ازدحام جمعیت چگونه به مرگ چند هزار نفر منجر می‌شود؟

جان باختن انبوهی از زائران خانه خدا در فاجعه منا که با گذشت پنج روز از فاجعه، شمار قربانیان آن به چهار هزار و 200 نفر نزدیک می شود، بار دیگر، ضرورت برخورد مسوولانه و چالش‌های دشوارِ مدیریتِ جمعیت‌های انبوهِ انسانی در موقعیت‌های مختلف را نشان داد.

به گزارش سرویس پژوهشی ایسنا، جان باختن مظلومانه حجاج بیت الله الحرام در مراسم رمی جمرات، البته اولین نمونه از چنین حوادث تلخی نبود، اگرچه یکی از فجیع‌ترین و دردناکترین حوادث این چنینی در دهه‌های اخیر بوده است. صرف نظر از قصورها و سوء مدیریتهایی که در بروز فاجعه منا موثر بوده و ضرورت دارد به طور جدی بررسی و شناسایی شوند، این سوال مطرح است که برای جلوگیری از تکرار چنین اتفاقات دردناکی چه می توان کرد.

سایت ترجمان در مطلبی برگرفته از پژوهش‌ها و مقالات خارجی به چرایی حوادث مرگبار ناشی از ازدحام جمعیت و راهکارهای نجات از آن می‌نویسد:

«یکی از اولین ازدحام‌های مرگ‌بارِ ثبت‌شده، در ۱۸۹۶ رخ داد. در مراسمِ تاج‌گذاری تزار نیکولاس دوم، در حومۀ شهر مسکو، هزار نفر جان خود را از دست دادند. دلیل ماجرا پخشِ شایعه‌ای بود که می‌گفتند تغذیه‌فروشی‌های موقتی که در مراسم برپا شده بود، به همه غذای مجانی می‌دهند. در هندوستان، بارها و بارها در فرایند مناسک و مراسم مذهبی، مردم زیر دست و پا له شده‌اند. کنسرت‌های موسیقی در آمریکا یا ورزشگاه‌های فوتبال در اروپا نیز مستثنا نبوده‌اند. یکی از تحقیقات آماری موجود می‌گوید بینِ سال‌های ۱۹۸۰ تا ۲۰۰۷، ۲۱۵ نمونه ازدحامِ منجر به مرگ در دنیا اتفاق افتاده است.

«ازدحام» پدیده‌ای شناخته‌شده در رشتۀ تحقیقاتی جدیدی است که آن را «کنترلِ شلوغی» نامیده‌اند.

پدیدۀ ازدحام در کشورها و فرهنگ‌های مختلف، به دلایلِ متفاوت رخ می‌دهد. یکی از الگوها که غالباً در کشورهای غربی رخ می‌دهد، در ورزشگاه‌ها، کنسرت‌های موسیقی، یا فستیوال‌ها و گرد‌هم‌آیی‌های اجتماعی ایجاد می‌شود، اما در کشورهای غیرغربی، معمولاً این پدیده در گردهم‌آیی‌های بزرگ مذهبی اتفاق می‌افتد.

بعد از تکرار چندین بارۀ ازدحام‌های مرگبار در مراسم سالانۀ هندو‌ها و از دنیا رفتنِ چندصد نفر زیر دست‌وپای جمعیت، چند نفر از محققان هندی تلاش کردند تا مکانیزمِ این پدیده‌ها را مطالعه کنند.

تراکم جمعیت بیش از 10 نفر در هر متر مربع، بسترساز حادثه

ایلیاس و همکارانش یکی از پیشروانه‌ترین مقاله‌ها را در مطالعۀ این پدیده نوشتند: «ازدحام‌های انسانی در خلالِ مراسم‌ مذهبی: مرور تطبیقیِ ظهورِ توده‌های انبوه در هند» ایلیاس می‌نویسد برای اینکه پدیدۀ ازدحام‌های منجر به آسیب یا مرگ رخ دهد، تراکم جمعیت باید تا حدِ مشخصی بالا برود. تحقیق آن‌ها نشان داد «معمولاً وقتی تراکم جمعیت به بیش از 10 نفر در هر متر مربع برسد»، امکانِ ظهور ازدحام بسیار بالاست.

چکاندن ماشه با یک فریاد، شایعه یا ناله دلخراش!

ایلیاس معتقد است در پدیده ازدحام غالباً «ماشه را مساله‌ای روان‌شناختی می‌چکاند؛ یک شایعه، فریاد، نالۀ دلخراش یا سُر خوردنِ کسی، این تکانه را القا می‌کند که خطری در کمین است. در موقعیتی که فضا تنگ و تراکم جمعیت بسیار بالاست، چنین تکانه‌ای سریعاً موجب می‌شود افراد، بدونِ آنکه بفهمند آیا واقعاً خطری در میان است یا نه، احساس خطر و گیرافتادن در مخمصه می‌کنند. این احساس منجر به تلاش‌های فردیِ آدم‌ها برای خلاصی می‌شود. افراد شروع به دویدن، فرار کردن، یا فریاد زدن می‌کنند.»

این تلاش‌های فردی، امکانِ هرگونه سازمان‌دهی جمعی یا حرکتِ منسجمِ مدیریتی را خیلی زود از میان می‌برد و در نتیجه همه‌چیز از کنترل خارج می‌شود.

جف وایز، نویسندۀ دیگری است که به این موضوع پرداخته است. او معتقد است ازدحام‌ها دو تیپِ عمومی دارند. یک نوع از ازدحام‌ها وقتی رخ می‌دهند که تودۀ مردم ناگهان با تغییرِ نیرویِ مثبت یا منفی روبرو شود. تغییرِ نیرویِ مثبت وقتی رخ می‌دهد که جمعیت در برخورد با یک مانع یا در اثرِ تنگ و بسته‌شدنِ مسیر متوقف شود. تغییرِ نیرویِ منفی، برعکس، وقتی رخ می‌دهد که فشارِ جمعیت راهی ناگهانی برای تخلیه پیدا کند، مثلاً دروازه‌ای باز شود یا حصاری سوراخ شود.

نوعِ دومِ ازدحام‌ها که می‌توان آن را «ازدحام‌های آشفته» نامید، وقتی اتفاق می‌افتد که دو تودۀ متراکم با هم برخورد کنند یا در میانۀ یک تودۀ انبوه، بلوایی ناگهانی برپا شود. مشخصۀ نوع اول، حرکتِ همسان و هم‌جهت انبوهِ جمعیت است، اما در نوع دوم، مسیرِ افراد هم‌جهت نیست و در نتیجه اغتشاشِ ازدحام چند برابر می‌شود. هردوی این الگوها دارای قدرت‌هایی هولناک‌اند.

فشار شش نفر، فولاد را خم می‌کند!

در حالت عادی، اگر شش تا 10 نفر، هم‌جهت با هم فشار بیاورند، می‌توانند نردۀ فولادیِ ضخیمی را به‌ راحتی کج کنند؛ بنابراین فشارِ جمعیت در مدلِ اول بسیار سهمگین است و به راحتی با فشار به قفسۀ سینۀ افراد، دنده‌هایشان را خرد می‌کند یا به دلیلِ ناتوانی در بازشدنِ شُش‌ها هنگامِ دم، امکان تنفس را از آن‌ها می‌گیرد و دچار خفگی می‌شوند. فرقی نمی‌کند چقدر قوی یا بلندقد یا عضلانی باشند. این فشار، در مدل دوم یعنی ازدحام‌های آشفته، کمتر است زیرا جهتِ متفاوتِ حرکتِ افراد، نیروها را خنثی می‌کند. اما اینجا مشکلِ مرگبارِ دیگری رخ می‌دهد: «آشوب».

«آشوب»، فیتیله انفجار در «ازدحام آشفته»

بگذارید مثالی بزنیم: فرض بگیرید شما در حال عبور از یک پیاده‌رو هستید. وقتی تراکم جمعیت خیلی کم باشد، شما با کمترین انحراف یا تغییر مسیر به چپ یا راست، به سمتِ هدفِ خود می‌روید. ولی وقتی تعداد آدم‌هایی که در جهت مخالف شما، یا هم‌جهت با شما در حال عبورند، بالا و بالاتر برود، شما مجبور می‌شوید برای ادامۀ مسیر خود، مرتباً جا به جا شوید، گامی به چپ و راست بردارید، یا توقف کنید.

طبقِ مطالعاتِ محققانی که روی مکانیزم‌های سیالیت در توده‌ها کار می‌کنند، در درجه‌ای از تراکم، شما دیگر نمی‌توانید مسیر خودتان را انتخاب کنید، بلکه جمعیت شما را با خودش می‌برد. در چنین وضعیتی، تلاش افراد برای ادامۀ مسیرِ تعیین‌شده‌شان و ناتوانیِ آن‌ها از این کار، منجر به آشوب می‌شود. در آشوب‌ها، خیلی زود افراد تعادل خود را از دست داده و زمین می‌خورند، افراد بعدی بلافاصله روی آن‌ها می‌افتند و در جمعیت، چاله‌ای درست می‌شود که برگرداندنِ آن به حالت عادی ناممکن است.

هلبینگ می‌گوید وقتی تراکم جمعیت بین پنج تا 10 نفر در هر متر مربع باشد، امکانِ ازدحامِ آشوبناک وجود دارد. البته این تعداد به اندازۀ بدن و وزنِ افراد نیز وابسته است.

با این حال، حوادثِ ایام حج، یکی از پرقربانی‌ترین مکان‌های ازدحام در تاریخ بوده است. چنانکه در صد سال گذشته، نیمی از مرگ‌بارترین ازدحام‌ها در مِنا رخ داده است. بعد از حادثۀ سال ۲۰۰۶، مقامات سعودی راه‌های منتهی به رمی جمرات را یک‌طرفه کردند و برنامه‌ریزی‌هایی برای برآورد تعداد حجاج وارد شده و زمانِ مقتضی برای خروج آن‌ها از محوطه انجام دادند.

راه‌های دسترسی را چند طبقه کردند و خروجی‌های چندگانه و پیچیده‌ای برای مدیریت حرکت حجاج طراحی کردند.

پیش بینی ناپذیری و سیالیت توده های انسانی، پاشنه آشیل کنترل شلوغی

عربستان تلاش کرد با استخدام طراحانِ مختلف از سراسر جهان، بهترین حالت را اجرایی کند، اما مشکلِ بزرگِ طراحی سیستماتیک برای مدیریت چنین موقعیت‌هایی، «پیش‌بینی‌ناپذیری» و «سیالیت» توده‌های انسانی است. نمی‌توان حدس زد اثرِ یک تغییر کوچک چقدر می‌تواند هولناک باشد. چنانکه دلیلِ فاجعۀ امسال، بستنِ یکی از راه‌های منتهی به جمرات اعلام شده است.

چند راهکار برای نجات از شلوغی‌های مرگبار

پل وارتهایمر که یکی از شناخته‌شده‌ترین متخصصانِ «کنترل شلوغی» در جهان است، بر مبنای تحقیقاتِ خود، توصیه‌هایی کرده است که هنگامِ گیر‌افتادن در یک ازدحام جمعیت، چطور خودتان را نجات دهید:

اولاً بلافاصله بعد از اینکه احساس کردید تراکم جمعیت دارد به حد خطرناکی می‌رسد، تلاش کنید تا از مرکزِ ازدحام فاصله بگیرید، نگذارید دیر شود. تصمیم‌گیری دربارۀ این کار گاهی بسیار دشوار است. چون ممکن است شما مدت‌ها منتظر مانده باشید تا به نقطۀ دلخواه خود برسید.

اما اگر نتوانستید فاصله بگیرید و در مخصمه افتادید، راهکارهای زیر را رعایت کنید:

۱- گام‌های خود را استوار کنید و اجازه ندهید سُر بخورید.

۲- انرژی‌تان را حفظ کنید. تلاشِ بیهوده نکنید تا جمعیت را بشکافید یا فرار کنید یا داد و فریاد به راه بیاندازید. فریادزدن معمولاً جریان امور را وخیم‌تر می‌کند.

۳- دست‌هایتان را جلوی سینه‌تان مشت‌ کنید. سینه‌تان را بدونِ حفاظ به پشتِ نفر جلویی نچسبانید. دست‌ها اجازه می‌دهند تا در صورت افزایش فشارِ جمعیت، راهی برای تنفس داشته باشید.

۴- اگر در تاریکی هستید، خود را به موج جمعیت بسپارید.

۵- اگر در کنارتان کسی روی زمین افتاد، بلافاصله کمک کنید تا از جایش بلند شود، زیرا بسیار محتمل است که بعد از او، خودِ شما سرنگون شوید.»

منبع: ایسنا

فاجعه ی منی اتفاق نبوده، حادثه نبوده، غیرقابل پیش بینی نبوده، ازدحام مرگبار جمعیت نبوده.

شواهد عینی بسیار نشان می دهد که کشتار عمدی و برنامه ریزی شده بوده است. در حالی که چند هزار نفر در محاصره ی نرده ها و راههای بسته شده بدست نیروهای امنیتی از تشنگی و گرما جان می دادند، آن نیروها حتی حاضر نبودند یک لیوان آب بدست این افراد بی گناه بدهند. حتی اجازه ی امدادرسانی به پزشکان ایرانی ندادند. جنازه ها را گرو گرفته اند و تحویل نمی دهند وگرنه می شد دید که بیشتر این افراد بر اثر گرما زدگی و تشنگی ذره ذره جان داده اند نه بر اثر شکستگی و خفگی!

آن غرب پرستانی هم که عقلشان را تعطیل کرده اند و توجیهات مسخره و تهوع آور رسانه های غربی را ترجمه می کنند و بخورد مخاطبانشان می دهند، امیدواریم با همان آل سعودی که خدمتش را می کنند محشور شوند تا در آن دنیا حسابی در کنار هم خوش بگذرانند!

خون شهدای منی دامن آل سعود و نوکرانشان را خواهد گرفت!

جنایتی بیش نبوده...

البته استدلالشون منطقیه اما نه برا این جنایت...

مطالب خوبی بود که لازم است هر انسانی برای مواجهه ی احتمالی با شرایط مشابه آن ها را فرا بگیرد .

ضمن عرض تسلیت به مناسبت شهادت بیش از 400 نفر از زایران خانه خدا و مهاجران الی الله , امیدوارم که خداوند تبارک و تعالی اجر این شهدای عزیز را به بهترین صورت در روز قیامت به آن ها عطا فرماید و همچنین به خانواده محترم و چشم براه آنان صبر و شکیبایی و اجر وافر عنایت بفرماید .

فارغ از علل تامه ی بوجود آمدن چنین فاجعه ی بزرگی در منا , که در حال حاضر به دلایل گوناگون نمی توان نظر قطعی در مورد آن داد خاطره ای دارم که تقدیم عزیزان می کنم . اینجانب در سال 1364 در ایام تشرف به حج تمتع و اتفاقا در اولین ساعات روز عید قربان و هنگام عزیمت برای رمی جمرات , در صحنه ای مشابه گرفتار تجمع حاجیان و فشردگی جمعیت آنان شدم که به فضل پروردگار متعال , به خیر گذشت . در آن سال ها زمان بندی برای مراجعه ی حاجیان برای رمی جمرات وجود نداشت و ما هم چند نفر از افراد کاروان بودیم که باهم تصمیم به انجام آن گرفتیم . مسآله ی مهمی که که به خاطر دارم این بود که چون محیط برای ما ناشناخته بود و نمی دانستیم هنوز چند کیلومتر با محل رمی جمرات فاصله داریم . وقتی با آن فشردگی جمعیت روبرو شدیم به شدت هراسان شده و فکر می کردیم که با این وضع زمان رمی جمرات روز اول را از دست خواهیم داد . افراد همه برای عبور از لابلای جمعیت فشار می آوردند و هرکس تلاش می کرد تا جلو برود و همین باعث پیچیده تر شدن اوضاع می شد . با دیدن آن وضع گروه ما تصمیم به بازگشت به چادر ها را گرفت تا شاید کمی محل عبور خلوت تر شود . به علت ورود افراد جدید و فشار هایی که آن ها می آوردند امکان برگشت به عقب هم میسر نبود و هرلحظه امکان داشت که انسان به زیر دست و پای جمعیت برود و در چنین صورتی دیگر امکان بلند شدن وجود نداشت و اگر هم برمی خواست معلوم نبود که دست و پایش سالم مانده باشد . چون مدت زمان زیادی از آن حادثه گذشته است همه ماجرا را به خوبی به یاد ندارم فقط همین قدر یادم است که بعد از این که اوضاع کمی آرام شد متوجه شدیم که کیلومترها جلوی مردم خالی بوده و فقط در یک فاصله ی خیلی کم و بر اثر توهم ناشی از بسته بودن مسیر , چنین تجمع و فشردگی به وجود آمده است ولی چون کسی خبر از جلو تر نداشت همه به شدت هراسان شده و با فشار مضاعف سعی می کردند جلو بروند که آن هم اوضاع را بدتر می کرد . در چنین شرایطی با توجه به گرمی هوا تشنگی نیز مزید بر علت شده و انسان به سرعت قوای خود را از دست می دهد و شرایط برای افتادن فرد بر روی زمین فراهم می شود . در هر صورت اوضاع امسال با شرایط آن سال بسیار متفاوت بوده و حاجیانی که به هر دلیل در چنین وضعی گرفتار شده اند شرایط بسیار سختی را تحمل کرده اند . البته آن ها برای انجام دستور الهی راهی این سفر شده بودند و مشتاق همنشینی و دیدن چهره ی یار . آن چه که برای بازماندگان محترم سخت و طاقت فرسااست , شاید برای آنان که با لباس احرام به خدای خود پیوستند تفاوت معناداری داشته باشد . امیدوارم که با فرو نشستن گرد وغبار ناشی از این حادثه عظیم ,علت تامه ی آن مشخص و مسببان و کوتاهی کنندگان در رسیدگی به قبل و بعد حادثه  به سزای اعمال خود برسند .

خدا آل سعود را لعنت کند

قسمت را چه كنيم كه اينگونه مظلومانه عده اي به كام مرگ رفتند.

خدايا امام زمانمون رو بفرست....