بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

بعد از سماع گويي کان شورها کجا شد
يا خود نبود چيزي يا بود و آن فنا شد
در اين مقاله به جنبه هاي صوري فنون قصه سرائي مولانا جلال الدين رومي (614-672) در تقرير مثنوي معنوي پرداخته خواهد شد. لذا، در آغاز مقال، بنا را بر اين مي گذارم که مثنوي از قالبي خاص برخوردار است و سعي خواهم کرد تا ماهيت اين قالب را بررسي کنم.
از ديدگاه خواننده متفنن، مثنوي، در مجموع، فاقد هر گونه توالي روايت و سرشار از قصه هايي ظاهرا پريشان مي نمايد. افزون بر اين، نقل حکايات فرعي، اندرزها، تفاسير آيات قرآني، احاديث، قصص انبيا، مطالبي در فرهنگ و آداب اسلامي عامه و جز آن در برخي قصه ها که موجب گسستگي نظم روائي آنها مي گردد، چه بسا اين نظر را تا اندازه اي تقويت کند. با اين حال، همان گونه که مولانا در اشعار آغازين دفتر اول مثنوي معروف به ني نامه خبر داده، هدف او در سراسر اين اثر آن بوده که، با بهره جويي از اين وسايل، تعاليم گوناگون صوفيه را به مخاطب خويش القا کند و مي بينيم که او، تقريبا از همان آغاز روايت، مقاصد زباني خود را بيان کرده است.
رکه او از هم زباني شد جدا              
 بي زباني شد گرچه دارد صد نوا
                                                                (مثنوي چاپ نيکلسن، دفتر اول، بيت 28)
 ما در اينجا با اثري روبه روييم که، به رغم فقدان تلوس telosدر قصه هاي آن و وجود آشفتگي ظاهري و توالي روائي آنها، بازهم يکي از عناصر اصلي آثار اصيل ادبيات کهن فارسي به شمار مي رود. با اين حال، روايت مثنوي، به دليل نداشتن پاياني سازمند، مشکل خواننده را در درک ساختار اين نوع ادبي خاص دو چندان مي کند. از اين حيث، خواننده نياز پيدا مي کند درباره قوام و يکپارچگي دروني قالب قصه هاي آن سوالاتي خاص، مشابه سوالاتي که مواضع پژوهشي نگارنده نيز بر آنها استوار است، مطرح کند. آنچه نگارنده اميدوار است نشان دهد آن است که، در روايت مثنوي، صورت وسيله اي ضروري و، در واقع، ابزاري در دست مولاناست تا به مدد آن و با کارگيري شيوه موعظه به مقاصد آموزشي خود برسد ...

 نسخه قابل چاپ