ابو الصّلت هروى روايت میکند كه مأمون به حضرت رضا(ع) گفت: من مقام علمى و فضل و بى اعتنائى شما به دنيا و پارسایي ات و ترس از خدا و ورع و عبادت تو را شناختم اى فرزند رسول خدا! و تو را به خلافت سزاوارتر از خويش تشخيص دادم.
حضرت در پاسخ فرمودند:
«به بندگى پروردگار خود افتخار مى كنم و به زهد و بى رغبتى به دنيا نجات و خلاص خود را از شرّ دنيا مى طلبم، و با ورع و عدم نزديكى به محرّمات الهى اميدوار رسيدن به سعادت و رستگار شدن به بهره هاى خداوندى و درجات قرب به درگاه اويم، و با تواضع و فروتنى در اين دنيا آرزوى مقام بلند را به نزد پروردگار خود- عزّ و جلّ- دارم.»
مأمون گفت: من در نظر دارم خود را از خلافت خلع كنم و اين مقام را به تو بسپارم و با تو بيعت كنم.
حضرت در پاسخ او فرمودند:
«اگر اين خلافت از آن تو است پس خدا براى تو قرار داده است و جائز نيست كه لباس و خلعتى را كه خداوند به قامت تو پوشانيده از تن بيرون كنى و به غير خود بپوشانى و به ديگرى واگذار نمایى.
و اگر اين مقام از آنِ تو نيست، پس حقّ اينكه چيزى را كه از تو نيست به من واگذارى ندارى.»
مأمون گفت: اى فرزند پيغمبر ناچارى از اينكه اين پيشنهاد را بپذيرى و اين فرمان را قبول كنى.
حضرت فرمودند: «اين امر را از روى ميل و رغبت هيچ گاه نمى پذيرم.»
پى در پى مأمون در اين موضوع تا چند روز اصرار مى ورزيد و پافشارى مينمود تا بالاخره از آن مأيوس گشت. ناچار به حضرت پيشنهاد كرد كه: اكنون كه آن را (خلافت را) نمى پذيرى، و حاضر نمى شوى كه من به عنوان خلافت با تو بيعت كنم پس ناچار وليعهدى مرا بايد قبول كنى [تا خلافت پس از من از آن تو باشد].
حضرت فرمودند: «به خدا سوگند پدرم- از نياى گرامش از امير مؤمنان عليهم السّلام از رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله- براى من روایت كرد كه من در زمان حيات تو مسموم میشوم و از دنيا ميروم. و مظلوم كشته مى شوم؛ در حالى كه فرشتگان آسمان و زمين بر من گريه مى كنند و در سرزمين غربت در كنار هارون الرّشيد مدفون مى گردم.»
مأمون بگريست، سپس پرسيد: يا ابن رسول اللَّه چه كسى تو را مى كشد و تا من زنده هستم، چه كسى قدرت يا جرئت بدى كردن به تو را خواهد داشت؟!
حضرت فرمودند: «من اگر بخواهم قاتل خود را معرّفى كنم، مى كنم و مى گويم كه چه كسى مرا خواهد كشت.»
مأمون گفت: يا ابن رسول اللَّه با اين گفتار مى خواهى خود را آسوده كنى و ولايتعهدى مرا نپذيرى تا مردمان بگويند علىّ بن موسى چقدر زاهد و بى رغبت برياست دنيا است؟! حضرت فرمود: به خدا سوگند از روزى كه خداى- عز و جل- مرا آفريده تاكنون دروغ نگفته ام، و دنيا را براى رسيدن به دنيا ترك نگفته ام، و من خوب ميدانم تو چه ميخواهى.»
مأمون پرسيد چه ميخواهم؟
امام فرمودند: «آيا امانم مى دهى اگر راست را بگويم؟»
مأمون گفت: تو در امانى.
حضرت فرمودند: «تو نظرت اين است كه مردم بگويند: علىّ بن موسى به دنيا و رياست بى رغبت نيست؛ بلكه اين دنيا است كه به او بى رغبت است؛ مگر نمى بينيد چگونه از روى آز و طمع ولايتعهدى را پذيرفت تا بدین وسیله، روزی به خلافت نائل گردد؟»
مأمون از اين سخن خشمگین شد و گفت: تو مرتّب با من طورى رفتار مى كنى كه من آن را خوش ندارم، و گويا از قدرت و شوكت من باك ندارى و خود را ايمن ميدانى، به خدا سوگند بايد ولايت عهدى را به اختيار بپذيرى و الّا تو را بدان مجبور ميكنم. پس اگر قبول كردى كه چه بهتر، و اگر مخالفت نمودى گردنت را ميزنم (تو را ميكشم).
حضرت فرمودند: «خداوند مرا از اينكه خود را به هلاكت اندازم نهى فرموده، اگر امر بدين منوال است هر كار كه به نظرت رسيده انجام ده، و من آن را مى پذيرم به شرط آنكه در عزل و نصب احدى دخالت نكنم، و رسمى را تغيير ندهم و سنّتى را نشكنم و از دورادور مشير و راهنما باشم.»
پس مأمون با اين شرط از او پذيرفت و او-(ع)- را وليعهد قرار داد؛ در حالی که امام كاملا از آن كراهت داشت.
منبع: ابن بابويه، محمد بن على، عيون أخبار الرضا عليه السلام - تهران، چاپ: اول، 1378ق. ج 2 ؛ ص139 -140.