بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

انديشه گردآوري و تدوين لغات عاميانه نخستين بار در دوران دانشجويي در دانشگاه تهران به ذهن من راه يافت. چند تن از دانشجويان افغانستاني که دوره عالي ادبيات فارسي را مي گذراندند به من مي گفتند که رغبتي به خواندن داستانهاي ايرانيان ندارند، زيرا بسياري از لغات و اصطلاحات مستعمل در اين نوشته ها را درنمي يابند.
اما تصميم نهايي را وقتي گرفتم که روزي، در سال 1362، يک دانشجوي فرانسوي که در رشته زبان و ادبيات فارسي در دانشگاه تهران تحصيل مي کرد، عبارتي را که در کتاب بوف کور صادق هدايت ديده بود به من نشان داد و پرسيد: «مگر جان قابل ديدن است؟» آن عبارت که از زبان مرد بيمار گوشه نشيني نقل شده چنين است: «ننجون [= دايه ام] مثل بچه با من رفتار مي کرد. مي خواست همه جان مرا ببيند.» البته معناي جان براي من فارسي زبان که اين زبان را نخست در دامان مادر آموخته ام آشکار بود، اما راستش را بگويم، هر گز توجه نکرده بودم که اين کلمه در فارسي عاميانه به معناي «تن و بدن» به خصوص «تن برهنه» است.
تا آن زمان براي عاميانه چند مرجع بيشتر وجود نداشت: يکي «مجموعه کلمات عوامانه فارسي» از محمدعلي جمال زاده بود که در انتهاي مجموعه داستانهاي او با عنوان يکي بود و يکي نبود، منتشر به سال 1922 ميلادي (1300 هجري شمسي) در شهر برلن، به چاپ رسيده و شامل 380 لغت است. ديگري فرهنگ عاميانه (امثال، لغات و مصطلحات) از يوسف رحمتي بود که در سال 1330 در تهران چاپ شده و تقريبا شامل 3.000 لغت است. مرجع ديگر که از دو مرجع پيشين پربارتر و محتوي لغات بيشتر است فرهنگ لغات عاميانه از محمدعلي جمال زاده بود که به کوشش محمدجعفر محجوب در سال 1341 در تهران چاپ شده و تقريبا شامل 10.000 لغت است. اينکه مي گويم «لغت» و نمي گويم «مدخل» از آن روست که مدخل در فرهنگ نويسي شرايطي دارد که در لغت نامه هاي مذکور مراعات نشده است (از جمله: ضبط تلفظ کلمه، تفکيک معاني مختلف کلمه و تعريف آنها، ذکر شاهد از منابع مشخص براي هر کدام از اين معاني، احيانا تذکر پاره اي نکات دستوري در کاربرد درست کلمه، و نيز ترکيبات و عبارات اصطلاحي که با استفاده از اين کلمه ساخته مي شود و چيزهاي ديگر). عيب بزرگ تر آنکه لغات گردآمده در اين چند اثر محصول حافظه گردآورندگان است و نه حاصل جست و جو در منابع. غالبا شاهدي در کار نيست و آن مقدار اندک شواهد نيز ساخته ذهن خود مولف است...

 نسخه قابل چاپ