستادن و کامل کردن نعمتها به ستایش فراخواند
و در آخرت مردم را بمثل این نعمتها دعوت نمود.
توضیح مفردات
ثنا: قسمتی از ستایش است که با تکرار صادر گردد. راغب در مفردات میگوید:
«الثناء مایذکر فی محامد الناس فیثنی حالا فحالا ذکره» ثنا عبارت است از آنچه که در ستایش مردم، وقت بوقت تکرار میگردد. و چون نعمتها از جهت شمول و عمومی بودن و نیز پی در پی بودن ملاحظه میشود مناسبت اقتضاء میکرد که ستایش بصورت ثناء که تکرار ستایش است آورده شود.
سبوغ: در محاورات فصیحانه میگویند: درع سابغ- زره رسا نه دراز و نه کوتاه. در آیه شریفهی است: «وأسبغ علیکم نعمه ظاهرة و باطنة [18] نعمتهای ظاهری و باطنی را بر شما رسا و کامل نمود که با نیازها تطبیق کند و هم آهنگ با آنها باشد. و باز در آیهی دیگر است: «ان اعمل سابغات». [19] .
[ صفحه 35]
اسداء: عطاء بخشیدن. در روایت وارد شده: من أسدی إلیکم معروفأ فکافئوه- هرکس که بشما نیکی نمود او را مکافات و پاداش بدهید.
آلاء: جمع إلی. با فتح و کسر همزه. نعمت
منن: جمع منت، نعمتهای گرانقدر و سنگین: چنانکه از تتبع استعمال قرآن بدست میآید ماند نبوت: «لقد من الله علی المؤمنین اذ بعث فیهم رسولا» خدا منت گذاشت بر مؤمنان که از میان آنها پیامبر را برانگیخت.
جم: زیاد. در آیه شریفه: «یحبون المال حبا جما» زیاد دوست میدارند مال را (خارج از اندازه).
نأی: دور است.
تفاوت: راغب گوید: دور شدن چیزی از انسان بنحویکه دسترسی بآن ممکن نباشد.
امد، أبد: راغب در مفردات گوید: «الامد والابد متقاربان لکن الابد عبارة عن مدة الزمان التی لیس لها حد محدود ولا یتقید لایقال ابد کذا. والأمد مدة لها حد مجهول اذا اطلق، وقد ینحصر نحوان یقال أمد کذا کما یقال زمان کذا. والفرق بین الزمان والأمد یقال باعتبار الغایة، والزمان عام فی المبدء والغایة».
یعنی: ابد وامد در معنی نزدیک بهم است فرقی که هست ابد عبارت از مقدار زمانی است که محدود نیست وقید لفظی هم قبول نمیکند مثلا نمیتوان گفت ابد فلان کار اما میتوان گفت امد فلان کار.
امد در صورت عدم تقیید، حد مبهم و مجهول دارد و در صورت حصر گفته میشود: امد فلان کار. فرق میان زمان وامد، آنست که امد را باعتبار فرجام میگویند و زمان شامل، آغاز و فرجام است.
ولی در قبال راغب باید گفت که ابد بمقدار زمان غیر محدود در هر مورد بنحوی است که خود آن مورد گنجایش دارد نه غیر محدود مطلق. مثلا در آیه شریفه: «إنا لن ندخلها ابدا ماداموا فیها»، ما هرگز داخل قریه نخواهیم شد مادامیکه (ابدا) آن عده آنجا هستند- در اینجا ابدیت بمعنای احاطه و شمولی است که در مدت آن عده ملاحظه شده، یعنی آن قطعه از زمان که شامل آغاز، وسط، فرجام است همه را فرا گرفته یعنی چه در اول و چه در وسط و چه در آخر اقامت آنها وارد قریه نمیشویم. و در فارسی معنا و مفهوم «همیشه-پیوسته» را میرساند که ممکن است با قرائن بمعنای آنچه غیر محدود است و آخر نداشته باشد استعمال شود، مثلا «خالدین فیها أبدا» یعنی ثابت هستند در آتش بزمان غیر محدود یعنی زمانی که
[ صفحه 36]
آخر ندارد. پس بنابراین بطور کلی نمیتوان گفت در غیر محدود استعمال میشود بلکه باید از قرائن مقام استفاده کرد.
و نیز امد را که گفته باعتبار فرجام اطلاق میشود صحیح نیست، زیرا در قرآن کریم بمعنای گذشته وارد شده «ثم بعثناهم لنعلم أی الحزبین أحصی لما لبثوا أمدا» [20] سپس اصحاب کهف را از خواب برانگیختیم تا معلوم بداریم کدام یک از دو حزب از حیث زمان و مقدار توقفی که نمودهاند بیشتر بشمارهاش احاطه دارند- مسلم است که امد دراینجا بمعنای زمان است. پس مطلقا باعتبار فرجام نیست.
ندب: دعوت نمودن.
حمد و شکر
اشاره
متن: الحمد لله علی ما أنعم وله الشکر علی ما ألهم
«ستایش مخصوص ذات جامع کمالات الهی بر نعمتهائیکه ارزانی داشته و سپاس فراوان بر آنچه که الهام فرموده است.
شرح: گرچه هر کس که آشنائی به زبان عربی دارد میتواند بفهم ارتکازی و فطری بطور اجمال معنای حمد و شکر را بدست آورد که حمد یعنی ستودن و ستایش، و شکر بمعنای سپاسگزاری است. اما تعیین امتیاز مفهوم حقیقی هرسه کلمه حمد و شکر و ثنا از همدیگر خالی از پیچیدگی نیست، بدین جهت دانشمندان در تعریف آنها اختلاف نظردارند و ما بنقل بعضی از آنها میپردازیم. گفتهاند:
1- حمد مرادف با مدح است.
2- حمد مرادف معنای شکر است.
3- حمد و مدح و شکر هر سه مترادف هستند.
4- حمد، ستایش در برابر عمل (فعل) نیکی که از راه اختیار صادر شود، میباشد.
در میان این اقوال گفته چهارم درست است، و با توضیح آن بطلان بقیه روشن میگردد. حمد در مقابل لؤم (سرزنش) است. و از این
[ صفحه 37]
مقابله میتوانیم معنای حمد را بدست آوریم، سرزنش کسی آن وقت درست است که از شخصی عمل زشت و ناشایستی در حالت اختیار صادر شود. چون دارای اختیار بود و میتوانست آن عمل زشت را ترک نماید، لذا مورد سرزنش قرار گرفت. پس معنای حمد عبارت است از ستودن عمل نیکی که از راه اختیار صدور یابد، خواه آن عمل نیکو موجب نیکی برای ستایش کننده باشد یا نه، اما مدح لازم نیست که در مقابل عمل اختیاری باشد. بلکه میتوان چیز خوبی را اگرچه خوبی آن از راه اختیار نباشد، مدح کرد. فیالمثل خنکی و گوارا بودن صفتی است برای آب و همچنین رفع تشنگی که اثر آب است هر دو غیر اختیاری و اثر طبعی آنست. در مقام مدح میتوان گفت فلان چشمه چقدرخنک و گواراست، این جمله را مدح میگویند، خنکی و گوارا بودن ذات آب و جنبهی صدوری ندارد تا عمل در آن صدق نماید و سپس بحث شود که آیا در حالت اختیار بوده است یا نه؟ و بنابراین نمیشود گفت آب فلان چشمه را حمد کردم. بنابراین چنین نتیجه میگیریم که مفهوم حمد یعنی ستایش در برابر احسان و نیکی است که از راه اختیار صادر گردد و اگر چه آن احسان به ستایش کننده ارتباطی نداشته باشد. و مدح در مقابل صفات و اعمالی است که از راه اختیار صادر شود و یا آن صفات ذاتی باشد. پس بدینسان دائره مدح وسیعتر از حمد است.
فرق میان حمد و شکر
شکر بمعنای سپاسگزاری در مقابل کفران است، و چنانکه کفران صحیح نیست مگر از کسی که استفاده از نعمت نموده و از آن
[ صفحه 38]
بهرهمند شده اما در عوض نافرمانی کرده و از آن قدردانی نکرده باشد. شکر و سپاس نیز بر نعمتی صحیح است که بخود سپاسگزار رسیده باشد، بر خلاف حمد که گفتیم ستایشی است در برابر مطلق نیکوئی.
با توضیح مفهوم حقیقی هرسه کلمه روشن میشود که اگر بجای الحمد لله، المدح لله گفته شود، احتمال اینکه معنای غیر اختیاری بودن داشته باشد امکان دارد و این احتمال با عظمت و قدرت کاملهی ذات احدیت سازگار نیست. اما حمد، ستایش خاص و صریح در برابر احسانی است که از روی کمال اختیار صادر شود، چه اینکه خداوند متعال با تعبیری که در قرآن آمده (قهار) است یعنی در مقابل هیچ موجودی مقهور نمیگردد. و از اینجا نکتهای هم استفاده میشود، که گوینده الحمد لله اعتراف ضمنی دارد که احسان ذات باری جل شأنه از راه اختیار بوده و جبری در کار نیست.
و نیز بجای الحمد لله- الشکرلله نمیتوان گفت، زیرا چنانچه گذشت شکر سپاس نعمتی است که بخود سپاسگزار رسیده باشد، ولی مراد در این خطبهی شریفه اینست که: خدا را در برابر انعام و احسان عمومی که همهی موجودات، از جمله خود سپاسگزار را فرا گرفته ثنا میگویم و آن با کلمه شکر ادا نمیشود.
ممکن است گفته شود که حمد با شکر مترادف است [21] و در دعا هم وارد شده: الحمد لله شکرا- ستایش خاص ذات الهی است بجهت انجام مراتب سپاسگزاری- و در اصطلاح دستور زبان عربی کلمه
[ صفحه 39]
شکرا مفعول مطلق که برای بیان کیفیت فعل است و در این صورت حمد از اقسام شکر میشود.
اما این استدلال صحیح نیست زیرا کلمه شکر (مفعول له) است و همیشه مفعول له در زبان عربی برای بیان انگیزهی فعل استعمال میشود چنانکه میگویند: ضربت تأدیبا بعلت تأدیب زدم و در جمله الحمد لله شکرا هم شکر علت سپاسگزاری است باین معنا که ستایش مخصوص ذات اقدس الهی است و این ستایش برای بجا آوردن شکر است، پس مفهوم شکر غیر از مفهوم حمد است، و نیز فرق میان حمد و مدح هم معلوم شد و هیچ کدام از این کلمات سه گانه مترادف نیستند.
تحقیقی در کلمهی (ما) در ما أنعم و..
دربارهی کلمهی ما در جملههای فوق دو احتمال وجود دارد 1- ما موصوله. 2- ماء مصدریّة. و مفهوم جملهها در هر دو صورت فرق میکند. زیرا اگر ما موصوله باشد معنی چنین میشود: ستایش مخصوص ذات جامع کمالات در برابر نعمتهائی است که احسان و انعام فرموده، در این صورت مورد ستایش خود نعمتها است. و اگر ما مصدری باشد باید اینطور معنی کنیم ستایش مخصوص ذات مقدس الهی است در برابر عمل انعام و احسان و در این تعبیر نظر بخود نعمتها نیست و بلکه بخود عمل نعمت دادن (انعام) میباشد.
میتوان هر دو احتمال را گرفت ولی بهتر آنست که ما موصوله گرفته شود بدو جهت:
1- عمل ستایش و حمد یک نوع ارتباط مخلوق (انسان) با مبدء
[ صفحه 40]
متعال است. پیدا است که نخستین ارتباط آدمی بعد از ارتباط فطری که در نهاد هر انسانی موجود است همان ارتباط و بستگی است که نتیجه انعام و نیکی است که فعل خداوند قیّوم (پاینده) متعال است و آنهم اثر فعل است نه خود فعل. و هرچه در صحنهی گیتی مشهود اسث همه انعام و احسان اوست که ناشی از مرحلهی رحمانیت و افاضهی حق میباشد.
ادیم زمین سفرهی عام اوست
بر این خوان یغما چه دشمن چه دوست
2- چنانکه در آیهی شریفهی بسم الله الرحمن الرحیم بعد از کلمهی الله اسم رحمان که اولین نمودار ذات الهی است و رحمان هم صفت انعام و احسان عمومی خداوند است. شریکهی القرآن فاطمهی اطهر صلوات الله علیها هم بر طبق قرآن مناسب است بفرماید.
و بعبارت روشنتر، چون نظر در ستایش به جهت ذات و صفات که یکی از آنها صفت انعام الهی است که همان اولین ارتباط و نخستین تجلی و اثر ذات لایتناهی میباشد، فرمود: الحمد لله و نفرمود الحمد علی نعم الله زیرا در این عبارت ستایش در برابر نعمتها بدون نظر به منعم است ولی در (الحمد لله علی ما أنعم)نخست نظر به منعم و آنگاه نظر بانعام اوست. خلاصه آن که: بعد از ملاحظهی ذات الهی که خود در خور ستایش است انعام وی هم که اولین ارتباط بین خالق و مخلوق است مشمول ستایش میباشد. پس بنابراین مناسب آنست که کلمهی (ما) موصوله باشد و علاوه بر این جملات بعدی (من عموم نعم...) با (من) بیانی آمده است و همیشه (من بیان) در لغت عرب بعد از موصول بکار میرود. فعل إنعام بمعنای مصدری (یعنی نعمت دادن) جز در مرحلهی فکر و تعقل موجود نیست.
[ صفحه 41]